Ένα λανθάνον κριτικό κείμενο του Κάλβου I

ΜΕΡΟΣ Α΄ Η έκδοση το 1963 του βιβλίου του Mario Vitti Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου, που περιείχε τη σωζόμενη αλληλογραφία του ποιητή των ετών 1813-1820, αποκάλυπτε ότι ο Κάλβος, που από τον Σεπτέμβριο του 1816 ως τις αρχές του καλοκαιριού του 1920 ζούσε στο Λονδίνο, υπήρξε συνεργάτης του ιταλικού περιοδικού L’ Ape italiana a Londra, το οποίο εξέδιδε το 1819 στη βρετανική πρωτεύουσα ομάδα Ιταλών προσφύγων. «Στα σχέδια για τη δημιουργία του περιοδικού», έγραφε ο Vitti, «έλαβε μέρος ενεργό και ο Κάλβος. Και μολονότι προκύπτουν μερικές αντιφάσεις [από την αλληλογραφία] ξέρουμε ότι και ο ίδιος συνεργάστηκε με άρθρα. […] Όταν βρεθεί σώμα του περιοδικού, θα έχουμε στα χέρια μας άρθρα του Κάλβου πολύτιμα για να γνωρίσουμε με ακρίβεια τα ενδιαφέροντά του στα 1819»[1]. Έκτοτε μελετητές του Κάλβου προσπαθούσαν επί δεκαετίες να βρουν αυτό το περιοδικό – προσπάθειες που απέβησαν ευτυχώς άκαρπες. Λέω ευτυχώς, γιατί το περιοδικό ευτύχησε τελικά να το βρει το 2007 ο Δημήτρης Αρβανιτάκης στην (ιδιωτική) Βιβλιοθήκη του Belton House του Lincolnshire, η οποία το 1984 παραχωρήθηκε στο βρετανικό National Trust. Ή, καλύτερα, το περιοδικό ευτύχησε να βρεθεί από τον Δημήτρη Αρβανιτάκη. Ευτύχησε, με την έννοια ότι, αν είχε βρεθεί από εμάς τους φιλολόγους νεοελληνιστές, η σημασία του για τη μελέτη του Κάλβου θα εθεωρείτο μικρότερη από εκείνη που αποκάλυψε ο αρμοδιότερος για τις ελληνοϊταλικές σχέσεις της περιόδου ιστορικός των ιδεών. Διότι με το εμβριθές βιβλίο του για το περιοδικό (Στον δρόμο για τις πατρίδες: Η Ape italiana a Londra, ο Ανδρέας Κάλβος, η ιστορία, Βιβλιοθήκη του Μουσείου Μπενάκη, 2010) ο Αρβανιτάκης έδειξε πράγματα θεμελιώδη για τη μελέτη του Κάλβου, που, με την εξαίρεση του Βίττι[2], του Ζώρα[3] και του Γαραντούδη[4], λίγο είχαν απασχολήσει τους μελετητές του. Ελπίζει κανείς ότι το βιβλίο του μαζί με το βιβλίο του Μιχαήλ Πασχάλη Ξαναδιαβάζοντας τον Κάλβο: Ο Ανδρέας Κάλβος, η Ιταλία και η αρχαιότητα, που κυκλοφόρησε πρόσφατα (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2013), θα συντελέσουν δραστικά στην ευρύτερη κατανόηση της αποφασιστικής επίδρασης του ιταλικού παράγοντα στη διαμόρφωση των Ωδών. Το ελπίζει κανείς, γιατί η ελληνοκεντρική πρόσληψη του Κάλβου παρά την υπονόμευσή της, που είχε αρχίσει από το 1970[5], χάρη κυρίως στις καλβικές μελέτες του Vitti της δεκαετίας του 1960, καλά κρατεί. Διαμορφωμένη κυρίως μέσα από τις δημοσιευμένες το 1946, και πολλαπλώς αναδημοσιευόμενες, μελέτες για τον Κάλβο του Τσάτσου και του Ελύτη[6] (οι οποίοι δεν γνώριζαν ότι ο Κάλβος είχε και ιταλικό ποιητικό έργο)[7], η πρόσληψη αυτή παραμένει ως σήμερα κυρίαρχη. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι ο τελευταίος εκδότης των Ωδών (2011) είναι βέβαιος ότι το κείμενο της «Εισαγωγής» του στην έκδοση προσφέρει «μια συνολική θεώρηση της κάλβειας ποίησης και ποιητικής»[8], παρότι, όπως αποδεικνύεται από αυτό, θεώρησε περιττό να διαβάσει τα ιταλικά έργα του Κάλβου (θέλω να πω, όσα έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά)[9]· και ότι η φανερή έλλειψη ουσιώδους επαφής με την ιταλική γλώσσα και λογοτεχνία κάνει τη συγγραφέα πρόσφατου ογκώδους βιβλίου για τον Κάλβο (2011) να πιστεύει ότι «οι κύριοι πυλώνες στους οποίους θεμελιώνεται η ποιητική τέχνη του είναι, […] από κοινού με τη μακραίωνη παράδοση της ελληνικής γραμματείας, […] η πλούσια παράδοση της βρετανικής και της γαλλόγλωσσης παιδείας» και «όχι η σχέση με τα ιταλικά γράμματα»[10]. Κι αυτά παρότι ο Vitti έγραφε, το 1992, ότι «με τη δημοσίευση της τραγωδίας του Le Danaidi, το 1818, ο Κάλβος δηλώνει διακριτικά αλλά επίμονα την ταυτότητά του ως Ιταλού τραγωδού»,[11] ότι στο ιταλικό κριτικό του κείμενο, του 1825, «μιλά η ιταλική ψυχή του Κάλβου» (1992)[12], υπογραμμίζοντας στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (2001) πως «μόνο αν εκτιμήσουμε τις ωδές σε σχέση με το υπόλοιπο έργο και ιδίως με όσο προηγήθηκε, έστω κι αν είναι γραμμένο στα ιταλικά, θα γίνει κατανοητή η ιδεολογική και λογοτεχνική πορεία που ακολούθησε ο Κάλβος για να καταλήξει στη μοναδική μορφή των ελληνικών του ωδών»[13], τέλος, παρότι ο Πασχάλης, το 2008, έκανε εκτενή και αναλυτικό λόγο για το πλήθος των ιταλισμών στη γλώσσα των ελληνικών ποιημάτων του[14]. Αλλά και ο Αρβανιτάκης, ερευνώντας και μελετώντας με προσοχή τις σχέσεις του Κάλβου με τους Ιταλούς διανοούμενους της Ape italiana και μιλώντας για τη δραστηριότητα του Κάλβου στο Λονδίνο, σημειώνει (2010), αναφερόμενος στο βιβλίο του Italian Lessons (1818,1820· στο ανθολογικό τμήμα του οποίου ο Κάλβος περιλάμβανε, ανάμεσα σε έργα μεγάλων Ιταλών ποιητών, και το Le Danaidi): «Αν δεν γνωρίζαμε το όνομα του “συμπιλητή” των Italian Lessons, θα μπορούσαμε να στοιχηματίσουμε ότι είναι έργο ενός Ιταλού ποιητή, λόγιου και πατριώτη. Το βιβλίο αποδεικνύει, πέρα από κάθε αμφιβολία, ότι αυτός ο νεαρός δάσκαλος, που έψαχνε μαθητές στο Λονδίνο, κουβαλούσε μέσα του όλους τους προβληματισμούς και τις ανησυχίες του αφυπνιζόμενου ιταλικού κόσμου»[15]. Ο Αρβανιτάκης δίνει μιαν ενδελεχή και ουσιώδη περιγραφή και εκτίμηση του L’ Ape italiana (Η ιταλική μέλισσα)[16]. Το περιοδικό εκδιδόταν από μιαν εταιρεία (società), με την έννοια της ομάδας, από μέλη που, σύμφωνα με τις προγραμματικές δηλώσεις του, θα διακρίνονταν σε εταίρους (socî), συντάκτες (compilatori) και συνεργάτες (collaboratori), «όροι που δεν πρέπει να εκληφθούν με την αυστηρή τους έννοια»[17]. Θέλουμε, έγραφαν οι εμφορούμενοι από τις ιδέες του Διαφωτισμού συντάκτες του, «να δείξουμε στους Βρετανούς ότι σε πείσμα της εχθρικής της τύχης, η Ιταλία μας δεν στερείται από καινούργια στολίδια, και παράλληλα να φανερώσουμε σε αυτήν [στην Ιταλία] το μεγαλείο, την αξιοπρέπεια, τη δύναμη ενός αδιαίρετου και καλά οργανωμένου λαού [του βρετανικού]»[18]. Κεντρικός στόχος του περιοδικού, γράφει ο Αρβανιτάκης, «ήταν η ανάδειξη της σύγχρονης Ιταλίας, η διάδοση των επιτευγμάτων των θετικών και άλλων επιστημών, η υπεράσπιση τα ιταλικής γλώσσας, η διεκδίκηση του αυτόνομου προσώπου του ιταλικού έθνους, η ζυγισμένη κριτική και η διάθεση χειραφέτησης από το κλασικό [ιταλικό] παρελθόν» (του Dante, του Boccaccio και του Petrarca)[19]. Οι συντάκτες Η ανακάλυψη της Ape italiana επεφύλασσε μια δυσάρεστη έκπληξη: τα κείμενά της, πλην τεσσάρων, δημοσιεύονταν ανυπόγραφα. Ακόμη και το σημείωμα των «Όρων συνδρομής στο περιοδικό» υπογραφόταν από την ομάδα των συντακτών όχι με το όνομά τους αλλά με ψευδώνυμα που δήλωναν τον τόπο της καταγωγής τους: Picenus (Πιτσένος· δηλαδή από την περιοχή του Πιτσένο), Thuscus (Ετρούσκος, δηλαδή Τοσκάνος), Venetus (Βενετός), Κ.Χ.Υ. (ως τα μόνα που δεν υπήρχαν στο ιταλικό αλφάβητο, τα γράμματα αυτά δήλωναν πρόσωπο γεννημένο εκτός Ιταλίας)[20]. Ο Αρβανιτάκης στα ψευδώνυμα αυτά αναγνώρισε τα πρόσωπα του Bartolomeo de Sanctis (Picenus), που ήταν ο διευθυντής του περιοδικού, του Filippo Pananti ή του Gaetano Polidori (Thuscus) και του P. L. Costantini (Venetus). Από τα τέσσερα επώνυμα κείμενα τα δύο είναι του De Sanctis, ένα του Polidori και το τέταρτο ενός επιφανούς ιακωβίνου, του Luigi Angeloni, που έμενε στο Παρίσι, από τον οποίο το περιοδικό είχε ζητήσει τιμητικά ένα άρθρο. Τα αρχικά Κ.Χ.Υ. δήλωναν τον Κάλβο, πράγμα γνωστό από την αλληλογραφία του τη σχετική με την Ape italiana την περιεχόμενη στο Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου: σε επιστολή του σε μια μαθήτριά του σχετικά με το περιοδικό ο Κάλβος την πληροφορούσε ότι θα δημοσιευόταν σε αυτό κείμενό του με την υπογραφή Κ.Χ.Υ.[21] Σε μιαν άλλη επιστολή βλέπουμε ότι ο Κάλβος θα χρησιμοποιούσε και την υπογραφή Κ.Ζ. (Kalvos Zacintio)[22]. Όμως οι υπογραφές αυτές δεν υπάρχουν σε κανένα από τα 82, συνολικά, κείμενα του περιοδικού, όπως δεν υπάρχουν και οι υπογραφές Thuscus και Venetus, ενώ η Picenus εμφανίζεται μόνο δύο φορές (τη μία ως Ρ.). Ο Αρβανιτάκης, ωστόσο, κατόρθωσε να αναγνωρίσει ως συγγραφέα των περισσότερων κειμένων του περιοδικού τον De Sanctis και να ταυτίσει τρία κείμενα του Pananti και δύο του Constantini[23]. Όμως ως προς τον Κάλβο είναι επιφυλακτικός. Γράφει: «Για την απόδοση της πατρότητας των κειμένων, στο πλαίσιο αυτής της μελέτης [μου], χρησιμοποιήθηκαν ποικίλα κριτήρια. Μέσα από αυτή τη διαδικασία κανένα κείμενο δεν μας οδήγησε με βεβαιότητα στον Κάλβο. Με όσες επιφυλάξεις, λοιπόν, υπαγορεύει η ανωνυμία των συντακτών, θα έκλινα στην υπόθεση ότι δεν συνέταξε κανένα κείμενο ειδικά για την Ape italiana, κανένα τουλάχιστον από τα μεγάλα κείμενά της»[24]. Ωστόσο το γεγονός ότι δύο επιστολές του στον De Sanctis δείχνουν ότι ο Κάλβος του είχε στείλει δύο τουλάχιστον κείμενα, μια «κριτική» και ένα «αρθράκι», για να δημοσιευτούν, ίσως και τα δύο, –πάντως οπωσδήποτε η κριτική– «αρμονικά» μαζί με μια διάλεξη του De Sanctis στο πρώτο τεύχος του περιοδικού (τελικά η διάλεξη και η κριτική δεν μπήκαν σε αυτό το τεύχος εξαιτίας της μεγάλης έκτασής τους[25], ούτε και το αρθράκι) οδηγεί τον Αρβανιτάκη στις εξής σκέψεις: «Ως προς την “κριτική” που, από κακό υπολογισμό στη σελιδοποίηση, θα έμπαινε στο δεύτερο τεύχος (κυκλοφόρησε στις 30 Απριλίου), ας σημειωθούν τα εξής: Πράγματι, στο τεύχος εκείνο εντοπίζουμε και την “επιστημονική διάλεξη” (“discorso scientifico”) του Ντε Σάνκτις (σ. 33-40), η οποία είδαμε ότι επίσης δεν “χώρεσε” στο πρώτο τεύχος, και δύο κείμενα τα οποία θα μπορούσαν να ταιριάζουν με την “κριτική” που είχε στείλει προς δημοσίευση ο Κάλβος· το ένα είναι κριτική για το πρόσφατο βιβλίο του Ουίλλιαμ Στιούαρτ Ρόουζ, Letters from the North Italy (σ. 47-50· το κείμενο συνεχίζεται) και το άλλο μια κριτική παρουσίαση των Commedie του Αλμπέρτο Νότα (σ. 51-55). Ίσως θα είχε κάποια σημασία να σημειωθεί ότι το κριτικό κείμενο, το οποίο αφιερώθηκε στην έκδοση των κωμωδιών του Νότα, θα ήταν πιο κοντά στα ενδιαφέροντα του νεαρού δραματικού ποιητή, καθώς σ’ αυτό γίνεται λόγος για την κατάσταση του θεάτρου, κυρίως βεβαίως της κωμωδίας, στην Ιταλία, για τα πρότυπα και τις επιδράσεις της, για τις προοπτικές και τα προβλήματά της. Είναι κάποιο από αυτά του Κάλβου; Δεν μπορεί να ειπωθεί τίποτα με βεβαιότητα»[26]. Οι σκέψεις του Αρβανιτάκη για την κριτική των κωμωδιών του Nota αποδεικνύονται γόνιμες. Θα προσπαθήσω να δείξω ότι η συγκριτική μελέτη αυτού του κειμένου με κείμενα του Κάλβου της περιόδου 1814-1826 οδηγεί στη βεβαιότητα ότι η κριτική αυτή δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τεύχος της Ape italiana και είναι εκείνη που είχε στείλει ο Κάλβος στον De Sanctis για το πρώτο τεύχος του περιοδικού. Αλλά ας δούμε πρώτα το περιεχόμενό της. Την παραθέτω μεταφράζοντάς την (το ιταλικό κείμενό της περιλαμβάνεται ως Παράρτημα της παρούσας μελέτης και είναι διαθέσιμο στην ιστοσελίδα της Athens Review of Books): Το κείμενο Commedie του Alberto Nota, τόμοι 2, Milano 1818, Εκδόσεις Antonio Fortunato Stella. Είναι γενικά αναγνωρισμένη η υπεροχή των γαλλικών κωμωδιών. Ο Molière είχε συνεχιστές, και το θεατρικό πνεύμα ευδοκιμεί ακόμη έως σήμερα στη Γαλλία. Η ζωντάνια του διαλόγου, η πρωτοτυπία των χαρακτήρων, το ενδιαφέρον της δράσης θαυμάζονται και σήμερα στα έργα του Collin d’ Harleville, που πέθανε πολύ νωρίς για την κωμική τέχνη, του Andrieux, του Duval, του Picard, και άλλων, οι προσπάθειες των οποίων είναι ευτυχέστερες από εκείνων που επιδίδονται στη σύνθεση τραγωδιών, αφού από αυτές, τα τελευταία τριάντα χρόνια, μόλις μπορούν να αναφερθούν ευφήμως οι Templiers του κ. Renouard και ο Agamemnon του Lemercier, ο οποίος όμως μιμήθηκε και μετέφρασε (και όχι με ιδιαίτερη επιτυχία) από εκείνον του Alfieri. Τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά στην Ιταλία. Ο ανανεωτής, θα έλεγα ο εφευρέτης σχεδόν, της καλής μας τραγωδίας, ο αθάνατος Alfieri, που δεν έχει ακόμη εκτιμηθεί όπως θα έπρεπε ούτε στην πατρίδα, ξύπνησε το τραγικό μας πνεύμα. Ο ευγενέστερος των μιμητών του είναι εκείνος ο Monti, στον οποίο εναπόκειται σήμερα ένα μεγάλο μέρος της ποιητικής και λογοτεχνικής μας δόξας· αλλά δεν έκαναν ανώφελες προσπάθειες ακολουθώντας τα βήματα του Alfieri και οι δύο Pindemonte, ο Pepoli και διάφοροι άλλοι σύγχρονοι. Από τους οποίους αρέσει να φέρνουμε στον νου τον Niccolini για την Polissena του καθώς και τον Benedetti για τον Druso του· του οποίου, ωστόσο, δεν θα μπορούσα να συγχωρήσω μερικά απερίσκεπτα σχόλια για τον Σοφοκλή μας, την ίδια στιγμή που έπαιρνε σχεδόν ολόκληρες σκηνές από την Ottavia για να τις μεταφέρει στον Druso. Η Θάλεια δεν μπορεί να καυχηθεί για τις ιταλικές επιδόσεις της όσο δικαιούται να το κάνει η Μελπομένη. Ο Goldoni, υπερβολικά εγκωμιαζόμενος από τους μεν, υπερβολικά επικρινόμενος από τους άλλους, έχει πάντα το εύσημο ότι είναι ο δημιουργός της καλής μας κωμωδίας. Όμως, για να μη μιλήσουμε για τις συνθέσεις του σε στίχο, που είναι πολύ κατώτερες από τις άλλες, ο Goldoni έγραψε, θα έλεγα, δυσκολεύοντας κάπως περισσότερο απ’ ό,τι θα έπρεπε τους Ιταλούς, και μάλιστα τους Λομβαρδούς. Οι διάλεκτοι, οι μάσκες που χρησιμοποίησε, δεν παρουσίαζαν κάποιο ενδιαφέρον παρά μόνο για κάποιες επαρχίες της περιοχής· και τα βενετσιάνικα ήθη, πολύ διαφορετικά σε πολλά πράγματα από εκείνα των άλλων επαρχιών της Ιταλίας, προβάλλονται κάπως υπερβολικά στις κωμωδίες του. Επίσης δεν μπορεί να του αρνηθεί κανείς το γεγονός ότι έκανε να περάσει η μόδα των θεαματικών συνθέσεων, που ήταν γεμάτες από τα μαγικά και υπερφυσικά στοιχεία του Gozzi και της σχολής του (είδος αναπαραγόμενο ως τις μέρες μας, προς δυστυχία της τέχνης, σε όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρώπης με τα λεγόμενα Μελοδράματα), ότι επέκρινε αυστηρά πολλά ελαττώματα και πολλούς γελοίους τύπους, ότι είχε μελετήσει βαθιά την ανθρώπινη ψυχή και απεικόνισε πιστά τις οικογενειακές σχέσεις στις διάφορες κοινωνικές συγκυρίες. Η γλώσσα του δεν είναι καθαρή, το ξέρω· ίσως η χρήση των διαλέκτων την έχει κάπως αλλοιώσει· και όμως πολλές κωμωδίες του σε πεζό λόγο είναι γραμμένες σε καλά ιταλικά, και πρέπει να είμαστε επιεικείς προς τον άνθρωπο που μας έδωσε την καλή Κωμωδία, η οποία ήταν άγνωστη προηγουμένως. Όμως τι να πω για τους μιμητές του; Ο πρώτος μετά τον Goldoni που είχε στην Ιταλία κάποια επιτυχία ήταν ο Federici. Έγραψε καλά, αλλά έγραψε πολλά· κι έπειτα, κάποιες κωμωδίες του έχουν γεύση μελοδράματος. Έχουν μεγάλο ενδιαφέρον, συγκινούν, και κάποτε διασκεδάζουν· όμως πολλές από αυτές έχουν ένα υπερβολικά συναισθηματικό χρώμα. Έχει μιμηθεί ανεκτά μερικές γερμανικές κωμωδίες του Iffland, του Kotzebue, και ως προς αυτό κάθε άλλο παρά θα τον επαινέσω, γιατί το γερμανικό πνεύμα και τα γερμανικά ήθη δεν ευδοκιμούν καθόλου στην Ιταλία. Υπάρχει ηθικό στοιχείο στις κωμωδίες του, μερικές φορές πνευματώδεις καταστάσεις, και συχνά διάλογος καλογραμμένος· όμως κάποτε λείπει το καλό γούστο στις εκφράσεις και η γνώση των ηθών και των συνηθειών των ξένων. Με λίγα λόγια, διαβάζεται με ευχαρίστηση, όμως δεν του λείπουν τα ελαττώματα*. Ο Albergati γράφει σωστά, και καλύτερα σε πεζό λόγο παρά σε στίχο. Μερικές από τις μικρές φάρσες του είναι γραμμένες με γούστο· οι La Notte, Il Pomo, L’ Uomo di Garbo και κυρίως η Le Convulsioni, δηκτική κριτική της κατάχρησης που κάνουν οι ωραίες γυναίκες της μοντέρνας νευρικής τους αδυναμίας, είχαν στην Ιταλία την επιτυχία που τους άξιζε· όμως οι μακροσκελείς κωμωδίες του είναι ψυχρές, και μερικές είναι καθαρά δράματα, και, το χειρότερο, όχι ενδιαφέρουσες· και ούτε μπορεί κι αυτός να αποφύγει τη μομφή ότι τους λείπει το γούστο. Ο Villi, o Grepi και μερικοί άλλοι είναι κατώτεροι από αυτούς τους δύο. Ο G. Gherardo De Rossi είναι ψυχρός, κυρίως στην επίδειξη πνεύματος, και παρότι δεν γνωρίζει καλά τα ξένα ήθη παρουσιάζει σχεδόν πάντα στη σκηνή ξένους. Ό,τι και να πει κανείς γι’ αυτόν, δεν είναι πάντα σωστός και χρησιμοποιεί περισσότερο απ’ ό,τι πρέπει συχνά φράσεις της διαλέκτου της Ρώμης. Οι γελοίοι τύποι που προσπαθεί να μαστιγώσει είναι υπερβολικά αδύνατοι και υπερβολικά θυμωμένοι· κι εγώ είναι λογικό να προτιμώ πολλούς από τους μύθους του και μερικά από τα Scherzi poetici παρά τις κωμωδίες του. Ο Giraud γράφει χαριτωμένα, όχι όμως καθαρά, έχει κωμική δύναμη (vis comica), όμως δεν ξέρει πώς να την αναπτύξει. Μερικές φορές πολύ, όμως συχνότερα λίγο, είναι ενδιαφέρουσες οι κωμωδίες του για να ανέβουν στη σκηνή, και σχεδόν ποτέ για να διαβαστούν. Με λίγα λόγια, το πράγμα έχει φτάσει σε σημείο ώστε, όταν μου μοστράρουν νέες ιταλικές κωμωδίες, τυπωμένες και επευφημούμενες, να νιώθω κι εγώ δεν ξέρω ποια φρίκη στην ιδέα μιας ανάγνωσής τους. Έχω ξεπεράσει την απέχθειά μου για τις κωμωδίες του κυρίου Alberto Nota, από το Piemonte, ώστε να μπορώ να τις παρουσιάσω στους αναγνώστες μας ως μια νέα ιταλική παραγωγή. Αν η κριτική μου είναι λιγότερο αυστηρή, ο έπαινός μου θα είναι επίσης μετριασμένος. Οι μεγαλόστομες εκφράσεις επαίνου, τις οποίες μου φαίνεται, δόξα τω Θεώ, ότι αρχίζουν να τις αποφεύγουν τα ιταλικά λογοτεχνικά περιοδικά, έχουν κάνει δικαίως τους ξένους να πιστεύουν ότι αγαπάμε τις υπερβολές και ότι φτάνουμε σ’ αυτές συχνότατα. Ο αληθινός έπαινος δεν έχει ανάγκη την έμφαση, και εκείνα τα μεγάλα λόγια που φουσκώνουν, θα λέγαμε, το στόμα όταν τα προφέρουμε, δεν προδιαθέτουν τον αναγνώστη ευνοϊκά για τη γνώμη που εκφράζουν. Ο κύριος Nota θα πρέπει να είναι ευχαριστημένος που θα πω ότι βρήκα στις κωμωδίες του γενικά το καθαρό ύφος, τη σωστή γλώσσα και συχνά τον καλογραμμένο διάλογο διαφόρων χαρακτήρων απεικονισμένων όχι χωρίς εκείνο που ονομάζεται κωμική πρόθεση. Θα τον επικρίνω λιγότερο απ’ ό,τι τους προηγούμενους συγγραφείς για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει τους χαρακτήρες των ξένων στη σκηνή**. Οι αστεϊσμοί του είναι συχνά ευχάριστοι, και δεν φτάνουν σχεδόν ποτέ στη χυδαιότητα! Αλλά κι αυτός μερικές φορές πάει στο δράμα· δεν υπάρχει κάτι το καινούργιο στο μεγαλύτερο μέρος των χαρακτήρων των πρωταγωνιστών του, η πλοκή είναι ψυχρή και πολύ συχνά προβλεπόμενη ήδη από την αρχή της κωμωδίας. Και όταν μιμείται, θα ήθελα να έψαχνε για καλύτερα πρότυπα. Για παράδειγμα, στον Filosofo Celibe, που κατά το γούστο μου είναι η καλύτερη από τις κωμωδίες του, αφιερωμένη στον Monti και όχι ανάξια αυτής της αφιέρωσης, η παρεξήγηση με το σημείωμα που βρίσκει η γηραιά Eugenia, που είχε αρχίσει να το γράφει ο Alberto και που την κάνει να πιστεύει ότι είναι ερωτευμένος μαζί της, είναι ολόκληρη παρμένη από τον Vero Amico του Goldoni· και ο Atrabiliare του (πολύ δραματικός για κωμωδία) είναι ωχρό αντίγραφο του Burbero Benefico, αναμφίβολα της ωραιότερης από τις κωμωδίες του Goldoni, που, γραμμένη πρώτα στα γαλλικά, παίζεται ακόμη και σήμερα συχνά στο Παρίσι, και που τη μετέφρασε έπειτα ο ίδιος στα ιταλικά. Ο κύριος Nota είναι άξιος ενθάρρυνσης. Βλέπουμε ότι μελετά τα καλά πρότυπα και σέβεται τα ήθη και τη γλώσσα. Αν προσπαθήσει να αποφύγει επιμελώς τη Γερμανική Δραματουργία, θα μπορούσε να πλουτίσει την Ιταλική Σκηνή με κάποια έργα ακόμη πιο άξια επαίνου, ο οποίος θα του παραχωρηθεί πολύ ευχαρίστως. * Είμαι ίσως λίγο υπερβολικά αυστηρός με τον Federici, όμως δεν μπόρεσα ποτέ να ξεχάσω ότι η ακαδημία των Unamini (Ομόψυχων) του Torino γιόρτασε την ίδια μέρα την Αποθέωση του Alfieri και του Federici, ως εάν υπήρχε κάτι κοινό ανάμεσά σε αυτούς τους δύο και η αποτίμηση τιμής στον πρώτο είχε ανάγκη της υποστήριξης του δεύτερου. ** Πολύ γκρινιάζουν οι ξένοι, κυρίως οι Άγγλοι, ότι οι Ιταλοί αλλοιώνουν με γελοίο τρόπο τον εθνικό τους χαρακτήρα, όταν εμφανίζουν Άγγλους στις κωμωδίες τους. Η κατηγορία είναι βάσιμη και η γκρίνια σωστή, όμως όχι τόσο όσο θα έπρεπε να αγανακτούν οι καημένοι οι Ιταλοί όταν βλέπουν πώς παρουσιάζονται σε μερικά από τα γραπτά τους, ακόμη και στο θέατρό τους, όχι μόνο τα ήθη και οι κοινωνικές τους συνήθειες αλλά και ο ηθικός χαρακτήρας τους. Το παράδειγμα είναι πρόσφατο. Ο κύριος Β… στην τραγωδία που το θέμα της το άντλησε πιθανώς από τα έργα της ερεβώδους μνήμης Miss Radcliffe, το αναγνωστικό κοινό της οποίας της επιφύλαξε την οφειλόμενη δικαιοσύνη, παρουσιάζει τους καημένους Ιταλούς με τον χαρακτήρα που τους αποδίδει εκείνη η κυρία, και θα ήταν σωστότατο να τον επιπλήξουμε. Όμως η ταλαίπωρη τραγωδία του κ. Β… έχει αποβιώσει, και δεν είναι ευγενικό να κακολογεί κανείς τους πεθαμένους. Ποιος ο κριτικός Από τα δύο κείμενα που ο Αρβανιτάκης γράφει ότι θα μπορούσαν να ταιριάζουν με την κριτική που είχε στείλει ο Κάλβος στο περιοδικό, εκείνο που ταιριάζει λιγότερο είναι, όπως σωστά σημειώνει, η κριτική για το βιβλίο του William Stewart Rose. Στην παρατήρησή του ότι το κείμενο για τον Nota βρίσκεται πλησιέστερα στα ενδιαφέροντα του Κάλβου θα πρέπει να προσθέσουμε το γεγονός ότι τα ενδιαφέροντα των άλλων συντακτών του περιοδικού, τους οποίους αναγνώρισε και των οποίων το έργο περιέγραψε ο Αρβανιτάκης, δεν βρίσκονται τόσο κοντά στην κριτική για τις Commedie όσο εκείνα του «νεαρού δραματικού ποιητή» («tragico scrittor»)[27] Κάλβου. Αλλά και το ύφος των κειμένων τους απέχει από το ύφος της εν λόγω κριτικής. Πιο συγκεκριμένα: Ο Bartolomeo de Sanctis[28] δεν φαίνεται να είναι ο συγγραφέας αυτής της κριτικής· διότι, εκτός από τη διαφορετική φρασεολογία των κειμένων του της Ape italiana, τα σχόλιά του για το «Saggio sulla prosa italiana» («Δοκίμιο για την ιταλική πεζογραφία») του Gaetano Polidori, τα οποία δημοσίευσε, μαζί με το δοκίμιο του Polidori, στο περιοδικό, περιέχουν απόψεις του για το ιταλικό θέατρο ασύμφωνες με τις απόψεις του κειμένου για τον Nota: ενώ ο κριτικός του Nota πιστεύει ότι εκείνος που «ξύπνησε το τραγικό μας πνεύμα», ο «εφευρέτης σχεδόν της καλής μας τραγωδίας», ήταν ο Alfieri, o De Sanctis ορίζει ως «αρχή της καλής ιταλικής τραγωδίας» τη Merope του Maffei[29]· ενώ ο κριτικός του Nota θεωρεί αξιόλογους συνεχιστές του Alfieri τον Monti, τους δύο Pindemonte, τον Pepoli και άλλους συγχρόνους, ανάμεσα στους οποίους και τους Niccolini και Benedetti, o De Sanctis δεν βλέπει τέτοιους εκείνη τη στιγμή και ελπίζει ότι «θα μπορέσει μια μέρα να εμφανιστεί κάποιος ευτυχής συνεχιστής του Alfieri»[30]. Ο Filippo Pananti αποκλείεται να έγραψε την εν λόγω κριτική, γιατί τα επικριτικά σχόλιά της για το έργο του Nota, καθώς και η απέχθειά της για το μελόδραμα, ισχύουν και για το δικό του έργο: ο Pananti την εποχή του Λονδίνου έγραφε μελοδράματα και λιμπρέτα για την όπερα[31]. Δεν είναι πιθανό να την έγραψε ούτε και ο Gaetano Polidori, όχι μόνο γιατί η μακροπερίοδη γραφή του «Δοκιμίου για την ιταλική πεζογραφία» διαφέρει από τις κοφτές, ως επί το πλείστον, διατυπώσεις του κριτικού του Nota, αλλά και γιατί, διαφορετικά απ’ ό,τι σημαίνουν για τον Pananti τα σχόλια αυτού του κριτικού, ο Polidori συγκαταλέγει τον Πανάντι «στους σύγχρονους συγγραφείς που διακρίνονται», ανάμεσα στον Foscolo, τον Alfieri και σε άλλους[32]. Τέλος, ούτε τα πλαδαρά, χωρίς ίχνος από το νεύρο και τον τόνο της κριτικής για τον Nota, κείμενα του P.L. Costantini[33] δείχνουν ότι ο συγγραφέας τους μπορεί να είναι συγγραφέας αυτής της κριτικής[34]. Η προσεχτική ανάγνωση του εν λόγω κειμένου μάς οδηγεί σε τρία αρχικά συμπεράσματα: Πρώτον, ότι ο άνθρωπος που το έγραψε δείχνει να έχει πολύ καλή εικόνα του ιταλικού θεάτρου της εποχής του, όπως και καλή εικόνα του γαλλικού και του γερμανικού θεάτρου. Δεύτερον, ότι μιλάει για τη δραματική λογοτεχνία όχι ως ένας συνήθης κριτικός αλλά με εσωτερική γνώση της, ότι δηλαδή θα πρέπει και ο ίδιος να γράφει θεατρικά έργα. Και τρίτον, ότι οι απόψεις του για την κοινωνική λειτουργία της δραματικής τέχνης δεν επικεντρώνονται στο διασκεδαστικό της στοιχείο αλλά στον ρόλο της ως πολιτισμικού και κοινωνικού διαμορφωτή, είναι δηλαδή απόψεις ενός πολιτικοποιημένου ανθρώπου (άλλωστε η Ape italiana είναι ένα, κατά βάσιν, πολιτικό περιοδικό). Στα συμπεράσματα αυτά μας οδηγούν τα κύρια κριτήρια με τα οποία ο κριτικός του Nota προσεγγίζει ένα θεατρικό έργο, και η σκοπιμότητά τους· κριτήρια που δεν περιορίζονται στα στοιχεία που συνθέτουν την καλλιτεχνική δεξιότητα ενός συγγραφέα (στο καλό γράψιμο), αλλά περιλαμβάνουν και το ενδιαφέρον του για τη διαμόρφωση ενός συλλογικού οράματος, που δεν θα είναι απλώς κοινωνικό αλλά θα αποκτά και μιαν εθνική διάσταση: θα τίθεται στην υπηρεσία της εθνικής αφύπνισης των λαών – στη συγκεκριμένη περίπτωση, της εθνικής απελευθέρωσης και ενοποίησης της Ιταλίας. Τα κριτήρια Έτσι, πέρα από τα γενικά και αυτονόητα κριτήρια της γερής τεχνικά και τεχνοτροπικά γραφής (κείμενο γραμμένο με γούστο, διάλογοι καλογραμμένοι, αποφυγή της περιττολογίας κ.τ.λ.), σε ορισμένα από τα χαρακτηριστικά της οποίας ο κριτικός του Nota δίνει, όπως θα δούμε, ιδιαίτερη έμφαση, στο κείμενό του προβάλλεται έντονα το αίτημα της γλωσσικής καθαρότητας ως αναπόσπαστα συνδεμένο με την ανάγκη υπέρβασης των τοπικών διαλέκτων και της πλήρους διαμόρφωσης μιας ενιαίας εθνικής γλώσσας. Είναι αυτό που ο συγγραφέας του κειμένου ονομάζει «η καλή ιταλική» («il buon italiano»), «η σωστή γλώσσα» («il linguaggio corretto»), «το καθαρό ύφος» («lo stile puro»). Και είναι μια ανάγκη που, συνδεόμενη αναπόσπαστα με τη δημιουργία εθνικής δραματουργίας, εκτείνεται και στη σωστή απεικόνιση των εθνικών ηθών, με περιορισμό της αναπαράστασης των τοπικών ηθών και συνηθειών. Η ιδιαίτερη έμφαση που δίνει ο κριτικός σε ορισμένα από τα αυτονόητα κριτήρια της εύρωστης γραφής επικεντρώνεται σε τρία από αυτά, στα οποία επανέρχεται επίμονα. Το πρώτο είναι το στοιχείο του ενδιαφέροντος των έργων. Πέντε φορές στο σύντομο άρθρο του εμφανίζεται ως χαρακτηριστικό θετικό ή αρνητικό το μεγαλύτερο ή μικρότερο ενδιαφέρον που έχει (ή που δεν έχει) ένα έργο. Παραθέτω με τη σειρά που εμφανίζονται τα σχετικά χωρία: «το ενδιαφέρον της δράσης» («l’ interesse nell’ azione») θαυμάζεται στα έργα του Collin d’ Harleville· οι διάλεκτοι, οι μάσκες που χρησιμοποιεί ο Goldoni «δεν παρουσιάζουν κάποιο ενδιαφέρον παρά μόνο για ορισμένες επαρχίες της περιοχής» («non aveano un certo interesse che per alcune tali e quali provincie»)· οι κωμωδίες του Federici «έχουν μεγάλο ενδιαφέρον» («interessano di molto»)· μερικές από τις μακροσκελείς κωμωδίες του Albergati «είναι καθαρά δράματα και, το χειρότερο, όχι ενδιαφέρουσες» («alcune son puri drammi, e quel che è peggio, non interessanti»)· οι κωμωδίες του Giraud είναι «μερικές φορές πολύ, όμως συχνότερα λίγο, ενδιαφέρουσες για να ανέβουν στη σκηνή, και σχεδόν ποτέ για να διαβαστούν» («qualche volta molto, ma il più sovente poco interessano alla rappresentazione, e quasi mai alla lettura»). Σε αυτά θα πρέπει να προσθέσουμε και την παρατήρηση ότι στον Nota «η πλοκή είναι πολύ συχνά προβλεπόμενη από την αρχή της κωμωδίας» («l’ intreccio è preveduto bene spesso fin dal principio della commedia»), δηλαδή δεν είναι ενδιαφέρουσα. Το δεύτερο από τα αυτονόητα κριτήρια στα οποία επιμένει ιδιαίτερα ο κριτικός του Nota είναι η σωστή θερμοκρασία των έργων: ο σωστός βαθμός της συγκίνησης, ενώ η έλλειψη θερμότητας αφήνει τον δέκτη τους αδιάφορο. Τρεις φορές στο άρθρο του επικρίνει την ψυχρότητα: Οι κωμωδίες του Albergati «είναι ψυχρές» («sono fredde»)· ο De Rossi, επίσης, «είναι ψυχρός, κυρίως στην επίδειξη πνεύματος» («è freddo sopra tutto nelle sue fracezie»)· των έργων του Nota «η πλοκή είναι ψυχρή» («l’ intreccio è freddo»). Οι κωμωδίες του Federici διαθέτουν, ασφαλώς, θερμότητα, αφού «ενδιαφέρουν πολύ» και «συγκινούν» («commuovono»). Όμως σε πολλές από αυτές η θερμότητα ξεπερνά το μέτρο με αποτέλεσμα να παρουσιάζονται με ένα χρώμα «υπερβολικά συναισθηματικό» («troppo sentimentale»). Το τρίτο από τα εν λόγω κριτήρια είναι η σωστή σχέση των έργων με τα πρότυπά τους. Ο κριτικός του Nota δίνει μεγάλη σημασία σε αυτή τη σχέση, όχι μόνο γιατί τη θεωρεί ενδεικτική της δημιουργικής ικανότητας ενός συγγραφέα, αλλά και γιατί, στην περίπτωση που ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ξένα πρότυπα, τη συνδέει με το θέμα της ορθής απεικόνισης των εθνικών ηθών, το οποίο, όπως είδαμε, θεωρεί πολύ σημαντικό. Έτσι επικρίνει τον Lemercier γιατί «μιμήθηκε όχι με ιδιαίτερη επιτυχία» («imitò non troppo felicemente») τον Alfieri· ψέγει τον Benedetti γιατί μετέφερε σε μια τραγωδία του «σχεδόν ολόκληρες σκηνές» («quasi le intere scene») της Ottavia του «αθάνατου» ποιητή· μέμφεται τον Federici γιατί μιμήθηκε γερμανικές κωμωδίες, παρότι «τα γερμανικά ήθη» («i costumi tedeschi») είναι ξένα για την Ιταλία· και συμβουλεύει τον Nota, όταν μιμείται, «να ψάχνει για καλύτερα πρότυπα» («che cercasse migliori modelli») και «να αποφεύγει επιμελώς τη γερμανική δραματουργία» («d’ evitare accuratamente la Dramaturgia Alemanna»). Τα κριτήρια που απαρίθμησα αποτελούν συστατικά της κοινής κριτικής γλώσσας των προοδευτικών διανοουμένων εκείνης της εποχής και περιέχονται, λιγότερο ή περισσότερο, στο λεξιλόγιο αυτών των κριτικών. Όμως είναι δύσκολο να τα βρούμε όλα μαζί στον ίδιο κριτικό, και μάλιστα στους συντάκτες, που ανέφερα, της Ape italiana. Με την εξαίρεση του Κ.Χ.Υ.. Διότι η μελέτη, όπως είπα, των κριτικών κειμένων του Κάλβου των ετών 1814-1826 και των επιστολών των σχετικών με το περιοδικό δείχνει ότι όλα τα παραπάνω κριτήρια, καθώς και άλλα ενδεικτικά στοιχεία, περιέχονται σε αυτά τα κείμενα. Τα κείμενα του Κάλβου που θα εξετάσω συγκριτικά με το ανώνυμο κείμενο για τον Nota, προσδιορίζοντας τα στοιχεία τους που οδηγούν σε αυτή την ταύτιση, είναι τα εξής: 1) Τα σχόλια της «Ode agli Ionî» (1814).2) Οι επιστολές οι σχετικές με την Ape italiana (1819).3) Οι διαλέξεις στο Λονδίνο για την ελληνική γλώσσα (1819).4) Οι σημειώσεις περί θεατρικής συνθέσεως που περιέχονται στον Ippia (1820-1821).5) Το «Progetto di nuovi principî di Belle Lettere applicabili alle Belle Arti» (1820-1821).6) Τα σχόλια «[Su Teofrasto e Koraìs]» (1820-1821).7) Η κριτική για το Il poeta di teatro του Filippo Pananti (1825).8) Η κριτική της μετάφρασης του Paul et Virginie του Bernardin de Saint-Pierre (1826). Β΄ ΜΕΡΟΣ Tεύχος 51 [1] Mario Vitti, Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου (Επιστολές 1813-1820), Παράρτημα του περιοδικού Ελληνικά, Θεσσαλονίκη 1963, σ. 42 και 43. Βλ. και σ. 45-46, 55, 96-99. [2] Mario Vitti, A. Kalvos e suoi scritti in italiano, Napoli 1960· Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου, ό.π.· Ο Κάλβος και η εποχή του, Στιγμή, Αθήνα 1995. [3] Giorgio Zoras, Andrea Calbo, Opere italiane: Teramene-Le Danaidi e scritti minori, A cura di –, Roma 1938· βλ. και τις πολυάριθμες άλλες εργασίες του για τον Κάλβο. [4] Ευριπίδης Γαραντούδης, Πολύτροπος αρμονία: Μετρική και ποιητική του Κάλβου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1995. [5] Νάσος Βαγενάς, «Σχόλια στον Κάλβο», Παρνασσός, τόμ. 14, 1972, σ. 453-465. Βλ. επίσης του ίδιου: «Η παραμόρφωση του Κάλβου», Το δέντρο, τεύχ. 71-72, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1992 = Εισαγωγή στην ποίηση του Κάλβου. Επιλογή κειμένων, Επιμέλεια Νάσος Βαγενάς, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1999, σ. 293-315. [6] Πρωτοδημοσιεύτηκαν στο «Αφιέρωμα στον Κάλβο» της Νέας Εστίας του 1946 (τεύχ. 467, Χριστούγεννα), που ανατυπώθηκε συμπληρωμένο το 1960: Οδυσσέας Ελύτης, «Η αληθινή φυσιογνωμία και η λυρική τόλμη του Ανδρέα Κάλβου»· Κωνσταντίνος Τσάτσος, «Κάλβος, ποιητής της ιδέας», Νέα Εστία, Σεπτέμβριος 1960, σ. 240-269, 218-240 αντιστοίχως. [7] Ό.π., σ. 243, 248 (Ελύτης), σ. 223, 236,239 (Τσάτσος). [8] Ανδρέας Κάλβος, Ωδαί, Εισαγωγή-επιμέλεια-σχόλια Δημήτρης Δημηρούλης, Μεταίχμιο 2009 (βλ. το αυτί του εξωφύλλου). [9] Βλ. Νάσος Βαγενάς, «Criticus gloriosus», Νέα Εστία, τεύχ. 1837, Οκτώβριος 2010 = Γκιόστρα. Κείμενα κριτικής διαμάχης, Μικρή Άρκτος, Αθήνα 2010, σ. 335-339. [10] Αθήνα Γεωργαντά, Τα θαυμάσια νερά. Ανδρέας Κάλβος, Ερμής, Αθήνα 2011, σ. 13-14. [11] Mario Vitti, «Ο Κάλβος από το Λονδίνο στη Γενεύη», Ο Κάλβος και η εποχή του, ό.π. σ. 40· και σ. 38: στο Λονδίνο «παρουσιάζεται ως Ιταλός ποιητής»· βλ. και Νάσος Βαγενάς, «Για μια νέα χρονολόγηση του Ιππία», Αντί, τεύχ. 510, 18/2/1992-14/1/1993, σ.15: «Η φιλοδοξία του να αναγνωριστεί ως τραγικός ποιητής, μαρτυρούμενη ήδη από την πρώτη της Φλωρεντίας, συνεχίζεται και κατά την παραμονή του στο Λονδίνο». [12] Mario Vitti, «Ο Κάλβος και η ιταλική ποίηση του 1825», ό.π., σ. 97. [13] Mario Vitti, Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 2003, σ. 186 (ιταλική έκδοση: 2001). [14] Μιχαήλ Πασχάλης, «Οι ιταλισμοί των Ωδών», Νέα Εστία, τεύχ. 1809, Μάρτιος 2008 = Ξαναδιαβάζοντας τον Κάλβο, ό.π., σ. 13-42. [15] Δημήτρης Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 160. Βλ. και σ. 136-164. [16] Περιοδικά με αυτόν τον τίτλο, ιταλικά και άλλα ευρωπαϊκά, κυκλοφορούσαν πολλά εκείνη την εποχή, ανάμεσα στα οποία και η Μέλισσα ή Εφημερίς Ελληνική (1819-1821), που εκδιδόταν στο Παρίσι (ανατυπώθηκε το 1984 από το Ε.Λ.Ι.Α. με «Εισαγωγικά» της Αικατερίνης Κουμαριάνου). Βλ. για όλα αυτά τον Αρβανιτάκη, ό.π., σ. 80. [17] Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 78. [18] Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 80-81. [19] Αρβανιτάκης, ό.π., σ. σ. 87. [20] Με τα ίδια αρχικά υπέγραφε, παρότι Ιταλός, και ο Niccolò Tommaseo, επειδή είχε γεννηθεί στη Δαλματία. Βλ. Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 85. [21] Mario Vitti, Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου, ό.π., σ. 9 [22] Ό.π., σ. 48. [23] Βλ. στο «Επίμετρο» του βιβλίου του την κατά τεύχος καταγραφή των κειμένων του περιοδικού. [24] Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 183-184. [25] Σε αχρονολόγητη επιστολή, γραμμένη λίγο πριν από την εκτύπωση του πρώτου τεύχους, ο De Sanctis έγραφε στον Κάλβο: «Γελάστηκα σχετικά με την αναλογία που υπήρχε ανάμεσα στα χειρόγραφά μας και στο τυπωμένο κείμενο [άρα σχετικά με το πόσο χώρο θα έπιαναν τα δύο κείμενα στο τεύχος] και βρίσκω ότι ούτε η δική μου επιστημονική διάλεξη (discorso scientifico) ούτε η δική σου κριτική (la tua critica) μπορούν αρμονικά να μπουν στο πρώτο τεύχος» (Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 184-185). [26] Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 186. [27] Έτσι τον αποκαλεί το 1813 ένας φίλος του· βλ. Vitti, Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου, ό.π., σ. 50. [28] Για τον De Sanctis βλ. Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 90-129. [29] [Bartolomeo de Sanctis], «Osservazioni di un anonimo», περιέχεται στο Gaetano Polidori, Saggio sulla prosa italiana, Badia Fiesolana, 1820, σ. 30. Παραπέμπω σε αυτή την αυτοτελή έκδοση, στην οποία περιλήφθηκαν τα δύο κείμενα του Polidori και του De Sanctis μαζί με την απάντηση του Polidori στον De Sanctis. Βλ. γι’ αυτή την έκδοση τον Αρβανιτάκη, ό.π., σ. 128-129. Ευχαριστώ τον Δ. Αρβανιτάκη που έθεσε στη διάθεσή μου φωτοτυπία της. [30] Gaetano Polidori, ό.π., σ. 32. [31] Για τον Pananti βλ. Αρβανιτάκη, ό.π., σ. 107-121. Βλ. επίσης, Mario Vitti, «Ο Κάλβος και η ιταλική ποίηση του 1825», Ο Κάλβος και η εποχή του, ό.π., σ. 91-117 και «Filippo Pananti», Dizionario Bompiani degli autori di tutti i tempi e di tutte le letterature, Milano 1987, σ. 1702. [32] Gaetano Polidori, ό.π., σ. 10. Για τον Polidori βλ. Αρβανιτάκης, ό.π. σ. 122-129. [33] «Saggio sopra la letteratura italiana», L’ Ape italiana, τεύχ. 1, σ. 15-27-τεύχ. 4, σ. 107-113· «Venezia salvata», τεύχ. 12, σ. 239-247. Για τον Constantini βλ. Αρβανιτάκης, ό.π., σ. 130-133. [34] Όσο για τον Luigi Angeloni, το ύφος του σύντομου άρθρου του είναι τόσο ιδιότυπο λόγω της παλαιοδημοτικής –σχεδόν διαλεκτικής– γλώσσας του, ώστε να αποκλείει κάθε σκέψη περί πατρότητας της κριτικής.

Ένα λανθάνον κριτικό κείμενο του Κάλβου I

Σύνδεση