Εκλεκτικές Συγγένειες

«Η επιστήμη προήλθε από την ποίηση κι όταν αλλάζουν οι καιροί οι δυο τους συναντιούνται πάλι, σ’ ένα ανώτερο επίπεδο, σαν φίλες.»Γ. Β. Γκαίτε Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ: Αριστοτέλης Ζάχος και Josef Durm. Η αλληλογραφία ενός πρωτοπόρου αρχιτέκτονα με τον μέντορά του, 1905-1914, Ποταμός, Αθήνα 2013, σελ. 362 Φαίνεται ότι είναι στη μοίρα μας να έλκουμε τον θαυμασμό των Ευρωπαίων γι’ αυτό που είμαστε, αλλά να αδυνατούμε να τους μοιάσουμε σε ό,τι επιδιώκουμε να γίνουμε. «Αξιότιμε κύριε Ζάχο», έγραφε στις 23.5.1906 ο Ντουρμ στον μαθητή του μετά από ένα ταξίδι σε Δελφούς και Κρήτη, «δεν λέει να κοπάσει η διαρκής νοσταλγία για την ωραία χώρα των Ελλήνων… Ήταν άλλη μια φορά επικοινωνία με ανθρώπους, με πραγματικούς ανθρώπους, όχι με τον θλιβερό συρφετό που ευδοκιμεί εδώ, ανάμεσα στους υψηλά μα και στους χαμηλά ιστάμενους… Το τι έχουν μηχανευτεί ο Dörpfeld και η παρέα του για τις Μυκήνες και την Τροία είναι ενδεικτικό. Πρόκειται για μια εταιρεία ταχυδακτυλουργών που θα περιποιούσε τιμή σε πανηγυριώτικη παράγκα.» (σ. 145-9) «Αξιότιμε κύριε Επίτιμε Σύμβουλε», επεσήμαινε ο μαθητής σε μεταγενέστερη φάση της αλληλογραφίας (20.11.1913), «από τότε που επέστρεψα στην χώρα αυτήν δεν κατόρθωσα δυστυχώς να πραγματοποιήσω τις ελπίδες εκείνες, για τις οποίες μου έδιναν το δικαίωμα οι σπουδές και η συνεργασία μας υπό την πολύτιμη καθοδήγησή σας… Τα έργα σας για την Αρχιτεκτονική των αρχαίων Ελλήνων και τα άλλα βιβλία αποτελούν για μένα τον σταθερό οδηγό στους στόχους μου και διατηρούν τον πλέον ευγνώμονα σύνδεσμο μαζί σας». (σ. 295-7) Αυτή η αλληλογραφία μπορούσε να έχει ξεχαστεί. Δεν αφορά αλληλογραφία κορυφαίων λογοτεχνών, να τη θαυμάσει κανείς για τις υφολογικές αρετές της, ούτε αποκαλύπτει άγνωστες πλευρές της αρχιτεκτονικής και της αρχαιολογικής έρευνας ή των σχέσεων Γερμανών και Ελλήνων επιστημόνων. Προσεγγίζει όμως, με τρόπο συναρπαστικό, το λυκόφως του ιστορισμού στην εποχή της Belle Époque κι όλης της καλλιτεχνικής έκρηξης των δεκαετιών πριν τον Μεγάλο Πόλεμο, και, κυρίως, συνιστά πραγματικά υποδειγματική επεξεργασία υλικού πρωτογενούς έρευνας. Η Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ είχε ήδη δείξει, με τη δίτομη μελέτη της για την Αρχιτεκτονική του Νεοελληνικού Θεάτρου, 172-1940,[1] με πόση μεθοδικότητα, ευρυμάθεια και λεπτομερή ιστορική τεκμηρίωση μπορεί να εξαντλήσει την τεράστια ποικιλία παραμέτρων που συνδιαμορφώνουν τον «διάλογο» ελληνικής-ευρωπαϊκής πραγματικότητας στη θεατρική αρχιτεκτονική. Το ίδιο, με ακόμη πιο αξιοθαύμαστη πληρότητα, έχει κάνει και με τον κυριολεκτικό διάλογο δύο επιφανών αρχιτεκτόνων, τους οποίους έφεραν κοντά, πέρα από τη σχέση μαθητείας, τα κοινά ενδιαφέροντα για την κλασική αρχαιότητα και οι αισθητικοί προβληματισμοί στην εποχή της ακμής της δεύτερης Γερμανικής Αυτοκρατορίας. Στο πλαίσιο του Rundbogenstil, που από τα μέσα του 19ου αιώνα επεδίωκε να αναδείξει μια τεχνοτροπία του γερμανικού εθνικισμού, συνενώνοντας την «ευγενή απλότητα και το ήρεμο μεγαλείο» του νεοκλασικισμού με τα τόξα της ρωμανικής αρχιτεκτονικής και τις προόδους της οικοδομικής τεχνολογίας, ήταν εύλογο να τραβήξει την εύνοια του Γερμανού δασκάλου ο ταλαντούχος Έλληνας μαθητής. Κι από την άλλη μεριά, στο πλαίσιο της περιπετειώδους πορείας προς ολοκλήρωση και εκσυγχρονισμό του ελληνικού κράτους, μεταξύ πτώχευσης του 1893 και βαλκανικών πολέμων, ήταν επίσης εύλογο να σπεύσει ο ταλαντούχος μαθητής να εγκαταλείψει τη Γερμανία (χωρίς να λάβει πτυχίο), για να συνδράμει στο αρχιτεκτονικό-πολεοδομικό γίγνεσθαι της πατρίδας του, κρατώντας διαρκή επαφή με τον πιο σημαντικό δάσκαλό του. «Τύχη αγαθή» έφερε τα ανέκδοτα τεκμήρια της συνεργασίας και αλληλογραφίας των δύο ανδρών στα χέρια της Ελένης Φεσσά-Εμμανουήλ, όπως η ίδια δηλώνει. Αλλά και για τους αναγνώστες –αρχιτέκτονες ή μη– ισχύει το «τύχη αγαθή», καθώς η σχολιασμένη παρουσίαση αυτών των επιστολών μόνο στα δικά της χέρια μπορούσε να γίνει έξοχη τοιχογραφία των οικοδομικών, πολιτισμικών και πολιτικών ζυμώσεων, μεταρρυθμίσεων και αλλαγών οι οποίες συντελούνταν σε μια πολύ κρίσιμη περίοδο για τις χώρες των επιστολογράφων. Από την εκτενή ιστορική εισαγωγή του βιβλίου και τον μεθοδικό υπομνηματισμό των επιστολών αναδύεται, με εντυπωσιακή πληρότητα, η προσωπικότητα καθενός από τους δύο αρχιτέκτονες, οι σταδιοδρομίες και η σχέση τους. Παράλληλα, χάρη στους δεξιοτεχνικά συμπληρωματικούς ρόλους των όσων παραθέτει η εισαγωγή κι εκείνων στα οποία παραπέμπει ο μεθοδικός υπομνηματισμός, αναδύονται και όλα τα μείζονα ή ελάσσονα επεισόδια που, συνδέοντας μια ατομική διαδρομή με τις στιγμές της μεγάλης ιστορίας, διαμορφώνουν προσωπικότητες, σταδιοδρομίες και σχέσεις. Θα πρόσθετα, μάλιστα, ότι το μέγα φιλοσοφικό ερώτημα, για το πώς συμβαίνει να καθορίζονται οι άνθρωποι από την ιστορία που οι ίδιοι αγωνίζονται να καθορίσουν, παίρνει εδώ, με ευκαιρία την αλληλογραφία των δύο αρχιτεκτόνων, μιαν απάντηση μοναδικής ευκρίνειας. Ο θαυμασμός του Γερμανού καθηγητή ιστορίας της αρχιτεκτονικής για τις ελληνορωμαϊκές αρχαιότητες, σε μια Γερμανία που ακόμη αναζητούσε τα εμβλήματα της εθνικής της ενότητας ανάμεσα στην ουμανιστική παράδοση του Νότου και τη βιομηχανική πειθαρχία του Βορρά, όσο και ο θαυμασμός του δεξιοτέχνη Έλληνα μαθητή για καλλιτεχνικά ρεύματα και τεχνικά επιτεύγματα που διαπίστωνε στην Ευρώπη, με επίκεντρο την πόλη των σπουδών του (Καρλσρούη), αποτελούν μία από τις εκλεκτικές συγγένειες που βοήθησαν στη «χημεία» της αμοιβαίας συμπάθειας. Ακολούθησαν όμως πολλές άλλες, οι οποίες εδραίωσαν και διατήρησαν τη φιλία τους. Κάποιες που δοξάζουν τους δύο άνδρες, όπως αναθέσεις έργων ή διακρίσεις (απονομή τίτλου Επιτίμου Συμβούλου στον Ντουρμ, από τον μέγα Δούκα της Βάδης, ή προβολή των πρώτων έργων και των ιδεών του Ζάχου στο περιοδικό Παναθήναια), κι άλλες που τους περιποιούν λιγότερη τιμή, όπως μικροπρεπείς αντιπαλότητες και σαρκασμοί προς το γερμανικό ακαδημαϊκό κατεστημένο (το οποίο αμφισβήτησε κρίσιμες απόψεις του Ντουρμ) ή προς την αθηναϊκή κοινότητα μηχανικών (η οποία εκτόπισε τον Ζάχο σε έργα εκτός πρωτευούσης – στις λεγόμενες «νέες χώρες» της Μακεδονίας και της Θράκης[2]). Ακόμη, μολονότι ο Ντουρμ παραμένει καθηλωμένος σε αναγεννησιακές τεχνοτροπίες και ιστορικιστικές αναβιώσεις που χαρακτηρίζουν όλο τον 19ο αιώνα, ενώ ο Ζάχος έλκεται από μεταρρυθμιστικές τάσεις και καλλιτεχνικές πρωτοπορίες που εισηγούνται μορφολογικές ανατροπές αντάξιες του νέου αιώνα, οι δυο τους ξανασυναντιούνται στις αναζητήσεις της πολιτισμικής ιδιοπροσωπίας κάθε λαού. Η έννοια της Ουσίας του γερμανικού λαού και το «Völkische Bewegung», με τον βαθύ αντιμοντερνισμό και την έφεση να προσφέρουν συνοχή στα ετερόκλητα πλήθη των πολιτών μιας Γερμανίας μεταξύ Βίσμαρκ και Κάιζερ Γουλιέλμου Β΄, συναντούν την περίφημη «επιστροφή στις ρίζες» και τον διακαή πόθο για αυθεντική ελληνικότητα, στην Ελλάδα μεταξύ Γεωργίου Α΄ και εθνικού διχασμού. Ο ένας που αναπολεί κι ο άλλος που προσδοκά συμπίπτουν, έτσι, σε μια ρομαντική υπέρβαση του παρόντος και σ’ ένα σύνολο ιδεών τις οποίες γεννά η ανάδυση του «έθνους-κράτους» (ώσπου να κορυφωθεί με τον πιο αποτρόπαιο τρόπο, στους δυο παγκόσμιους πολέμους του 20ού αιώνα), καθώς και η μέσα στα ίδια χρόνια ίδρυση της λαογραφικής επιστήμης. Σε κοινωνίες οι οποίες για πρώτη φορά στην ιστορία έρχονται τόσο κοντά, οι οποίες συγχρωτίζονται με την εξέλιξη τηλεπικοινωνιών και μεταφορικών μέσων ή με διεθνείς εκθέσεις και επιστημονικά συνέδρια, και οι οποίες εξομοιώνονται σταδιακά, χάρη στη συνεχή εκβιομηχάνιση, η στροφή στο παρελθόν κι η αναζήτηση ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε λαού γίνεται μια σχεδόν ενστικτώδης αντίδραση στον ίλιγγο της αρχόμενης παγκοσμιοποίησης. Είναι πραγματικά «ιλιγγιώδες», από τη μια, το πώς ο Ζάχος προωθεί την πιο παραδοσιακή, βυζαντινή ναοδομία με σχεδιάσματα που χειρίζονται εξαιρετικά την τεχνοτροπία του Jugendstil (γερμανικού ανάλογου της art nouveau και τελευταίας λέξης της μόδας στα τέλη του 19ου αιώνα). Κι είναι εξίσου «ιλιγγιώδες», από την άλλη, το πώς ο Ντουρμ εγείρει δημόσια κτίρια ή επαύλεις σε στυλ ιταλικής Αναγέννησης, εξοπλίζοντάς τα με την τελευταία λέξη της οικοδομικής τεχνολογίας (ενώ άλλοι Γερμανοί αρχιτέκτονες γύρω του, όπως ο Πέτερ Μπέρενς, δοκιμάζουν έναν αφαιρετικό κλασικισμό, απ’ τον οποίο ξεπήδησε ο μοντερνισμός). Σύντομα εξάλλου, στον «ίλιγγο» του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, η τεχνολογία των μυδραλιοβόλων θα συνδυαστεί με τις στρατιωτικές τακτικές των ναπολεόντειων πολέμων, για να δώσει εκατόμβες νεκρών στα πεδία της μάχης. Ένας αιώνας γεφυρώνει τη γέννηση του Γιόζεφ Ντουρμ, το 1837, με τον θάνατο του Αριστοτέλη Ζάχου, το 1939. Κι είναι στ’ αλήθεια αξιοσημείωτο το ότι ένας αιώνας, και πάλι, μεσολαβεί ανάμεσα στη διάρκεια της αλληλογραφίας τους, 1905-1914, και στη διάρκεια της επεξεργασίας αυτής της αλληλογραφίας, μέχρι την έκδοσή της. Κρίνοντας από τις εκατοντάδες, συστηματικά επιλεγμένες, εικόνες σχεδίων, κτιρίων και προσώπων (της ακαδημαϊκής ή πολιτικής αριστοκρατίας της εποχής), οι οποίες συνοδεύουν τις εμπεριστατωμένες επισημάνσεις στα υπομνήματα των επιστολών, πρέπει να πήρε τουλάχιστον μια δεκαετία στην Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ όλη αυτή η επεξεργασία. Αλλά εκείνο που κάνει το πόνημα ακόμη πιο σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, είναι η παράδοξη επικαιρότητά του. Η κριτική του επιδερμικού εξευρωπαϊσμού και η αναζήτηση προτύπων σε μια ένδοξη παράδοση, οι επιφυλάξεις απέναντι όχι στα κακά απότοκα αλλά στην ουσία του καπιταλισμού και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και ο μεσσιανισμός της νεοελληνικής ιδεολογίας, σε αντιστοιχία με την ιδέα μιας ιστορικής αποστολής του γερμανικού έθνους, αποτελούν συμπτώματα των αρχών του 21ου αιώνα, όσο αποτελούσαν και των αρχών του 20ού. Κοντολογίς, με φρέσκια την κρατική της συγκρότηση, την άνθηση βιομηχανιών σαν τη Siemens, την AEG ή την Benz και την έφεση να κυριαρχήσει στην Ευρώπη, ενόσω ποικίλα καλλιτεχνικά και αρχιτεκτονικά ρεύματα παρελθοντικών ή φουτουριστικών τάσεων δεν σταματούν να γεννιούνται και να αντιμάχονται μεταξύ τους, η Γερμανία της εποχής του Ντουρμ θυμίζει πολύ τη σημερινή. Όπως η σημερινή Ελλάδα θυμίζει, ανάλογα, την Ελλάδα της εποχής του Ζάχου – εποχή μεταξύ διαδοχικών πτωχεύσεων (1893/97 και 1932), ενός πάσχοντος φιλελευθερισμού, αδυναμίας να ξεπεραστεί η «τσιφλικοποίηση» μεγάλων αγροτικών γαιών, πολιτικού διχασμού σε βασιλόφρονες-βενιζελικούς και πολιτισμικών αδρανειών οι οποίες ανατρέπουν αλλεπάλληλες μεταρρυθμιστικές απόπειρες. Ίσως η αλλαγή αιώνα αναστατώνει τις κοινωνίες· το νέο, όσο σαγηνευτικό κι αν εμφανίζεται, απειλεί εδραιωμένους εθισμούς. Ίσως, πάλι, η ειδυλλιακή εικόνα της κλασικής αρχαιότητας συνιστά μόνιμο ιδεώδες των Γερμανών, όπως η οργάνωση αποτελεσματικού κράτους μόνιμο στόχο των Ελλήνων. Οι «πραγματικοί άνθρωποι», τους οποίους θαύμαζε ο Ντουρμ το 1906, δεν έπαψαν να ζουν σε μια παρατεταμένη προσδοκία, καίτοι το μέλλον είναι αδύνατο να κατοικηθεί. Σε κάθε περίπτωση, η σχέση Ντουρμ-Ζάχου, όπως καταγράφεται στη συγκεκριμένη μελέτη, συνιστά ένα εξαιρετικό δείγμα αυτών των «εκλεκτικών συγγενειών». [1] Έκδοση Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου, Αθήνα 1994. [2] Όπως με μια πρώτη, προ της πυρκαϊάς του 1917, μελέτη του πολεοδομικού της Θεσσαλονίκης κι αναστήλωσης της βασιλικής του Αγίου Δημητρίου, μετά την πυρκαϊά, ή μελέτες ιαματικών λουτρών στην Καβάλα και βιομηχανικών κτιρίων στην Αλεξανδρούπολη.

Σύνδεση