Σπουδάζοντας στα χρόνια του Εμφυλίου

Στη μνήμη του Δημοσθένη Λ. Αλέξανδρος Πουλοβασίλης, Η Ανώτατη Γεωπονική Σχολή Αθηνών στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, Έμβρυο, Αθήνα 2013, σελ. 103 1. Χίλια εννιακόσια σαράντα έξι. Ένας νόστιμος έφηβος μας κοιτάζει από τη φωτογραφία της φοιτητικής του ταυτότητας με ένα μελαγχολικό βλέμμα, φορώντας, κατά ελαφρά παράβαση του κώδικα ενδύσεως της φοιτητιώσας νεολαίας εκείνης της εποχής, σακάκι με λευκό πουκάμισο αλλά χωρίς γραβάτα. Μαθαίνουμε ότι δεν έχει 60 δραχμές για τα εξέταστρα συμμετοχής στις εισαγωγικές εξετάσεις στο Πολυτεχνείο και έτσι καταφεύγει, εκ των πραγμάτων, στην Ανωτάτη Γεωπονική Σχολή Αθηνών όπου απαιτούνται μόνο 17 δραχμές. Αντλώ τη φωτογραφία από το πλαγίως αυτοβιογραφικό και ευθέως δοξαστικό των δασκάλων του, πονημάτιο του ομότιμου καθηγητή και πρώην πρύτανη, Αλέξανδρου Πουλοβασίλη[1] με τίτλο Η Ανώτατη Γεωπονική Σχολή Αθηνών στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, στην, όπως άλλωστε μας έχει συνηθίσει, πάντοτε φροντισμένη δουλειά των πανεπιστημιακών εκδόσεων Έμβρυο, του οποίου, ας σημειωθεί, ο διευθυντής υπήρξε μαθητής του συγγραφέα πριν αναδειχθεί επιτυχώς σε άλλο επάγγελμα. Πριν αναφερθώ, εν συντομία, σε όλα όσα ενδιαφέροντα έως και παράδοξα προσκομίζει με αφηγηματική δεινότητα αλλά και λιτότητα ο Πουλοβασίλης δεν το κρύβω ότι με απασχόλησε αυτή η «κατά τύχη» επιλογή του ιδρύματος φοίτησής του. Γιατί όσοι αγαπούν την ιστορία δύσκολα αποφεύγουν τον πειρασμό του ίδιου κοινότοπου αλλά πάντα ενδιαφέροντος ερωτήματος: Κι αν διέθετε αυτές τις 43 δραχμές που του έλειπαν ποια θα ήταν η εξέλιξη του ίδιου αλλά και του ιδρύματος; Μην το ξεχνάμε, η χρονιά εισαγωγής είναι κρίσιμη. Διότι, πρώτον, το 1946, με την αποχή της Αριστεράς από τις εκλογές, τα γεγονότα του Λιτόχωρου αλλά και την έξαρση της κρατικής τρομοκρατίας και της παρακρατικής βίας, επιταχύνεται η εμφύλια διαμάχη, η οποία σε ένα χρόνο θα εξελιχθεί σε ανοικτή πολεμική σύρραξη για να καθορίσει το μέλλον της χώρας αλλά και του συγγραφέα για τις επόμενες δεκαετίες. Καθότι εκείνος θα βρεθεί, πολύ νωρίς, στην πλευρά των ηττημένων. Δεύτερον, σε πείσμα αυτής της εξέλιξης ή και εξαιτίας της ο ίδιος σαράντα τρία χρόνια αργότερα, ως παντοδύναμος πρύτανης πλέον, στηριγμένος κυρίως στην εμπιστοσύνη των «μη προνομιούχων», για να δανειστώ μια έκφραση εκείνης της τρομερής εποχής ή αυτού που ο ίδιος προσδιορίζει, ευνοήτως εντός εισαγωγικών, ως «Κατώτερο Εκπαιδευτικό Προσωπικό» της Ανωτάτης Γεωπονικής Σχολής αλλά και του φοιτητικού κινήματος της αποχουντοποίησης, θα βάλει, το 1989, στο τέλος της πρώτης δεκαετίας της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, τη σφραγίδα του στη θεσμική ανασυγκρότηση του ιδρύματος, δηλαδή στον μετασχηματισμό του από Σχολή σε Πανεπιστήμιο, υιοθετώντας την λογική και αναλαμβάνοντας την εφαρμογή του νόμου 1268/82. Όπως συμβαίνει σε αυτές τις υποθέσεις εργασίας, απάντηση δεν έχω αλλά επιμένω ότι το ερώτημα ισχύει και έχει την αξία του ως αφετηρία συζήτησης επιμέρους ζητημάτων που θέτει αυτή η αναδρομή στα πρώτα μεταπολεμικά (μετεμφυλιακά) χρόνια του δημόσιου πανεπιστημίου και με τα οποία ακροθιγώς θα ασχοληθώ στη συνέχεια. Για να γίνω σαφέστερος, εννοώ την ηγεμονία της Αριστεράς σε αυτούς τους χώρους μετά το 1974. 2. Ας έρθουμε, λοιπόν, σε αυτό που έχουμε τώρα στα χέρια μας. Πρόκειται για ένα βιβλίο μικρού σχήματος μόλις 103 σελίδων, κάτι που εκτιμώ ιδιαίτερα, καλά οργανωμένο σε τέσσερα μέρη. Το πρώτο και εισαγωγικό μέρος αναφέρεται στην πρώτη γνωριμία του συγγραφέα με τον χώρο του ιδρύματος, τη χωροταξία των εγκαταστάσεών του. Το συνοδεύουν φωτογραφίες και ένας συγκριτικός χάρτης της τότε και της σημερινής κατάστασης, ενώ σχολιάζεται η διοικητική οργάνωση, η καταγραφή των εργαστηρίων και των αιθουσών διδασκαλίας, η προσφερόμενη εκπαίδευση, και η καθημερινή ζωή της ακαδημαϊκής κοινότητας της εποχής. Αξίζει, στο σημείο αυτό, να σημειώσω τις αναφορές του συγγραφέα στο εξεταστικό σύστημα πριν από τις «διευκολύνσεις» της δικτατορίας προς τους φοιτητές, οι οποίες συνεχίστηκαν κατά τη Μεταπολίτευση και οδήγησαν στο μπάχαλο της σημερινής κατάστασης, όταν το πανεπιστήμιο έχει μεταβληθεί σε οιονεί εξεταστικό κέντρο και η «διάσωση του εξαμήνου», μετά από την κατοχύρωση των καταλήψεων σε δικαίωμα των φοιτητών, σε μείζον πολιτικό διακύβευμα. Αλλά, για να μην λησμονούμε και τις ευθύνες των σημερινών καθηγητών, να σημειώσω επίσης ότι τα μαθήματα των τεσσάρων ετών ήταν ετήσια και όχι πάνω από πενήντα. Σήμερα είναι σχεδόν τριπλάσια καθώς κάθε διδάσκων από τη βαθμίδα του λέκτορα και εντεύθεν επιχειρεί, και ανενόχλητος το κατορθώνει, να αναβαπτίσει τη διδακτορική του διατριβή σε διδακτέα ύλη. Τέλος, να προσθέσω ότι οι λέξεις «κατάληψη» ή «απεργία» δεν αναφέρονται πουθενά στο βιβλίο. Θα ήταν παράδοξο το αντίθετο για μια αφήγηση η οποία στο μεγαλύτερο μέρος της διαδραματίζεται σε μια εποχή στρατοδικείων, εξοριών και εκτελέσεων των αντιφρονούντων. Και βεβαίως όταν το «Σπουδαστικό» της Ασφάλειας αποτελούσε θεσμό εντός των ακαδημαϊκών τειχών. Αλλά η απορία παραμένει σε πείσμα αυτών των εμποδίων: ήταν οι τότε απόφοιτοι λιγότερο πολιτικοποιημένοι από τους σημερινούς φοιτητές ή απλώς ο πολιτικός ακτιβισμός είχε το τίμημά του και δεν αποτελούσε, όπως συμβαίνει τις τελευταίες δεκαετίες, μια από τις πλέον ανέξοδες εκφράσεις του νεοελληνικού βίου και μάλιστα εξ απαλών ονύχων; Το δεύτερο και κυρίως μέρος του βιβλίου, με τίτλο «Οι δάσκαλοί μας» αφιερώνεται στο προσωπικό του ιδρύματος, επιλέγοντας –και εδώ είναι αποκαλυπτική η ιδιαίτερη οπτική του συγγραφέα– να συμπεριλάβει όλους όσους απάρτιζαν τα τότε Φροντιστήρια και τα Εργαστήρια. Έτσι, δίπλα στα «βαριά βιογραφικά» των μεγάλων δασκάλων[2] συνυπάρχουν όχι μόνο οι ελάσσονες καθηγητές αλλά και οι επιμελητές, οι βοηθοί, οι παρασκευαστές, οι εργατοτεχνίτες, με δυο λόγια όλο εκείνο το μελίσσι που παρήγαγε ένα εκλεκτό «μέλι», δηλαδή τους απόφοιτους της ανωτάτης γεωπονικής εκπαίδευσης, το οποίο έθρεψε με την προσφορά του την εντυπωσιακή ανάκαμψη της ελληνικής γεωργίας στα δύσκολα μεταπολεμικά χρόνια. Όλοι ή σχεδόν όλοι ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια μας στις επιστημονικές και ανθρώπινες διαστάσεις τους και σχολιάζονται συχνά όχι μόνο με θαυμασμό αλλά και με την τρυφερή σκωπτικότητα του φοιτητικού βλέμματος εκείνης της εποχής. Κυριαρχεί η ευγνωμοσύνη, δεν λείπει και η κριτική διάθεση, χωρίς όμως να χάνεται ποτέ το μέτρο της ευγένειας προς τους δασκάλους. Κατηγοριοποιούνται από τον συγγραφέα δύο σειρές («γενιές») δασκάλων και συμπεριλαμβάνεται, απλώς αναφερόμενη, μια τρίτη η οποία φθάνει στο ακαδημαϊκό μεσουράνημά της μέχρι περίπου τα μέσα του 1980. Ακολουθεί το τρίτο και τελευταίο μέρος στο οποίο περιγράφονται τα μεγάλα έργα, η προσφορά των δασκάλων και των αποφοίτων της Σχολής. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν η συμβολή τους στην οργάνωση του Υπουργείου Γεωργίας, της Αγροτικής Τράπεζας, της γεωργικής εκπαίδευσης, των συνεταιρισμών, στην αποκατάσταση των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής, στα μεγάλα εγγειοβελτιωτικά έργα κυρίως της Βορείου Ελλάδος, στην επίτευξη της σιτάρκειας/αυτάρκειας μέσω της βελτίωσης των εγχώριων ποικιλιών, στην καθιέρωση της λίπανσης και της εκμηχάνισης των καλλιεργειών σίτου, βάμβακος, τεύτλων κ.ά. Η αναφορά στη συμβολή των γεωπόνων σε αυτή την εθνικών διαστάσεων αναγεννητική επιχείρηση κλείνει, τιμής ένεκεν, με τη βιογραφία τεσσάρων εμβληματικών ηγετικών προσωπικοτήτων του γεωπονικού κόσμου, ας πούμε τηρουμένης της αναλογίας, των καθιερωμένων ως founding fathers στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, δηλαδή του Σπυρίδωνα Χασιώτη, του Ιωάννη Καραμάνου, του Ιωάννη Παλαιολόγου και του Ιωάννη Παπαδάκη. Ένα πρώτο συμπέρασμα του αναγνώστη αυτής της αναδρομής είναι ότι το έργο του Αλέξανδρου Πουλοβασίλη, παρά τον ευσύνοπτο χαρακτήρα του και χάρις στον ανθρωπολογικό προσανατολισμό και τη μαρτυρία του περί των επιφανών και αφανών πρωταγωνιστών της ακαδημαϊκής κοινότητας στην εποχή που αφηγείται, έρχεται να εμπλουτίσει, πιστεύω καθοριστικά, τις ανάλογες πηγές, οι οποίες αναφέρονται στη βιβλιογραφία του[3]. 3. Αλλά υπάρχουν και άλλες διαστάσεις του βιβλίου που θα ήθελα να σχολιάσω. Έχω ήδη αναφέρει ότι η καινοτομία του έγκειται στον ανθρωπολογικό του προσανατολισμό μέσω της επεξεργασμένης καταγραφής μιας βιωμένης μαρτυρίας, δηλαδή του κύριου εργαλείου της προφορικής ιστορίας. Θα επιχειρήσω να γίνω σαφέστερος εγκύπτοντας, όσο δύναμαι, στην λεγόμενη «κουζίνα του συγγραφέα». Εκεί, λοιπόν, διακρίνω δύο τεμνόμενους αφηγηματικούς άξονες. Τον πρώτο θα τον ονομάσω ως τα «μεταπολεμικά χρόνια». Τον δεύτερο ως τα «μετεμφυλιακά χρόνια», αν και στην περίπτωση της περιόδου που αφηγείται ο Πουλοβασίλης πρόκειται ipso facto για τα πιο σκληρά χρόνια του Εμφυλίου. Ως σημείο τομής τους ορίζεται, στη δική μου ανάγνωση, αυτό που ο συγγραφέας καταγράφει με απόλυτη σαφήνεια στη σελίδα 13: «Η Καθηγητική Έδρα αποτελούσε τη βασική μονάδα της Σχολής. Προϊστάμενος της Έδρας ήταν ο Καθηγητής, υπεύθυνος για τον καθορισμό του διδακτέου της αντικειμένου και τη διδασκαλία του, αλλά και την αποτελεσματικότητα της εργαστηριακής εκπαίδευσης». «Μεταπολεμικά χρόνια», «Μετεμφυλιακά χρόνια», «Έδρα», αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, η επεξηγηματική τριάδα κατανόησης του βιβλίου. Οποιοσδήποτε άλλος συγγραφέας μπορούσε να ασχοληθεί με καθεμιά από αυτές τις ενότητες ξεχωριστά. Στην αφήγηση του Πουλοβασίλη αποτελούν, εξαιτίας της δικής του προσωπικής διαδρομής, αλληλεπιδρώσες αφετηρίες και διαδρομές από τις οποίες οικοδομείται, εν τέλει, η αναπαράσταση μιας εποχής, τα θαύματα και τα δεινά της. Για αναλυτικούς, και μόνον, λόγους θα ξεκινήσω από τα «μεταπολεμικά χρόνια». Μια λέξη περικλείει όλο το νόημά τους: φτώχεια. Φτώχεια υλική, φτώχεια υποδομών, φτώχεια βιωτής. Την εικονογραφεί με απέριττη ακρίβεια ο συγγραφέας. Εντελώς ενδεικτικά σταχυολογώ: «τα μόνα συγγράμματα που υπήρχαν ήταν της Ζωολογίας και της Εντομολογίας (...) και το βιβλίο της Γεωργικής Μηχανολογίας», στο φαγητό παρέχονται στους φοιτητές για πρωινό «κάτι κομματάρες κέικ που τις καταβροχθίζαμε με βουλιμία στο πι και φι», για το μεσημεριανό «ο καθένας μας κουβαλούσε μαζί του το κατσαρόλι του και τα κουταλομαχαιροπήρουνά του». Ο χώρος: «Άσφαλτος δεν υπήρχε ούτε για δείγμα σ’ όλο το κτήμα [εννοείται το campus]. Έτσι το καλοκαίρι η σκόνη σύννεφο και το χειμώνα η λάσπη μέχρι το γόνατο. Το κτήμα ασφαλτοστρώθηκε για πρώτη φορά στη δεκαετία του ’80». Παρακάτω, για την οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου κοντά στην Αγίου Κωνσταντίνου: «Η περιοχή ήταν γεμάτη χαλάσματα, κατάλοιπα των Δεκεμβριανών». Τα αναπαράγω για ένα μόνο λόγο. Επειδή πολλοί, αφελώς ή ιδιοτελώς σκεπτόμενοι, τα βρίσκουν όλα κακά και ανάποδα σήμερα, ξεχνώντας τόσο εύκολα από πού έκαναν ένα νέο ξεκίνημα τα δημόσια ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα πριν μόλις πέντε δεκαετίες. Υπήρχε λοιπόν η φτώχεια, σχετική αν όχι απόλυτη. Αλλά όχι μόνον αυτή. Υπήρχε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του συγγραφέα, και κάτι άλλο. Η δίψα για γνώση από τους φοιτητές και η κατά δύναμιν προσφορά της από τους δασκάλους, οι περισσότεροι των οποίων είχαν εκπαιδευθεί σε ιστορικά ιδρύματα γεωπονικής παιδείας στην Ευρώπη. Θυμάται ο συγγραφέας τα μαθήματα του καθηγητή Ανατομίας και Φυσιολογίας Ζώων Χρήστου Πασιόκα: «Όλοι οι φοιτητές παρόντες στις παραδόσεις τους για να απολαύσουν (…) Οι εξετάσεις των μαθημάτων του ήταν προφορικές και εξίσου απολαυστικές». Ή όταν στο πρώτο του μάθημα ο καθηγητής της Γεωργικής Χημείας Νικόλαος Ρουσσόπουλος παρακαλεί να μην τον υποδέχονται όρθιοι, να καθίσουν: «έπρεπε ο σεβαστός καθηγητής», θυμάται ο συγγραφέας, «να επαναλάβει την παράκλησή του για δεύτερη φορά για να λυθούν τα γόνατά μας και να μπορέσουμε τελικά να καθίσουμε». Ή για τον Αριστοτέλη Σίδερι, καθηγητή Πολιτικής Οικονομίας: «κρεμόμαστε, κυριολεκτικά, από τα χείλη του». Αν κάτι, πράγματι, χαρακτηρίζει την αναδρομή του Πουλοβασίλη στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια της ΑΓΣΑ είναι ότι, πραγματικά και συμβολικά, με «την λάσπη μέχρι το γόνατο», όπως γράφει, δάσκαλοι και μαθητές σαν να είχαν επίγνωση ότι τους έμελλε να στήσουν ξανά στα πόδια της τη χώρα και ήταν αποφασισμένοι να το κάνουν. Έτσι συντελέσθηκε ένα δεν, ξέρω πόσο μικρό αλλά ασύλληπτο, με τα σημερινά δεδομένα, θαύμα: δάσκαλοι και φοιτητές, εκεί που μπορούσαν, εκεί που τους αναλογούσε, ανέλαβαν με ευθύνη και αίσθηση καθήκοντος τους ρόλους τους στην εκπαίδευση και την έρευνα. Οι δάσκαλοι, να προσθέσω, και στους θεσμούς οργάνωσης του γεωργικού εκσυγχρονισμού και της ανάπτυξης μετέχοντας σε φορείς των οποίων οι ίδιοι ήταν είτε ιδρυτές είτε συνιδρυτές. Τα «Μετεμφυλιακά χρόνια» θα έλεγε κανείς ότι συμπίπτουν με τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Σωστό και λάθος. Σωστό, γιατί εκείνα τα χρόνια η εμφύλια διαμάχη προσέλαβε διαστάσεις τραγικές, εξόντωσε βιολογικά και πνευματικά χιλιάδες συμπατριώτες μας και οδήγησε τη χώρα στο χείλος της μόνιμης υπανάπτυξης. Λάθος, γιατί όπως ορισμένοι πιστεύουν, όχι χωρίς επιχειρήματα, το φάντασμα της εμφύλιας διχόνοιας πλανιέται μέχρι σήμερα ανάμεσά μας και καθορίζει τις τύχες μιας χώρας ανήμπορης να παρακολουθήσει τις εξελίξεις της παγκόσμιας οικονομίας και κοινωνίας. Επειδή αυτή η εκδοχή θα μας πήγαινε μακριά και αλλού, παρότι σχετική με το βιβλίο, να μείνω σε μια διεσταλμένη χρονικά εκδοχή του σωστού. Τη σύμπτωση των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων και του Εμφυλίου. Γιατί ο συγγραφέας αρχίζει τη φοίτησή του στη Γεωπονική Σχολή ακριβώς με την ουσιαστική έναρξη και τη συνεχίζει μέσα στην έκρηξη του Εμφυλίου Πολέμου. Διώξεις, στρατοδικεία, φυλακίσεις, δολοφονίες, εκτελέσεις, μάχες σώμα με σώμα είναι το εκπαιδευτικό περιβάλλον – εννοώ ό,τι περιβάλλει το ιδιότυπο εκπαιδευτικό θαύμα που περιέγραψα προηγουμένως. Εντούτοις, ο Πουλοβασίλης, οι συμφοιτητές του και οι δάσκαλοί τους επιτελούν το έργο τους στο επιφανειακά ήρεμο αγροκήπιο του Βοτανικού. Λέω επιφανειακά γιατί ενώ η εκπαιδευτική σχέση ενώνει το πολιτικό περιβάλλον, σε μια εποχή απύθμενης οξύτητας δεν μπορεί παρά να χωρίζει. Ευτυχώς όχι απόλυτα, ούτε σχισματικά, πόσο μάλλον απροσχημάτιστα. Ένα παράδειγμα. Ο νεαρός μας πρωταγωνιστής δέχεται έκπληκτος την πρόσκληση του ομοϊδεάτη του, Επιμελητή του Εργαστηρίου Γενικής και Ειδικής Γεωργίας Μήτσου Παπαδόπουλου, για κάποιους «κακιά πεθερά» και για άλλους «μάνα» της Σχολής, να εργασθεί ως ωρομίσθιος βοηθός στο εργαστήριό του (καθηγητής ο εκ των θεμελιωτών στης γεωπονίας Σταύρος Παπανδρέου). Έκπληκτος ο φοιτητής μας τον ρωτάει: «Το σκεφτήκατε καλά, κύριε Παπαδόπουλε; Ξέρετε ότι είμαι χαρακτηρισμένος ως αριστερός και συνεπώς ότι η παρουσία μου στο Εργαστήριο είναι πιθανόν να σας δημιουργήσει προβλήματα;». «Τα ξέρω όλα και τα σκέφτηκα όλα, αλλά εγώ εσένα θέλω στο Εργαστήριο», απαντά ο Παπαδόπουλος και συμπληρώνει: «Άλλωστε έχω τη συγκατάθεση του Πρύτανη, του κυρίου Κριμπά». Δεν είναι άγνωστο τι πρέσβευε πολιτικά ο Βάσος Κριμπάς (πατέρας του νυν ακαδημαϊκού και Επίτιμου Καθηγητή του Γεωπονικού Πανεπιστημίου). Ηγετική προσωπικότητα, καθηγητής της Αμπελουργίας και επίσης ακαδημαϊκός, διετέλεσε παντοδύναμος πρύτανης κατά τη διακεκαυμένη αυτή περίοδο, με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει. Κάτι ανάλογο του συνέβη, όπως μαρτυρεί ο συγγραφέας και με τον πρύτανη Νίκο Πολυμενάκο, οινολόγο των Ανακτόρων, ο οποίος τον διέσωσε ενημερώνοντάς τον εγκαίρως για την επικείμενη προσαγωγή του στην Ασφάλεια. Βέβαια τα πράγματα δεν είχαν αυτή τη θετική εξέλιξη ούτε ήταν τόσο «οικογενειακά» πάντα, ιδιαίτερα όταν το εξωτερικό περιβάλλον εισέβαλλε αμείλικτο στη Σχολή. Ο μύλος της πολιτικής ανωμαλίας άλεθε προσωπικότητες, σταδιοδρομίες, σχέσεις, το ίδιο το μέλλον της χώρας. Ο Πουλοβασίλης, ως όφειλε, ανθολογεί, αγκαθολογεί θα ήταν η ορθότερη έκφραση, γνωστές και άγνωστες περιπτώσεις των θυμάτων της «άλλης όχθης» αλλά και όσων ταλαιπώρησε ο πολιτικός φανατισμός: του Επιμελητή Μαθηματικών Σπυρίδωνος Κομιώτη, του διεθνώς αναγνωρισμένου Καθηγητή Ορυκτολογίας και Γεωλογίας Γεώργιου Γεωργαλά, του Επιμελητή Γενικής και Ειδικής Γεωργίας Παναγιώτη Μεντζελόπουλου, του Βοηθού Εργαστηρίου Φυτοπαθολογίας Κωνσταντίνου Κατσίμπα, του Καθηγητή Γεωργικής Υδραυλικής Βασίλειου Γανώση, του εξαίρετου Καθηγητή Γεωργικής Χημείας Νικόλαου Ρουσσόπουλου και, βεβαίως, την πιο τραγική απ’ όλες, της αυτοκτονίας του ιδιοφυούς Επιμελητή Θεόφιλου Φραγκόπουλου με κυανιούχο κάλιο το οποίο παρασκεύασε ο ίδιος, μέσα στο εργαστήριό του, μετά από τον εξευτελισμό του στην Ασφάλεια τον Μάρτιο του 1969. Ο κατάλογος μπορεί να φαίνεται σε ορισμένους μικρός. Μην ξεχνάμε, όμως, ότι είναι μόνο οι ιστορίες που έγιναν γνωστές. Πόσες άλλες δεν συζητήθηκαν τόσο ή και καθόλου αλλά αφορούσαν μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας σε όλα τα επίπεδα, των φοιτητών συμπεριλαμβανομένων, παραμένει, από όσο γνωρίζω, άγνωστο. Όπως άγνωστος παραμένει ο βαθμός στον οποίο το τραύμα του Εμφυλίου περιστέλλει, αυτή τη φορά μάλλον ως πρόσχημα στα όρια της γελοιότητας, ακόμη και σήμερα τη δυνατότητα διαλόγου, συνεννόησης και σύνθεσης των υπαρκτών διαφορών που αφορούν το τώρα και, κυρίως, το αύριο του δημόσιου Πανεπιστημίου. 4. Να επαναλάβω ότι στο σχήμα κατανόησης του βιβλίου, το οποίο προτείνω, θέση κεντρική, εκεί που τέμνονται οι δύο κύριοι αφηγηματικοί άξονες, τα «μεταπολεμικά» και τα «μετεμφυλιακά» χρόνια, επέχει ο θεσμός της Έδρας. Και τούτο διότι, στην ουσία το βιβλίο την αποκαθιστά ιστορικά. Αυτό από μόνο του, και πέρα από τα πραγματολογικά και ανθρωπολογικά στοιχεία που εισφέρει στην αυτογνωσία μας ο Πουλοβασίλης, καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον το συγκεκριμένο συγγραφικό του διάβημα καθώς προσφέρει ένα σπουδαίο μάθημα ιστορίας. Επειδή υποψιάζομαι ότι ορισμένοι μπορεί να παρανοήσουν αυτή τη διαπίστωση σπεύδω να διευκρινίσω ότι μιλώ για αποκατάσταση όχι για δικαίωση. Αυτή η διάκριση μπορεί να κατανοηθεί αν συνεκτιμηθούν ορισμένα πραγματολογικά δεδομένα. Πρώτον, η κατάργηση της Έδρας και η θεσμοποίηση του Ενιαίου Φορέα Διδασκόντων με τον νόμο 1268 του 1982 προέκυψε, πρωτίστως, από τους αγώνες (1976-1981) του Ερευνητικού και Διδακτικού Προσωπικού, δηλαδή των Βοηθών και Επιμελητών όλων των ΑΕΙ, δευτερευόντως, του φοιτητικού κινήματος καθώς και ορισμένων καθηγητών του Πανεπιστημιακού Ομίλου. Δεύτερον, ο Πουλοβασίλης ως νέος καθηγητής της ΑΓΣΑ, από το 1977, είναι αλήθεια ότι συμπαραστάθηκε διακριτικά σε αυτούς τους αγώνες, παρά το βαρύ κλίμα εναντίον τους που επικρατούσε στην πολύ συντηρητική γενική Συνέλευση των τότε Καθηγητών. Τρίτον, ο Πουλοβασίλης ως εκλεγμένος, μετά από την παραίτηση λόγω της εναντίωσής τους στον νέο νόμο των εκπροσώπων του καθηγητικού κατεστημένου, με ισχυρή πλειοψηφία Πρύτανης από το 1982 διαχειρίσθηκε με τόλμη, αποφασιστικότητα και πολιτική δεξιοτεχνία την εξαιρετικά δύσκολη μεταβατική περίοδο που ακολούθησε την κατάργηση της Έδρας και την εφαρμογή της αρχής του Ενιαίου Φορέα Διδασκόντων. Απέτρεψε τις εκκωφαντικές αντιδράσεις ορισμένων συντηρητικών και απροσάρμοστων καθηγητών και μετρίασε, αν και όχι πάντα με επιτυχία, τις ιδεολογικές ακρότητες της μεταπολιτευτικής αριστεράς μέσα στα πανεπιστήμια. Τέταρτον, επιστέγασμα της πολιτικής Πουλοβασίλη ήταν, εν τέλει, η ομαλή μετάβαση, ακριβέστερα ο διαρθρωτικός μετασχηματισμός, της Γεωπονικής Σχολής σε Γεωργικό και αργότερα στο σημερινό Γεωπονικό Πανεπιστήμιο. Αυτή είναι η ιστορία στην οποία ο συγγραφέας, αυτόπτης μάρτυς και πρωταγωνιστής, έρχεται, με τα «Μεταπολεμικά χρόνια», να προσθέσει τη δική του πινελιά. Θέτοντας εμμέσως αλλά και ευθέως, μέσω της μεταπολεμικής προσωπογραφίας των «δασκάλων μας», το αίτημα να ξαναδούμε τον θεσμό της Έδρας από μια άλλη οπτική γωνία. Γιατί τι μας λέει εν ολίγοις; Ότι, μέσα στη μεταπολεμική φτώχεια και μέσα στη φανερή ή αφανή αγριότητα των πρώτων χρόνων του Εμφυλίου, ένας από τους λίγους θεσμούς που έμεινε όρθιος ήταν το δημόσιο πανεπιστήμιο, και αυτό δεν συνέβη «εν ου παικτοίς». Μια συλλογικότητα, η ακαδημαϊκή κοινότητα, οργανωμένη ιεραρχικά από τον όνομα και ουσία καθηγητή, τους άξιους, κάποτε υπεράξιους συμπαραστάτες επιμελητές και βοηθούς, συνολικώς αποτιμώμενους ως «δασκάλους μας», και μη εξαιρουμένου του διοικητικού και εργατοτεχνικού προσωπικού, εμψυχώνουν τους φοιτητές τους ενώ υπηρετούν τον ήκιστα δημοκρατικό, με τα κριτήρια της Μεταπολίτευσης, θεσμό της Έδρας. Σκοπός τους η υπηρεσία της ανώτατης γεωπονικής εκπαίδευσης σε χαλεπούς καιρούς. Και ο σκοπός επιτυγχάνεται και με το παραπάνω. Οι φοιτητές μαθαίνουν γράμματα, και καλά γράμματα, και βοηθούν ως απόφοιτοι μια κατεστραμμένη χώρα. Αυτό είναι ένα μάθημα το οποίο δεν θα έπρεπε να αγνοηθεί. Όχι γιατί ο θεσμός της Έδρας δεν εφθάρη ανεπανόρθωτα ιδίως κατά την νέα εθνική περιπέτεια της επταετούς δικτατορίας. Όχι γιατί πλέον μετά την αποκατάσταση του πολιτεύματος το 1974 και την απαίτηση για τον εκδημοκρατισμό όλων των πτυχών του δημόσιου βίου η Έδρα δεν αποτελούσε ένα αναχρονισμό. Αλλά γιατί αξίωμα της κριτικής σκέψης είναι να μην πετάμε το μωρό με τα βρωμόνερα της σκάφης. Καταλαβαίνω ιδεολογικά την ανάγκη της νεοπαγούς μαζικής δημοκρατίας να αρνηθεί ακόμα και να γελοιοποιήσει τις θεωρούμενες με απλοϊκές εκτιμήσεις αριστοκρατικές-φεουδαρχικές ή, κατά την πάγια ορολογία της, αντιδραστικές δομές που αντικατέστησε, όμως η ιστορική αλήθεια είναι άλλου παπά Ευαγγέλιο και σήμερα μπορούμε να την αντικρίσουμε με μεγαλύτερη νηφαλιότητα. Ας αναρωτηθούμε, για παράδειγμα, τρεις δεκαετίες μετά τη θέσπιση του Ενιαίου Φορέα Διδασκόντων και παρά τα αναμφίβολα επιτεύγματά του στους τομείς της έρευνας, της εκπαίδευσης και της σχετικής ανεξαρτησίας των διδασκόντων και της ελευθερίας των διδασκομένων: πώς και εάν διοικείται το Πανεπιστήμιο, πώς και εάν διοικούνται τα Τμήματα, πώς και εάν διευθύνονται τα Εργαστήρια και Φροντιστήρια. Εάν, τελικώς, επικρατεί η συνεργασία ή ο ανταγωνισμός και, στην καλύτερη περίπτωση, η αδιάφορη ανοχή μεταξύ των μελών της ακαδημαϊκής κοινότητας σε βάρος κυρίως της εκπαίδευσης. Γιατί ο κόσμος «εκεί έξω» δεν γνωρίζει ότι το μεγάλο θύμα της κρίσης των πανεπιστημίων είναι ένα: η κατάρρευση της εκπαιδευτικής σχέσης και λειτουργίας. Προβάλλω τους ισχυρισμούς αυτούς με αφορμή το ανά χείρας πόνημα γιατί βρισκόμαστε, ως κοινότητα, ξανά μπροστά σε ένα μεταρρυθμιστικό σταυροδρόμι ανάλογο θεσμικά με εκείνο του 1982. Μπορεί οι θεσμοί, όπως λέει η θεωρία, να μετράνε, αλλά οι άνθρωποι, η ακαδημαϊκή κοινότητα εν προκειμένω και μόνον αυτή, δίνει το μέτρο της αξίας των θεσμών. Την επιτυχία ή την αποτυχία τους. Το αρμόδιο Υπουργείο και οι συναρμόδιοι κρατικοί φορείς έχουν κάνει ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να καταστρέψουν τη δημόσια ανώτατη εκπαίδευση. Πρέπει εντίμως να τους το αναγνωρίσουμε. Αλλά να αναγνωρίσουμε και κάτι άλλο, αποδίδοντας τα του Καίσαρος τω Καίσαρι. Το Ευαγγέλιο δεν λέει: ότι ουδείς έστι καθηγητής ει μη ο Χριστός;[4] Δεν μπορώ να μιλήσω για όλους αλλά για τους νηφάλια άθεους, όπως ο γράφων καθηγητής, η ρήση μόνο σε ανεξάντλητες υποχρεώσεις θα έπρεπε να μας υποβάλει. Θα έπρεπε. [1] Ο Αλέξανδρος Πουλοβασίλης φοίτησε στην Ανωτάτη Γεωπονική Σχολή Αθηνών (1946-1951), απέκτησε το διδακτορικό του στη Γεωργική Υδραυλική στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, απ’ όπου μετά από δεκαετή παραμονή επέστρεψε ως καθηγητής της ΑΓΣΑ (1977-1996) στην οποία διετέλεσε Πρύτανης (1982-1991). [2] Μεταξύ αυτών οι ξεχωρίζουν για το πολυσχιδές έργο τους οι Αριστοτέλης Σίδερις, Χρυσός Ευελπίδης, Γεώργιος Γεωργαλάς, Σταύρος Παπανδρέου, Κωνσταντίνος Ισαακίδης, Ιωάννης Δημακόπουλος, Ιωάννης Σαρεγιάννης, Βάσος Κριμπάς, Βασίλειος Γανώσης, Νικόλαος Ρουσσόπουλος, Χρήστος Πασιόκας κ.ά. [3] Από την τελευταία θα ξεχώριζα, χωρίς να υποτιμώ τις υπόλοιπες, δύο πηγές για περαιτέρω μελέτη. Εκείνη του Δημήτρη Παναγιωτόπουλου, Γεωργική εκπαίδευση και ανάπτυξη. Η Ανώτατη Γεωπονική Σχολή στην ελληνική κοινωνία 1920-1960, Ελληνικά Γράμματα, 2004 και τη μονογραφία του ακαδημαϊκού Κώστα Κριμπά (επιμ.), Γιάννης Σαρεγιάννης και η έννοια της ασθένειας, Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας, 1999. [4] μηδὲ κληθῆτε καθηγηταί, ὅτι καθηγητὴς ὑμῶν ἐστιν εἷς ὁ Χριστός (Ματθ. 23, 10).

Σπουδάζοντας στα χρόνια του Εμφυλίου

Σύνδεση