Ημερολόγιο πολιτισμικού βίου

Νάσος Βαγενάς, Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα, Πόλις, Αθήνα 2013, σελ. 355 «Tο βιβλίο αυτό, όπως υποδηλώνει και ο τίτλος του, είναι ένα είδος ημερολογίου. Περιλαμβάνει –υπό μορφήν επιφυλλίδων, κριτικών παρεμβάσεων και βιβλιοκρισιών– χρονολογημένες “σημειώσεις” για γεγονότα και φαινόμενα της πολιτισμικής μας ζωής των τελευταίων δεκατριών χρόνων. Θα το χαρακτήριζα “εξωτερικό ημερολόγιο” κατ’ αντιδιαστολήν προς το “εσωτερικό” (το journal intime)». Με αυτόν τον τρόπο αρχίζει ο Νάσος Βαγενάς τον Πρόλογο του τελευταίου του βιβλίου. Με το δεύτερο βιβλίο του αυτού του είδους (το πρώτο ήταν οι Σημειώσεις από το τέλος του αιώνα, Κέδρος, 1999), με την αντίθετη ονομασία τους από το journal intime, τη χρονολογική ακολουθία των κειμένων –και τη σύνδεση πολλών από αυτά μεταξύ τους εν είδει ημερολογιακών εγγραφών– και με εμφανή την προσπάθεια αποφυγής προσωπικών αναφορών, ο συγγραφέας φαίνεται να θέλει να συστήσει ένα είδος ημερολογίου. Ο όρος «εξωτερικό ημερολόγιο», που απ’ όσο ξέρω χρησιμοποιείται για πρώτη φορά για να χαρακτηρίσει ένα ολόκληρο ελληνικό βιβλίο, φαίνεται κατάλληλος γι’ αυτό το είδος «εγγραφών». Ένα ημερολόγιο, όμως, όσο εξωτερικό κι αν είναι, δεν μπορεί να γράφεται χωρίς να τροφοδοτείται υπογείως και από εσωτερικές διαθέσεις, ιδίως όταν ο συγγραφέας τους τυχαίνει να είναι ποιητής και όταν επικεντρώνεται σε γεγονότα της πολιτισμικής ζωής. Και επειδή τα κείμενα των δύο αυτών βιβλίων θα μπορούσαν, όπως γράφει, «να διαβαστούν και ως μια κριτική των πολιτισμικών πεπραγμένων της Μεταπολίτευσης», ο χαρακτηρισμός τους με τον όρο «πολιτισμικό ημερολόγιο» ίσως να ήταν περισσότερο ακριβής. Τα θέματα των κειμένων του νέου βιβλίου, που είναι στη μεγαλύτερή τους πλειονότητα επιφυλλίδες δημοσιευμένες στην εφημερίδα Το Βήμα, εκτείνονται σε ποικίλα πεδία της κοινωνικοπολιτικής και πολιτισμικής μας ζωής, από τα πιο σημαντικά και συζητημένα ως τα λανθάνοντα και λιγότερο εμφανή, όχι όμως επουσιώδη, όπως δείχνει η πραγμάτευσή τους από τον συγγραφέα. Τις κύριες θεματικές ενότητες αποτελούν οι λογοτεχνικές και ιστορικές σπουδές, οι σημερινές κατευθύνσεις της εικαστικής τέχνης και της καλλιτεχνικής κριτικής, τα προβλήματα της κριτικής Θεωρίας, η κατάσταση του ελληνικού πανεπιστημίου, οι παθολογικές σχέσεις των πολιτικών μας με την πολιτική. Χαρακτηριστικό κύριο των κειμένων του βιβλίου είναι η κριτική τους φύση, γνώρισμα όχι σύνηθες για επιφυλλίδες εφημερίδας: επισήμανση θετικών και αρνητικών στοιχείων της ελληνικής πραγματικότητας με αξιολογήσεις που στηρίζονται σε στέρεο γνωστικό έδαφος. Πολλά από τα κείμενα, παρά τη μικρή έκτασή τους, διαβάζονται ως συνόψεις εκτενών και εμπεριστατωμένων άρθρων. Ο Βαγενάς έχει την ικανότητα να μιλάει απλά για περίπλοκα θέματα εστιάζοντας το βλέμμα του στα σημαντικότερα σημεία τους ή αποκαλύπτοντας αγνοημένες πτυχές τους που τα φωτίζουν από απρόσμενες οπτικές γωνίες. Στην επιχειρηματολογία του ο έλεγχος της μαχητικής του διάθεσης από την ήπια διατύπωση αυξομειώνεται ανάλογα με την προβληματικότητα ή την προκλητικότητα των θεμάτων. Οι εμμονές δεν λείπουν, κυρίως στα πανεπιστημιακά ζητήματα. Αλλά αν κουράζουν κάποτε, γίνεται αισθητό ότι η επιμονή του σε αυτά τα θέματα οφείλεται στην εντυπωσιακή απάθεια με την οποία αντιμετωπίζονται. Τη μερίδα του λέοντος στο βιβλίο έχουν τα κείμενα που αναφέρονται στη λογοτεχνία και τη λογοτεχνική κριτική. Ο Βαγενάς σχολιάζει αρκετά θέματα και ζητήματα της λογοτεχνικής επικαιρότητας από την άποψη τόσο της αισθητικής όσο και της λογοτεχνικής πολιτικής. Εγκωμιάζει ανθρώπους και έργα που συνέβαλαν στην πρόοδο των λογοτεχνικών σπουδών (οι επιφυλλίδες, π.χ., για τον Mario Vitti, τον Αλέξανδρο Αργυρίου ή τον Γ.Π. Σαββίδη), επικρίνοντας για ασύγγνωστα λάθη άλλους (π.χ. οι επιφυλλίδες για τις εκδόσεις υπαρκτών και ανύπαρκτων ποιημάτων του Κάλβου ή για τη Γυναίκα της Ζάκυθος, ανέκδοτη και άγνωστη ως το 1927, ως «οργανική συνιστώσα στην επανάσταση του ’21»!). .Αλλά και επαναφέρει στην επικαιρότητα θέματα που τα έχει εκτοπίσει από το προσκήνιο η εμπορευματοποίηση της λογοτεχνίας μας (παράδειγμα η επιφυλλίδα για τα είκοσι χρόνια από τον θάνατο του Γιώργου Ιωάννου, που με τη δίκαιη κριτική αποτίμηση του έργου του σχολιάζει με καυστικότητα τον αγώνα δρόμου των εκδοτών για το μπεστ-σέλερ). Τα βέλη της κριτικής του δέχεται και η, κατά τη γνώμη του, συγκοινωνούσα με την εμπορευματική πολιτική των εκδοτών «ελαφρά» λογοτεχνική κριτική, που με την υποκατάσταση της βιβλιοκριτικής από τη βιβλιοπαρουσίαση στο κλίμα του σημερινού anything goes, καλλιεργεί έναν λογοτεχνικό λαϊκισμό (λ.χ., βλ. την επιφυλλίδα «Λογοτεχνική κριτική life-style»). Διαφωτιστικά είναι τα κείμενα για την έννοια της παρωδίας με την αντίκρουση της κυκλοφορούσας άποψης ότι το είδος δεν ευδοκίμησε στη νεοελληνική λογοτεχνία. Όμως κύριος στόχος σε αυτή τη θεματική ενότητα είναι η μεταμοντέρνα αντίληψη για τη λογοτεχνία. Ο Βαγενάς ενώνει τα πυρά του με τα πυρά εκείνων των ξένων κριτικών που αντιτίθενται σε αυτή την αντίληψη, γιατί βλέπουν ότι έχει οδηγήσει στην κατάληψη των λογοτεχνικών σπουδών από την πολιτισμική θεωρία ή κριτική θεωρία ή Θεωρία («όπως ονομάζονται αδιακρίτως όλα εκείνα που στεγάζονται, επίσης, υπό τον οικονομικότερο όρο Θεωρία»), και ότι έχει μετατρέψει την προσέγγιση της λογοτεχνίας από μελέτη των έργων σε λόγο για τις μεθόδους προσέγγισης των έργων και τη λογοτεχνική κριτική σε μελέτη κοινωνιολογική, ιδεολογική, ψυχαναλυτική ή των έμφυλων εκφράσεων. Στο πλαίσιο αυτής της συμμαχίας αναμενόμενη ήταν η εγκωμιαστική Εισαγωγή του Βαγενά στο βιβλίο του Τσβετάν Τοντορόφ Η λογοτεχνία σε κίνδυνο, το οποίο μεταφράστηκε πρόσφατα στα ελληνικά (περιλαμβάνεται στις Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα). Αναμενόμενη, επίσης, ήταν και η αρνητική κριτική του για το βιβλίο του Τέρρυ Ήγκλετον Μετά τη Θεωρία, η οποία γράφτηκε με αφορμή την επίσκεψη στην Ελλάδα του βρετανού θεωρητικού και κριτικού. Ο Βαγενάς δεν διστάζει να πάει κόντρα στο ρεύμα μιας γενικής αποδοχής στα καθ’ ημάς ενός έργου λογοτεχνίας ή λογοτεχνικής κριτικής, όταν βλέπει ότι αυτή γίνεται με όρους ιδεολογικούς-πολιτικούς. Οι δύο επιφυλλίδες του για την υποδοχή του Ήγκλετον από την εγχώρια κριτική συντεχνία δείχνουν την αντίθεσή του σε όσες μεταπρατικές μεταφορές ξένων κριτικών τάσεων γίνονται υπό το κράτος του «φετιχισμού του ονόματος», όπως ονόμασε παλαιότερα τον άκριτο έπαινο των ξένων θεωρητικών, ακόμη και όταν αυτοί εκφράζουν απόψεις που θα έπρεπε να προκαλούν την επίκριση. Οι υμνητές τού Μετά τη Θεωρία, λέει ο Βαγενάς, επειδή δεν διαβάζουν το βιβλίο απροκατάληπτα, δεν μπορούν αν φανταστούν ότι ο Ήγκλετον μπορεί να γράφει βιαστικά και επιπόλαια και να κάνει λάθη, ακόμη και θεμελιώδη, που φανερώνουν την αμήχανη στάση του απέναντι στη Θεωρία, την οποία εντούτοις εκθειάζει. Το βασικό λάθος του βιβλίου, γράφει, που δείχνει τη σύγχυση του συγγραφέα του, είναι ότι ο Ήγκλετον περιγράφει την περίοδο 1965-1980 της Θεωρίας ως περίοδο «μιας εκπληκτικής δεκαπενταετίας», χαρακτηρίζοντας την πριν από το 1965 περίοδο (την περίοδο του μοντερνισμού) ως «εποχή προθεωρητικής αθωότητας» βικτωριανού τύπου (εποχή όπου αρκούσε να χαρακτηρίσει κανείς τον Keats «ευχάριστο» ή τον Μίλτον «στιβαρό πνεύμα»). Ξέχασε ο Ήγκλετον, παρατηρεί ο Βαγενάς, ότι σε άλλες σελίδες του βιβλίου του γράφει για την εποχή της προθεωρητικής αθωότητας και για την εκπληκτική δεκαπενταετία τα αντίθετα: ότι «η περίοδος από το 1965 ως το 1980, παρ’ όλη την έξαψή της, ωχριά μπροστά στο μεγάλο ρεύμα του μοντερνισμού που σάρωσε την Ευρώπη νωρίτερα μέσα στον 20ό αιώνα». Ο εντοπισμός από τον Βαγενά αυτής της αντίφασης ανατρέπει τη βασική θέση του βιβλίου. Η θεματική ενότητα των πολιτικών κειμένων, εννοώντας την με την πλατιά έννοια του όρου, όπου το πολιτικό διαπλέκεται με το πολιτισμικό, είναι πολυάριθμη. Οι καθαρά πολιτικές επιφυλλίδες εμφανίζονται κυρίως στα τρία τελευταία χρόνια, με την επιβολή του Μνημονίου, και ανακεφαλαιώνουν την κριτική που ασκούσε ο Βαγενάς στα παθογενή φαινόμενα της εποχής της Μεταπολίτευσης (βλ. το προηγούμενο «ημερολόγιό» του, Σημειώσεις από το τέλος του αιώνα, που περιέχει τις επιφυλλίδες του της δεκαετίας του 1990). Ο Βαγενάς θεωρεί το Μνημόνιο φυσική κατάληξη των συνεπειών της εικονικής οικονομικής πραγματικότητας και των καταχρήσεων της ελευθερίας μετά την πτώση της χούντας και θεωρεί ανεύθυνη και δημαγωγική την άρνησή του, επειδή πιστεύει ότι θα προκαλούσε μεγαλύτερα δεινά από αυτά στα οποία μας οδήγησε. Για τη σύγκρουση μεταξύ της εθνοκεντρικής και της εκσυγχρονιστικής ιστοριογραφίας (την χαρακτηρίζει «εμφύλια σύγκρουση πολιτισμών») παρατηρεί, δίνοντας αποδεικτικά παραδείγματα, ότι οι υπερβολές της πολιτικής ορθότητας της δεύτερης την έχουν οδηγήσει στη δημιουργία ιστορικών μύθων ανάλογων με τους εθνοκεντρικούς. Τα τρία κείμενα για την έννοια του αντισημιτισμού, και για τις χρήσεις και καταχρήσεις της, με την απροκατάληπτη τοποθέτηση του συγγραφέα τους, αποτελούν μια σημαντική συμβολή στη μελέτη αυτού του περίπλοκου και σοβαρού φαινομένου. Προσφυής είναι, τέλος, και ο σχολιασμός ενός πολέμου με αισθητικά κριτήρια («Ο πόλεμος του Ιράκ από αισθητική άποψη»). Οι Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα περιέχουν συνοπτικά όλα τα χαρακτηριστικά του κριτικού λόγου του Βαγενά, ένα από τα οποία είναι η ισχυρή αντιρρητική ματιά. Πολλά είναι τα κείμενα του βιβλίου που ελέγχουν ως λανθασμένες, κατά τη γνώμη του, απόψεις, κυρίως για λογοτεχνικά θέματα, ή που επιχειρούν να φωτίσουν καλύτερα όψεις τους όχι όπως θα έπρεπε φωτισμένες. Προβάλλει έτσι και σ’ αυτό το βιβλίο ο αναθεωρητισμός του συγγραφέα, η διορθωτική επανεξέταση κριτικών στερεοτύπων και μύθων (χαρακτηριστικός ο τίτλος ενός παλαιότερου άρθρου του, «Μύθοι της λογοτεχνικής κριτικής μας», που περιλήφθηκε στο βιβλίο του Η ειρωνική γλώσσα, 1994). Για αρκετά από αυτά τα κείμενά του ο Βαγενάς σημειώνει στον πρόλογο του βιβλίου του Κινούμενος στόχος (2011) ότι «θα μπορούσαν να διαβαστούν και ως συμβολή στη μελέτη της νεοελληνικής παρανάγνωσης», προσδιορίζοντας έτσι ένα σημαντικό πρόβλημα της νεοελληνικής κριτικής. Πρόβλημα που αποτελεί μία από τις κριτικές εμμονές του Βαγενά, ίσως και λόγω της προσωπικής εμπειρίας, αφού αρκετές από τις διαμάχες του με άλλους κριτικούς είχαν αφορμή την παρερμηνεία κειμένων του. Θα λέγαμε ότι ο Βαγενάς είναι ο μόνος που έχει ασχοληθεί σοβαρά με το θέμα. Ένα μεγάλο μέρος της αναθεωρητικής κριτικής του αποτελεί η εκ νέου ανάγνωση κειμένων, που η παρερμηνεία τους, συχνά αποτέλεσμα ιδεολογικών προκαταλήψεων, οδήγησε σε εσφαλμένες εκτιμήσεις για λογοτεχνικά και ιστορικά θέματα, ακόμη και στη δημιουργία μύθων (βλ. το άρθρο του «Για μια θεωρία της παρανάγνωσης» στις Σημειώσεις από το τέλος του αιώνα, που περιέχει μια τυπολογία των αιτίων της παρανάγνωσης). Και στο νέο του βιβλίο συχνά επισημαίνονται λάθη στα οποία έχουν περιπέσει από έλλειψη αναγνωστικής προσοχής ακόμη και σοβαροί κριτικοί. Παράδειγμα αναφέρω τη λανθασμένη ανάγνωση του έργου του Καισάριου Δαπόντε Κήπος Χαρίτων (1768), οι στίχοι του οποίου υποδεικνύονται από δύο «θεωριοκρατούμενους» μελετητές ως ενισχυτικοί της άποψης ότι ο Δαπόντες δεν είχε νεοελληνική συνείδηση, ενώ η ανάγνωσή τους δείχνει το αντίθετο, ότι και ο Δαπόντες πίστευε, πολύ πριν από τον Ζαμπέλιο και τον Παπαρρηγόπουλο, στην ιστορική συνέχεια του ελληνισμού. Η προσπάθεια αποφυγής της παρανάγνωσης και η μέριμνα για την ακρίβεια και την οικονομική διατύπωση οδηγεί τον Βαγενά στη δημιουργία νέων κριτικών όρων. Προφανώς επειδή ο όρος θεωρητικός είναι ουδέτερος, επινοεί τον όρο θεωριακός για να αποφύγει την περίφραση, όταν θέλει να αναφερθεί στην κακή χρήση της θεωρίας· ή τον όρο νεοζντανοφισμός που ο Βαγενάς, διευρύνοντας με το πρώτο συνθετικό του την έννοια του παλαιού όρου, χρησιμοποιεί «με διαχρονική σημασία» για να προσδιορίσει «εκείνη την κριτική αντίληψη που θεωρεί το ιδεολογικό στοιχείο μιας ορισμένης πολιτικής κατεύθυνσης ως κύριο κριτήριο για την αξιολόγηση των καλλιτεχνικών έργων». Έτσι χαρακτηρίζει νεοζντανοφική την αρνητική σήμανση του όρου ελληνικότητα, που το περιεχόμενό του οι περισσότεροι κριτικοί σήμερα θεωρούν ιδεολογικό, για να επικρίνουν ή και να καταδικάσουν ως συντηρητικά, από άποψη όχι μόνο πολιτική αλλά και αισθητική, πολλά λογοτεχνικά έργα. Ο Βαγενάς παρατηρεί ότι η στερεότυπη φράση «το ιδεολόγημα της ελληνικότητας», που χρησιμοποιούν αυτοί οι κριτικοί, είναι λανθασμένη, γιατί «η ελληνικότητα δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα», όπως υποστηρίζουν, «αλλά ένα σύνολο συγκεκριμένων στοιχείων (όπως και η ιταλικότητα, η ισπανικότητα κ.τ.λ.)», που τα βιώνει κανείς με τις αισθήσεις του. Αντίθετα, θεωρεί αυτή τη φράση ιδεολογηματική (όρος που δεν γνωρίζω να έχει εμφανισθεί προηγουμένως), γιατί η λέξη ελληνικότητα σε αυτήν έχει αρνητική, δηλαδή ιδεολογική σημασία. Με άλλα λόγια ιδεολογηματική είναι η κακή χρήση της ιδεολογίας. Ιδεολόγημα, λέει, είναι (όχι αναγκαστικά: μπορεί να γίνει) ο ελληνοκεντρισμός, χωρίς να σημαίνει αυτό ότι η παρουσία ιδεολογημάτων σε ένα καλλιτεχνικό έργο αποτελεί εξ ορισμού αρνητικό στοιχείο. Όλα τα γραμμένα σε πεζό λόγο κείμενα του Βαγενά, ακόμη και τα διηγήματα της Συντεχνίας, που ο τίτλος της παραπέμπει στο λογοτεχνικό σινάφι (αλλά και αρκετά ποιητικά: τα σατιρικά επιγράμματα του Στέφανου και τα σονέτα της Νήσου των Μακάρων, που μιλούν για λογοτέχνες και παραλογοτέχνες) είναι κριτικά κείμενα. Σε όποια κατηγορία κριτικών κειμένων και αν ανήκουν, έχουν αυτά τα κείμενα κάτι ιδιαίτερο, που τα κάνει να διακρίνονται από τα κριτικά κείμενα των άλλων συγγραφέων, ένα χαρακτηριστικό που, ενώ είναι προσωπικό, γιατί διαβάζοντάς τα αναγνωρίζει κανείς αμέσως τη φωνή του συγγραφέα τους, δεν είναι υποκειμενικό. Είναι ένα γνώρισμα ξεχωριστό, διαμορφωμένο από τη σύγκραση αρκετών επιμέρους στοιχείων: πλήρης κατοχή του θέματος, κατά μέτωπον προσέγγισή του, οξυδερκής ματιά, κριτική τόλμη και ευστοχία, λόγος οικονομικός χωρίς κριτικό διάκοσμο, ακριβής διατύπωση. Ακόμη και στις μακροπερίοδες προτάσεις του, που είναι συχνές, δεν νιώθεις ότι είναι περιττή καμία λέξη. Η διαύγεια του κριτικού λόγου του Βαγενά είναι θαυμαστή, και, καθώς συχνά εντείνεται από δραστικές μεταφορές και από λεπτή ειρωνεία συνδυασμένη με καίριο χιούμορ, τα κείμενά του αποκτούν έναν λογοτεχνικό τόνο. «Ο Βαγενάς», γράφει ο Δημήτρης Κοσμόπουλος μιλώντας για το προηγούμενο βιβλίο του, για τα «κείμενα κριτικής διαμάχης» της Γκιόστρας (2012), «αποτελεί μια εντυπωσιακή εξαίρεση στον κριτικογραφικό μας κανόνα, όχι επειδή διαθέτει τη σιδερόφραχτη αρματωσιά του πανεπιστημιακού μελετητή, αλλά, κυρίως, γιατί οι γνώσεις και η έρευνά του διαπνέονται από την ποιητική του ιδιοσυγκρασία». Ισχύει, πιστεύω, και για την περίπτωση του Βαγενά η φράση που δανείστηκε ο Δημαράς από τον Παλαμά («γιατί ετοιμάζουμε και τ’ άρθρα μας καθώς συνθέτουμε και τα τραγούδια μας») για να σχολιάσει τα κείμενα των Δοκιμών: «Ο Σεφέρης όταν στοχάζεται δεν αποβάλλει την ιδιότητα του ποιητή». Οι Σημειώσεις από το τέλος του αιώνα είναι ένα βιβλίο πολιτισμικής κριτικής με την ουσιαστική σημασία του όρου. Η δεξιοτεχνική γραφή τους κάνει τα κείμενα του βιβλίου απολαυστικά και κάποτε διασκεδαστικά, εκείνα ιδιαίτερα όπου η αποκάλυψη πραγματολογικών λαθών πάνω στα οποία χτίζονται βεβαιότητες και μύθοι αποκαλύπτει ιδεολογήματα. Κείμενα όπως τα «Εμφύλια σύγκρουση πολιτισμών», «Ο Αρχιεπίσκοπος και η θεωρία του Δαρβίνου», «Μεταμφιέσεις του ζντανοφισμού», «Τα μπάνια του λαού», «Λογοτεχνία και κριτικός λόγος». «Κριτικοί και άκριτοι διανοούμενοι» αναβαθμίζουν και αισθητικά την έννοια της κριτικής παρέμβασης και θα μπορούσαν να περιληφθούν στην πιο επιλεκτική ανθολογία νεοελληνικού κριτικού λόγου.

Ημερολόγιο πολιτισμικού βίου

Σύνδεση