Στα όρια της αγάπης

Τζον Μπέργκερ, Από την Άιντα στον Χαβιέρ. Γράμματα σ’ έναν φυλακισμένο, μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Πατάκη, Αθήνα 2013, σελ. 230 Ο πρώτης γραμμής 87χρονος συγγραφέας και ακτιβιστής Τζον Μπέργκερ είναι ένθερμος υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με ενεργό δράση υπέρ των αδυνάτων, από μειονότητες, μετανάστες και αστέγους έως και φορείς του AIDS και αντάρτες (αναφέρουμε χαρακτηριστικά την αλληλογραφία του με τον υποδιοικητή Μάρκος των Ζαπατίστας). Λογοτεχνική μορφή που κινείται μεταξύ διαφόρων ειδών, ο Τζον Μπέργκερ έχει διακριθεί ως μυθιστοριογράφος, σεναριογράφος, θεατρικός συγγραφέας, ποιητής και κριτικός τέχνης, και, κυριότερα, ως ο δημιουργός της πρωτοποριακής πραγματείας περί αισθητικής με τίτλο Ways of Seeing (Η εικόνα και το βλέμμα),[1] που μεταφέρθηκε στην τηλεόραση από το BBC το 1972 προτού γίνει bestseller. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Μπέργκερ ήταν αρχικά ζωγράφος, καθώς αποφοίτησε από τη Σχολή Καλών Τεχνών και εξέθεσε έργα του σε γκαλερί του Λονδίνου στα τέλη της δεκαετίας του 1940 προτού ξεκινήσει τη σταδιοδρομία του γράφοντας κριτικές και δοκίμια για το New Statesman (και διδάσκοντας σχέδιο). Όταν το μυθιστόρημά του με τίτλο G.[2] βραβεύτηκε με το Man Booker Prize το 1972, ο Μπέργκερ δώρισε τα μισά χρήματα στους Μαύρους Πάνθηρες της Βρετανίας, ενώ τα υπόλοιπα τα διοχέτευσε στην έρευνα για το έργο του σχετικά με τους μετανάστες εργάτες στην Ευρώπη.[3] Ο ίδιος ο Μπέργκερ μετανάστευσε από τη γενέτειρά του, την Αγγλία, το 1962 για να εγκατασταθεί αργότερα μόνιμα σε μια μικρή επαρχιακή κοινότητα στη Γαλλία (το Κινσί της Άνω Σαβοΐας, πηγή έμπνευσης για την τριλογία του Into Their Labours με θέμα τους γάλλους χωρικούς). Το βιβλίο Από την Άιντα στον Χαβιέρ κυκλοφόρησε το 2008[4] και ο Μπέργκερ βρέθηκε μεταξύ των υποψηφίων για το Man Booker Prize μαζί με τον Σαλμάν Ρούσντι. Έπειτα από μια πενταετία και αρκετά τρομοκρατικά χτυπήματα (με πιο πρόσφατη τη βομβιστική επίθεση στον Μαραθώνιο της Βοστόνης), και ενώ στα αραβικά κράτη ξεσπούν εμφύλιοι και οι Παγκόσμιες Δυνάμεις συσκέπτονται για να αποφασίσουν ποια θα είναι η επόμενη στρατιωτική επέμβασή τους, το ζήτημα της καταδυνάστευσης των ντόπιων από τις δυνάμεις της «δημοκρατικής ελευθερίας και τάξης» στα κατεχόμενα εδάφη είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Ένας από τους λίγους εναπομείναντες ακτιβιστές διανοούμενους της ευρωπαϊκής μαρξιστικής παράδοσης,[5] ο Τζον Μπέργκερ υπερασπίζεται αυτή τη φορά όλους όσους ζουν υπό στρατιωτικό νόμο, ακολουθώντας προσέγγιση αντίθετη του εντεινόμενου παγκόσμιου πολέμου κατά της τρομοκρατίας. Στον πρόλογο του βιβλίου του, ο Μπέργκερ εξηγεί στον αναγνώστη πώς πληροφορήθηκε το περιεχόμενο της αλληλογραφίας δύο επαναστατών, του Χαβιέρ, ιδρυτικού μέλους τρομοκρατικού πυρήνα, καταδικασμένου σε δις ισόβια και έγκλειστου στις φυλακές Suse,[6] και της μνηστής του, Άιντα, εκτός φυλακής, σε κάποιο απροσδιόριστο χωριό, πιθανώς της Μέσης Ανατολής (αν και θα μπορούσε να είναι και της Κεντρικής Αμερικής), περιπολούμενο από ελικόπτερα Απάτσι, άρματα μάχης, στρατιωτικά τζιπ και ούζι, με τα νοικοκυριά να δέχονται επιδρομές και να απειλούνται με διακοπές ρεύματος, διανομές τροφίμων με το δελτίο και απαγορεύσεις κυκλοφορίας. Όταν η φυλακή όπου κρατούνταν ο Χαβιέρ εκκενώθηκε το 2007, ένα σύνολο επιστολών βρέθηκε στο κελί του με τον αριθμό 73. Μυστηριωδώς, έφτασαν στην κατοχή του Μπέργκερ, καθώς και επιστολές που δεν στάλθηκαν ποτέ (ή που δεν παραδόθηκαν). Ο συγγραφέας επιμένει στην τήρηση της μυστικότητας για την προστασία των εμπλεκόμενων μερών. Ο πρωτότυπος τίτλος του βιβλίου From A to X αγγίζει μια ιδιαίτερη χορδή, καθώς παραπέμπει στην ιδέα ενός φάσματος (ολόκληρου του αλφάβητου, από το Α ώς το Ω) από το οποίο λείπουν, όμως, τα δύο τελευταία γράμματα. Επιπλέον, οι περισσότεροι χαρακτήρες αναφέρονται με κωδικές ονομασίες και οι εραστές απευθύνονται ο ένας στον άλλο με κάθε λογής χαϊδευτικά (δανεισμένα από τα ισπανικά, τα τουρκικά, τα αραβικά και τα ελληνικά). Αντίστοιχα, αποφεύγονται τα τοπωνύμια. Τα ονόματα που αποτυπώνονται στο χαρτί φαίνονται να είναι παρμένα από ένα διεθνές «καστ» αποστατών: Σίλβιο, Ντουρίτο, Αντρέα, Βίκτωρ, Σούζαν, Αλέξις, Τζέμα, Εμίλ, Αμιτάρα, Κότο, Καντέμ, κ.λπ. – γεγονός που θυμίζει το κοσμοπολίτικο πνεύμα που διακρίνει τους χαρακτήρες των άλλων βιβλίων του Μπέργκερ, όπως και η επιθυμία για περιπλάνηση. Αν και ο συγγραφέας επέλεξε να μη μας δώσει τις ακριβείς συντεταγμένες του σκηνικού της ιστορίας, η μη ονοματισμένη τοποθεσία φέρνει στο νου του αναγνώστη την Παλαιστίνη (παρεμπιπτόντως, ο συγγραφέας αφιέρωσε το βιβλίο του στη μνήμη του παλαιστίνιου δημοσιογράφου και συγγραφέα Γκασάν Καναφάνι, ο οποίος δολοφονήθηκε σε ηλικία 36 ετών στη Βηρυτό το 1972). Λίγο μετά την κυκλοφορία του βιβλίου, ορκίστηκε πρόεδρος των ΗΠΑ ο Μπαράκ Ομπάμα για την πρώτη θητεία του, που ξεκινούσε τον Ιανουάριο του 2009, υποσχόμενος ότι θα φρόντιζε να κλείσουν οι περιβόητες φυλακές του Γκουαντάναμο (ή «σύγχρονο γκουλάγκ» κατά το χαρακτηρισμό της Διεθνούς Αμνηστίας το 2005). Εντούτοις, λειτουργούν ακόμα. Το WikiLeaks συγκλόνισε τον κόσμο τον Νοέμβριο του 2007, φέρνοντας στη δημοσιότητα απόρρητα αμερικανικά αρχεία σαν απόδειξη των σκανδαλωδών παραβιάσεων της διεθνούς νομοθεσίας περί των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε αυτές τις φυλακές (καταδίκες χωρίς απαγγελία κατηγοριών ή δίκη, παράκαμψη των νομίμων διαδικασιών, κράτηση ατόμων που έχουν εγκριθεί για έξοδο από τη φυλακή, βασανιστήρια με ηλεκτροσόκ, βίαιη χορήγηση τροφής σε απεργούς πείνας, εκμαίευση ομολογίας με εξαναγκασμό). Μετά την εισβολή στο Ιράκ το 2003, έρευνες της Διεθνούς Αμνηστίας αποκάλυψαν στην παγκόσμια κοινή γνώμη την κακοποίηση που υφίστανται οι κρατούμενοι στο Γκουαντάναμο από το 2001, καθώς και στις περιβόητες φυλακές Αμπού Γκράιμπ, μεταξύ άλλων, που έκλεισαν το 2006 – και από τις οποίες φωτογραφίες-«τρόπαια», με αμερικανούς στρατιώτες να βασανίζουν ή να εξευτελίζουν ιρακινούς κρατούμενους προβλήθηκαν στην αμερικανική τηλεόραση τον Απρίλιο του 2004. Κίνητρο του Μπέργκερ είναι, στην προκειμένη περίπτωση, να δώσει την ανθρώπινη διάσταση των δοκιμασιών που υφίστανται οι πολιτικοί κρατούμενοι, ακόμα και αυτοί που είναι ύποπτοι ή κατηγορούνται για τρομοκρατικές ενέργειες. Τηρώντας ηθική στάση παρόμοια με αυτή της εναντίωσης στη θανατική ποινή, ο Μπέργκερ υπερασπίζεται το δικαίωμα των κρατουμένων σε μια ανθρώπινη μεταχείριση, ανεξαρτήτως του εγκλήματος που έχουν διαπράξει, και αυτό ισχύει για κάθε κατηγορία κρατουμένων.[7] Οδηγό του έχει αυτό που ο ίδιος ονομάζει «ενστικτώδη αλληλεγγύη». Ο συγγραφέας δεν ενδίδει στο κοινό αίσθημα – ο ήρωάς του δεν δείχνει καμιά μεταμέλεια για την υποτιθέμενη εμπλοκή του, αλλά αυτό συνάδει απλώς με τον χαρακτήρα του Χαβιέρ και όχι με κάποιας μορφής τοποθέτηση που έχει στόχο την πρόκληση. Ο Μπέργκερ δεν μπαίνει στη φυλακή για να ξεσκεπάσει τις φρικτές συνθήκες στις οποίες ζουν οι έγκλειστοι ή την αποκτήνωση των ανθρώπων «σε αιχμαλωσία», αλλά για να ζωντανέψει έναν κατάδικο που «θάφτηκε ζωντανός» μέσα από την τρυφερή ματιά και τα λόγια αγάπης της μνηστής του.[8] Βλέπουμε τη ζωή στη φυλακή μέσα από τη δική της ματιά, καθώς δεν έχουμε πρόσβαση στα γράμματα εκείνου, παρά μόνο στις σημειώσεις που κρατά στο πίσω μέρος των επιστολών της Άιντα (των 47 που συνθέτουν την ιστορία). Καθώς το αίτημά τους να παντρευτούν έχει απορριφθεί ήδη τρεις φορές, φαίνεται πως δεν υπάρχει ελπίδα να αποκτήσει η Άιντα δικαίωμα επίσκεψης. Δεν γίνεται σχεδόν καθόλου λόγος για νομική εκπροσώπηση ή για άσκηση έφεσης – μαθαίνουμε απλώς κάποια στιγμή ότι εκείνη του στέλνει κάλτσες με τον δικηγόρο του. Εν τω μεταξύ, η Άιντα έχει γράψει ατελείωτα γράμματα στον Χαβιέρ στο διάστημα των 2.126 ημερών από τη σύλληψή του (έχουν περάσει έξι χρόνια), στην προσπάθειά της να πολεμήσει την απελπισία. Έμεινε αγνή όλο αυτό το διάστημα, απορροφημένη στη δουλειά της στο τοπικό φαρμακείο, που χρησιμεύει επίσης ως το αυτοσχέδιο «ιατρείο» του χωριού. Μαθητευόμενη της γηραιότερης φαρμακοποιού-μάγισσας, της Ιντέλμις, η Άιντα έχει μάθει να φροντίζει τους ασθενείς με βότανα, αλλά γνωρίζει και τη σύγχρονη ιατρική. Μπορεί να αφαιρέσει σφαίρες, αλλά και να χορηγήσει ινσουλίνη. Διανυκτερεύει στωικά στην κλινική, ξενυχτώντας σαν προς τιμήν του αγαπημένου της, που δεν μπορεί να κοιμηθεί πολύ από τον κολασμένο θόρυβο της φυλακής. Του μιλά για ασθενείς, γείτονες, συντρόφους από το «παρατηρητήριό» της στην οροφή του κτιρίου όπου γράφει τα βράδια. Διοχετεύει το πάθος της σε άπειρες παρατηρήσεις και περιγραφές του περιβάλλοντος από το οποίο εκείνος ξεριζώθηκε (σπόροι, φλούδες, έντομα, και πιο χαρακτηριστικά, σιροπιαστά γλυκά, σφήκες, ελαιόλαδο, ευκάλυπτοι, πωλητές χαλιών). Ο πόθος έχει οξύνει τις αισθήσεις της, κάνοντάς την όλο και πιο ευαίσθητη στις λεπτομέρειες που παραβλέπουμε στην καθημερινότητά μας, αλλά που είναι τόσο σημαντικές για κάποιον που τις στερείται – σε ένα κελί με ασφυκτικές διαστάσεις 2,5 επί 3. Η Άιντα αφηγείται με λεπτομέρειες στιγμές της καθημερινότητας: πώς καθαρίζει τα φασόλια, πλένει τα πόδια της, ποτίζει τα φυτά της, γλείφει το μέλι από το κουτάλι… ενώ κάνει και κρυπτογραφημένες αναφορές σε τυχερά παιχνίδια, πιθανώς για να δηλώσει ότι παραμένει πιστή στο σκοπό. Το σπίτι του γείτονά της βομβαρδίζεται, το φαρμακείο της μεταφέρεται, μια φίλη που επιχειρεί να μπει σε ανθρώπινη αλυσίδα άοπλων γυναικών του χωριού γύρω από εγκαταλελειμμένο καπνεργοστάσιο (το οποίο λέγεται ότι φιλοξενούσε φυγάδες) πυροβολείται εν ψυχρώ. Από ορισμένες απόψεις, η Άιντα κινδυνεύει περισσότερο έξω απ’ ό,τι ο Χαβιέρ μέσα στη φυλακή. Μόνη παρηγοριά της είναι η φιλία της με τις άλλες γυναίκες, των οποίων οι άντρες, στην πλειονότητά τους, εξαφανίστηκαν – είτε σκοτώθηκαν, είτε αιχμαλωτίστηκαν. Έξω, ο Χαβιέρ ασκούσε το επάγγελμα του συγκολλητή/μηχανικού. Άνθρωπος με αστείρευτο θάρρος και ρωμαλέος, παρουσιάζει την ιδανική εικόνα του μαχητή για την ελευθερία (η Άιντα θυμάται πως έπρεπε να ξεκουμπώσει τρία κουμπιά για να βγάλει το πουκάμισό του). Όσο βρίσκεται στην απομόνωση για τη ρητά δηλωμένη αντίθεσή του στο καθεστώς (κυριολεκτικά ριγμένος σε μια τρύπα), εκείνη αφηγείται την ιστορία της παρθενικής πτήσης τους ως ζευγάρι στο πιλοτήριο του αεροπλάνου που εκείνος κατηύθυνε – το πώς άφησε, χωρίς κανένα δισταγμό, τη ζωή της στα χέρια του, καθώς εκείνος έκανε παράτολμα ακροβατικά στον αέρα (στη μακροσκελέστερη επιστολή και την εκπληκτικότερη πρόζα του βιβλίου). Επαινεί την ικανότητά του να αποσυναρμολογεί μηχανήματα και να κατασκευάζει αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς. Σε μια από τις πιο αποκαλυπτικές σημειώσεις του, ο Χαβιέρ αναλύει μια σουίτα του Μουσόργκσκι, ενώ αλλού αναφέρει τα λόγια των Ούγκο Τσάβες και Έβο Μοράλες (σχετικά με στατιστικές περί των αδικιών που μαστίζουν τον Τρίτο Κόσμο, τον καπιταλισμό και την παγκοσμιοποίηση). Η Άιντα ενσαρκώνει τον ερωτικό πόθο, αλλά είναι ταυτόχρονα και μια εξιδανίκευση της πίστης. Με την ηδονή του έρωτα συνδέει αρώματα και γεύσεις, τη θέα που οι δυο τους μοιράζονταν, αλλά αποφεύγει προσεκτικά το καθαρά ερωτικό στοιχείο και αντίστοιχα φυλάγεται από την απύθμενη θλίψη (όταν ακούγεται πολύ απογοητευμένη, ή αν το υλικό είναι «ευαίσθητο», αυτολογοκρίνεται και κρατά το γράμμα). Από την άλλη, ο Χαβιέρ αναφέρει λακωνικά αριθμούς, ενοχοποιητικά στοιχεία για τους καταπιεστές, σε συνδυασμό με αφορισμούς, αποφθέγματα και υστερόγραφα στο πίσω μέρος των εκτενών επιστολών της – το στεγνό και αφαιρετικό ύφος του θυμίζει συχνά προκήρυξη. Υπάρχουν εξαιρέσεις σε αυτές τις ξερές λίστες, όπως όταν περιγράφει τη συντροφικότητα που συνδέει τους κρατουμένους – φωνάζουν όλοι μαζί μια ολόκληρη νύχτα για να κρατήσουν συντροφιά σε έναν νεοφερμένο, ή μοιράζονται το έργο που φιλοτέχνησε πάνω σε παλιά στολή της φυλακής ένας διάσημος πρώην κατάδικος, ο βιρμανός καλλιτέχνης Χτέιν Λιν – κάθε κρατούμενος το κρεμάει στον τοίχο του για ένα ορισμένο διάστημα και μετά περνάει στο επόμενο κελί. Η Άιντα ανακεφαλαιώνει το περιεχόμενο των επιστολών του Χαβιέρ αυστηρά και μόνο για χάρη μας, γεγονός που κάνει την αλληλογραφία λιγότερο πιστευτή. Αυτό το επιστολογραφικό μυθιστόρημα είναι, στο μεγαλύτερο μέρος του, ανακόλουθο, μη γραμμικό, και καθώς παρακολουθούμε μόνο την πλευρά της Άιντα οι επιστολές της θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι καταχωρίσεις σε ημερολόγιο. Υπάρχουν στιγμές (σπάνιες) όπου η Άιντα εκφράζει μια εσωτερικότητα, ή ο Χαβιέρ παίρνει δημαγωγικό ύφος, αλλά αντισταθμίζονται από τις ερωτικές εξομολογήσεις (πώς εκείνη λυπάται όταν βλέπει σκύλους να ζευγαρώνουν, ή όταν εκείνος μοιράζεται τους στίχους ενός τραγουδιού του Τζόνι Κας ή της Κασάντρα Γουίλσον που ακούει στο ραδιόφωνο). Σε όλο το κείμενο, ο συγγραφέας έχει συναίσθηση του ρυθμού του μέτρου του, της ουσίας της γλώσσας. Χάριν της αξιοπιστίας, παρεμβαίνει κάθε τόσο, ενημερώνοντάς μας ότι «εδώ το μελάνι είναι μουντζουρωμένο, η λέξη δυσανάγνωστη», και έτσι αφήνει ένα κενό που πρέπει να συμπληρώσουμε εμείς. Επιπλέον, ο Μπέργκερ επιδιώκει και απαιτεί ταυτόχρονα τη συμμετοχή του αναγνώστη – από την αποκρυπτογράφηση των γρίφων των εραστών μέχρι την εξέταση των σκέψεων της Άιντα. Η Άιντα συνοδεύει τις επιστολές της με δικά της απλά σκίτσα που απεικονίζουν χέρια που συγκινούν με την παιδική τους τρυφερότητα – είναι οι απόπειρές της να ακουμπήσει τον Χαβιέρ, τις οποίες εκείνος κρεμά στους τοίχους του κελιού του σαν πουλιά που πετούν. Το βιβλίο τελειώνει με έναν θριαμβευτικό λόγο. Το τελευταίο γράμμα περιλαμβάνει το σχέδιο ενός φακού και ένα σχεδιάγραμμα κάτοψης με 3 κελιά, 3 σταθμούς σε διάταξη ζιγκ-ζαγκ και ένα σημείο αποβίβασης – οδηγίες για απόδραση από τη φυλακή με τη σημείωση «Έξοδος απόψε». Σε αυτό το μυθιστόρημα ο Τζον Μπέργκερ εξετάζει το πορτρέτο δύο εραστών στο «χείλος του γκρεμού» (το πορτρέτο Φαγιούμ ενός άντρα και μιας γυναίκας βρίσκεται στο εξώφυλλο και στο εσωτερικό του οπισθόφυλλου της αρχικής έκδοσης για να υπογραμμίσει το γεγονός), δυο ανθρώπων που βλέπουν τους εαυτούς τους ως αντιστασιακούς αφοσιωμένους στον αγώνα για ανεξαρτησία.[9] Παρότι και η Άιντα έχει εκτίσει ποινή φυλάκισης στο παρελθόν ως αντικαθεστωτική και ο Χαβιέρ θεωρείται σεσημασμένος, η ηρωίδα τουλάχιστον αθωώνεται στα μάτια του αναγνώστη λόγω της απεριόριστης ανθρωπιάς της. Το 1995, ο Μπέργκερ έγραψε ένα λυρικό μυθιστόρημα για ένα άλλο ζευγάρι καταδικασμένων εραστών – τον Τζίνο, έναν ιταλό πωλητή που επέμενε να παντρευτεί την 23χρονη Νινόν, παρότι εκείνη είχε μόλις διαγνωστεί με AIDS. Ο συγγραφέας συνδυάζει τη μαγευτική γοητεία που φωτίζει όλες τις νύφες με τον διακαή πόθο ενός κοριτσιού που πεθαίνει να ρουφήξει όλη τη ζωή τη μέρα του γάμου της. Στο To the Wedding (Προς το γάμο),[10] ο Μπέργκερ μπαίνει στη θέση της πρωταγωνίστριάς του και μιλά για όσα αφήνει, ή όσα δεν θα γνωρίσει ποτέ, επειδή η ασθένειά της θα την πάρει νωρίς. Αντίστοιχα, εκφράζει τη λαχτάρα μιας πιο ώριμης γυναίκας για την αγκαλιά του αγαπημένου της με τη φωνή της Άιντα. Ο Χαβιέρ, όμως, δεν μπορεί να κάνει πίσω. Πρέπει να μείνει ανυπότακτος, γιατί είναι ζήτημα τιμής για εκείνον. Και, καθώς υπάρχουν στοιχεία ενός παραδοσιακού κοινωνικού ιστού στο φόντο, ο Χαβιέρ έχει την καλή τύχη (υπό τις παρούσες συνθήκες) να έχει τα δικά του αποθέματα από τα οποία αντλεί δύναμη. Δεν υπάρχει ρωγμή στον τοίχο αυτού του Πύραμου και αυτής της Θίσβης[11] που, στην εκδοχή του Μπέργκερ, μπορούν να στηρίζονται μόνο σε μηνύματα τα οποία περνούν από τις θωρακισμένες πόρτες δωροδοκώντας τους φρουρούς. Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Μπέργκερ τάσσεται στο πλευρό των ευάλωτων και ανυπεράσπιστων, των πολιτών που βρέθηκαν εν μέσω πυρών, των ντόπιων πληθυσμών που αντιστέκονται. Αποφεύγει να τονίσει τη σοκαριστική κατάσταση ενός υπό κατοχή πληθυσμού (αναφερόμενος στους βομβαρδισμούς ή τα βασανιστήρια), αλλά υπογραμμίζει το συναίσθημα: φόβος, ανασφάλεια, οργή και ελπίδα πέρα από κάθε ελπίδα... Τραγικά οδυνηρά είναι, όμως, ο άσβεστος πόθος της Άιντα και η μεγαλοψυχία που κρύβει η αναμονή της. Έτσι βρίσκουμε στην αρχή ένα σαιξπηρικό σονέτο, το σύστημα αξιών βάσει του οποίου ζει η Άιντα: «Δεν είν’ η αγάπη παιχνίδι του καιρού … / η αγάπη δεν αλλάζει μέσα σε λίγες ώρες και βδομάδες / Μα φτάνει μακριά πολύ, στου κόσμου τη συντέλεια. // Κι αν είναι λάθος μου αυτό, κι αποδειχτεί μπροστά μου. / Δεν έχω γράψει τίποτα, ποτέ, κι ούτ’ άνθρωπος ποτέ έχει αγαπήσει».[12] Αν και οι πολίτες είναι εξ ορισμού αθώοι στην ιστορία του Μπέργκερ, η Διεθνής Αμνηστία παροτρύνει τις ένοπλες φράξιες να παύσουν τις ενέργειές τους, καθώς οι τραυματισμοί και οι απώλειες άοπλων ανθρώπων αυξάνονται αναλογικά με τις εσωτερικές ένοπλες συγκρούσεις. Ο Μπέργκερ μεροληπτεί σημαντικά στην προσέγγιση του ηθικού ζητήματος της αφαίρεσης ανθρώπινων ζωών και της συνακόλουθης ευθύνης, αλλά υπερασπίζεται επίσης μοναδικά την ατιμωρησία της αγάπης. Η ανωνυμία, που καλύπτει το μυθιστόρημα, εξασφαλίζει την καθολικότητά του. Η αφήγηση αποκρύπτει εσκεμμένα ταυτότητες και γεωγραφικές τοποθεσίες προκειμένου η ιστορία να διαβάζεται περισσότερο σαν μια αλληγορία στο όνομα των καταπιεσμένων μειονοτήτων, παρά σαν μια πολεμική. Είναι, όμως, πρώτα και κύρια, μια μαρτυρία της αγάπης που αντέχει – του πιο ισχυρού αντίδοτου στην αγωνία, τον φόβο και την απόγνωση.[13] Ο Τζον Μπέργκερ προτείνει «τον κρατούμενο» σαν ένα όχημα προς την εξερεύνηση της ικανότητάς μας για συμπόνια, η οποία αποτυπώνεται σε αυτή την ιστορία μέσα από την τρυφερότητα της Άιντα προς τον σύντροφό της που λείπει.[14] Η διατήρηση της αγάπης σε αβάσταχτες συνθήκες και ενάντια στους καιρούς είναι πραγματικά μια επαναστατική πράξη. — Μετάφραση: Φανή Γαϊδατζή [1] Τζον Μπέργκερ, Η εικόνα και το βλέμμα, μτφρ. Ειρήνη Σταματοπούλου, Μεταίχμιο, Αθήνα 2011. [2] Τζων Μπέργκερ, G. το ταξίδι, μτφρ. Λίλυ Εξαρχοπούλου, Κανάκη, Αθήνα 1992. [3] Και άλλοι μαχητικοί διανοούμενοι ασπάστηκαν τον ίδιο σκοπό, μεταξύ των οποίων οι Μισέλ Φουκώ και Ζαν Ζενέ. Ο Έντουαρντ Σαΐντ μιλά για την πρώτη φορά που είδε τον Ζαν Ζενέ σε πορεία των Μαύρων Πανθήρων στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης την άνοιξη του 1970. Έχοντας περάσει ο ίδιος από το αναμορφωτήριο και γνωστός για τα κείμενά του σχετικά με τον υπόκοσμο των φυλακών (ειδικά το ομοφυλοφιλικό κομμάτι), ο Ζενέ συμμετείχε σε ομιλίες στην Αμερική υπέρ του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα, ενώ υπήρξε εξίσου δραστήριος στον αλγερινό αγώνα για ανεξαρτησία και στην υπεράσπιση των Παλαιστινίων (βλ. Edward W. Said, On Late Style, Vintage Books, 2007, pp. 73-90). Στην πραγματικότητα, ο Τζον Μπέργκερ ήταν αρχικά υποστηρικτής του σοβιετικού κομμουνισμού – θέση για την οποία δέχθηκε πολλές επικρίσεις και την οποία αναγκάστηκε αργότερα να αναθεωρήσει. [4] John Berger, From A to X: A Story in Letters, Verso, 2008. [5] Ο Στεφάν Εσέλ, αντιστασιακός, διπλωμάτης και συγγραφέας του βιβλίου-κραυγή Indignez-vous! (Αγανακτήστε!, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, Πατάκη, Αθήνα 2011), που παρακινεί τους πολίτες όλου του κόσμου να εξεγερθούν ενάντια στην κοινωνική αδικία, απεβίωσε πέρυσι την άνοιξη σε ηλικία 96 ετών. [6] Σύμφωνα με τις εκθέσεις της Διεθνούς Αμνηστίας, υπάρχει φυλακή με αυτή την ονομασία κοντά στη Σουλεϊμανίγια του ιρακινού Κουρδιστάν. Το 2006, πέντε κρατούμενοι απέδρασαν από εκεί, ενώ η φυλακή βρισκόταν υπό αμερικανική διοίκηση, αφαιρώντας αεραγωγούς από τις τουαλέτες. Τέσσερις από τους δραπέτες παραδόθηκαν στις αρχές από τους ντόπιους κατοίκους, ενώ ο πέμπτος δεν βρέθηκε ποτέ. Πιθανώς, πέθανε στα όρη της περιοχής. (Ο Χαβιέρ μήπως;) [7] Φλέγον ζήτημα στις ΗΠΑ όπου ο υπερπληθυσμός στις φυλακές αποτελεί εθνική νέμεση και όπου η συστηματική καταδίκη για κατοχή μικροποσοτήτων ναρκωτικών οδηγεί ολοένα και περισσότερους νέους στα κρατικά σωφρονιστικά ιδρύματα χωρίς ελπίδα για άσκηση έφεσης. [8] Όταν φυλακίστηκε ο Γκιγιώμ Απολλιναίρ ως ύποπτος για κλοπή από το Μουσείο του Λούβρου το 1911, έγραψε αυτόν τον θρήνο: “Avant d’entrer dans ma cellule/ Il a fallu me mettre nu/ Et quelle voix sinistre ulule/ Guillaume qu’es tu devenu/ Le Lazare entrant dans la tombe/ Au lieu d’en sortir comme il fit/ Adieu adieu chantante ronde / O mes années ô jeunes filles”. Σε ελεύθερη απόδοση από τον Βίκτωρα Ιβάνοβιτς: «Με γδύσανε πατόκορφα / Προτού με βάλουν στο κελί / Και μια φωνή υποχθόνια / Φώναξε: Τι κατάντια αυτή: / Λάζαρος μπαίνοντας στον τάφο / Ενώ σ’ εκείνον είπαν «βγες»·/ Γεια σας, λοιπόν, τρελοπαρέα / Και χρόνια μου και κοπελιές!». “A la Santé” (“Εις υγείαν”), Alcools, Gallimard, Παρίσι 1966, σ. 126. [9] Η αναφορά στην όπερα Αΐντα (1871) του Τζουζέπε Βέρντι είναι προφανής. Ανάμεσα σε άλλα λάφυρα πολέμου, η πριγκίπισσα της Αιθιοπίας, Αΐντα, κρατείται αιχμάλωτη από τον βασιλιά της Αιγύπτου. Είναι κρυφά ερωτευμένη με τον Ρανταμές, τον αρχηγό του αιγυπτιακού στρατού που ηγήθηκε της μάχης ενάντια στον λαό της όταν τα στρατεύματά του εισέβαλαν στην Αίγυπτο για να την πάρουν πίσω. Είναι και εκείνος ερωτευμένος μαζί της και θέλει να την απελευθερώσει, τόσο που διακινδυνεύει να κατηγορηθεί για προδοσία, βοηθώντας την να αποδράσει. Για το έγκλημά του, καταδικάζεται να θαφτεί ζωντανός, αλλά, όταν σφραγίζουν τον τάφο του, βρίσκει την Αΐντα μέσα στην κρύπτη να τον περιμένει, καθώς τον αγαπά μέχρι θανάτου. Φυλακισμένοι στον τάφο, οι δυο τους δέχονται τη μοίρα τους, που είχε γραφτό να πεθάνουν μαζί. [10] Τζων Μπέργκερ, Προς το γάμο, μτφρ. Ερρίκος Μπαρτζινόπουλος, Καστανιώτη, Αθήνα 1997. [11] «Το μυστικό δεν το ’ξερε κανείς, και μυστικά τα λόγια τους σημάδια / σκεπάζαν της αγάπης τη φωτιά που όσο την κρύβαν φούντωνε από κάτω. / Ήτανε μια λεπτή ραγισματιά πάνω στων δυο σπιτιών το μεσοτοίχι, / που είχε απομείνει απ’ τον καιρό που δούλευαν ακόμα οι μαστόροι». Οβίδιου, Μεταμορφώσεις, Δ΄, 63-66. Από την ιστορία του Πύραμου και της Θίσβης σε μετάφραση Θεόδωρου Παπαγγελή, στο βιβλίο Σώματα που άλλαξαν τη θωριά τους. Διαδρομές στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου, Gutenberg, Αθήνα 2010, σ. 157. [12] “Love’s not Time’s fool, though rosy lips and cheeks Within his bending sickle’s compass come; Love alters not with his brief hours and weeks/ But bears it out even to the edge of doom. If this be error, and upon me prov’d/ I never writ, nor no man ever lov’d”. (The Histories and Poems of Shakespeare, Sonnet CXVI, Oxford University Press, 11912). [13] «Ναι, η ερωτική ευτυχία είναι η απόδειξη ότι ο χρόνος μπορεί να υποδεχτεί την αιωνιότητα. Όπως επίσης αποδείξεις της ίδιας τάξεως είναι ο πολιτικός ενθουσιασμός όταν συμμετέχουμε σε μια επαναστατική δράση, η ευχαρίστηση που μας δίνουν τα έργα τέχνης και η σχεδόν υπερφυσική χαρά που νιώθουμε όταν επιτέλους κατανοούμε σε βάθος μια επιστημονική θεωρία». Alain Badiou (με τον Nicolas Truong), Εγκώμιο για τον έρωτα, μτφρ. Φώτης Σιατίτσας, Δημήτρις Βεργέτης, Πατάκη, Αθήνα 2013, σ. 58-59). [14] Ο ήρωας στον Ξένο, ο Μερσώ, περιγράφει το πιο αβάσταχτο κομμάτι του εγκλωβισμού: το ότι απαρνήθηκε τη γυναίκα που αγαπούσε είναι τιμωρία αντίστοιχη της απώλειας της ελευθερίας: «Αυτός ήταν που μου μίλησε πρώτος για γυναίκες. Μου είπε ότι ήταν το πρώτο πράγμα που έκανε τους άλλους να παραπονιούνται. Του είπα ότι ήμουνα σαν κι αυτούς και ότι έβρισκα αυτή τη μεταχείριση άδικη. “Μα”, μου είπε, “ακριβώς γι’ αυτό το λόγο σας βάζουν φυλακή”. Πώς γι’ αυτό το λόγο; –Μα φυσικά, η ελευθερία, αυτό είναι. Σας στερούν την ελευθερία». (Αλμπέρ Καμύ, Ο ξένος, μτφρ. Λίλα Παπαδούκη-Γκινάκα, Γράμματα, Αθήνα 1984, σ. 82). Ο Μερσώ προέβλεψε επίσης τη μέρα που μια ένεση θα αντικαθιστούσε την γκιλοτίνα – είναι ο εκφραστής της αντίθεσης του Καμύ στη θανατική ποινή. Πριν από αυτόν, ο Φραντς Κάφκα είχε ερευνήσει την εμμονή με τη δυσλειτουργία της μηχανής του θανάτου – η αποτυχημένη εκτέλεση εξαιτίας τεχνικής βλάβης στο έργο Σωφρονιστική αποικία.

Σύνδεση