Το χρονολόγιο ως βιογραφία

Δημήτρης Δασκαλόπουλος - Μαρία Στασινοπούλου, Ο βίος και το έργο του Κ.Π. Καβάφη, Νέα έκδοση συμπληρωμένη, Μεταίχμιο, Αθήνα 2013, σελ. 193 (σχ. 4ο) Μεγάλη η επέτειος του Έτους Καβάφη (εκατόν πενήντα χρόνια από τη γέννηση του ποιητή) αλλά φτωχή η συγκομιδή της. Χωρίς τα πλούτη και τη λάμψη του προμνημονιακού Έτους Σεφέρη του 2000. Πράγμα, ως έναν βαθμό, αναμενόμενο, αφού «του ταλαιπώρου κράτους μας είναι μεγάλ’ η πτώχεια», όπως θα έλεγε ο ποιητής. Έτσι οι επιχορηγήσεις από το ΥΠΠΟ των επετειακών εκδηλώσεων έγιναν με «λίθους τεχνητούς», ως «σύμβολα του τι ήρμοζε να έχει» για το επετειακό 2013 ένας Καβάφης. Αλλά με ανάλογους λίθους στέφθηκαν, γενικά, και οι μη επιχορηγούμενες εκδηλώσεις, αν κρίνουμε από την ποιότητά τους: τα ελάχιστα άξια λόγου κείμενα για τον ποιητή, δεν επαρκούν για να κάνουν τον επετειακό απολογισμό ικανοποιητικό. Ο λόγος δεν είναι ότι η καβαφική βιβλιογραφία έχει κορεσθεί και ότι η εποχή μας δεν έχει να πει καινούργια πράγματα για το έργο του Καβάφη· είναι ότι εξαιτίας του ορθοπολιτικού κριτικού κλίματος των ημερών μας δεν λέγονται εκείνα που θα έπρεπε να ειπωθούν. Και δεν νομίζω ότι θα πρέπει να περιμένουμε εκπλήξεις από τη δημοσίευση των Πρακτικών των σχετικών συμποσίων και ημερίδων. Ωστόσο υπάρχουν κάποιες εκδόσεις που θα πρέπει να επισημανθούν για την ποιότητα ή τη σημασία τους. Ως προς το δεύτερο θα πρέπει να αναφερθούν το αφιέρωμα στον Καβάφη του γαλλικού περιοδικού Europe (Constantin Cavafy: La Grèce au Coeur, επιμέλεια Μαρία Τσούτσουρα, Ιούνιος-Ιούλιος 2013), το οποίο έχει δημιουργήσει παράδοση στα αφιερώματα μεγάλων συγγραφέων· η –παρά τα ελαττώματά της– ελληνική έκδοση της αλληλογραφίας E.M. Forster - Κ.Π. Καβάφης (επιμέλεια - σχόλια Peter Jeffreys, μετάφραση Κατερίνα Γκίκα, Ίκαρος 2013· αγγλική έκδοση 2009), διαφωτιστική για την πορεία της βρετανικής πρόσληψης του Καβάφη· και το δοκίμιο του Κώστα Κουτσουρέλη Κ.Π. Καβάφης (Μελάνι, 2013), το οποίο αξίζει να συζητηθεί.[1] Ιδιαίτερα θα πρέπει να επισημανθεί, στο πλαίσιο του Έτους Καβάφη, η φετινή επανέκδοση του βιβλίου Ο βίος και το έργο του Κ.Π. Καβάφη των Δημήτρη Δασκαλόπουλου και Μαρίας Στασινοπούλου. Λέω πρέπει να επισημανθεί ιδιαίτερα, παρότι είναι επανέκδοση, γιατί, όταν το βιβλίο πρωτοεκδόθηκε (2002), δεν είχε απασχολήσει αρκούντως την κριτική. Το πόνημα είχε τότε επαινεθεί ως ένα εκτεταμένο Χρονολόγιο του Καβάφη, εμβριθές, πλούσιο και πολύ χρήσιμο, χωρίς να διερευνηθούν άλλες παράμετροί του που το καθιστούν ένα ιδιότυπο γραμματειακό έργο. Χρονολόγιο το χαρακτηρίζουν και οι Δασκαλόπουλος και Στασινοπούλου στον «Πρόλογο» του βιβλίου, αυτοπροσδιοριζόμενοι ως «συντάκτες» του· αυτοπροσδιορισμός μετριόφρων, γιατί η οργάνωση του βιβλίου υπερβαίνει αισθητά την έννοια της σύν-ταξης και προϋποθέτει μιαν εργασία συνθετικότερη. Για να προσδιορίσουμε τη φύση αυτού του βιβλίου θα πρέπει πρώτα να μιλήσουμε για την έννοια του χρονολογίου ατομικών συγγραφέων, η οποία δεν έχει μελετηθεί. Αναφέρομαι στην Ελλάδα – δεν γνωρίζω τι συμβαίνει στο εξωτερικό, παρά μόνο ότι σε πολλά λεξικά λογοτεχνικών όρων λήμμα Χρονολόγιο δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει ούτε και στα ανάλογα ελληνικά λεξικά, ούτε στο Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (2007) των εκδόσεων Πατάκη. Ούτε η λέξη, με τη γραμματειακή της έννοια (ή κάποιο συνώνυμό της), υπάρχει σε βασικά λεξικά: στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία (1934), στο Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης (1958) ή στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (1998) του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Στα δύο πρώτα από αυτά τη συναντάμε μόνο με την αστρονομική της έννοια, την οποία το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (1998) του Γ. Μπαμπινιώτη ορίζει ως εξής: «Κατάλογος αστρονομικών στοιχείων για τη θέση των ουρανίων σωμάτων σε μικρά χρονικά διαστήματα, που βοηθά στις αστρονομικές παρατηρήσεις και στους υπολογισμούς· αλλιώς αστρονομική εφημερίδα». Μόνο στο λεξικό Μπαμπινιώτη η λέξη απαντά και με τη γραμματειακή της έννοια («πίνακας με χρονολογίες γεγονότων»). Η πρόσφατη λεξικογραφική της εμφάνιση δεν θα πρέπει να μας εκπλήττει, γιατί μόνο τις τελευταίες δεκαετίες η έννοια της εμφανίζεται με αυτή την ονομασία. Βέβαια, χρονολογικοί κατάλογοι ιστορικών γεγονότων, συγγραφέων και βιβλίων υπάρχουν από τον 18ο αιώνα, αλλά, απ’ όσο γνωρίζω, μόνο περί τα μέσα του 20ού εμφανίζεται το χρονολόγιο, δηλαδή χρονολογικός κατάλογος όχι ονομάτων συγγραφέων, αλλά γεγονότων της ζωής ενός συγγραφέα. Ένα από τα πρώτα ελληνικά χρονολόγια για λογοτέχνη –αν όχι το πρώτο– έχει συνταχθεί από τον Παντελή Πρεβελάκη και επιγράφεται «Νίκος Καζαντζάκης: Συμβολή στη χρονογραφία του βίου του» (Νέα Εστία, Χριστούγεννα 1959, σ. 2-30), ενώ τέσσερα χρόνια αργότερα ο Στρατής Τσίρκας παρουσιάζει το πρώτο χρονολόγιο του Καβάφη με τον τίτλο «Κ.Π. Καβάφη - Σχεδίασμα χρονογραφίας του βίου του» (Επιθεώρηση Τέχνης, Δεκέμβριος 1963, σ. 681-706). Παράλληλα με τον όρο χρονογραφία χρησιμοποιείται για το χρονολόγιο και ο όρος χρονολογία. Τη συναντάμε στο «Σχεδίασμα χρονολογίας του Γιώργου Σεφέρη» του Γ.Π. Σαββίδη (Εποχές, Δεκέμβριος 1963, σ. 15-20). Υπό τον ίδιο όρο στεγάζει και ο Κ.Θ. Δημαράς τους συμπαρατιθέμενους χρονολογικούς πίνακες που προσθέτει στην τέταρτη έκδοση της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (1964)· πρόσθεση, όμως, που αφορά τη χρονολογική αναγραφή των γραμματειακών γεγονότων γενικά, μέσα στο πλαίσιο των ιστορικών συμφραζομένων τους, και που ο Δημαράς, όπως γράφει στον «Πρόλογο», την ευχόταν από την πρώτη κιόλας, δίτομη τότε (1948-1949), έκδοση. Σημειώνω και δύο σύνθετες ονομασίες για το χρονολόγιο: τον «Βιογραφικό χρονολογικό πίνακα του Γρυπάρη», που προσθέτει ο Γ. Βαλέτας στη δεύτερη έκδοση των Απάντων του Γρυπάρη (1967, σ. 71-72) και το χρονολόγιο του Φ.Τ. Μαρινέττι του περιοδικού Το δέντρο (Μάρτιος-Απρίλιος 1980, σ. 113-114), που έχει τον τίτλο «Βιογραφικά στοιχεία». Το 1966 ο Γ.Π. Σαββίδης θα περιλάβει στον δεύτερο τόμο των Απάντων του Καρυωτάκη ένα εκτεταμένο «Σχεδίασμα χρονογραφίας» του ποιητή (σ. 256-336· όχι χρονολογίας, όπως επέγραφε το χρονολόγιο του Σεφέρη), το οποίο κατάρτισε μαζί με τη Ν.Μ. Χατζηδάκη. Είναι το πλέον εκτεταμένο, έως τότε, χρονολόγιο για λογοτέχνη, συνοδευόμενο από φωτογραφικό υλικό, «μια πρώτη απόπειρα κριτικής σύνοψης» των γνωστών στοιχείων για τον ποιητή (κριτικής με την έννοια ότι «δεν υιοθετήθηκε αβασάνιστα κάθε πληροφορία, οσοδήποτε αυθεντική και αν ήταν η πηγή της»). Το χρονολόγιο αυτό, που ανατυπώθηκε αυτοτελώς τον επόμενο χρόνο σε «περιορισμένο αριθμό αντιτύπων», θα ξανατυπωθεί το 1989 σε «διορθωμένη και συμπληρωμένη», με τη συνεργασία της Μαριλίζας Μητσού (ΜΙΕΤ, σσ. 167). Η εμφάνιση χρονολογίων πυκνώνει από τη δεκαετία του 1970, με τους παράλληλους χρονολογικούς πίνακες που προτάσσονται στις εκδόσεις έργων παλαιότερων συγγραφέων της σειράς της «Νέας Ελληνικής Βιβλιοθήκης» του Ερμή (οι πίνακες στεγάζονται υπό το γενικό τίτλο «Ο συγγραφέας και η εποχή του»), και με τη συχνότερη εμφάνιση αφιερωμάτων των περιοδικών σε συγγραφείς, μέσα από τα οποία κυρίως καθιερώνεται ο όρος χρονολόγιο. Έτσι στο επετειακό 1983 έχουμε, σε αφιερώματα για τον Καβάφη, τις πρώτες μετά από εκείνη του Τσίρκα χρονολογικές καταγραφές της ζωής και του έργου του Αλεξανδρινού, με τον τίτλο που θα επικρατήσει έκτοτε: το «Χρονολόγιο Κ.Π. Καβάφη» των Δημήτρη Καλοκύρη, Ελένης Καλοκύρη, Μιχάλη Πιερή, Νταϊάνα Χάας (Χάρτης, Απρίλιος 1983, σ. 513-525), και το «Χρονολόγιο Κ.Π. Καβάφη» της Μαρίας Στασινοπούλου (Διαβάζω, 5 Οκτωβρίου 1983, σ. 18-34). Με τον ίδιο χαρακτηρισμό η Χρύσα Προκοπάκη θα εκδώσει, δύο χρόνια αργότερα, αυτοτελώς, το ολιγοσέλιδο Στα ίχνη του Στρατή Τσίρκα: Σχεδίασμα χρονολογίου (Κέδρος, 1985, σσ. 32, σχ. 4ο). Στη γραμμή του χρονολογίου-βιβλίου του Σαββίδη θα δημοσιευτεί το 1988, με πλούσιο φωτογραφικό υλικό, το βιβλίο του Μιχάλη Πιερή Ο χώρος και τα χρόνια του Τάκη Σινόπουλου 1917-1981: σχεδίασμα βιο-εργογραφίας (Ερμής, σσ. 129). Θα ακολουθήσουν σε ανάλογη μορφή το Χρονολόγιο-Εργογραφία Γιώργου Σεφέρη 1900-1971 της Μαρίας Στασινοπούλου (Ερμής 2000, σσ. 146, σχ. 4ο), Ο βίος και το έργο του Ανδρέα Κάλβου (1792-1869) του Λεύκιου Ζαφειρίου (Μεταίχμιο 2006, σσ. 165, σχ. 4ο), το βιβλίο του Διονυσίου Ν. Μουσμούτη Γρηγόριος Ξενόπουλος 1867-1951. Χρονολόγιο και λεύκωμα (Περίπλους 2001, σσ. 290, σχ. 4ο) και η Χρονογραφία Άγγελου Σικελιανού 1884-1951 (Ίκαρος 2006, σσ. 312) του Κώστα Μπουρναζάκη. Βλέπουμε ότι από τη δεκαετία του 1950 διαμορφώνεται στον φιλολογικό μας χώρο, με αυξανόμενη συχνότητα και ολοένα μεγαλύτερη έκταση, ένα είδος κειμένου με κλιμακούμενο μήκος (από μία σελίδα ως πολυσέλιδο βιβλίο), που ο χαρακτήρας του μας επιτρέπει να το εντάξουμε στο ευρύτερο πλαίσιο της λογοτεχνικής κριτικής. Η συμπερίληψή του σε αυτό το πλαίσιο υπαγορεύεται από το γεγονός ότι η σύνταξή του προϋποθέτει μιαν επιλογή από το πλήθος των στοιχείων του αντικειμένου του (που εκτός από συγγραφέας μπορεί να είναι μια λογοτεχνική σχολή ή διακρίσιμη χρονική περίοδος, βλ. λ.χ. το «Χρονολόγιο» του ελληνικού Φουτουρισμού του περιοδικού Διαβάζω, 9.4.1986, σ. 13)· αλλά υποβάλλεται και από την φροντίδα του συντάκτη του να δομήσει λελογισμένα τις χρονολογικές καταγραφές του μέσα στο άκαμπτο σχήμα του χρονολογίου. Η σύνταξη ενός χρονολογίου θεωρείται, γενικά, εύκολη υπόθεση, γιατί φαίνεται να εξαρτάται σχεδόν καθ’ ολοκληρίαν από την ερευνητική επάρκεια του συντάκτη του. Όμως τα βιογραφικά, εργογραφικά και ημερολογιακά στοιχεία που το απαρτίζουν απαιτούν για την αξιοποίησή τους και έναν βαθμό συνθετικής ικανότητας μεγαλύτερο από εκείνον ενός απλού συντάκτη. Θα έλεγα ότι η σύνταξη ενός καλού χρονολογίου δεν είναι ευκολότερη από τη σύνταξη ενός καλού λήμματος εγκυκλοπαιδικού λεξικού, η οποία προϋποθέτει εμβριθή και δεξιοτέχνη λημματογράφο. Επανέρχομαι στο Ο βίος και το έργο του Κ.Π. Καβάφη, που είναι το πλέον συνθετικό από τα έως τώρα χρονολόγια συγγραφέων. Ο Δασκαλόπουλος και η Στασινοπούλου ήταν οι αρμοδιότεροι για τη σύνταξη ενός χρονολογίου Καβάφη, όχι μόνο για τις γνώσεις τους επί του θέματος αλλά και για τη συγγραφική τους ευαισθησία, ποιητική και πεζογραφική αντιστοίχως. Εμβριθής μελετητής του Καβάφη ο πρώτος και πλήρης κάτοχος της βιβλιογραφίας του (η Βιβλιογραφία Κ.Π. Καβάφη 1886-2000 που εκπόνησε –εκδόθηκε το 2003 από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας– είναι μνημειώδης), και έμπειρη χρονολογιογράφος η Στασινοπούλου (το Χρονολόγιό της του Σεφέρη είναι ανάλογης ποιότητας με το καβαφικό) συνέθεσαν ένα έργο που παρέχει αναγνωστική ευχαρίστηση μεγαλύτερη από εκείνη ενός συνήθους χρονολογίου. Πράγμα που θα πρέπει να απορρέει και από το γεγονός ότι μέσα από τη σύνθεση του υλικού τους γίνεται αισθητή μια συναισθηματική τους εμπλοκή με αυτό. Η νέα έκδοση του βιβλίου, που είναι αφιερωμένη στη μνήμη του πρόσφατα χαμένου Μάνου Χαριτάτου, είναι συμπληρωμένη με νέα στοιχεία που ήρθαν στο φως μετά την πρώτη έκδοσή του (2002), κυρίως από κείμενα δημοσιευμένα κατά τη διάρκεια του επίσης επετειακού 2003 (εβδομήντα χρόνια από το θάνατο του Καβάφη). Δυσεύρετο και πολύτιμο υλικό ανασύρθηκε και από το Αρχείο Καβάφη, το Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού και το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο. Την επιχειρησιακή βάση του χρονολογίου αποτέλεσε, βέβαια, η Βιβλιογραφία Κ.Π. Καβάφη του Δασκαλόπουλου, ο οποίος συνέταξε και την «Εργογραφία» και την εκτεταμένη «Βασική βιβλιογραφία» του Καβάφη που το συνοδεύουν, ενώ «η επιλογή και η σύνδεση των τεκμηρίων και πληροφοριών» έγινε από τη Μαρία Στασινοπούλου. Στη νέα έκδοση διορθώθηκαν ορισμένες αβλεψίες και απαλείφθηκε το εκτενές ανθολόγιο καβαφικών ποιημάτων της πρώτης έκδοσης. Το χρονολόγιο συνοδεύεται από πλούσιο εικαστικό και φωτογραφικό υλικό που του δίνει και ένα λευκωματικό χρώμα: σκίτσα του Καβάφη διαφόρων ζωγράφων, γελοιογραφήσεις του, φωτογραφίες μελών της οικογένειάς του και προσώπων συνδεόμενων με αυτόν, αλλά και εξωφύλλων αφιερωμάτων, καβαφικών μονοφύλλων και αυτογράφων (ποιημάτων και επιστολών) του ποιητή. Περιέργως υπάρχει μόνο μία φωτογραφία του Καβάφη, γεροντική (του 1932, η θαυμάσια του Κυριάκου Παγώνη) – θα μπορούσαν να υπάρχουν και άλλες, της νεανικής και της ώριμης ηλικίας του. Τον σχεδιασμό του χρονολογίου καθορίζουν οι συντεταγμένες της επιλογής των παραθεμάτων από το τεράστιο και ετερόκλητο καβαφικό και καβαφολογικό υλικό: Από τα ημερολογιακά κείμενα του Καβάφη επιλέχθηκαν κυρίως εγγραφές και σχόλια για ανθρώπους και τόπους που γνώρισε, ενώ αξιοποιήθηκαν σημαντικά στοιχεία από την αλληλογραφία του· από τα περιοδικά και τις εφημερίδες της εποχής δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στις περιπέτειες της πορείας του καβαφικού έργου ως το θάνατο του ποιητή· μια τρίτη παράμετρο αποτέλεσαν τα σχόλια για τον Καβάφη και οι περιγραφές του από ανθρώπους που τον συνάντησαν (Έλληνες και ξένους) και από κριτικούς και ομοτέχνους. Όλα τα στοιχεία τεκμηριώνονται με παραπομπές στις πηγές από τις οποίες αντλήθηκαν. Είπαμε παραπάνω ότι το χρονολόγιο ως γραμματειακό είδος εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της λογοτεχνικής κριτικής. Σε ένα στενότερο πλαίσιο αποτελεί μια συνοπτική μορφή βιογραφίας. Καθώς στα γράμματά μας το είδος της βιογραφίας δεν ανθεί (η σημαντικότερη βιογραφία Έλληνα λογοτέχνη –Γιώργος Σεφέρης: Περιμένοντας τον Άγγελο, 2003– είναι γραμμένη από τον Βρετανό Ρόντρικ Μπήτον), τα χρονολόγια συγγραφέων εκτελούν και χρέη βιογραφίας. Κάποτε μπορεί να εκτελούν αυτά τα χρέη και όταν υπάρχουν βιογραφίες, όπως είναι η περίπτωση του παρόντος χρονολογίου. Και αυτό όχι μόνο επειδή οι δύο υπάρχουσες βιογραφίες του Καβάφη –του Μιχάλη Περίδη (Ο βίος και το έργο του Κωνσταντίνου Καβάφη, 1948) και του Ρόμπερτ Λίντελ (Cavafy: A Critical Biography, 1974)– έπειτα από το πλήθος των νέων στοιχείων που ήρθαν στο φως μετά την έκδοσή τους, είναι πεπαλαιωμένες. Τη βιογραφική διάσταση του χρονολογίου Καβάφη ενισχύει το γεγονός ότι περιέχει στοιχεία που δεν προέρχονται από συλλογή πληροφοριών αλλά είναι προϊόν προσωπικής έρευνας του Δασκαλόπουλου: λ.χ. η περιγραφή (στην καταγραφή της 21ης Αυγούστου 1905) του περιεχομένου ανέκδοτου μνημονίου που έγραψε ο Καβάφης για τις τελευταίες μέρες και τον θάνατο του αδερφού του· ή η αναφορά (23.5.1930) της θησαυρισμένης από τον Δασκαλόπουλο άγνωστης συνέντευξης του Καβάφη σε αθηναϊκή εφημερίδα, στην οποία οκτώ χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ο Καβάφης δηλώνει «σωβινιστής» και εκφράζει την αισιοδοξία και την πίστη του «στην ικανότητα και την θέλησιν της Ελληνικής φυλής να πλεύση προς καθαρωτέρας θαλάσσας». Ιδιαίτερα θα πρέπει να σημειωθεί, καθώς συνδυάζει το βιογραφικό στοιχείο με το κριτικό, η παρακολούθηση στο Χρονολόγιο, ως τον θάνατο του Καβάφη, όχι μόνο της υποδοχής του έργου του από την κριτική αλλά και της επίδρασης του στο έργο ομοτέχνων του, Ελλήνων και ξένων. Ως προς το πρώτο, παρατίθενται όχι μόνο οι θετικές κρίσεις αλλά και οι αρνητικές, με έναν σχολιασμό τους που μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την περιπετειώδη πορεία της καβαφικής ποίησης προς την καταξίωση· πορεία άκρως ενδιαφέρουσα, καθώς κινείται μέσα από την εκτός δημόσιας κυκλοφορίας εμφάνιση των καβαφικών ποιημάτων, αφού ο Καβάφης –ιδιότυπος κι εδώ– τα διακινούσε επιλεκτικά μέσω μονόφυλλων και διφύλλων ή συνάψεών τους σε «τεύχη» και σε «συλλογές». Ως προς την επίδραση του Καβάφη στους ομοτέχνους του, αξιοποιείται η σχετική ερευνητική δουλειά του Δασκαλόπουλου, που τα ευρήματά της περιέχονται σε δύο σημαντικά βιβλία του, στα: Παρωδίες καβαφικών ποιημάτων 1917-1997 (1998) και Ελληνικά καβαφογενή ποιήματα 1909-2001 (2003). Αλλά παρακολουθείται και η πορεία της πρόσληψης του Καβάφη από το εξωτερικό, διαμεσολαβημένη, σε ό,τι αφορά τη Βρετανία, από τον πρώτο σπουδαίο ξένο θαυμαστή του, τον Ε.Μ. Φόρστερ. Η δημοσίευση το 1923-1925 μεταφρασμένων ποιημάτων του Καβάφη στην Αγγλία, και μάλιστα και στο Criterion, το περιοδικό που διηύθυνε ο Τ.Σ. Έλιοτ και που εξέφραζε τις πλέον ουσιώδεις μοντερνιστικές αναζητήσεις, δείχνει την αναγνώριση της νεοτερικής φύσης της καβαφικής ποίησης σε μιαν εποχή που ο μοντερνισμός δεν είχε ουσιαστικά εμφανιστεί στον ελληνικό χώρο. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι μιμητές του ποιητικού λόγου του Καβάφη εμφανίζονται ήδη από το 1909 (βλ. Μάρτιος 1909), δηλαδή σε μιαν εποχή όπου δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί η διαμόρφωση αυτού που ονομάζουμε σήμερα καβαφικό ύφος· όπως αξιοσημείωτο είναι ότι η πρώτη παρωδία καβαφικού ποιήματος (και παρωδία σημαίνει αναγνώριση της αξίας, έστω υπόρρητη) δημοσιεύεται ήδη το 1917 (25.8.1917) και ότι ως τον θάνατο του Καβάφη, όπως παρατηρεί ο Δασκαλόπουλος, θα εμφανιστούν περισσότερες από τις 54 παρωδίες που περιέχονται στο πρώτο από τα δύο παραπάνω βιβλία του. Ακόμη περισσότερο άξιο λόγου είναι, όπως δείχνει το δεύτερο από αυτά, ότι, αντί αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει μετά τον θάνατο των παρωδούμενων συγγραφέων, ο αριθμός των παρωδιών των ποιημάτων του Καβάφη αυξάνεται μετά τον θάνατό του ολοένα και περισσότερο, γεγονός πρωτοφανές που δείχνει την συνεχώς εκτεινόμενη και εντεινόμενη απήχηση της καβαφικής ποίησης. Μέσα από τις καταγραφές του Χρονολογίου μπορεί κανείς να παρακολουθήσει και την επίπονη προσπάθεια του Καβάφη να απαλλαγεί από τα βάρη της προηγούμενης θητείας του στις διάφορες τεχνοτροπίες της εποχής (ρομαντική, συμβολική, παρνασσική, αισθητιστική) ξαναδουλεύοντας δημοσιευμένα ποιήματά του· αλλά και να γίνει κανείς θεατής της διασκεδαστικής «διαμάχης» Παλαμά-Καβάφη (καθώς και των αντεγκλήσεων μεταξύ των υποστηρικτών τους), με τις διατυπούμενες σε κάθε ευκαιρία κρίσεις του ενός για τον άλλο, οι οποίες δεν επαναλαμβάνονται αδιαφοροποίητες, αλλά διαμορφώνονται και από τις διαθέσεις και σκοπιμότητες της στιγμής. Η ανάγνωση του Χρονολογίου διασκεδάζει την γενικά επικρατούσα βεβαιότητα ότι «το καβαφικό έργο αντιμετωπίστηκε επιφυλακτικά ως αρνητικά από τους περισσότερους λόγιους του Μεσοπολέμου στην Ελλάδα, εκείνους τουλάχιστον που όριζαν το γούστο και τις τάσεις της εποχής, με εξαίρεση τον Ξενόπουλο» (Το Βήμα, 9.6.2013: η πλέον πρόσφατη επανάληψη αυτής της βεβαιότητας). Ο Ξενόπουλος δεν αποτελούσε εξαίρεση. Οι περισσότεροι από εκείνους που όριζαν τις τάσεις στον Μεσοπόλεμο ήταν θαυμαστές του Καβάφη (βλ. στο ευρετήριο του Χρονολογίου τα ονόματα των Σικελιανού, Καζαντζάκη, Βάρναλη, Μαλακάση, Λαπαθιώτη, Ουράνη, Παπαντωνίου, Άγρα, Παπατσώνη, Μαλάνου, Δημαρά, Θεοτοκά, Νικολαρεΐζη, Θρύλου, Κάλα). Ένα χαρακτηριστικό του Χρονολογίου Καβάφη, το οποίο πρωτοσυναντάμε στο Χρονολόγιο Καρυωτάκη των Σαββίδη-Χατζηδάκη-(Μητσού), είναι η παράθεση εκτεταμένων χωρίων από κείμενα και επιστολές του ποιητή και κείμενα συγγενών και φίλων του. Στο Χρονολόγιο Καβάφη η παράθεση τέτοιων κειμένων είναι συχνότερη και πλουτίζεται με την επιλογή περιγραφών του Καβάφη και από άλλα πρόσωπα που τον γνώρισαν σε ιδιωτικές ή δημόσιες συναντήσεις. Αυτά τα εκτεταμένα παραθέματα, που προσωπογραφούν τον Καβάφη από διάφορες οπτικές γωνίες, με τις ετεροχρονισμένες τους διαπλοκές, και σε συνδυασμό με τις διασυνδετικές παρεμβάσεις των χρονολογιογράφων, δίνουν στο Χρονολόγιο μια πολυπρισματική αφηγηματικότητα βιογραφικής υφής, χάρη στην οποία συντελείται, όπως είπα, η υπέρβαση της χρονολογικής καταγραφής. Η ανάγνωση λ.χ. των εντυπώσεων σημαντικών επισκεπτών του Καβάφη στο σπίτι της οδού Λέψιους (Καζαντζάκης, Μαρινέττι, Ουράνης, Κατράρο, Σαρεγιάννης), με τις αλληλοσυμπληρούμενες παρατηρήσεις που αυτές περιέχουν, διαμορφώνει μιαν εικόνα των τρόπων, και της ατμόσφαιρας του προσωπικού χώρου, του Καβάφη πληρέστερη από αυτήν που αποκομίζουμε από τη μεμονωμένη και σε απόμακρες μεταξύ τους χρονικές στιγμές περιγραφή της κάθε επίσκεψης. Το ίδιο και οι περιγραφές του Καβάφη στους εξωτερικούς χώρους, λ.χ. ως περιπατητή στους δρόμους της Αλεξάνδρειας (βλ. τις έξοχες απεικονίσεις των Φόρστερ και Κατράρο: 25.4.1919, 15.12.1918). Συγκινητική είναι η συνανάγνωση της περιγραφής των τελευταίων στιγμών του Καβάφη (29.4.1933) από διαφορετικούς μάρτυρες (Λεοντής, Κατράρο, Παπουτσάκης), με τη γριφώδη –μετά τη μετάληψη της θείας κοινωνίας– ύψωση των χεριών του (προς το ταβάνι; προς τον ουρανό;). Για τη βαθύτερη έννοια και την υφή της βιογραφίας των λογοτεχνών οι πλέον αρμόδιοι να μιλήσουν δεν είναι οι βιογράφοι τους ή οι κριτικοί, αλλά οι ίδιο οι λογοτέχνες. Σε ό,τι αφορά τη βιογραφία του Καβάφη, δεν βρίσκω σχόλιο καλύτερο από εκείνο που ο Σεφέρης δανείζεται από ένα κείμενο του Ρεμύ ντε Γκουρμόν για τον Φλωμπέρ. Γράφει ο Σεφέρης: «Ο Flaubert ενσωμάτωνε όλη του την ευαισθησία στα έργα του… Έξω από τα βιβλία του, όπου μετάγγιζε σταλαματιά-σταλαματιά τον εαυτό του, μέχρι τρυγός, ο Flaubert πολύ λίγο ενδιαφέρει». Αυτή τη φράση πρέπει να την εφαρμόσουμε ολόκληρη στον Καβάφη αν θέλουμε καθόλου να τον καταλάβουμε. Στα εβδομήντα χρόνια της ζωής του δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να μεταμοσχεύει σταλαματιά-σταλαματιά τον εαυτό του στα εκατόν πενήντα τέσσερα ποιήματά του. Η βαθύτερη βιογραφία ενός ποιητή ή πεζογράφου είναι το λογοτεχνικό του έργο. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο βιογράφος ενός λογοτέχνη δεν μπορεί να εισδύσει σε βιωματικά στρώματα του αντικειμένου του βαθύτερα από τα επιφανειακά ή να ανακαλύψει στα επιφανειακά στρώματα σημαντικά στοιχεία. Αλλά γι’ αυτά χρειάζεται να διαθέτει γνώση και φαντασία. Ο βιογράφος στον χειρισμό του υλικού του μπορεί να κινητοποιεί όπως θέλει τη φαντασία του, όμως το υλικό του δεν πρέπει να είναι της φαντασίας του. Με άλλα λόγια, μια καλή βιογραφία πρέπει να διαβάζεται σαν μυθιστόρημα χωρίς να είναι μυθιστόρημα. Έως ότου εμφανιστεί μια σύγχρονη, πλήρως ενημερωμένη και αξιοδιάβαστη βιογραφία του Καβάφη, το χρονολόγιο του Δασκαλόπουλου και της Στασινοπούλου θα εκτελεί, όπως είπαμε, και χρέη βιογραφίας. Αλλά μπορεί να διαβαστεί και σαν μυθιστόρημα, γιατί οι συγγραφείς του, υπερβαίνοντας, χωρίς ωστόσο να την καταργούν, τη φύση του χρονολογίου, χειρίζονται το βιογραφικό υλικό του Καβάφη με φαντασία. [1] Ο Κουτσουρέλης, εν μέσω της ελληνικής και διεθνούς αποθεωτικής υποδοχής της καβαφικής ποίησης, προβάλλει προκλητικά ένα ερώτημα για την αξία της, αμφισβητώντας τον χαρακτηρισμό του Καβάφη ως μεγάλου ποιητή. Την άποψή του τη βασίζει σε πέντε προϋποθέσεις, την ικανοποίηση των οποίων ο Γ.Χ. Ώντεν, που τις διατύπωσε, θεωρούσε απαραίτητη, προκειμένου να αναγνωριστεί κάποιος ως μεγάλος ποιητής. Ο Κουτσουρέλης, με άλλα λόγια, πιστεύει ότι το πλήθος εκείνων που θεωρούν μεγάλη την ποίηση του Καβάφη (ποιητές, κριτικοί, αναγνώστες – Έλληνες και ξένοι) σφάλλει. Αναλύοντας τις προϋποθέσεις του Ώντεν τις εικονογραφεί με μέτριους καβαφικούς στίχους που δεν ανταποκρίνονται σε αυτές. Όμως αποφεύγει να υποβάλει σε βάσανο ολόκληρα ποιήματα του Καβάφη, από εκείνα που συνθέτουν τη μοναδικότητα της ποιητικής φυσιογνωμίας του και καθορίζουν το καλλιτεχνικό του μέγεθος. Το πόρισμά του δεν ευσταθεί, παρά τη ρητορική του δεξιότητα: αφενός γιατί ο Κουτσουρέλης πιστεύει ότι δεν μπορεί να υπάρχουν και άλλες προϋποθέσεις πέρα από εκείνες του Ώντεν, τις οποίες θεωρεί «ακατάρριπτες» (ο Κουτσουρέλης φαίνεται να υποστηρίζει ότι τα κριτήρια της μεγάλης ποίησης είναι, πλέον σήμερα, a priori, τα κωδικοποιημένα από τον Ώντεν και δεν υπόκεινται σε τροποποιήσεις από τα νέα μεγάλα έργα που έρχονται να προστεθούν στον λογοτεχνικό κανόνα)· και αφετέρου επειδή το έργο του Καβάφη είναι ένα από αυτά τα νέα έργα, γιατί τροφοδοτώντας με νέα, ανεκμετάλλευτα στοιχεία τον μηχανισμό της παραγωγής του ποιητικού λόγου, συνέβαλε στη διαμόρφωση της έννοιας της μεγάλης ποίησης. Ωστόσο η έκδοση του βιβλίου του Κουτσουρέλη έχει μια παράπλευρη ωφέλεια, γιατί θέτει ένα θέμα το οποίο, εδώ και πολύν καιρό, εξαιτίας της τεράστιας απήχησης του Καβάφη, δεν έχει απασχολήσει την άξια λόγου καβαφική κριτική. Αναφέρομαι στον άκριτο εκθειασμό του συνόλου της καβαφικής ποίησης, ο οποίος αφήνει ασχολίαστα τα μέτρια ποιήματα του καβαφικού “κανόνος”. Ορισμένες από τις ενστάσεις του Κουτσουρέλη για την καβαφική ποίηση ισχύουν γι’ αυτά τα ποιήματα, και το γεγονός ότι θέτουν το θέμα μιας κριτικότερης προσέγγισης του Καβάφη δικαιώνει την έκδοση του βιβλίου του.

Το χρονολόγιο ως βιογραφία

Σύνδεση