Η σκέψη σε κίνδυνο

Τσβετάν Τοντορόφ, Η λογοτεχνία σε κίνδυνο, μτφρ. Χρύσα Βαγενά, Πόλις, Αθήνα 2013, σελ. 108 «Το να καταλαβαίνει κανείς ένα ποίημα ισοδυναμεί, τελικά, με το να απολαμβάνει το ποίημα αυτό για τους σωστούς λόγους.» Τ.Σ. Έλιοτ[1] Στο ερώτημα: γιατί κάποιος γίνεται συγγραφέας, ο Ζαν Πωλ Σαρτρ είχε απαντήσει «για να νιώσει ουσιαστικός σε σχέση με τον κόσμο»[2]. Στο ερώτημα: γιατί κάποιος γίνεται αναγνώστης, η Ήντιθ Ουώρτον είχε απαντήσει, νωρίτερα[3], «από διαστροφή» (δημιουργική ή μηχανιστική). Στα μέσα του ’60 ο Τσβετάν Τοντορόφ καταπιάστηκε να απαντήσει στα ερωτήματα: πόσα είδη λογοτεχνίας υπάρχουν, πώς προκύπτουν και πώς διαχωρίζονται αυτά τα είδη, τι ακριβώς κάνει η κριτική τους και τι προσφέρουν τα ίδια τα έργα, ποιες εσωτερικές παρορμήσεις ή ιστορικές συγκυρίες διαμορφώνουν συγγραφείς και αναγνώστες; Κατά κάποιο τρόπο, αναγκάστηκε να το κάνει. Πρώτον, όπως ο ίδιος δηλώνει στην αρχή του βιβλίου, οι προσωπικές του λογοτεχνικές επιδόσεις δεν ήταν ιδιαίτερα λαμπρές· απέδιδε καλύτερα ως αναγνώστης παρά ως συγγραφέας. Δεύτερον, και σημαντικότερο, μεγαλώνοντας σε μια χώρα (Βουλγαρία) όπου το κομμουνιστικό καθεστώς υποχρέωνε σε μια προσέγγιση των λογοτεχνικών έργων με μόνο ερώτημα το κατά πόσο λειτουργούν ως στερεωτικά της κυρίαρχης ιδεολογίας, προτίμησε, εκεί, να στραφεί στην ίδια την υλικότητα του κειμένου και στις γλωσσικές μορφές του. Αντίθετα, όταν πια εγκαταστάθηκε σε μια Γαλλία όπου κυριαρχούσε ο φορμαλισμός των γλωσσικών αναλύσεων, στράφηκε στην ανθρώπινη κατάσταση πίσω από τα λογοτεχνικά κείμενα, στα ζωντανά ψυχοδιανοητικά πεδία από τα οποία αντλούν τα χαρακτηριστικά τους και όχι τόσο στις γλωσσικές φόρμες από τις οποίες παράγονται. Φορμαλιστής σε χώρα του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» και αναλυτής των ηθικών μηνυμάτων στη μεταστρουκτουραλιστική Δύση, για να το θέσω σχηματικά, κράτησε μια ισορροπία θεμελιώδη στη λογοτεχνική παραγωγή και μια εντιμότητα στοιχειώδη για την κριτική της. Διότι το κατά πόσο ένα κείμενο είναι λογοτεχνικό ή όχι κρίνεται με λογοτεχνικά κριτήρια, αλλά το τι είναι μεγάλη λογοτεχνία δεν αξιολογείται μόνο με αυτά τα κριτήρια. Εάν, μάλιστα, λάβουμε υπ’ όψιν ότι ο Τοντορόφ υποστήριξε το διδακτορικό του το 1966, στο πλαίσιο των μαθημάτων του Ρολάν Μπαρτ· ότι μετέφρασε στα γαλλικά, με παρότρυνση του Ζεράρ Ζενέτ, πολλά κείμενα ρώσων φορμαλιστών[4]· κι ότι πάνω σε αυτές τις ιδέες[5] η γαλλική λογοτεχνική κριτική και η εν γένει γαλλική διανόηση της εποχής έστηνε ένα τεράστιο πανηγύρι ερμηνευτικής και μυσταγωγίας, γίνεται αξιοθαύμαστο το ότι κράτησε μιαν απόσταση από το «φορμαλιστικό γκέτο». Παρέμεινε ένας προσγειωμένος ερευνητής του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών (CNRS), ενόσω η αφρόκρεμα της γαλλικής διανόησης κατακτούσε τον ακαδημαϊκό, εκδοτικό και πολιτικό κόσμο με άκρως φαντασμαγορικούς τρόπους: νεκρολογώντας τους συγγραφείς (με τον περίφημο «θάνατο του συγγραφέα», κατά Μπαρτ), νεκρολογώντας τους αναγνώστες (με μια ευεργετική «απανθρωποποίηση» των ανθρωπιστικών επιστημών, που προφήτευε ο Φουκώ), αποκαλύπτοντας άπειρες «αναβολές» προσδιορισμού του νοήματος πίσω από τις αλυσίδες των σημαινόντων (με την ανορθόγραφη différance – τη διαφωρά του Ντεριντά), προσδιορίζοντας τη δομή του ασυνειδήτου διά της γλώσσας και τη γλώσσα διά του ασυνειδήτου (Λακάν), υποβάλλοντας σε ψυχανάλυση τον καπιταλισμό αυτοπροσώπως (Ντελέζ), ανάγοντας τον μαρξισμό στο οξύμωρο μιας «θεωρητικής πρακτικής» (Αλτυσέρ[6]) ή συναιρώντας Ψυχανάλυση, Σημειωτική και Βιολογία στις «σημαναλύσεις» του φαινο-κειμένου και του γενο-κειμένου (κατά τη συμπατριώτισσα του Τοντορόφ, Τζούλια Κρίστεβα). Ήταν βέβαια, τότε, ο περίφημος Μάης του ’68 και κατόπιν η εκατονταετηρίδα από την Κομμούνα του 1871, οι φρικτές εικόνες από τον πόλεμο του Βιετνάμ και οι ειδυλλιακές για την πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα· ενώ ο όρος «βαθύ λαρύγγι» συνέδεε άμεσα ερωτικές τεχνικές και πολιτικές κινήσεις (στην άνοδο μιας πορνοστάρ και την παραίτηση ενός προέδρου), κάνοντας ακόμη πιο εύλογη τη σχέση ανάμεσα στην κορύφωση των ιδεών του Φρόυντ και την αναθέρμανση εκείνων του Μαρξ. Στις ΗΠΑ κυριαρχούσε το πολύχρωμο κίνημα των Χίπις, στην Ελλάδα κι έπειτα στη Χιλή η μαυρίλα στρατιωτικών δικτατοριών, και στην Ευρώπη αυξάνονταν οι θιασώτες του δομισμού, του μεταδομισμού ή της αποδόμησης, το ίδιο ραγδαία με τους οπαδούς του Προυντόν, της Ρόζας Λούξεμπουργκ ή του Βίλχελμ Ράιχ. Μαρξ, σαρξ κι ένα γενικό κομφούζιο, από το οποίο ακόμα δεν έχουμε συνέλθει. Ενόσω ο Μπρέζνιεφ, στην ΕΣΣΔ, έκανε συλλογές από τα πιο ακριβά αυτοκίνητα του καπιταλισμού, η νεολαία των καπιταλιστικών χωρών συνέλεγε τα πιο αλλοπρόσαλλα σοσιαλιστικά ιδεώδη κι ετοίμαζε την έφοδό της στον ουρανό· καταναλώνοντας θεωρητικά εργαλεία, που θα υποστήριζαν αυτή την έφοδο, στο πνεύμα της ίδιας «διαλεκτικής» που της επέτρεπε να καταναλώνει αντισυλληπτικά και αμβλώσεις, ταυτοχρόνως. Μέσα σε αυτόν τον πυρετό ο Τοντορόφ κατάφερε να διατηρήσει μια συνετή μετριοπάθεια. Αντιλαμβανόταν ότι οι παλιές ερωτήσεις του είδους: «Τι θέλει να πει εδώ ο συγγραφέας, πόσο πρωτότυπη είναι η σύλληψή του, ποιο λογοτεχνικό είδος υπηρετεί, τι διδάγματα μπορούμε να πάρουμε και πώς να επαναξιολογήσουμε δικές μας εμπειρίες, συγκρίνοντάς τες μ’ εκείνες των ηρώων του», μολονότι πληκτικές από τη χρήση τους στη μέση εκπαίδευση, δεν έχουν καταστεί για πάντα ανεπίκαιρες. Η μέγιστη σαφήνεια εξάλλου, ιδίως εάν δεν κάνει κάποιος ποίηση αλλά κριτική, είναι προτιμότερο να εκπέσει στη ρηχότητα, απ’ το να αποβεί ένα είδος χρησμού, ένα είδος επικλήσεων, διά των οποίων το Σύμπαν θα αποκαλύψει πάραυτα τα μυστικά του, ή κάτι σαν ιερή μετάληψη του ανείπωτου! Η Καμένη βάτος του Μανές Σπέρμπερ, λ.χ., αποτελεί πολύ σπουδαιότερη λογοτεχνία, κατά τη γνώμη μου, από το Μηδέν και το άπειρο του Άρθουρ Καίσλερ. Ωστόσο, θα ήταν παράλειψη να μη σκεφτεί κανείς, όσο διαβάζει το ένα βιβλίο, την άμεση σχέση του με το άλλο. Την κοινή καταγγελία της σταλινικής θηριωδίας· τις παραπομπές στις δίκες της Μόσχας (1936-38)· τη δουλική και μοιραία υποταγή των κομμουνιστικών κομμάτων της μεσοπολεμικής Ευρώπης σ’ εκείνο της ΕΣΣΔ· την άμεση αντίδραση του Καίσλερ, που γράφει το δικό του το 1940, και την ελαφρώς μεταγενέστερη του Σπέρμπερ, το 1948· ή τη φιλία των δύο συγγραφέων και τη μεγάλη συζήτηση των ιδεών στην οποία καλούν τα βιβλία τους, όπως για τις ενθουσιώδεις στρατεύσεις σε αντιεξουσιαστικούς αγώνες που κάποιοι τις πληρώνουν ακριβά, μα έρχεται συνήθως να τις καρπωθεί μια εξουσία χειρότερα αυταρχική και φαύλη από την προηγούμενη. Κατ’ ανάλογο τρόπο, το θεατρικό έργο Ο βυσσινόκηπος, λ.χ., δεν δείχνει άλλη φανερή σχέση με το ερωτικό δράμα της Άννας Καρένινα, πέρα από τη χώρα και την εποχή. Ωστόσο, θα ήταν και πάλι παράλειψη να μην παρατηρήσει κανείς τον ρόλο που παίζει ο σιδηρόδρομος και στα δύο: ως σύμβολο προόδου στο έργο του Τσέχοφ, με την οικογένεια των γαιοκτημόνων να κλωτσά την τύχη της, μαζί με τις προτάσεις του νεόπλουτου αλλά έντιμου Λοπάχιν, αφού απορρίπτει την αστική ανάπτυξη που θα φέρει η επέκταση των σιδηροδρόμων στο παλιό κτήμα· και ως σύμβολο απειλής των παραδοσιακών αξιών στο μυθιστόρημα του Τολστόι, αφού η ηρωίδα του συναντά τον μοιραίο Βρόνσκι στο τραίνο και χάνει τη ζωή της κάτω από τις ρόδες ενός τραίνου. Τέτοιες προφανείς συγκρίσεις και μεταβάσεις, από το ένα έργο στο άλλο ή από τον ένα συγγραφέα στον άλλο, μπορεί να μην εδραιώνουν βαρυσήμαντες θεωρίες της λογοτεχνίας· οικειώνουν όμως τον αναγνώστη που τις αναγνωρίζει με το πιο σημαντικό στοιχείο κάθε σχετικής θεωρίας: την αγάπη για την ίδια τη λογοτεχνία. Έτσι οι συναντήσεις ή οι ταυτίσεις του με τους λογοτεχνικούς ήρωες (στους οποίους εισέρχεται αναγνωρίζοντας, με τη βοήθεια του συγγραφέα, τις πιο μύχιες σκέψεις κι επιθυμίες τους καλύτερα από τις δικές του) του επιτρέπουν να ζήσει πληρέστερα τη ζωή του· κατανοώντας τον κόσμο με πολύ μεγαλύτερη διαύγεια κι ευαισθησία απ’ ό,τι εάν περιοριστεί στην αμεσότητα των προσωπικών βιωμάτων, των οικογενειακών ή των φιλικών κύκλων και στις συμβάσεις της καθημερινότητας. Είμαστε άνθρωποι επειδή μπορούμε, χάρη στη γλώσσα, να συλλαμβάνουμε και να αντιδρούμε σε συνθήκες πολύ πέρα από το άμεσο βίωμα και το περιβάλλον μας. Είμαστε άνθρωποι, δηλαδή, επειδή χειριζόμαστε είδωλα του κόσμου, κατά προσέγγιση του πραγματικού. Κι αυτά τα είδωλα, όσο καλά και αν ενημερώνονται από την πείρα και τις επιστήμες, παραμένουν φτωχά αν, χάρη στη λογοτεχνία, δεν μεσολαβήσουν αλλεπάλληλες διαπιδύσεις ανάλογων ειδώλων στα δικά μας. Δύσκολα, για να το πω αλλιώς, γίνεται κανείς καλός άνθρωπος εάν δεν διαβάζει καθόλου λογοτεχνία· κι ακόμη πιο δύσκολα καταλήγει κακός, εάν διαβάζει[7]. «Η γνώση της λογοτεχνίας δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μία από τις βασιλικές οδούς που οδηγούν στην ολοκλήρωση του καθενός», γράφει ο Τοντορόφ (σ. 39). Στη στάση αυτή, νομίζω, εδράζεται η κρίσιμη διαφορά του από τους «μεγάλους» της γαλλικής λογοτεχνικής θεωρίας, μετά το 1968, κι αυτή διαφωτίζει την γκάμα των κειμένων του, όλα αυτά τα χρόνια. Κείμενα για την ιστορία της ποιητικής και της κριτικής (όπως το Théories du symbole, το 1977, ή το Symbolisme et interprétation, το 1978), κείμενα για τις ειδολογικές κατηγορίες των λογοτεχνικών έργων (όπως το Introduction à la littérature fantastique, το 1970, ή το La notion de littérature, το 1987) και κείμενα για τις πολιτισμικές συγκρούσεις με τις οποίες εξαγοράζονται τα οφέλη της νεωτερικότητας (όπως το La vie commune, το 1995, το Le jardin imparfait, το 1998, ή το La peur des barbares [Ο φόβος των βαρβάρων[8]], το 2008). Με το Η λογοτεχνία σε κίνδυνο τοποθετείται περίπου στην αλληλοτομία των επιμέρους περιοχών αυτής της γκάμας, καθώς αγγίζει θέματα εξέλιξης των αισθητικών θεωριών, ιδεωδών αυτονομίας της τέχνης και συμπληρωματικότητας των φιλοσοφικών αφαιρέσεων με τον βιωματικό πλούτο της λογοτεχνίας. Παρά το παραγωγικότατο, έγκριτο και διαυγές έργο του, όμως, ο Τοντορόφ δεν δεσπόζει στον ορίζοντα των λογοτεχνικών σπουδών και των θεωριών τους· ούτε οι παροτρύνσεις του για την αυτονομία της σκέψης και την ικανότητα επικοινωνίας με διαφορετικά άτομα, τις οποίες κερδίζει κανείς διά της λογοτεχνίας, επηρεάζουν αντιλήψεις και συμπεριφορές της μεγάλης πλειονότητας. Αφενός, η ακαδημαϊκή κοινότητα επιμένει να γοητεύεται από τον αποκρυφιστικό χαρακτήρα ερμηνειών οι οποίες αποδομούν κάθε αντιστοίχηση των κειμένων με τον πραγματικό κόσμο κι εντοπίζουν οποιαδήποτε «αλήθεια» μέσα στις διαρκείς αναβολές του νοήματος, όπως κάποτε οι θεολόγοι εντόπιζαν προφητείες για την έλευση του Ιησού στον Οβίδιο ή στον Όμηρο. («Είναι αδύνατο σήμερα να πετύχει κανείς σε ένα διαγωνισμό χωρίς να κατέχει τις λεπτές διακρίσεις και την ιδιόλεκτο της αφηγηματολογίας … ώστε να διακρίνει κατά πόσο το απόσπασμα ενός κειμένου είναι “ομο- ή ετεροδιηγητικό”, με “εσωτερική ή εξωτερική εστίαση”», επισήμαινε κι ένας άλλος σπουδαίος μελετητής της λογοτεχνικής θεωρίας[9]). Αφετέρου, πολύ λίγοι αναγνώστες αποδεικνύονται ευεπίφοροι να αναθεωρήσουν συμπεριφορές και κοσμοαντιλήψεις, ανάλογα με το πώς η λογοτεχνία τούς έχει επιτρέψει να τις ξανασκεφτούν, μπαίνοντας στη θέση άλλων. 110 χρόνια μετά τις μομφές της Ήντιθ Ουώρτον, για τη βιαστική επιβεβαίωση προσδοκιών στην οποία περιορίζεται η παθητικότητα μιας «μηχανικής ανάγνωσης», η κατάσταση έχει μάλλον απομακρυνθεί παρά πλησιάσει την «καθολικότητα» που προσδοκούσαν οι διανοητές του Διαφωτισμού[10]. (Όχι, εννοείται, για να καταλήγουν οι πάντες στην ίδια άποψη, μα για να βρίσκονται –οι πάντες– σε θέση να κατανοούν τις διαφορετικές απόψεις των άλλων). Ωστόσο, αυτό το πρόταγμα της καθολικότητας, που θα επιτυγχανόταν με το «να σκεφτόμαστε μπαίνοντας στη θέση του κάθε άλλου ανθρώπου» όπως πίστευε ο Καντ[11], δεν προκρίνει την αγάπη προς το διάβασμα, αδιαφορώντας για την ποιότητα της γραφής. Ναι μεν τα λογοτεχνικά έργα δεν συνιστούν αυτόνομα γλωσσικά αντικείμενα, ώστε να εξετάζονται μόνο υπό το φως υψηλών τεχνικών και όρων της αφηγηματολογίας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι, εφόσον γλιτώσουν τον «κίνδυνο» να αποτελέσουν πεδίο επίλυσης σημασιολογικών γρίφων, δικαιώνονται ως καθρέφτες της αλήθειας ή ως προπαγανδιστές υψηλών ιδεωδών. Πολύ σωστά ο Τοντορόφ θυμίζει, προς το τέλος του βιβλίου, τη διαπίστωση του Φλωμπέρ: «όταν ανακαλύπτω μια κακή παρήχηση ή μια επανάληψη σε μια από τις φράσεις μου, είμαι βέβαιος ότι έχω βαλτώσει στο ψεύδος». Πολύ σωστά, επίσης, υποστηρίζει ότι οι εξειδικευμένες μέθοδοι προσέγγισης αφορούν τη διδασκαλία της λογοτεχνίας στην ανώτατη εκπαίδευση, αλλά η σχέση με την ίδια τη λογοτεχνία οφείλει να έχει προηγηθεί. «Αφού αντικείμενο της λογοτεχνίας είναι η ίδια η ανθρώπινη κατάσταση, εκείνος που τη διαβάζει και την καταλαβαίνει θα γίνει όχι ειδικός στη φιλολογική ανάλυση αλλά γνώστης της ανθρώπινης φύσης», επισημαίνει λίγο πριν το κλείσιμο του βιβλίου (σ.107). Δεν δείχνει να ανησυχεί, όμως, για την απίστευτη ευκολία με την οποία, τις τελευταίες δεκαετίες, εμφανίζονται πλήθη νέων εκδοτικών οίκων, συγγραφέων και τίτλων, συσσωρεύοντας τεράστια ποσοστά σαβούρας σε προθήκες βιβλιοπωλείων. Ίσα ίσα, όπως έγραφε νωρίτερα, «πρέπει να ενθαρρύνουμε την ανάγνωση βιβλίων που η κριτική αντιμετωπίζει με συγκατάβαση, αν όχι με περιφρόνηση, από τους Τρεις Σωματοφύλακες ως τον Χάρρυ Πότερ. Αυτά τα λαϊκά μυθιστορήματα όχι μόνο οδήγησαν εκατομμύρια εφήβους στην ανάγνωση, αλλά και τους επέτρεψαν να σχηματίσουν μια πρώτη συγκροτημένη εικόνα του κόσμου, την οποία οι επόμενες αναγνώσεις θα καταστήσουν λεπτότερη και πολυπλοκότερη» (σ. 95). Ένας τέτοιος πνευματικός φιλελευθερισμός μού πηγαίνει κι εμένα, εξαιρετικά, και τον συμμερίζομαι ευχαρίστως[12]. Πλην, το ίδιο ακριβώς ζήτημα είχε απασχολήσει τον Τ.Σ. Έλιοτ, σε μια εποχή πολύ πιο περιορισμένης βιβλιοπαραγωγής[13]· και η αισιοδοξία ότι, χονδρικά, ξεκινώντας κανείς από αφελή ή βλακώδη αναγνώσματα θα φτάσει κάποτε σε θησαυρούς δεν τον έβρισκε σύμφωνο. «Αυτό το επιχείρημα μπορεί να είχε κάποια αξία», παρατηρούσε, «αν παραμέναμε για πάντα η ίδια γενεά επί της γης· ή αν οι άνθρωποι διδάσκονταν πολλά από την πείρα των πρεσβυτέρων – πράγμα το οποίο γνωρίζουμε ότι δεν ισχύει». Πράγματι, αν οι άνθρωποι επωφελούνταν ιδιαίτερα «από την πείρα των πρεσβυτέρων», τα παιδιά ίσως να μην προχωρούσαν πολύ πέρα από τη Μυστηριώδη Νήσο ή τους Τρεις Σωματοφύλακες· αλλά, εκτός του ότι θα γλιτώναμε από νεαρούς μάγους ή έφηβους βρικόλακες, μπορεί να είχαμε γλιτώσει κι από μερικούς πολέμους. Αν όμως «παραμέναμε για πάντα η ίδια γενεά επί της γης», δεν είναι τόσο σίγουρο ότι θα ωρίμαζαν κάποτε οι αναγνωστικές μας ευαισθησίες· απαλλαγμένοι από την προοπτική του θανάτου, είναι πιθανότερο να καθηλωνόμαστε, διά βίου, σε μια αφελή και απειρότεχνη εφηβική λογοτεχνία. Ήδη, η θεαματική άνοδος του προσδόκιμου ζωής σε κάτι τέτοιο δείχνει να κατατείνει. Θα πρέπει συνεπώς, αφού δεν ισχύει ούτε το ένα ούτε το άλλο, προς το παρόν, κι αφού οποιαδήποτε μορφή λογοκρισίας είναι αδιανόητη στις σύγχρονες κοινωνίες, να ασπαστούμε την αισιοδοξία του Τοντορόφ. (Ή ένα είδος αυτολογοκρισίας, σαν αυτήν που υπαινισσόταν ο Έλιοτ, όταν διαπίστωνε ότι: «για να εκφέρουμε κρίση για ένα λογοτεχνικό έργο χρειάζεται να γνωρίζουμε καλώς δύο πράγματα ταυτοχρόνως: τι μας αρέσει και τι θα έπρεπε να μας αρέσει. Το πρώτο σημαίνει να γνωρίζουμε αυτό που πράγματι νιώθουμε· ελάχιστοι το γνωρίζουν αυτό. Το δεύτερο προϋποθέτει την κατανόηση των ανεπαρκειών μας.» Κι αυτό είναι ακόμη πιο δυσεπίτευκτο, θα ήθελα να προσθέσω). Αλλά η επισήμανση ενός κινδύνου «θεωριοκρατίας», από τη μια, και η αισιόδοξη προσδοκία, από την άλλη, δεν λύνουν το πρόβλημα. Το επιδεινώνουν, μάλλον, όσο μεγαλώνει το χάσμα ανάμεσα σε μια λογοτεχνία που περιέρχεται στις μυητικές διακριβώσεις ειδικών αναλυτών και σε μια λογοτεχνία που εκπίπτει σε κακέκτυπο του εαυτού της, ως παιδική ή παιδαριώδης ψυχαγωγία του μεγάλου κοινού. Δεν βρίσκω, όμως, τι μπορεί να αντιπροταθεί. Στο πενταετές πλάνο του 1927, η Ρωσική Ένωση Προλεταρίων Συγγραφέων (RAPP) είχε θέσει ως εδραίο στόχο του σοβιετικού συγγραφέα: «να ανυψώνει τη συνείδηση των εργατών, εντάσσοντάς τους στη μάχη για τη σοσιαλιστική οικοδόμηση, με βιβλία που οι εργάτες θα κατανοούν και θα τους εμπνέουν θετικά ιδεώδη»[14]. Μέχρι το 1931, έτσι, εμφανίστηκαν κάπου 10.000 προλετάριοι συγγραφείς, να αφηγηθούν ιστορίες ηρωικών εργατών με πρότυπο τα έργα του Μαξίμ Γκόρκυ, καίτοι ο ίδιος ο Γκόρκυ κατέληξε να απεχθάνεται την ποιότητα πολλών τέτοιων γραπτών. Αυτό δεν εμπόδισε να λάβει χώρα στην κατοικία του στη Μόσχα, το 1932, η περίφημη συνάντησή του με νεόκοπους συγγραφείς. Εκεί, υπό την προεδρία του Στάλιν, ορίστηκαν οι αρχές του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού», καθιερώνοντας αφηγήσεις που διακονούσαν πιστά τις προδιαγραφές της κομματικής ορθοδοξίας, περί σοσιαλιστικής ανάπτυξης. Με το κοινό να προσεγγίζει αυτή τη λογοτεχνία όπως προσέγγιζε κάποτε τις εικόνες ή τους βίους Αγίων της χριστιανικής ορθοδοξίας: πεπεισμένο ότι περιείχαν όλες τις ηθικές αλήθειες για την καθοδήγηση της ζωής του. Τότε, πράγματι, κυριάρχησε η έμφαση στο περιεχόμενο, όχι στη μορφή· η πρόσβαση στο καθολικό, όπως διανοίγεται στις συνειδήσεις των αναγνωστών, όχι τα επιτηδευμένα γλωσσικά παιχνίδια. Κι η λογοτεχνία έφτασε να αντιμετωπίζεται τόσο σοβαρά, ώστε πολλοί συγγραφείς πλήρωσαν με τη ζωή τους τη μη συμμόρφωση στις προδιαγραφές[15]. Μια τέτοια σοβαρότητα, ωστόσο, δεν εμπόδισε τη συσσώρευση άλλου είδους λογοτεχνικής σαβούρας[16]. Πράγμα που σημαίνει ότι η αισιόδοξη επιτρεπτικότητα, στα φιλελεύθερα καθεστώτα, μπορεί να αποβλακώνει όσο ακριβώς η αυστηρή καθοδήγηση στα δικτατορικά. Άρα πίσω από τη λογοτεχνία που βρίσκεται «σε κίνδυνο» (διαφορετικό ίσως, από εποχή σε εποχή, σε επίπεδο «ουσίας και μορφής της έκφρασης» ή «ουσίας και μορφής του περιεχομένου»[17]), βρίσκεται πάντα να κινδυνεύει η ίδια η σκέψη. Μπορεί γι’ αυτό ο Τοντορόφ να θέλησε να καταπιαστεί διαδοχικά (2006 και 2007) τόσο με τη λογοτεχνία σε κίνδυνο, όσο και με την υπεράσπιση του Διαφωτισμού. [1] T.S. Eliot, The Use of Poetry and the Use of Criticism (1933). [2] Jean-Paul Sartre, Qu’est-ce que la littérature?, Gallimard, Παρίσι 1948. [3] Το 1903, στο συντομότατο και χαριέστατο: Edith Wharton, Η διαστροφή της ανάγνωσης, μτφρ. Ευαγγελία Ανδριτσάνου, Άγρα, Αθήνα 2013. [4] Κείμενα του Βλαντιμίρ Προπ και του Ρόμαν Γιάκομπσον, μεταξύ άλλων, τα οποία εκδόθηκαν στη Γαλλία το 1966 και μεταφράστηκαν στα ελληνικά, με γενικό τίτλο: Θεωρία Λογοτεχνίας. Κείμενα των ρώσων φορμαλιστών, μτφρ. Η.Π. Νικολούδης, Οδυσσέας, Αθήνα 1995. [5] Αναμιγνύοντάς τες με αρκετές ιδέες του Μάρτιν Χάιντεγκερ (όπως στο: Ο Χαίλντερλιν και η ουσία της ποίησης, μτφρ. Θ. Άδραστος, Υπερίων, Θεσσαλονίκη 1997) ή του μαθητή του και μεγάλου ειδικού της «ερμηνευτικής», Χανς-Γκέοργκ Γκάνταμερ (πβ. Χρόνια φιλοσοφικής μαθητείας, μτφρ. Χ. Αστερίου, επιμ. Γ. Ηλιόπουλος, Πατάκη, 2006). [6] Ο οποίος, επίσης, ανέλυε καταλεπτώς τα κείμενα του Μαρξ χωρίς να τα έχει διαβάσει (όπως ένας γέρος κριτικός θεάτρου, στη Γαλλία του 19ου αιώνα, συνέχιζε να γράφει τις κριτικές του έχοντας σταματήσει να πηγαίνει σε παραστάσεις). [7] Το ότι ο Χίτλερ φέρεται να εκτιμούσε συγγραφείς όπως ο Σαίξπηρ, ο Θερβάντες ή ο Τζέιμς Φένιμορ Κούπερ μάλλον δεν αποτελεί εξαίρεση, καθώς τους διάβαζε αναζητώντας έξυπνα αποφθέγματα ή ιδέες πολεμικών τεχνικών. [8] Κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2009, σε μετάφραση Γ. Καράμπελα, από τις εκδόσεις Πόλις. [9] Βλ. Antoine Compagnon: Ο δαίμων της θεωρίας. Λογοτεχνία και κοινή λογική, μτφρ. Α. Λαμπρόπουλος, επιμ. Άννα Τζούμα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2001. [10] Μια εξαιρετικά διαυγή παρουσίαση του οποίου, ως προς τα αισθητικά και τα γενικότερα ιδεώδη του, έχει κάνει ο Τοντορόφ σε ένα άλλο πρόσφατο βιβλίο του, το: Προς υπεράσπιση του Διαφωτισμού, μτφρ. Κική Καψαμπέλη, Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2011. [11] Βλ. Immanuel Kant, Κριτική της κριτικής ικανότητας, μτφρ. Χ. Τασάκου, Printa, Αθήνα 2000 (σ. 277-280). [12] Τον συμμεριζόμουν, τουλάχιστον, όταν το 1982 έγραφα το Συνηγορία της Παραλογοτεχνίας (βλ. επανέκδοση Υποδομή, Αθήνα 1994,). [13] Το 1936, σε διάλεξή του περί «Θρησκείας και λογοτεχνίας», βλ. Τ.Σ. Έλιοτ: Οι φωνές της ποίησης, μτφρ. Άρης Μπερλής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012 (σ. 189-215). [14] Βλ. Orlando Figes, Natasha’s Dance. A cultural history of Russia, Penguin Books 2002, σ. 472. [15] Με κορυφαία παραδείγματα, μεταξύ πάρα πολλών, τις περιπτώσεις της Αχμάτοβα ή του Όσιπ Μαντελστάμ. (βλ. σχετικά το εξαιρετικό αφήγημα του Robert Littel, The Stalin Epigram, Duckworth Overlook 2010). [16] Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δίπλα σε έργα όπως: Τσιμέντο (Φιοντόρ Γκλάντκοφ), Πώς δενότανε το ατσάλι (Νικολάι Οστρόφσκι) ή Τάνκερ (Γιούρι Κριμόφ), δεν υπήρξαν, παράλληλα, εξαιρετικά έργα, όπως εκείνα του Σολόχοφ, ή αριστουργήματα, όπως Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα του Μπουλγκάκοφ, το οποίο όμως περίμενε την πλήρη αποσταλινοποίηση για να δημοσιευθεί. [17] Όπως τα αντιπαρέθετε, πολύ πριν τη μόδα του 1960, ο Δανός Λούις Γιέλμσλεβ. Βλ. (στις γαλλικές μεταφράσεις έργων του) Louis Hjelmslev, Prolégomènes à une théorie du langage, Minuit, Παρίσι 1968, και Essais linguistiques, Minuit, Παρίσι 1971.

Σύνδεση