Ακούγοντας τον Χακ Φιν

Ποιος, εγώ, ν’ ακούσω audio books; Αυτή ήταν η στάση μου έως πρόσφατα, μια προκατάληψη του επαγγέλματός μου ότι η λογοτεχνία είναι καλύτερα να διαβάζεται παρά να ακούγεται. Όμως σε ένα ταξίδι που έκανα μόνος μου με αυτοκίνητο φέτος το καλοκαίρι πήρα μαζί μου το σετ δέκα δίσκων με τις Περιπέτειες του Χάκλμπερι Φιν, του Μαρκ Τουαίν. Είχα αμφιβολίες για την εμπειρία μου αυτή, μη πιστεύοντας ότι θα μπορούσα να παρακολουθήσω ολόκληρο το βιβλίο. Καθώς όμως διέτρεχα το τοπίο του Μιντγουέστ ένιωσα να υπνωτίζομαι από έναν ηχητικό κόσμο που παρέμενε για μένα σιωπηλός έως τώρα. Αν η λογοτεχνία πρέπει να μας ξεβολεύει από την οικεία αίσθηση που έχουμε για τη ζωή, τότε το ν’ ακούσω τον Χακ Φιν με ξεβόλεψε από την οικεία αντίληψή μου για τη λογοτεχνία. Πρώτα απ’ όλα, η αίσθηση προσήλωσης που είχα ήταν διαφορετική. Αντί να εστιάζω στην απτικότητα των σελίδων (ή ενός e-reader) και την οπτική διάταξη των λέξεων σε σειρές, παραγράφους και σελίδες, η προσοχή μου ήταν κυρίως ακουστική. Βολεμένος καλά στη θέση μου, είχα την αίσθηση ότι έμπαινα σε μια συνεχόμενη αφήγηση την οποία διέκοπτε μόνο η αναγγελία, από τον αφηγητή, της έναρξης ενός νέου κεφαλαίου ή της ανάγκης να αλλάξω δίσκο. Αυτό που μου φάνηκε πολύ παράξενο ήταν ότι έπρεπε να βρω έναν νέο τρόπο προσέγγισης του μυθιστορήματος και να προσανατολιστώ εκ νέου ως προς τη θέση μου εντός του. Με τα αυτιά μου ως οδηγούς, συγκεντρωνόμουν στην ηχητική φύση της ιστορίας, στον τόνο της φωνής, τις παύσεις, τις καντέντσες, τον τονισμό, την προφορά και την αναπνοή. Ήταν σαν να είχα στερηθεί την ικανότητά μου να διαβάζω, λόγω ενός εγκεφαλικού ή κάποιου άλλου καταστροφικού γεγονότος, και έπρεπε να βασιστώ στα ακουστικά μέσα που διέθετα για να τα βγάλω πέρα με την αφήγηση. Τα αυτιά μου έδειχναν να αναπληρώνουν κάτι που δεν μπορούσα πια να κάνω – να επεξεργαστώ τις λέξεις οπτικά. Κοιτάζοντας τον δρόμο μπροστά μου, κρυφάκουγα τις συζητήσεις του Χακ με τον Τζιμ. Καθώς τα κύματα της ιστορίας αντηχούσαν μέσα στο αυτοκίνητο, ένιωσα ότι βυθιζόμουν στον κόσμο του Τουαίν, σε πλήρη αδυναμία να διατηρήσω την κριτική εκείνη απόσταση που επιτρέπει το γραπτό κείμενο. Όταν διαβάζεις, αποκτάς προοπτική με το κλείσιμο των ματιών, ακόμα και για ένα δευτερόλεπτο, με την κίνησή τους πάνω ή κάτω, μ’ ένα ονειροπόλημα ίσως, ή με την αναζήτηση της διάκρισης μεταξύ του δικού σου σύμπαντος και εκείνου που υπάρχει στη φαντασία. Το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό στον Χακ Φιν διότι παίζει συνεχώς με τη διαφορά ανάμεσα στην αναπαράσταση και την πραγματικότητα. Αυτό είναι λιγότερο δυνατό να συμβεί όταν ακούς. Γι’ αυτόν τον λόγο μπορούσα να αφήσω το CD να παίζει μόνο όταν η οδήγηση ήταν ομαλή και χωρίς απρόοπτα. Όταν συναντούσα μεγάλη κίνηση ή όταν η Ντόρις –το όνομα που είχε δώσει η κόρη μας στο GPS– με διέταζε με τη μεταλλική χροιά στη φωνή της να βγω από την Εθνική Οδό 94, έπρεπε να το κλείνω. Φυσικά η εμπειρία δεν ήταν εντελώς νέα. Είχα βρεθεί σε συναντήσεις ανάγνωσης λογοτεχνίας και προηγουμένως. Όμως αυτές ήταν δημόσια γεγονότα, τα οποία δεν μπορούσαν να δώσουν την αίσθηση προσωπικής εμπειρίας που έδινε το αυτοκίνητο. Στο σπίτι διάβαζα στα τρία παιδιά μας, μια καθημερινή δραστηριότητα που με δίδαξε να προχωράω αργά από σειρά σε σειρά, με πλήρη αφοσίωση και αφηγηματική εκφραστικότητα. Διαβάζω επίσης αποσπάσματα κειμένων δυνατά στην τάξη ή βάζω φοιτητές να τα απαγγείλουν. Όμως αυτή ήταν η πρώτη φορά που άκουγα για τόση ώρα απερίσπαστος και με τόση προσήλωση, και το αντικείμενο της εμπειρίας ήταν η ίδια η απόλαυση κι όχι απλώς το να ακούω ευγενικά συναδέλφους ή επισκέπτες να διαβάζουν αποσπάσματα από το έργο τους. Παρ’ όλο που είχα διαβάσει τον Χακ Φιν αρκετές φορές, τον είχα χρησιμοποιήσει στα δικά μου γραπτά, και τον είχα διδάξει στην τάξη, τα διαβάσματά μου είχαν πάντα γίνει μέσα σε ησυχία, με τις λέξεις να γεννούν έννοιες, εικόνες ή καταστάσεις στο μυαλό μου. Για τον λόγο αυτό, όταν γλίστρησα τον δίσκο στο CD player περίμενα τον αφηγητή, Νόρμαν Ντίετς, να αφηγηθεί το μυθιστόρημα με έναν και μοναδικό τόνο στη φωνή του. Στην πραγματικότητα όμως αυτός το διάβασε σαν ηθοποιός, με διαφορετικές φωνές, δίνοντας έτσι έκφραση στην «πολυλαλία» του έργου του Τουαίν. Αυτή ήταν η κύρια διαφορά για μένα. Άκουσα επιτέλους τις διαλέκτους να ζωντανεύουν και να κονταροχτυπιούνται μεταξύ τους. Το μυθιστόρημα είχε κερδίσει μια διάσταση η οποία έως τώρα δεν γινόταν αντιληπτή. Και ήταν η πρώτη φορά που κατάλαβα τον Τζιμ. Είχα παλέψει στο παρελθόν με τον λόγο του, μερικές φορές προσπερνώντας βιαστικά τα λόγια του, κάνοντάς τον κατά κάποιον τρόπο να σωπάσει. Και θυμάμαι όταν, ως μετανάστης του οποίου η μητρική γλώσσα στο σπίτι δεν ήταν τα Αγγλικά, αντιμετώπιζα σοβαρή πρόκληση από τα διάφορα γλωσσικά ηχοχρώματα. Αν δεν μας το είχαν αναθέσει μέσα στην τάξη, στο γυμνάσιο, αμφιβάλλω αν θα το είχα τελειώσει. Επιπλέον, καθώς ορισμένα κομμάτια του ηχούσαν στα εφηβικά μου αυτιά σχεδόν σαν ξένη γλώσσα, είχα φοβηθεί να επιστρέψω σε αυτό ως ενήλικος. Ακούγοντας αυτές τις διαφορετικές εκδοχές της δημώδους γλώσσας να αναδύονται μες στο αυτοκίνητο, κατάλαβα βαθιά μέσα μου αυτό που πάντα γνώριζα, πως επρόκειτο για ένα καρναβαλικό έργο με την έννοια που του δίνει ο Μπαχτίν. Οι λέξεις και οι διάλογοι ξεπετάγονταν μπροστά μου. Λέγοντας αυτά δεν υπονοώ ότι η γραφή κατασιγάζει τη φωνή. Δεν υποστηρίζω ότι το τυπωμένο κείμενο περιορίζει το διάβασμα σε μια γραμμική κατεύθυνση. Η φαντασία μας δεν μπορεί να φυλακιστεί με τέτοιον τρόπο. Λέω όμως ότι ο θεσμός της λογοτεχνίας, ο οποίος είναι εν μέρει προϊόν της τυπογραφίας, έχει μετατρέψει την προφορικότητα και την ακουστικότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε γραπτό κείμενο. Ο Ντεριντά υποστήριξε ότι η λογοκεντρική παράδοση της Δύσης έδωσε ένα πλεονέκτημα στη ζωντανή φωνή έναντι του νεκρού γράμματος. Ως προς τη λογοτεχνία όμως ισχύει το αντίθετο. Οι ανανεωτικές πρακτικές των δύο τελευταίων αιώνων έχουν μεταμορφώσει ποικίλα έργα, από επικά έως λυρικά, τα οποία αρχικά λειτουργούσαν ως προφορική ποίηση, σε υλικό για κατά μόνας διάβασμα σε ένα αστικό σαλόνι. Για δυο αιώνες η «αυθεντική» υψηλή λογοτεχνική εμπειρία ήταν χαμηλόφωνη, σοβαρή και μοναστική. Ίσως αυτό που έχουμε είναι λιγότερο λογοφοβία απ’ ό,τι γραφομανία, μια τάση η οποία συνεχίζεται με το ίντερνετ. Ακούμε συχνά ότι η ηλεκτρονική γραφή διαβρώνει τα χαρακτηριστικά της έντυπης, όπως τα συγγραφικά δικαιώματα, το αυτόνομο κείμενο, τον ανεξάρτητο συγγραφέα, παράγοντας μια πιο ρευστή κειμενικότητα. Όμως την ίδια στιγμή παράγει ένα παλιρροϊκό κύμα γραπτών το οποίο διαρκώς φουσκώνει και απλώνεται σε γραπτά μηνύματα, ηλεκτρονικά μηνύματα και κείμενα δημοσιευμένα στο ίντερνετ. Ο κόσμος μετατρέπεται σε κείμενο, με την έννοια που του δίνουν ο Μαλαρμέ και ο Ντεριντά. Έτσι λοιπόν, με χαρά και ανακούφιση εντρύφησα για περίπου ένα δίωρο σε μια εμπειρία από τα παλιά. — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη

Σύνδεση