Το νέο γερμανικό ζήτημα

ARB - THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Υπάρχει σήμερα ένα νέο γερμανικό ζήτημα. Το εξής: μπορεί η ισχυρότερη χώρα της Ευρώπης να ηγηθεί της ανοικοδόμησης τόσο μιας βιώσιμης, διεθνώς ανταγωνιστικής ευρωζώνης όσο και μιας ισχυρής, διεθνώς αξιόπιστης Ευρωπαϊκής Ένωσης; Οι δυσκολίες της Γερμανίας στο να ανταποκριθεί πειστικά στην πρόκληση είναι εν μέρει αποτέλεσμα των προηγούμενων γερμανικών ζητημάτων και των λύσεων που βρέθηκαν γι’ αυτά. Οι λύσεις τού χθες έχουν σπείρει τους σπόρους για το ζήτημα του σήμερα. Πριν διερευνήσω όμως αυτές τις ιστορικές συνδέσεις, ας αναλογιστούμε όλα όσα δεν περιλαμβάνονται στο νέο γερμανικό ζήτημα. Είκοσι τρία χρόνια μετά την επανένωση, η διευρυμένη Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας είναι η σταθερότερη αστική φιλελεύθερη δημοκρατία που υπάρχει στον κόσμο. Δεν έχει μόνο απορροφήσει τα τεράστια κόστη της επανένωσης, αλλά επίσης, από το 2003 και μετά, έχει κάνει εντυπωσιακές οικονομικές μεταρρυθμίσεις, χαμηλώνοντας με κοινή συναίνεση το κόστος εργασίας και αποκαθιστώντας έτσι τη διεθνή ανταγωνιστικότητά της. Η χώρα αυτή είναι πολιτισμένη, ελεύθερη, ευημερούσα, νομοταγής, μετριοπαθής και προσεκτική. Οι πολλές αρετές της μπορούν να συνοψιστούν ως «η κοινοτοπία του καλού». Ερωτώμενη κάποτε από την εφημερίδα BILD-Zeitung τι αισθήματα ξυπνάει μέσα της η Γερμανία, η Άνγκελα Μέρκελ έδωσε την περίφημη απάντηση: «Σκέφτομαι παράθυρα που κλείνουν ερμητικά! Καμία άλλη χώρα δεν μπορεί να φτιάξει τόσο ερμητικά κλεισμένα και όμορφα παράθυρα [dichte und schöne Fenster]».[1] Κι όμως η χώρα αυτή δεν είναι ολότελα κοινότοπη. Ανοίγοντας τα ερμητικά κλεισμένα παράθυρα του ξενοδοχείου μου στο Βερολίνο, κοιτάζω απέναντι από την Ούντερ ντεν Λίντεν τον ολόφωτο, διαφανή θόλο του Ράιχσταγκ, στην καρδιά αυτού που είναι σήμερα, μετά το Λονδίνο, η πιο συναρπαστική πόλη της Ευρώπης.[2] Ένας ισραηλινός φίλος, ο οποίος έχει πάρει γερμανική υπηκοότητα, μου περιγράφει τη Γερμανία ως μια «ισορροπημένη» χώρα, κι αυτό μου φαίνεται απόλυτα ακριβές. Ο γάλλος αριστερός πολιτικός Ζαν-Λυκ Μελανσόν προκάλεσε αίσθηση όταν είπε ότι «μεταξύ εκείνων που έχουν κέφι για ζωή, κανείς δεν θέλει να είναι Γερμανός».[3] Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να υπάρχει ένας εξωφρενικά μεγάλος αριθμός ανθρώπων δίχως κέφι για ζωή, διότι σύμφωνα με μια δημοσκόπηση του BBC σε είκοσι πέντε χώρες, η Γερμανία είναι η πιο δημοφιλής χώρα στον κόσμο – δέκα πόντους μπροστά από τη Γαλλία.[4] Έχει επίσης αδυναμίες και προβλήματα. Και ποιος δεν έχει; Η Γερμανία έχει έναν πληθυσμό που γερνάει με ταχείς ρυθμούς. Σε μια απαισιόδοξη προβολή στο μέλλον με βάση τα σημερινά στοιχεία, θα μπορούσε να φτάσει στην αναλογία ενός εργαζόμενου προς έναν συνταξιούχο έως το 2030. Χωρίς καθόλου εισροή μεταναστών, ο πληθυσμός της, ο οποίος σήμερα είναι πάνω από 80 εκατομμύρια, μπορεί να μειωθεί έως το 2050 σε κάτω από 60 εκατομμύρια. Η μετανάστευση, επομένως, πρέπει να αποτελέσει μεγάλο μέρος της απάντησης στη δημογραφική πρόκληση που αντιμετωπίζει, όμως η Γερμανία υστερεί σε σχέση με τη Γαλλία και τη Βρετανία, για να μη μιλήσουμε για τον Καναδά και τις Ηνωμένες Πολιτείες, στην ικανότητά της να εκπέμπει εκείνα τα ζωτικά, απροσδιόριστα, κοινωνικά και πολιτιστικά σήματα που κάνουν τους μετανάστες σ’ αυτήν να την αισθάνονται ως νέα πατρίδα τους.[5] Έχοντας πάρει μια παράλογη, κοντόφθαλμη πολιτική απόφαση να εγκαταλείψει το πυρηνικό πρόγραμμά της, μετά την καταστροφή της Φουκουσίμα στην Ιαπωνία, και στηριζόμενη σε πολύ μεγάλο βαθμό στον άνθρακα και το φυσικό αέριο, τα βιομηχανικά ενεργειακά κόστη της Γερμανίας είναι κάπου 40% μεγαλύτερα από εκείνα της Γαλλίας. Η οικονομία της είναι εξαιρετική στο να κατασκευάζει πράγματα που οι άνθρωποι σε χώρες όπως η Κίνα θέλουν να αγοράσουν –αυτοκίνητα, μηχανήματα, χημικά– όμως είναι πιο αδύναμη στις υπηρεσίες. Οι γερμανικές επιχειρήσεις είναι μοναδικές στο να επιτυγχάνουν σταδιακές τεχνολογικές βελτιώσεις, αλλά λιγότερο καλές στις αποκαλούμενες «ανατρεπτικές καινοτομίες», του είδους εκείνου που συναντά κανείς στη Σίλικον Βάλεϊ. Η χώρα που εφηύρε το σύγχρονο ερευνητικό πανεπιστήμιο κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, έχει μεγάλο αριθμό πολύ καλών πανεπιστημίων, όμως κανένα από αυτά δεν είναι διεθνούς κύρους και δεν ανταγωνίζεται την Οξφόρδη ή το Στάνφορντ. Το Βερολίνο καμαρώνει για το χαριτωμένο Καφέ Αϊνστάιν που διαθέτει, όμως από το 1930 κι έπειτα οι Αϊνστάιν αυτού του κόσμου τείνουν να παράγουν το έργο τους αλλού. Αν οι αδυναμίες αυτές οδηγήσουν κάποτε σε οικονομική παρακμή, τότε ίσως προκύψει ξανά ένα εσωτερικό γερμανικό ζήτημα. Διότι η καλά ισορροπημένη φιλελεύθερη σταθερότητα και η εθνική ταυτότητα της Γερμανίας είναι βαθιά δεμένες με τις εξαιρετικές οικονομικές της ικανότητες. Δεν μπορεί κάποιος να αποκλείσει εντελώς την πιθανότητα, σε μια τέτοια περίπτωση, να δούμε ξανά μια αναβίωση ενός πολιτιστικού πεσιμισμού, ενός πολιτικού εξτρεμισμού, και αυτού που ο πρωταθλητής του τένις Μπόρις Μπέκερ αναγνώρισε κάποτε ως την τάση των συμπατριωτών του να «γίνονται πυρ και μανία». Ωστόσο, στις Ηνωμένες Πολιτείες γίνονται πυρ και μανία με πολύ πιο υστερικό τρόπο απ’ ό,τι στη Γερμανία σήμερα – και αρκετά για σήμερα με τα γερμανικά ζητήματα.[6] Στον διεθνή επιχειρηματικό ανταγωνισμό, οι γερμανικές εταιρείες είναι τόσο ισχυρές και καλά οργανωμένες όσο ήταν τα γερμανικά τάγματα στον πόλεμο, η δε κυβέρνησή τους τις υποστηρίζει συστηματικά και επιδέξια. Γεωπολιτικά, εντούτοις, η Γερμανία αυτή δεν επιδεικνύει απολύτως καμία νεοκαϊζερική φιλοδοξία να κυριαρχήσει στους γείτονές της ή σε οποιονδήποτε άλλον. Η μόνη «θέση κάτω από τον ήλιο» που αναζητούν οι κάτοικοί της είναι οι ακτές της Μεσογείου, στις διακοπές τους. Οι μόνες πολεμικές νίκες που γιορτάζει είναι στο πεδίο μάχης του ποδοσφαίρου, ένα παιχνίδι στο οποίο είναι τόσο καλή ώστε κάποιες φορές καταλήγει να παίζει μόνη της. Ο φετινός τελικός του ευρωπαϊκού Τσάμπιονς Λιγκ, στο Λονδίνο, ήταν ανάμεσα σε δύο γερμανικές ομάδες, τη Μπάγερν Μονάχου και την Μπορούσια Ντόρτμουντ. Τον καιρό της γερμανικής επανένωσης υπήρχαν φόβοι πως η Γερμανία θα κατέληγε να κυριαρχήσει σε μια νέα Μεσευρώπη. Οικονομικά, η Γερμανία έχει τώρα εξέχουσα θέση στην κεντροανατολική Ευρώπη. Γερμανοί κατασκευαστές, όπως η Volkswagen, έχουν μεταφέρει σημαντικά κομμάτια της παραγωγής τους εκεί, ώστε να επωφελούνται από τους χαμηλότερους μισθούς και το υψηλών δεξιοτήτων εργατικό δυναμικό της κεντροανατολικής Ευρώπης, παραμένοντας ταυτόχρονα εντός της ΕΕ. Αν αντιμετωπίσει κανείς τις τέσσερις χώρες του Βίζεγκραντ –την Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Δημοκρατία της Τσεχίας και τη Σλοβακία– ως μία μονάδα, αποτελούν τον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο της Γερμανίας. Όμως αυτή η νέα Μεσευρώπη έχει επιτευχθεί μέσα από κοινή συναίνεση, και οι περισσότεροι Σλάβοι, Μαγυάροι και Γερμανοί θεωρούν ότι σε μεγάλο μέρος της είναι προς κοινό όφελος. Οι γερμανοπολωνικές σχέσεις είναι οι καλύτερες που έχουν υπάρξει εδώ και χίλια χρόνια, και η Πολωνία είναι σήμερα ο καλύτερος φίλος της Γερμανίας στην ΕΕ. Το 2011, ο υπουργός Εξωτερικών αυτής της χώρας, Ράντεκ Σικόρσκι, έκανε την αξιομνημόνευτη δήλωση: «Ίσως να είμαι ο πρώτος πολωνός υπουργός Εξωτερικών στην ιστορία που λέει κάτι τέτοιο, όμως ιδού: φοβάμαι λιγότερο τη γερμανική δύναμη απ’ ό,τι αρχίζω να φοβάμαι τη γερμανική αδράνεια». Για να κατανοήσουμε το γιατί η Γερμανία διστάζει να ασκήσει ηγετικό ρόλο, πρέπει πρώτα να συνειδητοποιήσουμε ότι η ευρωπαϊκή νομισματική ένωση, η οποία σφυρηλατήθηκε κατά τη διάρκεια και μετά το πέρας της γερμανικής επανένωσης, δεν επρόκειτο για ένα γερμανικό σχέδιο κυριάρχησης στην Ευρώπη αλλά για ένα ευρωπαϊκό σχέδιο συγκράτησης της Γερμανίας. Στο γερμανικό ζήτημα του 1989 –τι πρέπει να κάνουμε για μια Γερμανία που οδηγείται στην επανένωσή της με ταχείς ρυθμούς;– η απάντηση που δόθηκε από τον Φρανσουά Μιτεράν της Γαλλίας και τον Τζούλιο Αντρεότι της Ιταλίας ήταν: συνδέστε την ακόμα πιο ισχυρά με την Ευρώπη μέσα από μια νομισματική ένωση. Ναι, υπήρχαν ήδη πρόχειρα κάποιες μελέτες για ένα ενιαίο νόμισμα ως συμπλήρωμα της ενιαίας αγοράς. Ο καγκελάριος Χέλμουτ Κολ ήταν υπέρ αυτού κατά βάση, ενώ υπήρχαν και οικονομικά επιχειρήματα που συνηγορούσαν υπέρ της υιοθέτησής του. Όμως τόσο το χρονοδιάγραμμα της σημερινής νομισματικής ένωσης, το οποίο συμφωνήθηκε τότε βιαστικά, όσο και κάποια θεμελιώδη λάθη στον σχεδιασμό του, ήταν αποτέλεσμα της πολιτικής που αφορούσε τη γερμανική επανένωση. Αυτό το είδαμε την εποχή εκείνη, όμως μπορεί κανείς να παρακολουθήσει την ιστορία με συναρπαστικές λεπτομέρειες στα δημοσιευμένα γερμανικά, βρετανικά, γαλλικά και αμερικανικά έγγραφα. Για να δώσω ένα μόνο παράδειγμα, σύμφωνα με ένα γερμανικό αρχείο μιας συνομιλίας του 1989, ο Κολ εξηγούσε στον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Τζέιμς Μπέικερ, τις προσπάθειές του να κατευνάσει τους ευρωπαϊκούς φόβους για τη γερμανική επανένωση, ως εξής: Αναρωτιόταν [ο Κολ] τι περισσότερο θα μπορούσε να κάνει από το να συμβάλει στη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής νομισματικής και οικονομικής ένωσης. Είχε πάρει την απόφαση [να υποστηρίξει τη νομισματική ένωση] ενάντια στα συμφέροντα της Γερμανίας. Για παράδειγμα, ο πρόεδρος της Μπούντεσμπανκ ήταν εναντίον της τρέχουσας εξέλιξης. Όμως το βήμα αυτό ήταν πολιτικά σημαντικό, διότι η Γερμανία χρειαζόταν φίλους. Δεν θα έπρεπε να επιτρέψουμε να υπάρξει έλλειψη εμπιστοσύνης της Ευρώπης απέναντί μας.[7] Ο Κολ υποστήριξε με πειστικό τρόπο ότι απαραίτητη συνοδεία μιας νομισματικής ένωσης θα ήταν μια δημοσιονομική και επομένως μια πολιτική ένωση· όμως ο Μιτεράν και ο Αντρεότι δεν το δέχονταν αυτό. Η ιδέα ήταν ότι θα έπρεπε να βρεθεί ένας τρόπος ελέγχου του νομίσματος της Γερμανίας, όχι ότι η Γερμανία θα έπρεπε να βρει έναν τρόπο ελέγχου των εθνικών προϋπολογισμών τους. Κι έτσι, κάποιες από τις θεμελιώδεις ατέλειες που η ευρωζώνη πασχίζει να διορθώσει σήμερα –τη νομισματική ένωση χωρίς κοινή επίβλεψη των προϋπολογισμών, των χρεών και των τραπεζών– προέκυψε από τις πομπώδεις πολιτικές των απαρχών της. Όπως παρατηρεί ο ιστορικός Χάινριχ Όγκουστ Βίνκλερ: «Για να λυθεί το γερμανικό ζήτημα με τη συναίνεση της Ευρώπης, έπρεπε το ευρωπαϊκό ζήτημα να παραμείνει ανοιχτό». Οι Γερμανοί ουδέποτε ερωτήθηκαν σε δημοψήφισμα αν επιθυμούσαν να εγκαταλείψουν το γερμανικό μάρκο, το οποίο για την ταυτότητα της μεταπολεμικής Δυτικής Γερμανίας ήταν ό,τι και η βασίλισσα για την ταυτότητα των Βρετανών. Αν είχαν ερωτηθεί οι Γερμανοί, θα είχαν κατά πάσα πιθανότητα απαντήσει όχι· όμως ο ισχυρός Κολ κατόρθωσε να προωθήσει τη μετάβαση στο ευρώ. Την πρώτη δεκαετία της ύπαρξης του νέου νομίσματος οι Γερμανοί το συνήθισαν, πλην όμως δεν έμαθαν ποτέ να το αγαπούν. Σχεδόν κανείς δεν τους επεσήμανε ότι η Γερμανία ήταν ο μεγαλύτερος ωφελημένος από το ενιαίο νόμισμα, καθώς αυτό δημιουργούσε εξαιρετικές συνθήκες για τις εξαγωγές της χώρας, τόσο εντός όσο και εκτός Ευρώπης. Σύμφωνα με μία εκτίμηση, το σωρευτικό πλεόνασμα της Γερμανίας στις εμπορικές της συναλλαγές με την υπόλοιπη ΕΕ, από την εισαγωγή του ευρώ το 1999 έως το 2011, ήταν πάνω από 1 τρισεκατομμύριο δολάρια.[8] Κι έπειτα ήρθε ο λογαριασμός. Στην ηλεκτρική καταιγίδα της χρηματοπιστωτικής κρίσης που ξέσπασε το 2008, η οποία εντάθηκε από την υστερία των αγορών ομολόγων, όλα τα ελαττώματα αυτής της όχι καλά προετοιμασμένης νομισματικής ένωσης αποκαλύφθηκαν με βίαιο τρόπο. Σ’ αυτό το ανοιχτό ευρωπαϊκό ζήτημα έπρεπε τώρα να δοθεί απάντηση. Καθώς αφορούσε την οικονομία, ή ακριβέστερα την πολιτική οικονομία, όλα τα μάτια στράφηκαν σε αυτήν που τώρα ήταν –χάρη στις επί μακρόν εξαιρετικές επιδόσεις της στον τομέα της οικονομίας και στις μετά το 2003 μεταρρυθμίσεις, αλλά και χάρη στο ευρώ– η αδιαμφισβήτητη κυρίαρχη οικονομική δύναμη της Ευρώπης. Η Γερμανία δεν είχε επιδιώξει να κατακτήσει αυτόν τον ηγετικό ρόλο στην Ευρώπη. Μετά το 1990, οι περισσότεροι Γερμανοί θα ήταν πολύ ευτυχείς με το να καταφέρουν να ξεπεράσουν τις προκλήσεις της εθνικής επανένωσης και κατά τα άλλα να συνεχίσουν να είναι πλούσιοι κι ελεύθεροι, σε ένα είδος Ευρύτερης Ελβετίας, με υψηλής ποιότητας εξαγωγές και πλήθος ηλιόλουστων διακοπών στη Μεσόγειο. Αντιθέτως, η νομισματική ένωση που επιδίωξε ο Μιτεράν για να κρατήσει τη Γαλλία στη θέση του οδηγού της Ευρώπης, και τη Γερμανία στη θέση του συνοδηγού, κατέληξε στο ακριβώς αντίθετο. Έβαλε τη Γερμανία στη θέση του οδηγού όπως δεν ήταν ποτέ ξανά. Ξαφνικά, βρέθηκαν οι Γερμανοί να πληρώνουν για τη διάσωση άλλων και η κυβέρνησή τους να λέει, στις χώρες που ονομάζουμε όλες μαζί «νοτιοευρωπαϊκές», τι ακριβώς να κάνουν σε αντάλλαγμα: κόψτε τους προϋπολογισμούς σας, κάντε δομικές μεταρρυθμίσεις, γίνετε περισσότερο σαν τη Γερμανία. Η Γερμανία έτσι γλίστρησε, χωρίς να το έχει επιδιώξει, σε έναν ρόλο που ο Μπίσμαρκ, σε μια περίφημη ομιλία του στο Ράιχσταγκ το 1878, είχε προειδοποιήσει τη χώρα του να μην αναλάβει: der Schulmeister in Europa, αυτόν του γυμνασιάρχη της Ευρώπης.[9] Ή μάλλον, μιας και τη θέση του Μπίσμαρκ κατείχε πλέον μια γυναίκα, της γυμνασιάρχου της Ευρώπης. Το αντάλλαγμα του Βερολίνου; Οι κύπριοι διαδηλωτές να κατεβαίνουν στους δρόμους κρατώντας πανό που γράφουν «Χίτλερ Μέρκελ», και οι Έλληνες να κατηγορούν τους Γερμανούς ότι συμπεριφέρονται σαν γκαουλάιτερ. Σε μια δημοσκόπηση της Harris, η οποία διεξήχθη φέτος τον Ιούνιο, το 88% των ερωτώμενων στην Ισπανία, το 82% εκατό στην Ιταλία και το 56% στη Γαλλία είπαν ότι η επιρροή της Γερμανίας στην ΕΕ είναι πολύ ισχυρή. Όπως η ίδια η Μέρκελ μου δήλωσε κάποτε πικρόχολα: αν δεν ηγηθούμε είμαστε καταδικασμένοι· αλλά καταδικασμένοι είμαστε κι αν ηγηθούμε. Η πραγματιστική, χαμηλών τόνων, βήμα προς βήμα προσέγγιση της καγκελαρίου αντανακλά εν μέρει το προσωπικό της στυλ. Ένας λόγος όμως για τον οποίο η δημοτικότητά της έχει παραμείνει σταθερή στη Γερμανία όλα αυτά τα χρόνια της κρίσης, είναι ότι ο εμφανής δισταγμός της να πράξει περισσότερα απ’ όσα δεν μπορεί να αποφύγει, σε κάθε στάδιο της κρίσης της ευρωζώνης, αντανακλά και διαμορφώνει ταυτόχρονα τον δισταγμό ενός έθνους. Η μία πραγματικά τολμηρή, αποφασιστική κίνηση στην κρίση της ευρωζώνης έως τώρα, έγινε όχι από τη Γερμανία αλλά από τον ιταλό πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, όταν, τον Ιούλιο του 2012, είπε πωσ η τράπεζα θα έκανε «ό,τι χρειαστεί» για να διατηρήσει το ευρώ. Ως αποτέλεσμα, η ευρωζώνη επιβίωσε, αλλά ακόμα δεν ευημερεί – ιδιαίτερα δε οι χρεωμένες χώρες του Νότου. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, η ανεργία των νέων ξεπερνά το 50%. Σήμερα, όμως, η στιγμή της αλήθειας για ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση πλησιάζει. Από τη μία έως την άλλη άκρη της ηπείρου, από τον Βορά έως τον Νότο, η εμπιστοσύνη προς την Ένωση αυτή έχει μειωθεί δραματικά και έχουν εμφανιστεί κόμματα διαμαρτυρίας. Στο διάστημα μεταξύ των γερμανικών κοινοβουλευτικών εκλογών, στις 22 Σεπτεμβρίου του 2013, και των εκλογών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που ξεκινούν στις 22 Μαΐου του 2014, θα μεσολαβήσουν μόνο οκτώ μήνες για να πείσουν αυτό το ολοένα αυξανόμενο πλήθος σκεπτικιστών Ευρωπαίων ότι οι αρχηγοί της Ευρώπης, τα εδραιωμένα πολιτικά κόμματα και οι θεσμοί γνωρίζουν τον τρόπο για να βγουν από το σκοτάδι. Σε αντίθετη περίπτωση, θα έχουμε ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα που θα είναι ταυτόχρονα άναρχο αλλά και περιορισμένο. Η οργή σε ορισμένες νοτιοευρωπαϊκές χώρες θα μπορούσε να ξεχειλίσει οποιαδήποτε στιγμή, εκτός αν οι λαοί τους δουν φως στο τέλος εκείνου που πολλοί αντιμετωπίζουν ως ένα επιβεβλημένο από τους Γερμανούς τούνελ. Ο γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γκίντο Βεστερβέλε, παρατηρεί σωστά ότι η περίοδος αυτή μπορεί να διαμορφώσει τις εξελίξεις σε τρεις τομείς: στην αξιοπιστία της Ευρώπης στους ίδιους τους πολίτες της, στη θέση της Ευρώπης στον κόσμο, και στον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη και ο υπόλοιπος κόσμος βλέπουν τη Γερμανία.[10] Από καθαρή σύμπτωση, αυτό το ιστορικό σταυροδρόμι συμπίπτει με την εκατοστή επέτειο του ξεσπάσματος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914. Λίγο καιρό μετά την ειρηνική επανένωση της Γερμανίας το 1989-1990, ο Φριτς Στερν την περιέγραψε με την αξέχαστη φράση «δεύτερη ευκαιρία της Γερμανίας». Η οικονομικά δυναμική κεντρική δύναμη της Ευρώπης είχε την πρώτη ευκαιρία της τα χρόνια πριν το 1914. «Θα μπορούσε να ήταν ο αιώνας της Γερμανίας», όπως παρατήρησε κάποτε ο Ρεϊμόν Αρόν στον Στερν. Όμως αυτή έχασε την ευκαιρία σε δύο παγκόσμιους πολέμους και στο Ολοκαύτωμα. Τώρα της δινόταν άλλη μία. Σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, μπορούμε με βεβαιότητα να ισχυριστούμε ότι στις εσωτερικές υποθέσεις της η Γερμανία χρησιμοποίησε καλά τη δεύτερη ευκαιρία της. Είναι μια «ευρωπαϊκή Γερμανία», για την οποία ο Τόμας Μαν θα ήταν περήφανος.[11] Εξωτερικά, εντούτοις, η πραγματική δοκιμασία για το πώς η Γερμανία χρησιμοποιεί τη δεύτερη ευκαιρία της, ως προς τη διαμόρφωση μιας νέας ευρωπαϊκής τάξης και την αντιμετώπιση του ευρωπαϊκού ζητήματος που είναι ανοιχτό από τον καιρό της επανένωσης, έχει εμφανιστεί μόλις τώρα. Παρ’ όλο που ο όρος «ηγεμόνας» χρησιμοποιείται ευρέως, η θέση της Γερμανίας σήμερα στην Ευρώπη είναι αυτή μιας καθοδηγητικής παρά μιας κυρίαρχης δύναμης. Δεν είναι η απερίφραστα ηγεμονική κυριαρχία της Γαλλίας του Ναπολέοντα στην ηπειρωτική Ευρώπη, ή των Ηνωμένων Πολιτειών στον δυτικό κόσμο μετά το 1945. Η δημοκρατία του Βερολίνου έχει μόνο 16% του πληθυσμού της ΕΕ και 20% του ΑΕΠ της. Αυτό το παράξενο, ενδιάμεσο μέγεθος είναι, μαζί με την κεντρική γεωγραφική θέση της χώρας, ένα στοιχείο που ανακύπτει διαρκώς στα σύγχρονα γερμανικά ζητήματα. «Πολύ μεγάλη για την Ευρώπη, πολύ μικρή για τον κόσμο», φημίζεται να έχει δηλώσει αστειευόμενος ο Χένρι Κίσινγκερ. Κι όμως το θέμα σήμερα είναι κατά πόσο η Γερμανία είναι αρκετά μεγάλη για την Ευρώπη – όχι μόνο αντικειμενικά αλλά και υποκειμενικά, στο πνεύμα της και στη στρατηγική φαντασία της. Αντίθετα με τις Ηνωμένες Πολιτείες, το κεντρικό κράτος της Ευρώπης υπερτερεί μόνο σε μία από τις τρεις κύριες διαστάσεις της εξουσίας. Στρατιωτικά, δεν συγκρίνεται σε ισχύ με τη Βρετανία και τη Γαλλία. Έχοντας κινητοποιηθεί και πάρει μέρος στην παρέμβαση στο Κόσοβο, για την αποτροπή μιας ακόμη σερβικής γενοκτονίας εκεί (κάτι που κατά τη γνώμη μου αποτελεί ακόμα μία από τις λαμπρότερες στιγμές της μετά την επανένωση της Γερμανίας), και έχοντας συνδράμει τους δυτικούς συμμάχους της στο Αφγανιστάν, έχει σήμερα βουλιάξει σε έναν μάλλον αυτάρεσκο πασιφισμό.[12] Ένα υψηλόβαθμο κυβερνητικό στέλεχος μου μιλάει σχεδόν απαξιωτικά για τον «αξιοπρεπή» στρατό της χώρας του, πριν υποστηρίξει ότι οι πραγματικές μάχες του εικοστού πρώτου αιώνα θα είναι γεωοικονομικές. Και η ήπια δύναμη; Ναι, όπως επισημαίνει η δημοσκόπηση του BBC στις είκοσι πέντε χώρες, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία έχει σημαντική ικανότητα να προσελκύει – ο κλασικός ορισμός του Τζόζεφ Νάι για την ήπια δύναμη. Και πάλι, αυτό δεν συγκρίνεται με την ικανότητα που διαθέτει να προσελκύει πολιτιστικά η χώρα του Χάρι Πότερ, του Ντέιβιντ Μπέκαμ, του Βασιλικού Σαιξπηρικού Θιάσου, του BBC, των αγγλόφωνων πανεπιστημίων με φοιτητές απ’ όλον τον κόσμο, της βασιλικής οικογένειας, των Ολυμπιακών του Λονδίνου και του μίστερ Μπιν. Ως προς την οικονομική δύναμη όμως – εδώ έρχεται η Γερμανία, η Γερμανία πάνω απ’ όλους. Και ως προς την πολιτική δύναμη επίσης. Έτσι, στους διαδρόμους και τα συμβούλια των Βρυξελλών, όλοι περιμένουν να δουν ποια κατεύθυνση θα ακολουθήσει το Βερολίνο. Όλοι οι Ευρωπαίοι είχαν συνήθως ένα κοινό θέμα: την Αμερική. Τώρα έχουν δύο: τη Γερμανία και την Αμερική. Καθώς ψάχνουμε για γερμανικές λύσεις στο ευρωπαϊκό ζήτημα, υπάρχουν τρεις κρίσιμοι τομείς που πρέπει να κοιτάξουμε προσεκτικά: η οικονομική πολιτική, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί που θα επιβλέπουν και θα νομιμοποιούν αυτήν την πολιτική, και τελευταίο, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, η «ποίηση» που θα συνοδεύσει αυτήν την οικονομική και θεσμική πεζότητα, που θα εμπνεύσει τους Ευρωπαίους, για άλλη μια φορά, να πιστέψουν στο όνειρο που αποκαλούμε Ευρώπη. Μιλώντας σε γερμανούς πολιτικούς και αξιωματούχους, με εκπλήσσει ο τόπος απ’ όπου ξεκινούν οι απαντήσεις τους. Ο τόπος αυτός δεν είναι η Γερμανία, η Ελλάδα, ή η Ιταλία· είναι η Κίνα. Το 2012, το 46% των εξαγωγών της ΕΕ στην Κίνα προήλθε από τη Γερμανία. Η Βρετανία έχει παγκοσμιοποιήσει τις χρηματοπιστωτικές της υπηρεσίες, όμως κανένας ευρωπαϊκός κατασκευαστικός τομέας δεν είναι πιο διεθνής από εκείνον της Γερμανίας. Αυτό που οι γερμανοί συνομιλητές μου επιθυμούν για τις άλλες χώρες της ευρωζώνης είναι να γίνουν πιο ισχυρές, ανταγωνιστικές, ισχυρά εξαγωγικές οικονομίες, όπως της Γερμανίας. Τότε, και μόνο τότε, θα έχουμε αυτό που αποκαλούν die Selbstbehauptung Europas, μια Ευρώπη ικανή να σταθεί στα πόδια της σε έναν ταχύτατα μεταβαλλόμενο κόσμο. Εξ ου και η σιδερένια, διδασκαλική επιμονή τους σε έναν συνδυασμό δημοσιονομικής εξυγίανσης και δομικής μεταρρύθμισης στις πιο αδύναμες οικονομίες της ευρωζώνης. Η μεγαλύτερη ανησυχία τους είναι η Γαλλία, ιδιαίτερα υπό την ηγεσία του σοσιαλιστή προέδρου Φρανσουά Ολάντ. Η Γαλλία είναι η πιο σημαντική χώρα για τη Γερμανία στην ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης μετά το 1950, και ταυτόχρονα μια χώρα που αποτυγχάνει δραματικά να υποστεί μεταρρυθμίσεις. Πώς μπορούν να συνεχίσουν την «πίεση για μεταρρύθμιση» που ασκούν στη Γαλλία, λένε ανήσυχοι, όταν η τελευταία προστατεύεται αποτελεσματικά από τη χρηματοπιστωτική αξιοπιστία της Γερμανίας; (Οι αποδόσεις των γαλλικών ομολόγων είναι πολύ κοντύτερα σε εκείνες των γερμανικών απ’ ό,τι σε εκείνες των ισπανικών ή των ιταλικών, διότι οι αγορές κρίνουν σωστά ότι η Γαλλία είναι η τελευταία μεσογειακή χώρα που η Γερμανία θα άφηνε ποτέ να φύγει.) Βλέπετε, λέει ένας έμπειρος γερμανός πολιτικός, αφήνω την κόρη μου να χρησιμοποιήσει την πιστωτική μου κάρτα, όμως ελέγχω τις συναλλαγές της. «Και αν η μικρή γαλλίδα τα ξοδεύει όλα σε πανέμορφα φορέματα υψηλής ραπτικής;», αστειεύομαι. «Ακριβώς!», ρουθουνίζει. Οι γερμανοί αξιωματούχοι λένε κατ’ ιδίαν: «Πρέπει να υποκριθούμε ότι συμπεριφερόμαστε στη Γαλλία ως ίση». Η τελευταία, καλύτερη ελπίδα τους για οικονομική μεταρρύθμιση στη Γαλλία είναι ότι η γαλλική εθνική υπερηφάνεια δεν θα αντέξει τη σχετική κατάπτωση αυτής της χώρας και την πρόδηλη συγκαταβατικότητα της Γερμανίας. Το πρόβλημα με τη γερμανική συνταγή για την ευρωζώνη είναι ότι –ανάλογα με τις προτιμήσεις– η τελευταία είτε δεν δουλεύει αρκετά είτε δεν δουλεύει αρκετά γρήγορα. Θεωρώ σημαντικό το να τονίσουμε ένα απλό θεωρητικό σημείο. Η Γερμανία, ο πρωταθλητής των εξαγωγών, έχει περιγραφεί ως η Κίνα της Ευρώπης. Ακριβώς όπως δεν είναι δυνατόν όλοι στον κόσμο να είναι η Κίνα, και αν όλοι ήταν σαν την Κίνα, τότε η Κίνα δεν θα ήταν η Κίνα –διότι τότε ποιος θα αγόραζε τις εξαγωγές της;– έτσι δεν γίνεται όλοι στην ευρωζώνη να είναι η Γερμανία, και στην απίθανη περίπτωση που θα γίνονταν σαν την Γερμανία, η Γερμανία δεν θα μπορούσε πλέον να είναι η Γερμανία. Εκτός εάν υποθέσουμε ότι οι υπόλοιπες χώρες του κόσμου θα αύξαναν με χαρά την εσωτερική τους ζήτηση έτσι ώστε να αγοράζουν τη μεγαλύτερη προσφορά εξαγώγιμων αγαθών μιας απολύτως γερμανικής ευρωζώνης. Στο τέλος, το μοναδικό πράγμα που έχει σημασία είναι το τι λειτουργεί. Η πρόκληση για τη Γερμανία, μετά τις εκλογές της, είναι να βρει εκείνον τον συνδυασμό πολιτικών επιλογών που θα φέρει στην ευρωζώνη αυτό που όλοι θέλουν – επενδύσεις, ανάπτυξη, θέσεις εργασίας, και επομένως μειωμένες δαπάνες για επιδόματα ανεργίας και αυξημένα φορολογικά έσοδα, τα οποία από μόνα τους θα μειώσουν σταθερά το δημόσιο χρέος. Το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί φυσικά από τις παγκόσμιες οικονομικές τάσεις οι οποίες, σε μέρη όπως η Κίνα, δεν είναι και τόσο ευνοϊκές. Η ρητορική της γερμανικής πολιτικής παραμένει αυστηρά δογματική, με τα γερμανικά οικονομικά συχνά να θυμίζουν κλάδο της ηθικής φιλοσοφίας, αν όχι της προτεσταντικής θεολογίας. Η Μέρκελ, κόρη ενός ανατολικογερμανού προτεστάντη ιερέα, δήλωσε κάποτε απερίσκεπτα ότι οι χρεωμένες νοτιοευρωπαϊκές χώρες πρέπει να «εξιλεωθούν για προηγούμενες αμαρτίες». Η πραγματικότητα της πολιτικής του Βερολίνου, εντούτοις, έχει υπάρξει πιο πραγματιστική. Για παράδειγμα, νωρίτερα φέτος, έδωσε εντολή σε κρατικά ελεγχόμενες γερμανικές τράπεζες να βοηθήσουν τη δημιουργία θέσεων για τους άνεργους νέους της νότιας Ευρώπης. Οι πιθανότητες να δει κανείς σε μεγαλύτερη έκταση αυτόν τον εποικοδομητικό πραγματισμό, συμπεριλαμβανομένων των αυξήσεων μισθών που θα μπορούσαν να τονώσουν τη γερμανική εσωτερική ζήτηση, θα αυξάνονταν αν οι σοσιαλδημοκράτες έμπαιναν στην κυβέρνηση, ίσως σε έναν «μεγάλο συνασπισμό» με τους χριστιανοδημοκράτες της Μέρκελ. Όμως ακόμη κι αν οι ηγέτες της χώρας είναι προετοιμασμένοι να κάνουν οτιδήποτε αποδειχθεί απαραίτητο, μπορούν άραγε να πάρουν τον γερμανικό λαό με το μέρος τους; Οι Γερμανοί με το δίκιο τους ανησυχούν για τον κίνδυνο να χρειαστεί να πληρώσουν με τους δικούς τους μισθούς και τις δικές τους καταθέσεις, τα οποία είναι αποτέλεσμα σκληρής εργασίας, για τα λάθη που οι άλλοι Ευρωπαίοι έκαναν αποζητώντας την καλοπέρασή τους. Έχω χάσει το μέτρημα του πόσες φορές μου λένε κάποιοι: «Όταν οι ξένοι ζητούν από εμάς ηγεσία, αυτό που εννοούν είναι χρήματα». Είναι επίσης προκατειλημμένοι με τον κίνδυνο του πληθωρισμού. Μια δημοσκόπηση βρήκε πως οι Γερμανοί φοβούνται τον πληθωρισμό περισσότερο απ’ ό,τι φοβούνται τον καρκίνο.[13] Η σκιά της ιστορίας και πάλι: σ’ αυτήν την περίπτωση, το τραύμα των δύο δραματικών πληθωρισμών, μετά τον Πρώτο και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Και όμως, όπως υποστηρίζει ο οικονομικός συντάκτης του φιλελεύθερου εβδομαδιαίου περιοδικού Die Zeit, σε ένα έντονα επιθετικό άρθρο του, παρεξηγούν τόσο το παρελθόν –ήταν αποπληθωρισμός κι όχι πληθωρισμός αυτό που ακολούθησε αμέσως μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία– όσο και τη σημερινή πραγματικότητα ενός τέτοιου κινδύνου.[14] Δύο από τους θεσμούς με τη μεγαλύτερη επιρροή στη χώρα θέτουν επίσης όρια στη εξουσία οποιασδήποτε γερμανικής κυβέρνησης να δρα αποφασιστικά. Η Μπούντεσμπανκ, τόσο επιφυλακτική σήμερα ως προς το ευρώ όσο ήταν το 1989, όταν ο Κολ εξέφραζε τις απόψεις του στον Μπέικερ, προβάλλει έντονες αντιδράσεις ενώπιον του Bundesverfassungsgericht, του ισχυρού συνταγματικού δικαστηρίου. Ως ειδικός μάρτυρας, ο πρόεδρος της Μπούντεσμπανκ, Γενς Βάιντμαν, θεωρεί ότι ο τρόπος με τον οποίο ο Ντράγκι έσωσε πέρυσι το ευρώ, με την υπόσχεση των λεγόμενων άμεσων νομισματικών συναλλαγών, ίσως παραβιάζει την εντολή της συνθήκης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Όχι για πρώτη φορά, η Ευρώπη ολόκληρη περιμένει με κομμένη την ανάσα την επόμενη ετυμηγορία αυτού του γερμανικού δικαστηρίου. Εδώ οδηγούμαστε στη λύση ενός άλλου γερμανικού ζητήματος, εκείνου του 1945. Για να διασφαλίσει ότι κανένας Χίτλερ δεν θα ξανανέβαινε ποτέ στην εξουσία, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία σχεδιάστηκε όχι μόνο να είναι όσο το δυνατόν περισσότερο αποκεντρωμένη γεωγραφικά, αλλά επίσης έτσι ώστε να έχει μια πληθώρα θεσμικών αντίβαρων, μεταξύ των οποίων και ένα πολύ ισχυρό συνταγματικό δικαστήριο. Έτσι, το κράτος από το οποίο σήμερα απαιτείται αποφασιστική εκτελεστική ηγεσία, έχει ένα πολιτικό σύστημα που υπάρχει ακριβώς για να καθιστά κάθε τέτοια αποφασιστική εκτελεστική ηγεσία πολύ δύσκολη. Αν η Γερμανία καταφέρει εντέλει να κάνει αυτό που είναι απαραίτητο για την οικονομική πολιτική, μαζί με τους εταίρους της στην ευρωζώνη, η Ευρώπη θα χρειαστεί μια νέα θεσμική αρχιτεκτονική, πιο επειγόντως για την επίβλεψη των εθνικών προϋπολογισμών στην ευρωζώνη, αλλά πιο σταδιακά και για το όλο οικοδόμημα της Ένωσης. Το Βερολίνο σήμερα είναι ένα εργοτάξιο, με τεράστιους γερανούς και με εργάτες που σκάβουν μια νέα υπόγεια γραμμή του μετρό ακριβώς μπροστά στα (ευτυχώς καλά ασφαλισμένα) παράθυρα του ξενοδοχείου μου, ενώ λίγο πιο κάτω στην Ούντερ ντεν Λίντεν έχει μπει ο θεμέλιος λίθος για μια θαυμάσια, απ’ ό,τι προβλέπεται, ανακατασκευή του πρωσικού βασιλικού παλατιού, το οποίο κατεδαφίστηκε από τους ανατολικογερμανούς κομμουνιστές μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το Βερολίνο είναι επίσης ένα πνευματικό εργοτάξιο, με εναλλακτικά σχέδια για την Ευρώπη να μετακινούνται από δω κι από κει σαν γιγαντιαίοι σιδηροδοκοί. Ένας φίλος, μου δίνει μια καρτ ποστάλ που γράφει: «Η Ευρωπαϊκή Δημοκρατία βρίσκεται υπό κατασκευή». Ένα εσωτερικό σοσιαλδημοκρατικό αδημοσίευτο άρθρο ζητά ein anderes Europa – μία άλλη (και καλύτερη) Ευρώπη. Θα είναι άραγε αυτή η Bundesrepublik Europa, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Ευρώπης; Όπως άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η Γερμανία σίγουρα ξεκινά βλέποντας την Ευρώπη μέσα από το πρίσμα της κοινοβουλευτικής παράδοσής της, ακριβώς όπως οι Γάλλοι φαντάζονται μια κοσμική δημοκρατία με κεντρικά συγκεντρωμένες εξουσίες και οι Βρετανοί ονειρεύονται μια διευρυμένη κοινοπολιτεία. Ομοσπονδιακή, με τη γερμανική έννοια, θα μπορούσε επίσης να σημαίνει ότι η εξουσία επιστρέφει σε εθνικό και κρατικό επίπεδο – κάτι που πολλοί ευρωπαίοι σκεπτικιστές, και όχι μόνο άγγλοι ευρωσκεπτικιστές, θα υποδέχονταν με χαρά. Όμως η γερμανική διαμάχη εκτείνεται πέρα από αυτό. Η ίδια η Μέρκελ ταλαντεύεται ανάμεσα στο όραμά της για έναν μεγαλύτερο ρόλο του άμεσα εκλεγμένου ευρωπαϊκού κοινοβουλίου και στην ισχυρή πραγματιστική προτίμησή της σε διακυβερνητικές συμφωνίες, όπως το δημοσιονομικό σύμφωνο του προηγούμενου έτους για την ευρωζώνη. Με τις γερμανικές διαμάχες να περιστρέφονται ολοένα και περισσότερο γύρω από τη σπουδαιότητα της δημοκρατικής εθνικής κυριαρχίας, κάτι το οποίο ενθαρρύνουν οι αποφάσεις του συνταγματικού δικαστηρίου, υπάρχουν επίσης αιτήματα να ακουστούν οι φωνές των εθνικών κοινοβουλίων πιο άμεσα στις Βρυξέλλες. Έτσι οι Γερμανοί, όπως και όλοι οι υπόλοιποι, παίζουν σε διανοητικό επίπεδο με τρία είδη νομιμότητας: την υπερεθνική, μέσα από μια Ευρωπαϊκή Επιτροπή την οποία επιβλέπει ένα άμεσα εκλεγμένο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο· τη διακυβερνητική, στα Συμβούλια της ΕΕ, τα οποία φέρνουν σε επαφή αντιπροσώπους των δημοκρατικά εκλεγμένων εθνικών κυβερνήσεων· και την ανάμιξη των εθνικών κοινοβουλίων. Ό,τι προκύψει εν τέλει από την κρεατομηχανή των διαβουλεύσεων στις Βρυξέλλες, πιθανώς μετά από αρκετά χρόνια, δεν θα είναι καθαρό και νοικοκυρεμένο, και δεν θα είναι φτιαγμένο μόνο στη Γερμανία: θα είναι λιγότερο μια Bundesrepublik Europa, και περισσότερο μια Αγία Κοινοβουλευτική Κοινοπολιτεία. Ενώ οι τροχοί της οικονομικής πολιτικής και των θεσμικών διαβουλεύσεων αλέθουν αργά και σε απελπιστικά μικρά κομμάτια, υπάρχει μια αδήριτη ανάγκη για ποίηση. Οι Ευρωπαίοι επιθυμούν εναγωνίως να τους δοθεί μια αίσθηση προσανατολισμού, σκοπού και ελπίδας. Ένας γερμανός ομοσπονδιακός καγκελάριος πρόσφερε κάποτε ένα εξαίρετο παράδειγμα μιας τέτοιας εμπνευσμένης ηγεσίας. Ο Βίλι Μπραντ περιέβαλε τη νέα Ostpolitik του, αρχικά γνωστή ως μια «πολιτική των μικρών βημάτων», σαν αυτή της Μέρκελ, σε μια ρητορική που μπορεί να εμπνεύσει. Οι Γερμανοί, διακήρυξε, θα πρέπει να αποτελούν «ένα έθνος καλών γειτόνων, εσωτερικά και εξωτερικά». Όπως παρατηρεί ο βιογράφος της Μέρκελ, Στέφαν Κορνέλιους, η καγκελάριος έχει πολλά ισχυρά σημεία, αλλά η ρητορική που συναρπάζει τα πλήθη δεν είναι ανάμεσά τους. Δυστυχώς αυτό δεν αληθεύει. Ολόκληρη η πολιτική τάξη της Γερμανίας χρησιμοποιεί ένα είδος αποστειρωμένης γλώσσας φτιαγμένης από Lego, κολλώντας μαζί προκατασκευασμένες φράσεις φτιαγμένες από κούφιο πλαστικό. Οι περισσότεροι γερμανοί πολιτικοί είναι πιο πιθανό να πετάξουν χωρίς βοήθεια στο φεγγάρι παρά να εκστομίσουν μια εντυπωσιακή φράση. Γιατί; Εν μέρει διότι υπάρχουν πολλά φαντάσματα στη γερμανική γλώσσα. Όπως παρατήρησε ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Γιόσκα Φίσερ, μπορεί σε μια συνδιάσκεψη να συμμετέχουν νέοι αρχηγοί, όμως junge Führer...; Παρατηρώ ότι συχνά οι ομιλητές καταφεύγουν στην αγγλική γλώσσα και χρησιμοποιούν τη λέξη leadership για την ηγεσία. Έτσι, εξαιτίας του Χίτλερ, το εύρος της σύγχρονης γερμανικής ρητορικής είναι ηθελημένα στενό, προσεκτικό, και βαρετό. Υπάρχει επίσης το γεγονός ότι, εδώ και πολύ καιρό τώρα, ταλαντούχοι άνθρωποι έχουν προτιμήσει να εισέλθουν στον επαγγελματικό στίβο ή να σπουδάσουν και να εργαστούν στο εξωτερικό. (Θα μπορούσα να γεμίσω μια ολόκληρη κυβέρνηση με τους εξέχοντες γερμανούς σπουδαστές στην Οξφόρδη.) Ενώ οι γερμανικές επιχειρήσεις έχουν παγκοσμιοποιηθεί σε θαυμαστό βαθμό το τελευταίο τέταρτο του αιώνα, με τις συσκέψεις διοικητικών συμβουλίων των εταιρειών να γίνονται στα αγγλικά και τους μάνατζερ να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους είτε βρίσκονται στη Σαγκάη και στο Σάο Πάολο είτε στη Στουτγκάρδη, η πολιτική τάξη έχει καταλήξει να είναι ακόμη πιο επαρχιώτικη απ’ ό,τι ήταν πριν. Και πάλι, ο επαρχιωτισμός αυτός οφείλεται εν μέρει στις λύσεις που δόθηκαν στα προηγούμενα γερμανικά ζητήματα. Από τότε που το πολιτικό σύστημα ηθελημένα αποκεντρώθηκε, οι πολιτικοί έχουν ως επί το πλείστον ανέβει τα σκαλοπάτια της πολιτικής σκηνής μέσω των ομοσπονδιακών κρατών, των Länder. Όμως ο Μπραντ, ο Χέλμουτ Σμιτ, και ο Χέλμουτ Κολ, δεν έχουν επίσης ανέβει τα ίδια τοπικά σκαλοπάτια; Ναι, αλλά τουλάχιστον, αντίθετα με τους σύγχρονους πολιτικούς, είχαν κάνει και άλλα πράγματα πριν γίνουν πολιτικοί. Και είχαν διαμορφώσει το ήθος τους, δεδομένης μιας ευρωπαϊκής και παγκόσμιας προοπτικής, από την εμπειρία των δύο πολέμων: του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (τον οποίο ο Σμιτ βίωσε ως φαντάρος, κι ο Κολ ως έφηβος) και του ψυχρού πολέμου. Καθώς η απάντηση στο μετά το 1945 ζήτημα της διαίρεσης της Γερμανίας μπορούσε να βρεθεί μόνο στη Μόσχα, την Ουάσιγκτον, το Παρίσι και το Λονδίνο, οι αρχηγοί της προ της ένωσης Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας έπρεπε απλώς να παίζουν σε παγκόσμιο επίπεδο. Εξ ου και το προφανές παράδοξο, ότι ενώ η γερμανική εξουσία έχει μεγαλώσει, η πολιτική τάξη της έχει συρρικνωθεί. Και ποιος θα μιλήσει υπέρ της Ευρώπης; Ξεκινώντας από τις 23 Σεπτεμβρίου, την ημέρα μετά τις εκλογές στην Μπούντεσταγκ, η Γερμανία πρέπει να στραφεί πιο αποφασιστικά προς τη λύση του ευρωπαϊκού γρίφου. Όμως αυτή η Γερμανία δεν είναι ούτε υποκειμενικά ούτε αντικειμενικά αρκετά μεγάλη ώστε να καταφέρει να τον λύσει από μόνη της. Η δημοκρατία του Βερολίνου μπορεί, στην καλύτερη περίπτωση, να είναι πρώτη μεταξύ ίσων. Η ηγεσία της πρέπει να είναι συγκρατημένη, να βασίζεται στη συνεργασία και σε προσεκτικά καλλιεργημένες σχέσεις με μικρά και με μεγάλα κράτη – κάτι το οποίο είναι, σε τελευταία ανάλυση, η ιδιαίτερη παράδοση της Ομοσπονδιακής Γερμανίας ως προς την εξωτερική πολιτική. Και αυτό το γνωρίζει. Η Γερμανία επομένως χρειάζεται όση περισσότερη βοήθεια μπορεί να εξασφαλίσει από τους ευρωπαίους φίλους και εταίρους της. Μόνο μαζί μπορούμε να δημιουργήσουμε τις πολιτικές και τους θεσμούς, αλλά και αυτό το δροσερό ποιητικό αεράκι, που θα κάνει το πλοίο της Ευρώπης να σαλπάρει ξανά. Τις απαντήσεις σε αυτό το νέο γερμανικό ζήτημα δεν θα τις βρουν μόνοι τους οι Γερμανοί. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2013 — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη [1] BILD-Zeitung, 30 Νοεμβρίου 2004. Είχε μόλις απαντήσει μια σχεδόν ίδια ερώτηση –«Τι σας έρχεται στο νου όταν σκέφτεστε τη Γερμανία;»– κι έτσι είναι πιθανό να προσπαθούσε να αποφορτίσει την αναζήτηση του δημοσιογράφου για πατριωτικό οίστρο. Απαντώντας σε αυτή την πρώτη ερώτηση μίλησε για το εύκρατο κλίμα της Γερμανίας, το οποίο, όπως είπε, εξασφαλίζει ότι «δεν χρειαζόμαστε σιέστα!». Είμαι ευγνώμων στον Στέφαν Κορνέλιους για το ότι με παρέπεμψε στο πρωτότυπο, το οποίο διαφέρει ελαφρώς από την εκδοχή που παρατίθεται στο βιβλίο του, Angela Merkel: Die Kanzlerin und ihre Welt, Hoffmann und Campe, Αμβούργο 2013, σ. 29. [2] Το Λονδίνο έχει ακόμα το προβάδισμα διότι, αντίθετα με το Βερολίνο, τα έχει όλα συγκεντρωμένα σε ένα μέρος –πολιτική, εργασία, δημοσιογραφία, πολιτιστικές δραστηριότητες, think tanks, αθλητισμό– και επιπλέον έχει το πλεονέκτημα της αγγλικής γλώσσας. [3] Όπως αναφέρεται στο Der Tagesspiegel, 11 Ιουνίου 2013. [4] Δημοσκόπηση του BBC: “Germany most popular country in the world”. [5] Βλ. το άρθρο μου “Freedom and Diversity: A Liberal Pentagram for Living Together”, The New York Review, 22 Νοεμβρίου 2012. [6] (Σ.τ.Μ.) Κατά παράφραση του αφορισμού ἀρκετὸν τῇ ἡμέρᾳ ἡ κακία αὐτῆς (Ματθ. 6.34). [7] Πρακτικά μιας συζήτησης στο Δυτικό Βερολίνο, στις 12 Δεκεμβρίου 1989, στο Deutsche Einheit: Sonderedition aus den Akten des Bundeskanzleramtes 1989/90, επιμ. Hanns Jürgen Küsters και Daniel Hofmann, R. Oldenbourg, Μόναχο 1988, σ. 638. [8] Εκτίμηση των Jorge Braga de Macedo και Urho Lempinen, όπως παρατίθεται από τον Risto E.J. Penttila στο “Germany Calls the Shots”, International Herald Tribune, 22 Μαρτίου 2013. [9] Ομιλία στις 19 Φεβρουαρίου 1978, όπως δημοσιεύθηκε στο Bismarck: Die grossen Reden, επιμ. Lothar Gall, Severin and Siedler, Βερολίνο 1981, σ. 155. Πρόκειται για την περίφημη ομιλία όπου υποστηρίζει πως η Γερμανία θα έπρεπε μάλλον να προσβλέπει στο να είναι ένας «έντιμος διαμεσολαβητής». [10] Βλ. την ομιλία του στο WDR Europaforum, 15 Μαΐου 2013. [11] Παρ’ όλο που –αν και δεν το λέμε παραέξω– ίσως την έβρισκε λίγο βαρετή. Πού είναι, πίσω από αυτά τα dichte und schöne Fenster, ο Δρ. Φάουστους; Πού ο Λοντοβίκο Σετεμπρίνι και ο Λέο Νάφτα; Πού ο Φέλιξ Κρουλ; [12] Τρία γερμανικά γυμνάσια κέρδισαν πρόσφατα το Βραβείο Ειρήνης του Άαχεν επειδή αρνήθηκαν να αφήσουν αξιωματικούς της Μπούντεσβερ να έρθουν και να μιλήσουν στους μαθητές για πιθανές καριέρες στις ένοπλες δυνάμεις. Βλ. Die Zeit, 20 Ιουνίου 2013. Είμαι ευγνώμων στον Μαρκ Λίλα που επέστησε σ’ αυτό την προσοχή μου. [13] Ινστιτούτο Δημοσκοπήσεων Άλενσμπαχ, Sicherheitsreport 2012. Είμαι ευγνώμων στη Ζάνι Μίντον Μπέντοους για την πληροφορία αυτή την οποία και βρήκα για πρώτη φορά στην ειδική έρευνα του Economist για τη Γερμανία, με τίτλο “Europe’s Reluctant Hegemon”, 15 Ιουνίου 2013. [14] Mark Schieritz, Die Inflationslüge, Knaur, Μόναχο 2013.

Σύνδεση