Η μέγιστη βιογραφία του Φρόυντ

Peter Gay[1], Sigmund Freud. Μία σύγχρονη προσωπογραφία, μτφρ. Ιάκωβος Κοπερτί, Οδυσσέας, Αθήνα 2012, σελ. 813 Η συγγραφή και γενικά η οργάνωση βιογραφιών που αφορούν σημαντικούς πρωταγωνιστές του ανθρώπινου πνεύματος και της κοινωνίας αποτελεί ένα ιδιαίτερα δύσκολο και πολύπλοκο ζήτημα. Στο πεδίο των βιογραφιών έχουμε καταρχήν δύο μεγάλες τάσεις: η μία αφορά την βιογραφία των πρωταγωνιστών και η άλλη την ιστορία της γέννησης και εξέλιξης των ιδεών. Μεταξύ των σύγχρονων πρωταγωνιστών της ευρωπαϊκής διανόησης αλλά και της διεθνούς σκηνής του πνεύματος κυρίαρχη θέση, χωρίς αμφιβολία, κατέχει ο βιεννέζος γιατρός Σίγκμουντ Φρόυντ. Στην βιογραφία του από τον Πήτερ Γκαίη συναντούμε πριν απ’ όλα μια ενδιαφέρουσα αναφορά του προβληματισμού του ίδιου του Φρόυντ και μάλιστα εκφρασμένη πρώιμα στην ζωή του, σχετικά με την αυτοβιογραφία του αλλά και κυρίως για τους βιογράφους που θα «τολμούσαν», τότε αλλά και στην συνέχεια, να ασχοληθούν με το πρόσωπό του. Θα λέγαμε εδώ σχηματικά και χωρίς μεγάλη δυσκολία ότι η θέση του Φρόυντ ήταν υπέρ της ιστοριογραφίας της γέννησης και της εξέλιξης των ιδεών και της θεωρίας, παρά υπέρ της περιγραφής των βιογραφικών στοιχείων και ανεκδότων του βιογραφούμενου. Βεβαίως δεν θα επιλύσουμε τα μεθοδολογικά και επιστημολογικά προβλήματα της ιστοριογραφίας με την ευκαιρία αυτού του κειμένου. Θα θέλαμε μόνο να επισημάνουμε ότι η ποικιλία των μεθόδων, η διαφοροποίηση στις πληροφορίες και φυσικά η αξιολόγηση στη χρήση των δεδομένων αποτελούν ολόκληρες σχολές σκέψης και πλούσια πηγή διαφωνιών. Το μόνο πράγμα που μένει μετά βεβαιότητος, όπως λέει ο Γιάννης Μουρέλος, είναι ότι «η Ιστορία είναι η δική μας συνείδηση, είναι ο δικός μας καθρέφτης»[2]. Αυτή η συνείδηση δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο βαθμός απόστασης του ιστορικού από τις υποκειμενικές προβολές ή και τα συμφέροντά του, από τα γεγονότα και τον ιδεολογικό τους μανδύα. Κατά συνέπεια, κάθε φορά που ένας ενήμερος αναγνώστης προσεγγίζει ένα ιστορικό κείμενο, και μάλιστα ένα κείμενο που έχει και βιογραφικές αναφορές, καλείται να έχει μια ψύχραιμη στάση, χωρίς να προσχωρεί αβασάνιστα στις θέσεις του όποιου συγγραφέα, ακόμη και του πλέον σοβαρού. Αυτό είναι κατανοητό, αν κανένας σκεφτεί τον τεράστιο αριθμό βιβλίων και άρθρων που καταγράφουν και περιγράφουν αυτοβιογραφικά στοιχεία, απομνημονεύματα, μαρτυρίες, κ.λπ., πρωταγωνιστών ή και απλών μαρτύρων των γεγονότων. Κατά ενδιαφέροντα τρόπο, αυτά ισχύουν για μεγάλο αριθμό σχετικών ιστορικών βιβλίων, στις δε βιογραφίες, όπως είπαμε πιο πάνω, περί της ζωής και του έργου πρωταγωνιστών της σύγχρονης ευρωπαϊκής διανόησης, προκύπτει ένα πολύ ενδιαφέρον ζήτημα. Χωρίς να επεκταθούμε σε ερμηνείες, η περίπτωση του Φρόυντ παρουσιάζει την εξής ιδιοτυπία: ενώ στη μεγάλη πλειονότητα των βιογραφούμενων συγγραφέων, εφευρετών, καλλιτεχνών ή και επιστημόνων «επιτρέπεται» να είναι παράξενοι, νευρωτικοί, αλλήθωροι, κουτσοί, κ.λπ., ο Φρόυντ «φαντάζει» σαν κάποιος που θα έπρεπε να είναι τέλειος σωματικά, ψυχικά και κοινωνικά… Φαντάζομαι να είναι κατανοητό ότι αυτή η εξιδανίκευση του ιδρυτή της Ψυχανάλυσης παράγεται κυρίως από την ιδεολογικοποίηση και την προσωπολατρία που «οπαδοί» και «εχθροί» επιφυλάσσουν στον ήρωά μας. Ανάλογες περιπτώσεις αυτής της ηθικοκανονιστικής στάσης συναντούμε στον 20ό αιώνα στα πρόσωπα του Λένιν, του Στάλιν, του Μάο, κ.ά.[3] Στη βιογραφία που παρουσιάζουμε εδώ, ο σημαντικός γερμανοαμερικανός ιστορικός Πήτερ Γκαίη προσεγγίζει το όλο ζήτημα της βιογραφίας του Φρόυντ με μια ιστοριογραφική δεινότητα την οποία είχε προγενέστερα ασκήσει ασχολούμενος με τον Διαφωτισμό, με την Αστική τάξη ή και με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, κ.ά. Η διαφορά του εγχειρήματός του από άλλες βιογραφικές προσπάθειες με ήρωα τον Φρόυντ συνίσταται στην απόσταση την οποία κρατάει ο Πήτερ Γκαίη από την επικρατούσα στον 19ο αιώνα θεωρία περί ηρώων και της σημασίας τους στην ιστορία, όπως την είχε προβάλει ο σκωτσέζος ιστορικός και φιλόσοφος Τόμας Καρλάιλ, θεωρία την οποία ακολούθησε πλειάδα ιστορικών. Βιογραφίες του Φρόυντ, ιστορίες του ψυχαναλυτικού κινήματος ή και των ιδεών της Ψυχανάλυσης, άλλοτε λατρευτικές και άλλοτε υβριστικές, υπάρχουν και στη βιβλιογραφία στα ελληνικά, ήδη από τη δεκαετία του 1920. Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα προπολεμική τέτοια αναφορά είναι η βιογραφία του φίλου του Φρόυντ, Στέφαν Τσβάιχ (Φρόυντ, 1934), μετά δε τον πόλεμο υπήρξαν ποικίλες δημοσιεύσεις με κυριαρχούσα την λίαν διαδεδομένη και διαθέσιμη στα καροτσάκια, βιογραφία του Εμίλ Λούντβιχ Ο Φρόυντ χωρίς μάσκα (χ.χ.). Εάν κάποιος λάβει υπόψη του την ύπαρξη ποικίλων πηγών απαξίωσης και καταγγελίας της ψυχαναλυτικής θεωρίας και πρακτικής (χριστιανικά περιβάλλοντα, κομμουνιστικό κόμμα, εκκλησία, όψιμα ανανήψαντες ψυχίατροι και ψυχοθεραπευτές) γίνεται εύκολα κατανοητή η σύγχυση που τυχόν επικρατεί στο αναγνωστικό κοινό περί τα ψυχαναλυτικά, δεδομένης μάλιστα και της απουσίας της σχετικής σοβαρής διδασκαλίας της ψυχολογίας στα σχολεία. Το ελληνικό κοινό μάλλον βρίσκεται σε χρόνια κατάσταση ιδεοληψίας, προκατάληψης και βεβαίως άγνοιας της φροϋδικής πρότασης. Η πρώτη αξιόλογη βιογραφία του Φρόυντ που μεταφράστηκε στα ελληνικά στη δεκαετία του 1990 είναι εκείνη από τον Οκτάβ Μαννονί[4], για την οποία ο Πήτερ Γκαίη στο βιβλίο που παρουσιάζουμε εκφράζεται με τα καλύτερα λόγια, καθότι πρόκειται για μια ενήμερη, ιστορικά επακριβή και μη αγιογραφική βιογραφία. Διατρέχεται μόνο από μία συναισθηματική επαφή πρώτης ποιότητας μεταξύ του βιογράφου (σημαντικού γάλλου ψυχαναλυτή) και του βιογραφούμενου Φρόυντ. Στην τρέχουσα ελληνική βιβλιογραφία έχει υπάρξει ένας εμπλουτισμός που επιτρέπει στον ενδιαφερόμενο αναγνώστη να ενημερωθεί πλήρως και με το δυνατόν πιο αντικειμενικό τρόπο. Πρόκειται για την βιογραφία του Έρνεστ Τζόουνς, για την εικονογραφημένη ζωή του Φρόυντ από τον Ερνστ Φρόυντ και συνεργάτες, από τον Λόμαν, από τον Μαζόρ, από την Βαϊσβάιλερ[5]. Προς όφελος της πληροφόρησης σχετικά με την ψυχαναλυτική βιβλιογραφία θα θέλαμε να αναφερθούμε σε δύο πρόσφατες εκδόσεις, σε μετάφραση από τα γαλλικά. Η μία αφορά την ανεκδιήγητη Μαύρη Βίβλο της Ψυχανάλυσης, με υπότιτλο Ζώντας καλύτερα χωρίς τον Φρόυντ, και η δεύτερη το βιβλίο του Μισέλ Ονφρέ Το λυκόφως ενός ειδώλου: Η φροϋδική μυθοπλασία. Έχουμε ήδη παρουσιάσει με άλλους συναδέλφους την άποψή μας για τη Μαύρη Βίβλο της Ψυχανάλυσης που, όπως ανέφερα στο σχετικό κείμενο, πρόκειται για τον μέλανα ζωμό του αντιψυχαναλυτικού φανατισμού. Ο δε Μισέλ Ονφρέ, βεντέτα στα γαλλικά κανάλια ενάντια στα ψυχαναλυτικά, κρατάει επί καιρό το μιντιακό προσκήνιο και δημιουργεί προβλήματα και φασαρίες, με όρους εντελώς αντίστοιχους με τον ρατσισμό των ακροδεξιών και άλλων φανατικών ομάδων[6]. Δεν θα ήταν πολύ τολμηρό αν κατατάσσαμε τους ψυχαναλυτικοφοβικούς στην ίδια συνομοταξία με τους κομμουνιστικοφάγους, τους ομοφοβικούς και όλη την παρέα των κομπλεξικών κατοίκων αυτού του πλανήτη. Ο Πήτερ Γκαίη επισκέφθηκε την Αθήνα το 2007 και μίλησε στο Μέγαρο Μουσικής. Ήταν πια μεγάλης ηλικίας και το σπινθηροβόλο του πνεύμα είχε αρχίσει να δύει. Είναι γεννημένος στο Βερολίνο το 1923, άθεος εβραϊκής καταγωγής και διέφυγε με την οικογένειά του το 1939 στις ΗΠΑ. Στο ελληνικό κοινό είναι γνωστός με τέσσερα τουλάχιστον δημοσιεύματα: τον Διαφωτισμό… (Θύραθεν, 2001), Το Κόμμα της ανθρωπότητας (Θύραθεν, 2010), την Πνευματική ζωή στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης… (Νησίδες, 2010) και το ανά χείρας βιβλίο. Με την ευκαιρία της αθηναϊκής του παρουσίας, έδωσε συνέντευξη στην Έλενα Πατρικίου, η οποία δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Αυγή στις 25 Νοεμβρίου 2007 και που αναδημοσιεύεται στο περιοδικό Σύναψις, τχ. 29. Ο τίτλος της συνέντευξής του είναι «Ο ιστορικός οφείλει να είναι αλλεργικός στις μονοσήμαντες ερμηνείες». Εάν αυτός ο τίτλος φαντάζει κάπως σκοτεινός, θα πρέπει να τοποθετήσουμε, όπως ήδη κάναμε εν μέρει, το ζήτημα της ψυχαναλυτικής ιστοριογραφίας στα πλαίσια της επιστημολογικής της υπόστασης, αλλά και των προβλημάτων που προκύπτουν από τα υπέρ και κατά του Φρόυντ πάθη. Προτού προσεγγίσουμε τη βιογραφία του Φρόυντ από τον Πήτερ Γκαίη, θα θέλαμε να υποσημειώσουμε κάποια στοιχεία τα οποία παρουσιάζονται πολλές φορές στην ιστορική έρευνα, κυρίως όταν πρόκειται για πρόσωπα μιας κάποιας σημασίας ή και μιας κάποιας αξίας. Έχουμε ήδη επισημάνει, με την ευκαιρία μιας άλλης σειράς ερευνών μας, που αφορούσαν τη ζωή και το έργο του έλληνα ποιητή και ψυχαναλυτή Ανδρέα Εμπειρίκου, τις δυσκολίες που οι κληρονόμοι των βιογραφουμένων, εκόντες άκοντες, θέτουν στο έργο του ιστορικού ερευνητή. Για τους άκοντες μπορούμε εύκολα να φανταστούμε ότι πρόκειται πιθανόν για ασυνείδητα επιθετικά ρεύματα και για υπόρρητα συμφέροντα. Για τους εκόντες υπάρχει μια ποικιλία πιθανών αιτίων που δυσκολεύουν και παραχαράσσουν την ιστορική έρευνα. Εδώ αναφερόμαστε στο δημόσια γνωστό σκάνδαλο της λογοκρισίας των δημοσιευμένων αρχείων του Φρόυντ καθώς και την απόκρυψη κατά το δοκούν από τους κληρονόμους του ποικίλων δεδομένων που τον αφορούν σε πρώτο βαθμό. Την πρακτική αυτή την συνέχισαν στον χώρο της ψυχανάλυσης και οι κληρονόμοι του Ζακ Λακάν, αλλά αυτή η πολιτική έχει γενικευτεί, καθότι πολλές φορές τα ήθη περί των κληροδοτημάτων και της χρησιμοποίησής τους δεν είναι επαρκώς σαφή, έτσι ώστε μια ερευνητική προσπάθεια να γίνεται χωρίς ιδεολογικά και υλιστικά προσκόμματα. Εδώ λοιπόν μπορούμε να προβούμε σε μία μικρή σύγκριση μεταξύ της μνημειώδους τρίτομης βιογραφίας του Φρόυντ από τον Έρνεστ Τζόουνς και της βιογραφίας του Πήτερ Γκαίη. Η βιογραφία του Τζόουνς (που κυκλοφόρησε συντομευμένη σε ένα τόμο – αυτή που διαθέτουμε άλλωστε και ελληνικά) χαρακτηρίζεται από χρήσιμες πληροφορίες και πολλές λεπτομέρειες, μόνο που είναι επιλεκτικά λογοκριμένη κατά τις απόψεις του συγγραφέα, της Άννας Φρόυντ και του ψυχαναλυτικού ιερατείου που ήλεγχε τότε την κατάσταση. Ο Τζόουνς δεν ήτανε ιστορικός, ήτανε πιστός οπαδός και υποστηρικτής της Φροϋδικής ψυχανάλυσης και ίσως ο πιο σημαντικός και ισχυρός προπαγανδιστής και πρεσβευτής των ιδεών του Βιεννέζου Δασκάλου. Η ιστοριογραφία του χαρακτηρίζεται από τις ιδεοληψίες του, από τις πολιτικές του απόψεις και από πρακτικές τις οποίες στο επίπεδο των θεσμών πολλές φορές αυθαίρετα εφάρμοσε. (Πρόκειται π.χ. α) για τη στάση του απέναντι στους Εβραίους ψυχαναλυτές στη χιτλερική Γερμανία, β) για την εγκαθίδρυση της ψυχανάλυσης στην Βόρεια Αμερική και κυρίως για τις αποφάσεις του σχετικά με την εγκατάσταση των Ναζί Γερμανών ψυχαναλυτών στη Λατινική Αμερική μετά τον πόλεμο. Όλα αυτά τα στοιχεία είναι διαθέσιμα βιβλιογραφικά). Μια ενδιάμεση περίπτωση μεταξύ Τζόουνς και Γκαίη μπορεί να θεωρηθεί η γαλλίδα ιστορικός και ψυχαναλύτρια Ελιζαμπέτ Ρουντινεσκό, προϊόν της φιλελευθεροποίησης στην εκπαίδευση ψυχαναλυτών στη μεταπολεμική Γαλλία (δεν γίνονταν ψυχαναλυτές, μόνον ψυχίατροι…). Η συστηματική και με δεδηλωμένη μεθοδολογία μελέτη του ψυχαναλυτικού κινήματος και των ψυχαναλυτών στη Γαλλία και τον γαλλόφωνο κόσμο μάς έδωσε πολύτιμα εργαλεία κατανόησης της διάδοσης των ιδεών του Φρόυντ. Μεταπολεμικά ο γαλλικός ψυχαναλυτικός χώρος συγκλονίστηκε από σειρά διαφωνιών και αντιθέσεων, ώστε πέραν από την διεκδίκηση της όποιας ορθοδοξίας υπήρξαν επιπλέον διαμάχες σχετικά με την κατανόηση και την ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων. Χαρακτηριστική υπήρξε η υβριστική διαμάχη στον ημερήσιο γαλλικό τύπο μεταξύ Ρουντινεσκό και του μείζονος «ορθόδοξου» γάλλου ψυχαναλυτή Αντρέ Γκριν. Πέραν όμως από τις διαφωνίες που βρίσκουν εύκολη ερμηνεία από τα ανθρώπινα πάθη, η διαρκής εξέλιξη της επιστήμης της ιστορίας και τα συνεχώς ανανεούμενα ερευνητικά της εργαλεία τροφοδοτούν συνεχόμενες κριτικές και συζητήσεις. Παράδειγμα χαρακτηριστικό αυτής της συζήτησης είναι το κείμενο «Γιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου» που δημοσίευσε, σε μετάφραση από την New York Review of Books, η Athens Review of Books.[7] Ας έρθουμε τώρα στην ελληνική έκδοση που εδώ μας απασχολεί. Στην κομψή έκδοση που έχουμε στην διάθεσή μας με τίτλο Sigmund Freud: Μια σύγχρονη προσωπογραφία (παραλλάσει σαφώς ο τίτλος από τον αρχικό αγγλικό αλλά και γαλλικό και γερμανικό τίτλο, Μια ζωή για την εποχή μας!), ο συγγραφέας, ο γερμανοαμερικανός επαγγελματίας ιστορικός Πήτερ Γκαίη, έχοντας διακριθεί προγενέστερα και βραβευτεί επανειλημμένως για το έργο του, παρέδωσε τη μέγιστη βιογραφία του Φρόυντ μετά από την έκδοση 18 ερευνών και βιβλίων. Επιπλέον, πριν από την συγγραφή τού Φρόυντ έκανε δύο σημαντικές κινήσεις ως προς αυτό το έργο: α) Το 1970 εγγράφηκε στο Ψυχαναλυτικό Ινστιτούτο του Νιού Χαίηβεν και ακολούθησε πλήρως την εκπαίδευση του ψυχαναλυτή και β) Το 1985 δημοσίευσε το εξαιρετικό του δοκίμιο Freud for Historians, μέσω του οποίου προέτρεπε τους επαγγελματίες ιστορικούς να εμπνέονται από τις μεθόδους της Ψυχανάλυσης. Να τονιστεί ότι ο Γκαίη, όπως και πολλοί άλλοι ειδικοί, θεωρούν ως απαρχή της ψυχοβιογραφίας το δοκίμιο του Φρόυντ για τον Λεονάρντο ντα Βίντσι. Αυτή η διαδρομή, είναι κατά την γνώμη μας, το μείζον μάθημα σωφροσύνης προς τους ποικίλους ερασιτέχνες ψυχαναλυτικούς ιστοριογράφους και αναιδείς απαρνητές της ιστορικής ουσίας προς όφελος κορπορατίστικων συμφερόντων και ιδεοληψιών. Το μεταφρασμένο κείμενο για τον Φρόυντ, με υπογραφή του δόκιμου μεταφραστή Ιάκωβου Κοπερτί, διαβάζεται άνετα και σε καλεί σε ανάγνωση όπως κάποιος διαβάζει ένα ποταμιαίο μυθιστόρημα… Μόνο που εμφανώς δεν ήτανε αυτή η πρόθεση του Πήτερ Γκαίη, όπως άλλωστε το δηλώνει ρητώς και στη συνέντευξη στην οποία αναφερθήκαμε πιο πάνω. Θα επαναλάβουμε, αυτός ο Φρόυντ είναι ένας θησαυρός πληροφοριών και ένα σχολείο ιστορικής μαθητείας. Τώρα, γιατί οι εκδότες κάνουν την «οικονομία» βασικών βιβλιογραφικών πληροφοριών είναι απορίας άξιον. Λόγου χάρη, δεν δηλώνεται σαφώς από ποια γλώσσα έγινε η μετάφραση. Πριν την κυκλοφορία του βιβλίου στα εκδοτικά γραφεία κυκλοφορούσε η πληροφορία ότι πρόκειται για μία μετάφραση εκ του γερμανικού. Άλλωστε αυτό υπονοείται από το γεγονός ότι το πλούσιο μεταφραστικό έργο του Κοπερτί, σύμφωνα με το Google, είναι από τα γερμανικά. Όταν ο Γκαίη λέει βιβλιογραφικό δοκίμιο εννοεί βιβλιογραφικό δοκίμιο και όχι «βιβλιογραφία». Αυτό το σήμα κατατεθέν του συγγραφέα μας σημαίνει γράφω ένα δεύτερο παράλληλο βιβλίο για να αξιολογήσω τις πηγές μου. Όμως το κύριο λάθος της έκδοσης, που συχνά Έλληνες εκδότες διαπράττουν, υποθέτω για λόγους οικονομικούς, είναι η απουσία του index. Τέτοια βιβλία χωρίς το βασικό εργαλείο του index είναι χάρτης χωρίς ονόματα και γεωγραφικές ενδείξεις. Κρίμα για τον κόπο του μεταφραστή και τα έξοδα των εκδοτών. Αφήσαμε τελευταίο ένα σχολαστικό πλην όμως σημαντικό σχόλιο: Το πρόβλημα της μετάφρασης του συνολικού έργου του Φρόυντ στις μείζονες δυτικές γλώσσες. Ο Πήτερ Γκαίη μεταφράζει στα αμερικάνικα ο ίδιος τις κατά την γνώμη του δόκιμες εκδόσεις των έργων του Φρόυντ. Δεν χρησιμοποιεί την περιβόητη Standard Edition, ούτε την οποιαδήποτε έκδοση στα γερμανικά. Η συζήτηση όμως για τις μεταφράσεις των έργων του Φρόυντ θα καταλάμβανε ένα άλλο δοκίμιο. (Το ίδιο πρόβλημα βέβαια υπάρχει και στα ελληνικά και προεκτείνεται και στις μεταφραστικές επιλογές του Κοπερτί…)[8]. Εν κατακλείδι χαιρετούμε την έκδοση της μέγιστης αυτής βιογραφίας του Φρόυντ στα ελληνικά και ελπίζουμε πως θα μπορέσει επιτέλους να αρχίσει μία προσεκτική και κριτική προσέγγιση της Ψυχανάλυσης στην Ελλάδα. [1] Έχουμε υπόψη μας: (α) Peter Gay, Sigmund Freud: A life for our time, MacMillan, Papermac, London 1989 [11988], pp. 810 και (β) Peter Gay, Freud: Une Vie, transl. Tina Jolas, introduction Catherine David, Hachette, Paris 1991, pp. 901. [2] Γιάννης Μουρέλος, «Ο ιστορικός ερευνητής αντιμέτωπος με τη συνείδησή του», στο Από ποιον, για ποιον και πώς γράφεται η Ιστορία, Εταιρεία Σπουδών Σχολής Μωραΐτη, Αθήνα 2011, σελ. 23. [3] Χαρακτηριστική και διασκεδαστική περίπτωση σε αυτό το πεδίο είναι το Tilman Spengler, Lenins Hirn, 1991. Έχουμε υπόψη μας τη γαλλική μετάφραση Tilman Spengler, Le cerveau de Lénine, Alinea, Aix-en-Provence 1992. [4] Οκτάβ Μαννονί, Φρόυντ, μτφρ. Αλεξάνδρα Βουδούρη, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1993. [5] (α) Ernest Jones, Σίγκμουντ Φρόυντ: Η ζωή και το έργο του, μτφρ. Ξενοφώντας Κομνηνός, Ίνδικτος, Αθήνα 2003 (πρόκειται για τη μετάφραση της συντομευμένης σε έναν τόμο τρίτομης βιογραφίας του Φρόυντ), (β) Ερνστ Φρόυντ, Λούσυ Φρόυντ και Ίλζε Γκρούμπριχ-Σημίτη, Σίγκμουντ Φρόυντ: Η ζωή του σε εικόνες και κείμενα, επιμ. Γ. Κουγιουμουτζάκης, μτφρ. Κ. Ανδρουλιδάκης, Μ. Μαρκοδημητράκη, Γ. Κουγιουμουτζάκης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2006, (γ) Hans - Martin Lohmann, Φρόυντ, επιμ. Αλεξάνδρα Μακροπούλου, μτφρ. Δανάη Παναγιωτοπούλου, Πλέθρον Αθήνα 2006, (δ) René Major, Chantal Talagrand, Φρόυντ, μτφρ. Ελένη Κουκούλη, Άννα Πίγκου, Κασταλία, Αθήνα 2007, (ε) Έβα Βαϊσβάιλερ, Φρόιντ: Η βιογραφία μιας οικογένειας, μτφρ. Νίκος Δεληβοριάς, Μεταίχμιο, Αθήνα 2008. [6] (α) Catherine Meyer (επιμ.), Η Μαύρη Βίβλος της Ψυχανάλυσης. Ζώντας καλύτερα χωρίς τον Φρόιντ, μτφρ. Δροσούλα Τσαρμακλή, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2007. Σχετική κριτική παρουσίαση έχει γίνει από τους Γ. Ζέρβα, Μ. Μητροσύλη, Θ. Τζαβάρα, βλ. Διαβάζω, τχ. 477, Σεπτ. 2007, (β) Μισέλ Ονφρέ, Το λυκόφως ενός ειδώλου. Η φροϋδική μυθοπλασία, μτφρ. Θ. Καραβατζή, Δ. Γεράση, Εξάντας, Αθήνα 2012. [7] Φρέντερικ Κρουζ, «Γιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου»: Μέρος πρώτο. The Athens Review of Books, Νοέμβριος 2011, τχ. 23, σ. 55-60 και Μέρος δεύτερο, Δεκέμβριος 2011, τεύχος 24, σ. 55-59. [8] Κλασική συζήτηση για το θέμα της μετάφρασης των έργων του Φρόυντ στα αγγλικά υπάρχει στο Bruno Bettelheim, Freud and Man’s Soul, Vintage Books, Νέα Υόρκη 1984.

Η μέγιστη βιογραφία του Φρόυντ

Σύνδεση