Η συγκρότηση μιας φιλελληνικής ιδεολογίας

Πρώτη περίοδος Γαλλία: 1897-1924 Ο Οκτάβιος Μερλιέ, γεννήθηκε το έτος 1897 στη βιομηχανική πόλη της βόρειας Γαλλίας, το Ρουμπαί, όπου και παρέμεινε έως τις πρώτες εγκύκλιες σπουδές του. Στο αστικό οικογενειακό περιβάλλον του, η παιδεία συνιστούσε την απόλυτη προτεραιότητα. Εγκατέλειψε τη γαλλική επαρχία για να φοιτήσει στο Λύκειο Henri IV, στο Παρίσι. Εν αρχή ήσαν οι αρχαίοι. Στο περιώνυμο γαλλικό λύκειο απέκτησε γλωσσική επάρκεια στα λατινικά και τα αρχαία ελληνικά. Νεαρός αστός, κληρονόμος ενός λόγιου φιλελληνισμού με ηλικία τουλάχιστον δυο αιώνων στον γαλλικό χώρο, στα πρώιμα χρόνια της πνευματικής του διαμόρφωσης γαλουχήθηκε –ανάμεσα σε άλλα– με έλληνες κλασικούς συγγραφείς. Μελετώντας τα κείμενα της αρχαίας γραμματείας οδηγήθηκε στα απτά επιτεύγματα του ελληνικού πολιτισμού, στην αρχαία τέχνη. Οι κυριακάτικοι περίπατοι με την αδελφή του Οκταβία στα μουσεία –στη γλυπτοθήκη, στο Λούβρο, η σωματική σχεδόν επαφή με τα έργα τέχνης– διέπλασαν την καλλιτεχνική ευαισθησία του, διεύρυναν το γνωστικό του πεδίο. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος θα σημάνει την ανακοπή των σπουδών του και την μετάταξή του στα έμπεδα των μαχών. Αρχές του 1916, παλικαράκι στα δεκαοκτώ του, καλείται να υπηρετήσει τις ένοπλες δυνάμεις. Επιστρατεύεται, τραυματίζεται· τέλος, παρασημοφορείται. Όμως, η καθημερινή συμβίωση με την οδύνη του πολέμου οδήγησε στην καταφυγή σε άλλους κόσμους: με το όπλο παρά πόδα φαντάζεται μελλοντικά ταξίδια στη Μεσόγειο. Όπως διατυπώνει στην αλληλογραφία του επιθυμεί διακαώς να γνωρίσει τη Ρώμη, σχεδιάζει νοερά αποστολές στην Ανατολή, στη Θεσσαλονίκη, την Κωνσταντινούπολη. Στο μέτωπο θα παραμείνει συνολικά σαράντα πέντε μήνες. Σε τούτο το διάστημα κύριος μέντοράς του στην περιπέτεια της σκέψης, ο Ουμβέρτος Περνώ (Hubert Pernot), καθηγητής στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόννης, τον συμβουλεύει να εμπλουτίσει μεθοδικά το νεοελληνικό του γλωσσικό οπλοστάσιο: με το λεξικό υπό μάλης προσθέτει κάθε ημέρα μια τουλάχιστον νέα λέξη στο σημειωματάριό του. Ονειρεύεται τον ιδεώδη τόπο – μια μικρή κάμαρα όπου θα μπορούσε να εργαστεί. Διεκδικεί το δικαίωμα ανασυγκρότησης μέσα σε τέσσερις τοίχους. Οι κλαγγές των όπλων ας μείνουν πίσω. Ο επιστρατευμένος νέος σημειώνει: Αυτό που χρειάζομαι πάνω απ’ όλα είναι τα βιβλία μου, μια ολόκληρη βιβλιοθήκη όπου θα μπορέσω να αποξεχαστώ. Το 1916, όταν οι επικεφαλής σχεδιάζουν την απόβαση εκστρατευτικού σώματος κληρωτών στη Βόρειο Ελλάδα, εκείνος φλέγεται από την επιθυμία να συμπεριληφθεί στην ομάδα που θα φτάσει έως τη Θεσσαλονίκη, αλλά το αίτημά του μένει αναπάντητο. Δεν είναι λοιπόν ο Παρθενώνας που μαγνητίζει τον νεαρό διανοούμενο. Άραγε η επιλογή της συγκεκριμένης βορειοελλαδίτικης πόλης σηματοδοτεί μιαν οιονεί χειραφέτηση από την κληρονομιά της κλασικής αρχαιότητας; Το αρχαίο ελληνικό κάλλος δίνει τη θέση του στον βυζαντινό μεσαίωνα και στη νεώτερη εποχή; Η μόλις απελευθερωμένη Θεσσαλονίκη από πόλη πολυεθνική καθιερώνεται τώρα ως πόλη αμιγώς βυζαντινή. Στην Αθήνα, ένας καθηγητής, ο Αδαμάντιος Αδαμαντίου, έχει μόλις εκδώσει το έργο Η Βυζαντινή Θεσσαλονίκη (1914). Παράλληλα, ο Οκτάβιος αναλογίζεται τις ιστορικές πόλεις του Νότου, τη Σχολή της Ρώμης, τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή των Αθηνών. Με τη λήξη του πολέμου, τραυματίας, επιστρέφει στο Παρίσι όπου επιχειρεί να ξαναπιάσει το νήμα της ζωής του. Στο Lycée Henri IV ως απλός μαθητής παρακολουθεί τον φιλόσοφο Αλαίν. Την ίδια εποχή εγγράφεται στη Σορβόννη στη Faculté des letters, όπου προσέρχεται συστηματικά τις νεοελληνικές παραδόσεις του Περνώ με την επιστασία του οποίου εκπονεί τις πρώτες του επιστημονικές εργασίες. Το 1920 αρχίζει να δουλεύει τη διδακτορική του διατριβή για τα ελληνικά της Καινής Διαθήκης: La langue du quatrième évangile. Θα την υποστηρίξει στη Σορβόννη, το 1945, με λίαν καλώς. Η τριανδρία Αιμίλιος Λεγκράν, Ουμβέρτος Περνώ, Οκτάβιος Μερλιέ σηματοδοτεί μια διαδοχή τριών γενεών. O ίδιος ο Περνώ υπήρξε μαθητής του Émile Legrand (1841-1903), θρεμμένος με τη δημώδη βυζαντινή και νεοελληνική παράδοση. Τη δεκαετία 1915-1925 οι πανεπιστημιακές παραδόσεις του επικεντρώνονταν στον Διγενή Ακρίτα, τα Προδρομικά ποιήματα, τη Θυσία του Αβραάμ, τον Ερωτόκριτο, αλλά και τον Κάλβο, τον Λασκαράτο, τον Κωστή Παλαμά. Με τα έργα αυτά ανατράφηκε και ο τρίτος, κατά σειρά, νεοελληνιστής, Οκτάβιος Μερλιέ. Αν γράψω ποτέ, όπως ο Μάρκος Αυρήλιος, σε ποιους χρωστώ ό,τι έγινα, θα μπει ο Περνώ στην πρώτη σειρά των καθηγητών που μου άνοιξαν τα μάτια στην επιστημονική έρευνα. Αλλά δε θα ξεχάσω ποτέ την καλωσύνη, την πατρική στοργή και τη φιλία του δασκάλου. Πριν τον γνωρίσω, το 1915, η Ελλάδα ήταν για μένα ο αρχαίος ελληνισμός. Αιώνιοι τόποι με θεούς και ημίθεους. Αυτής της Ελλάδας της έλειπε η ζωή. Με τα λόγια αυτά ο Οκτάβιος Μερλιέ (1897-1976), πενηντάχρονος πια, αποτίει φόρο τιμής στη μνήμη του μέντορά του Ουμβέρτου Περνώ (1870-1946) σε ένα επιμνημόσυνο αφιέρωμα του 1947 στο περιοδικό Νέα Εστία. Πράγματι, εκείνος πρώτος οδήγησε τον Οκτάβιο, έφηβο ακόμη, από την αρχαιολατρική παράδοση της Ευρώπης του Βίνκελμαν στην Ελλάδα της ορθοδοξίας και του Ευαγγελίου. Μετά το 1922 και τη δραματική έκβαση της ιστορίας ο νεαρός Γάλλος έρχεται από την Εσπερία στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, όπου έμελλε να αξιοποιήσει τη μαθητεία κοντά στον δάσκαλο, δηλαδή να ερευνήσει από αυτοψία, ως επιστήμονας, την κληρονομιά της χριστιανικής Ανατολής. Στην πατρίδα του, τη Γαλλία, όπου έζησε το πρώτο κομμάτι της ζωής του, εφοδιάστηκε με τα διανοητικά εργαλεία εκείνα που θα του επέτρεπαν να προσεγγίσει μέσα από τη λογιοσύνη «την κοιτίδα των αρχαίων θεών», τον γεωγραφικά άγνωστό του, έως τότε, τόπο. Με την εγκατάστασή του στην Ελλάδα η κεκτημένη θεωρητική γνώση για την ιστορία του τόπου βάθυνε μέσα από την άμεση επαφή με τον χώρο και τους ανθρώπους. Οικοδόμησε τη φιλελληνική του συνείδηση αφού πρώτα αναμετρήθηκε με τον γραπτό πολιτισμό, με την τυπογραφία, τα χειρόγραφα, τις παλαιές εκδόσεις, ενώ πολύ αργότερα συναπαντήθηκε με το χνούδι των φύλλων της συκιάς, το φως της Μεσογείου, το μπλε της θάλασσας και το άσπρο του ασβέστη. Θα έλεγα ότι η θρησκευτική παιδεία του Μερλιέ εντάσσεται σε ένα πνευματικό ρεύμα εγγύτερο στον θετικισμό, στην επιστημονική σκέψη, και στηρίζεται στην αποδεικτική ισχύ τού πειράματος παρά σε ένα αρραγές σύστημα πίστης τού μη ερεύνα. Ας αναδιφήσουμε τις οικογενειακές του καταβολές μέσα από τη μαρτυρία της αδελφής του Οκταβί Μερλιέ: Οι γονείς μας, χριστιανοί το θρήσκευμα, μας ανέθρεψαν σε κλίμα ελευθερίας. Δεν ήσαν οι ίδιοι φιλακόλουθοι και ποτέ δεν μας πήγαιναν στην εκκλησία. Παρά ταύτα, η μητέρα μας, όταν ήμασταν παιδιά μας είχε μάθει το Πάτερ ημών και το Άβε Μαρία. Στο Παρίσι, τις Κυριακές, ο πατέρας μας ενίοτε σύχναζε στην Παναγία των Παρισίων. Διαπαιδαγώγηση χαλαρά φιλελεύθερη, λοιπόν, που δεν απέκλειε και το αντίθετό της. Ο μαθητής Οκτάβιος, με τη σύμφωνη γνώμη των γονιών του μετέχει, αρχικά, σε σεμινάρια θεολογίας στο λύκειο και παρίσταται στην κυριακάτικη λειτουργία. Ακολουθεί, στην εφηβεία, η μετατόπισή του από τη θεολογία στη φιλοσοφία, με τη μελέτη Γάλλων και Ελλήνων στοχαστών – Μποσουέ, Φενελόν, αλλά και Σωκράτης, Επίκτητος ή Πλούταρχος. Η σχέση του με τη θρησκεία μεταβαλλόμενη στο κύλισμα του χρόνου, ανάλογα με την εκάστοτε περιρρέουσα ατμόσφαιρα, στην κήρυξη του πολέμου συνυφαίνεται με τον πατριωτισμό. Σημειώνει τον Ιούλιο του 1916: Μπροστά μου αναδυόταν η ανάμνηση όσων δεν δείλιασαν να προσφέρουν τα πάντα για να συμβάλλουν στο μεγαλείο της Γαλλίας. Αυτό ακριβώς πρέπει να γίνει με όποιο κόστος. Έπρεπε λοιπόν να αποδείξω ότι ένας χριστιανός ένας καθολικός γνωρίζει και δε διστάζει να δείξει ποιο είναι το καθήκον του. Αργότερα, αποστασιοποιείται πλήρως από μια θρησκευόμενη τυπολατρική εκδοχή ζωής. Αυτοσυστήνεται ως γεννηθείς καθολικός. Τίποτε άλλο. Μεταποιεί την πίστη του σε ενεργό ενδιαφέρον για το φαινόμενο της θρησκείας – δηλαδή υιοθετεί την απόσταση του παρατηρητή, του ερευνητή. Από εκεί και ύστερα θα πρυτανεύσει η γερή θεολογική του κατάρτιση, η λογιοσύνη, και όχι πλέον η μέθεξη στη θρησκευτική πίστη καθεαυτή. Τότε ανοίγεται μπροστά του ένας ολόκληρος κόσμος, το ακένωτο επιστημονικό πεδίο: εάν η θρησκεία αντιμετωπίζεται ως πολιτισμικό μόρφωμα, τότε η ορθοδοξία συνιστά την βασιλική οδό για την κατανόηση του ελληνισμού. Η ενασχόληση με τον κόσμο των Ευαγγελίων παραπέμπει στους ιδεολογικούς προσανατολισμούς του δασκάλου Ουμβέρτου Περνώ ο οποίος δηλώνει τυπικά προτεστάντης και ουσιαστικά θρησκευτικά ανεξάρτητος. Όσο για την πολιτική διαμόρφωση του Μερλιέ προπολεμικά, στα πρώτα γυμνασιακά χρόνια, καθοριστικό στάθηκε το περιβάλλον της επαρχίας των παιδικών του χρόνων όπου κυριαρχεί η μορφή του πατέρα, ενός επιστήμονα αφιερωμένου στην ιατρική. Ο γενάρχης, εμπνευσμένος από το όραμα του σοσιαλισμού συμμετέχει στα κοινά. Υποψήφιος στις δημοτικές εκλογές στο Ρουμπαί την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, αφού εκλεγεί δήμαρχος της μεγάλης υφαντουργικής πόλης θα κρατήσει, τελικά, απορριπτική στάση απέναντι στην πολιτική. Το 1909 συμβουλεύει τα παιδιά του: Αποφύγετε κάθε ανάμιξη με την πολιτική. Προχωρήστε στη ζωή βαδίζοντας τον ίσιο δρόμο δίχως λοξοδρομίσματα ακολουθώντας τη συνείδησή σας. Ανιχνεύονται εδώ ψήγματα της μελλοντικής διαμόρφωσης του νεαρού γόνου – ελευθεροφροσύνη, θαρραλέα, ανυποχώρητη στάση, αρετές των οποίων το τίμημα πληρώθηκε πολύ ακριβά. Ο Γιώργος Καλπαδάκης, στο επίμετρο του βιβλίου τής Νέλλης Ανδρικοπούλου για το ταξίδι του Ματαρόα, χαρακτηρίζει τον Μερλιέ και τον Μιλλιέξ «βαθειά θρησκευόμενους ανθρωπιστές, gauchistes chrétiens.» Νομίζω ότι ο χριστιανισμός του Μερλιέ δεν εντάσσεται σε ένα καθορισμένο αριστερό ή μη περίγραμμα, δεν αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη κομματική στράτευση. Κινείται στην κατεύθυνση ενός ρεύματος ιδεών όπου η ορθόδοξη παράδοση ως ερευνητικό πεδίο συγκροτούσε τον κατεξοχήν δίαυλο για την ασφαλή ερμηνευτική προσέγγιση του νέου ελληνισμού. Ο ανθρωπισμός, πάνω απ’ όλα, στην πλατιά αναγεννησιακή του εκδοχή, των humanitas, θεωρώ ότι υπήρξε το μακροβιότερο, σθεναρό και απαράλλακτο στοιχείο της ιδεολογικής του συγκρότησης. Tο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόννης συνιστά τον προθάλαμο - εργαστήρι για την γνωριμία του με την χώρα των ονείρων του. Εκεί σφυρηλατείται η σχέση του με τον Περνώ: σχέση ζωής. Εκεί θα γνωρίσει λόγιες γυναίκες, πρόσωπα του έξω ελληνισμού που μελετούν τα κείμενα του νέου ελληνισμού. Η Πολύμνια Λάσκαρι από τη Σμύρνη. Εκεί και η ωραία θρακιώτισσα με τα σμιχτά φρύδια και το ονειροπόλο βλέμμα, η Μέλπω Λογοθέτη (1888-1979) από την Πόλη. Ταλαντούχα πιανίστα, αφού πρώτα γύρισε ολόκληρη την Ευρώπη ως πολλά υποσχόμενη σολίστ κλασικής μουσικής, αίφνης αλλάζει ρότα και σπουδάζει στη Σορβόννη θεωρία – μουσικολογία, φολκλόρ, εθνικές παραδόσεις. Το 1920 είναι ήδη lectrice των νέων ελληνικών στη Σορβόννη όταν πραγματοποιείται το συναπάντημα με τον Οκτάβιο, υπό την σκέπη του δασκάλου Περνώ. Τους χωρίζει περίπου μια δεκαετία· εκείνη ώριμη, εκείνος νεότερος. Η δραματική έκβαση του μικρασιατικού πολέμου το 1922 επισφραγίζει το οριστικό δέσιμο αμφοτέρων με τις τύχες του νέου ελληνισμού και επιταχύνει την κοινή απόφαση για εγκατάσταση στην Ελλάδα. Ο γάμος τους θα γίνει στο Παρίσι, τo 1923 στο Δημαρχείο του 6ου Διαμερίσματος. Για εκείνον η συγκεκριμένη ένωση συνιστά το πιο γερό χαρτί για την κοινωνική και ιδεολογική του ένταξη στον νέο ελληνικό χώρο – ο γάμος λειτουργεί ως πνευματικό διαβατήριο. Η ζωντανή παρουσία του νέου ελληνισμού στο οπτικό του πεδίο αποτελεί όψιμη κατάκτηση. Έως τότε η Ελλάδα για τον Οκτάβιο δεν είχε απτή εδαφική γεωγραφική διάσταση: την πρώτη περίοδο της ελληνικής μαθητείας του ο τόπος ταυτίζεται αποκλειστικά με την αρχαιότητα. Αποχαιρετώντας την πατρίδα του Γαλλία ο Οκτάβιος γράφει τον Δεκέμβριο του 1924 σε συγγενικό πρόσωπο: Γνωρίζεις ότι πηγαίνω στο Ινστιτούτο όπου και η École Giffard προσδεδεμένη στην Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή. Πρόκειται να διδάξω εκεί γαλλικά στους Έλληνες. Θα μάθω τα ελληνικά σε βάθος – και νέα και αρχαία. Θα επιχειρήσω να συσσωρεύσω τεκμηριωτικό υλικό για την Ελλάδα που θα μου χρησιμεύσει σε μελλοντικές έρευνες και ακόμα θα προσπαθήσω να ολοκληρώσω μια διατριβή. Ο Οκτάβιος διδάχθηκε τα νέα ελληνικά με τον ίδιο τρόπο που μελετούσε τις «νεκρές γλώσσες». Η πορεία στα νεοελληνικά γράμματα έχει αφετηρία τον κόσμο των αψύχων – φυλλομετρώντας σκονισμένα λεξικά, τυπωμένα χαρτιά, δίχως ζωντανά ακούσματα. Σε αυτό διέφερε ριζικά από την ελληνίδα συμβία του. Ό,τι για εκείνην, την ένθερμη δημοτικίστρια, αντιπροσώπευε τη σφύζουσα πραγματικότητα του μαχητικού δημοτικισμού, για τον Οκτάβιο αποτελούσε μια μονήρη εργαστηριακή ενασχόληση σε κενό αέρος, την οποία όμως υποδόρια άρδευε η διακαής επιθυμία του συναπαντήματος με τον υπαρκτό χώρο, την Ελλάδα. Προηγήθηκε η επί χρόνια ιχνηλάτηση του πεδίου στον δοκιμαστικό σωλήνα, in vitro, πριν τη γείωσή του στην ελληνική πραγματικότητα. Είναι χαρακτηριστική η στάση του το 1922 απέναντι στη δραματική τροπή του Μικρασιατικού πολέμου και τη βυζαντινή κληρονομιά. Σημειώνει: Τότε στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο […] άκουσα από τρεις ελληνίδες τον πιο σπαρακτικό θρήνο για τον ελληνισμό που είχε δολοφονηθεί, για την προδοσία των Μεγάλων Δυνάμεων […] για το σβήσιμο μέσα στο αίμα πολιτισμού τριών χιλιάδων ετών, για το απέραντο Βυζαντινό κράτος που υπήρξε για αιώνες πιο ευρωπαϊκό από τα κράτη της Ευρώπης και μονοκοντυλιάς είχε εξαφανιστεί κάθε ανάμνησή του από το χάρτη της υφηλίου… Δεύτερη περίοδοςΕλλάδα: 1924 -1940 Στις 31 Δεκεμβρίου του 1924 ο Οκτάβιος και η Μέλπω παίρνουν το πλοίο από τη Μασσαλία. Την 4η Ιανουαρίου 1925 ξεμπαρκάρουν στον Πειραιά. Μαζί με τις ταξιδιωτικές βαλίτσες κουβαλούν και τις αόρατες πνευματικές αποσκευές τους. Διαθέτουν ένα μεγάλο πολιτισμικό κεφάλαιο ευρωπαϊκής προέλευσης έτοιμο προς επένδυση στη χώρα υποδοχής. Η δεκαετία που συμπίπτει με την άφιξη του ζεύγους Μερλιέ στην Αθήνα είναι δεκαετία έντονων βυζαντινολογικών ζυμώσεων. Στη Δύση έχει ήδη πραγματοποιηθεί η ιστοριογραφική στροφή στις Μεσαιωνικές σπουδές γενικά – στο Βυζάντιο ειδικότερα. Οι νεοϊδρυμένες από το τέλος του 19ου αιώνα στο Μόναχο (1892) και στη Σορβόννη (1899) πανεπιστημιακές βυζαντινές έδρες έχουν αρχίσει να δίνουν γόνιμους καρπούς. Στη Γαλλία κατά τη δεκαετία του ’20 πληθαίνουν οι μελέτες για τη Βυζαντινή τέχνη και ιστορία. Στο ίδιο διάστημα, στον ευρωπαϊκό χώρο, θεσπίζεται το Διεθνές Βυζαντινολογικό Συνέδριο στο Βουκουρέστι (1924) στο Βελιγράδι (1927) και στην Αθήνα (1930). Τις συγκεκριμένες ευρωπαϊκές τάσεις όχι μόνον θα μεταφέρουν από τη Δύση στα καθ’ ημάς οι νεόνυμφοι –ως πομποί–, αλλά θα λειτουργήσουν και ως δέκτες της εγχώριας βυζαντινής αύρας που διαχέεται σε ένα τμήμα της γηγενούς αθηναϊκής λογιοσύνης. Τα κοινωνικά δίκτυα υποδοχής των Μερλιέ είχαν τεθεί προ πολλού σε λειτουργία χάρη στη Μέλπω ήδη πριν ακόμα εκείνη φύγει για σπουδές στη Σορβόννη. Όταν λοιπόν έγγαμη πλέον επιστρέφει είναι τριάντα πέντε ετών, ιδεολογικά διαμορφωμένη και κοινωνικά ενταγμένη στην αθηναϊκή ζωή, διατηρώντας γερούς δεσμούς φιλίας με εξέχοντα μέλη της διευθυντικής τάξης. Η στενή της παρέα ζει στη σκιά του πρόσφατα δολοφονημένου Ίωνα Δραγούμη, καλλιεργώντας μια βυζαντινίζουσα ιδεολογία. Ιδού τα του δράματος πρόσωπα: Πηνελόπη Δέλτα, Αθανάσιος Σουλιώτης - Νικολαΐδης, Χρύσανθος Φιλιππίδης μητροπολίτης Τραπεζούντος. Αν αναζητήσουμε λεπτομερέστερα τα απόρρητα προσωπικά δεδομένα θα διαπιστώσουμε ότι από τις αρχές της δεκαετίας του 1910 είχαν παγιωθεί οι μη κοινοποιημένοι αλλά ακατάλυτοι δεσμοί ανάμεσα στα μέλη του ιδιόμορφου κουαρτέτου: Πηνελόπη Δέλτα – Ίων Δραγούμης. Μέλπω Λογοθέτη – Αθ. Σουλιώτης-Νικολαΐδης. Τυλιγμένοι στο γοητευτικό μαγνάδι μιας πολλαπλής μυστικότητας που εκτεινόταν από την πολιτική έως την ερωτική τους ζωή, και τούμπαλιν, μοιράζονταν τα ίδια –ουτοπικά– όνειρα για έναν ελληνισμό με εθνικό κέντρο την Κωνσταντινούπολη. Στην ανέκδοτη ερωτική αλληλογραφία τού κατά πολύ πρεσβύτερου Σουλιώτη με την δεσποινίδα Λογοθέτη, την θρεμμένη με ευρωπαϊκή μουσική παιδεία, αποκαλύπτεται ότι εκείνος, πρώτος, προσανατολίζει την εράσμια ελληνίδα κόρη στο βυζαντινό μέλος. Στα 1914 την συμβουλεύει: «…Γίνετε μεγάλη artiste. Αν ασχοληθείτε με τη βυζαντινή μουσική θα έχετε μεγάλη ευτυχία…[…] Μπορείτε να γίνετε μεγάλη αρτίστα Ρωμιά, ανατολίτισσα…». Έτσι λοιπόν, πριν καν πατήσουν το πόδι στην πατρίδα, το χαλί της βυζαντινής πορφύρας είχε στρωθεί και για τους δυο. Οι Μερλιέ, στη διάρκεια της διαμονής τους στο σπίτι της οδού Σίνα, αναπτύσσουν μια κοινωνικότητα που περιείχε και το ιδεολογικά αντίθετό της· βενιζελικοί και μη συνυπάρχουν στο σαλόνι τους κάτω από την ομπρέλα της ελληνογαλλικής κουλτούρας. Συγκροτούν λοιπόν το διανοητικό περιβάλλον στο οποίο τόσο ο εκπατρισμένος Γάλλος όσο και η συμβία του επιδιώκουν να ενσωματωθούν ιδεολογικά. Εναρμονιζόμενοι με την ιστορική συγκυρία καλούνται να πραγματοποιήσουν τη μετάλλαξη του δυτικού παραδείγματος σε ελληνικό: δηλαδή να μετατρέψουν την ευρωπαϊκή τους πνευματική κληρονομιά σε ορθόδοξη χριστιανική / βυζαντινή παιδεία. ΜεσοπόλεμοςΟ εκκολαπτόμενος διανοούμενος Η Μέλπω με την επάνοδό της στην Ελλάδα θα αφήσει κατά μέρος την ευρωπαϊκή μουσική. Μελετά τη βυζαντινή παρασημαντική και ψάλλει νυχθημερόν ορθόδοξα εκκλησιαστικά άσματα. Τον παλαιό δάσκαλο της, Κωνσταντίνο Ψάχο της δεκαετίας του 1910, διαδέχεται τώρα ο άξιος μαθητής του Νικόλαος Χρυσοχοΐδης. Όσο για το Οκτάβιο, εκείνος θα στραφεί στη εκμάθηση των εβραϊκών, απαραίτητων για την ερμηνεία των ευαγγελίων. Το σπίτι ζει στον αστερισμό της ορθοδοξίας. Αυτή η διαδικασία εξελληνισμού / εκχριστιανισμού, η μετάλλαξη, δεν γίνεται εν κενώ αλλά σε συστοιχία με τα αιτήματα του Μεσοπολέμου, καθώς για ένα τμήμα της ιντελιγκέντσιας τα εθνικά χρώματα την ώρα εκείνη είναι βυζαντινά. Αλλά και ο δημιουργικός εμβαπτισμός στην ελληνική γλώσσα φέρει πρόσημο βυζαντινό καθώς πρώτη δουλειά που προτείνει ο διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής Σαρλ Πικάρ (Charles Picard) στον Μερλιέ είναι να μεταφράσει στα γαλλικά τον Οδηγό του Βυζαντινού Μουσείου του Γεωργίου Σωτηρίου. Ο φέρελπις μεταφραστής σημειώνει τον Ιανουάριο του 1925: Όσο για τη δουλειά μου πρώτα απ’ όλα ακούω να μιλάνε ελληνικά σχεδόν όλη την ημέρα, μιλάω πολύ συχνά και άρχισα να καταλαβαίνω καλά, είναι καταπληκτικό. Ο κύριος Πικάρ μου ζήτησε να μεταφράσω τον οδηγό του βυζαντινού μουσείου της Αθήνας – είναι γύρω στις 140 σελίδες. Έχω ήδη αρχίσει. Αυτό δεν θα μου αποφέρει τίποτα οικονομικά – μόνο το όνομά μου θα μπει στο εξώφυλλο. Αλλά θα μου μάθει πολλά για τη βυζαντινή τέχνη. Αλλά έμαθα ατέλειωτα πράγματα που αγνοούσα παντελώς και έτσι ανοίγονται μπροστά μου νέοι ορίζοντες. Ο Μερλιέ συνεργάστηκε στενά με τον Σωτηρίου, διευθυντή του νεότευκτου Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, ο οποίος ακριβώς πριν τη μικρασιατική ήττα είχε πραγματοποιήσει μέγα ανασκαφικό έργο στον αρχαιολογικό χώρο της Εφέσου. Το 1920 ο Σωτηρίου, οιστρηλατημένος από την εθνική ιδέα, έγραφε ότι «το διανοιγόμενον μέλλον εις τας χώρας της Ανατολής και την πόλιν των ονείρων μας τη Κωνσταντινούπολιν προοιωνίζεται μέγα». Αντ’ αυτού καλείται τώρα να διαχειριστεί τη μεγάλη απώλεια: να περιμαζέψει τα θρύψαλα ενός πολιτισμού για να ανατάξει μουσειακά το κλέος μιας οριστικά παρελθούσας εποχής. Η τροφοδοσία του νεοϊδρυμένου Μουσείου συνδέεται άμεσα με τα κειμήλια που κομίζουν οι εκπατρισμένοι στη χώρα υποδοχής. Η φιλία που δένει τον Μερλιέ με το ζεύγος Σωτηρίου θα επισφραγιστεί αργότερα, στα μέσα της δεκαετίας του 1950, όταν στην εκδοτική σειρά που εγκαινιάζει ο Μερλιέ αυτοπροσώπως θα συμπεριλάβει και δικές τους μελέτες. Ο Οδηγός του Βυζαντινού Μουσείου συνέβαλε σημαντικά στη γνώση της βυζαντινής τέχνης στην Ελλάδα. Η γαλλική μετάφραση εκδόθηκε το 1932. Πρόκειται για μια επίπονη άσκηση στη δημοτική γλώσσα και στην χριστιανική εκκλησιαστική ορολογία – μια μακροπρόθεσμη μυητική διαδικασία. Άραγε η δοκιμασία αποβλέπει συνειδητά από πλευράς του σε μια προετοιμασία για την μέλλουσα εργασία του, τη μετάφραση στα γαλλικά της Φόνισσας; Εκφράζει με τον τρόπο αυτό την επιθυμία να διεισδύσει στο παπαδιαμαντικό σύμπαν, να αποτυπώσει την θρησκευτική άλω που περιβάλλει με αγιοσύνη τα λογοτεχνικά πρόσωπα. Το ενδιαφέρον για την ορθόδοξη παράδοση συνιστά ένα μόνον σκέλος του πολυδιάστατου προτάγματος της ελληνικότητας. Ο Μερλιέ γράφει στις αδελφές του: Βρίσκομαι στην μελέτη των ελληνικών και της ελληνικότητας [grécité] σε όλο της το εύρος. Μόλις τελειώσω τη μετάφραση θα αφιερωθώ στην παλαιογραφία, θα μελετήσω παλαιές γραφές των πρώτων αιώνων της νεώτερης ιστορίας. Και όταν μάθω να διαβάζω αρκετά καλά τα χειρόγραφα θα πάω σε κάποια μοναστήρια […] για να κάνω έρευνες. Θεσμικά η παρουσία του Μερλιέ στη Γαλλική Σχολή από τη δεκαετία του 1920, όπως παρατηρεί και ο Ροζέ Μιλλιέξ, σηματοδοτεί μια κάποια αλλαγή πλεύσης. Ενώ οι έως τότε οι επιστημονικές αποστολές της École είχαν κατά κύριο λόγο ως αντικείμενο την ελληνική αρχαιότητα, επί των ημερών του το Γαλλικό Ινστιτούτο στράφηκε περισσότερο στη σύγχρονη Ελλάδα. Ο Οκτάβιος Μερλιέ με τη γυναίκα του Μέλπω μεταπολεμικά. Παράλληλα με τη μεταφραστική πρόσληψη του παπαδιαμαντικού έργου, ωθούμενος και πάλι από τον Περνώ, συντάσσει μια μελέτη για τη σύγχρονη Αθήνα που τιτλοφορείται Athènes moderne. Ο Μερλιέ από τη σκόνη των σητόβροτων και σκωληκόβροτων χειρογράφων βγαίνει στον καθαρό αέρα, στο Μοναστηράκι, στο Θησείο, στα παζάρια, με στόχο να κατακτήσει τον νέο ελληνισμό: από τις «νεκρές γλώσσες» των εκδόσεων Budé θα γνωρίσει τις τοπικές διαλέκτους των επαρχιωτών της οδού Αθηνάς, τους πλανόδιους των λαϊκών αγορών, την πάλλουσα καθημερινότητα. Ο Μερλιέ κάνει το βήμα και μεταφέρεται λοιπόν από την αρχαία στη σύγχρονη αγορά. Το βιβλιαράκι Athènes moderne κυκλοφορεί στα γαλλικά στη σειρά Le Monde Hellénique των εκδόσεων Belles Lettres, το 1930. Επιχειρεί μια γείωση στη σύγχρονη ζωή και τα προβλήματά της χαρτογραφώντας την παλαιά πόλη με τις αρχαιότητες, το βαυαρικό παρελθόν της, αλλά και την απότομη πληθυσμιακή επέκτασή της. Καταγράφει το προσφυγικό φαινόμενο, τις συνθήκες διαβίωσης των εκπατρισμένων μικρασιατών στον αστικό χώρο της πρωτεύουσας. Σαν τα πράγματα να είναι ιδωμένα από την πλευρά των γηγενών και όχι ενός ξένου παρατηρητή. Στις διαδικασίες ενσωμάτωσής του στον ελληνικό χώρο περιλαμβάνονται, τέλος, και τα προγραμματικού χαρακτήρα ταξίδια-αποστολές που πραγματοποιεί μόνος ή με τη συντροφιά της Μέλπως. Η γνωριμία του με τον ελλαδικό χώρο οργανώνεται με βάση τον εντοπισμό των τόπων μνήμης –lieux de mémoire– του νέου ελληνισμού. Ο Μερλιέ δεν είναι ο ταξιδιώτης που γυρεύει τη φυγή από τον πολιτισμό. Η Ελλάδα αντιπροσωπεύει γι’ αυτόν ένα πεδίο εξόρυξης πολύτιμου μετάλλου – υλικού για την επιστημονική προσέγγιση και την αποκατάσταση της ιστορικής στρωματογραφίας του τόπου. Σημειώνει για τη δημιουργική του σύμπραξη με τον Περνώ: Θα συνεργαζόμασταν για τη μελέτη του ελληνικού θρησκευτικού αισθήματος, όπου ξαναβρίσκονται τόσα στοιχεία της ελληνικής λατρείας μέσα στη σημερινή θρησκευτικότητα, καθώς φαίνεται στη λαογραφία, αλλά και σε έργα λογοτεχνικά από τα πιο αντιπροσωπευτικά της Ελλάδας, του Παπαδιαμάντη, του Παλαμά, του Σικελιανού. Όπως στην ελληνική γλώσσα τους τίποτε δε χάθηκε, έτσι και στο θρησκευτικό τους αίσθημα επέζησαν πολλές δοξασίες και παραδόσεις με τις οποίες ανατράφηκαν όλες οι γενιές των Ελλήνων. Αυτές οι μελέτες, έλεγα στον Περνώ, με κρατούν στην Ελλάδα. Αναμφίβολα, ο τρόπος που προσεγγίζει τη λαϊκή θρησκευτικότητα πηγάζει από την ιδεολογική μήτρα του Μεσοπολέμου. Δεν είναι μόνον η σύνδεση αρχαιότητας με τον νέο ελληνισμό, αλλά και η έμφαση που δίνεται τώρα τον ενδιάμεσο κρίκο, το Βυζάντιο, που έρχεται να ενισχύσει τη θεωρία της γλωσσικής και ιστορικής συνέχειας. Σε αυτήν την προοπτική εντάσσονται και τα ταξίδια από την άφιξή του στην Αθήνα έως την έναρξη του πολέμου – διανύει μια δεκαπενταετία μεστή περιηγήσεων. Πρώτα στη σειρά έρχονται τα νησιά του Αιγαίου. Από το καλοκαίρι του 1925, στη Μύκονο, ψάχνει για αρχεία, για ό,τι ωραίο η υποτελής στους Τούρκους Ελλάδα κατόρθωσε να δημιουργήσει. Αντιγράφει, μεταφράζει διαθήκες, προικοσύμφωνα, φωτογραφίζει εικονοστάσια, φορητές εικόνες, κρατάει σημειώσεις. Ταξιδεύει και στην Τήνο, στο κέντρο της χριστιανικής λατρείας, την Λούρδη της Ελλάδας. Ακολουθεί η Δήλος –μοναδική εξαίρεση αρχαιολογικού προχριστιανικού μνημειακού τόπου– όπου η École Française κάνει συστηματικές ανασκαφές. Στη Σύρα καταγράφει τις σκέψεις του περί θρησκείας, αλλά και στην Πελοπόννησο αναπαριστά νοερά στον Μυστρά την παλαιολόγεια εποχή. Στην Αγόριανη, στον Παρνασσό τον απασχολεί το ζήτημα της προσέγγισης των Εκκλησιών. Έπονται τα δυο μεγάλα προσκυνηματικά ταξίδια, στην Κωνσταντινούπολη και στο Άγιον Όρος. Το 1929 ο Οκτάβιος πραγματοποιεί το παρθενικό του ταξίδι την Κωνσταντινούπολη. Η Ευρώπη της Αναγέννησης οφείλει στο Βυζάντιο όλη της τη γνώση αν όχι όλην της την τέχνη. Αμέσως μετά, επόμενος σταθμός το Άγιον Όρος, όπου θα παραμείνει δώδεκα ημέρες. Στις μοναστηριακές Βιβλιοθήκες εκστασιάζεται με τον όγκο των χειρόγραφων πηγών που καλύπτουν από τον 8ο έως τον 13ο αιώνα και παρατηρεί: Υπάρχει τεράστια δουλειά να γίνει εδώ. Θα χρειάζονταν 300 χρόνια δουλειάς για να γίνει η έκδοση των χειρογράφων… Μέσω Θεσσαλονίκης θα βρεθεί στον Βόλο απ’ όπου σαλπάρει για τη Σκιάθο. Διαπιστώνουμε ότι το «βυζαντινό» του δρομολόγιο που εκκινεί από τα μεγαλοπρεπή παλάτια της Βασιλεύουσας και τα αμύθητα πλούτη του Άθω πλησιάζει τώρα στο τέρμα του. Στον κολοφώνα αυτής της διαδρομής εκκρεμεί η επίσκεψη στο πιο ταπεινό κτίσμα, το λιτό σπίτι του Παπαδιαμάντη στον γενέθλιο τόπο του. Πρόκειται για ένα πνευματικό συναπάντημα με τον απόντα πλέον σκιαθίτη συγγραφέα. Το έτος 1938, όταν ο Περνώ συνταξιοδοτείται θα υποδείξει τον Οκτάβιο ως διάδοχό του στην έδρα των Νέων Ελληνικών, αλλά ο πόλεμος που ξεσπάει Σεπτέμβριο του 1939 σαρώνει και ακυρώνει τα πάντα. Ο Οκτάβιος Μερλιέ στέλνει αμέσως επιστολή στον Μεταξά συνοδευμένη με το ποσό των δέκα χιλιάδων δραχμών, χειρονομία που βρήκε μιμητές στην ξένη παροικία των Αθηνών πυροδοτώντας αντιδράσεις. Παράλληλα, θρεμμένος με ευρωπαϊκά ιδεώδη, διαμηνύει στον στρατηγό Ντε Γκωλ την προσωπική του αφοσίωση καθώς και εκείνη των συνεργατών του. Τάσσεται στο πλευρό του για την υπεράσπιση της Γαλλίας, πράγμα που τον φέρνει αντιμέτωπο με οπαδούς του Πεταίν, υποστηρικτές του Βισύ, που κατοικοεδρεύουν στην Αθήνα. Στο αμέσως επόμενο βήμα θα παραβεί την πατρική εντολή: θα αναμιχθεί ενεργά στην πολιτική ως μυστικός εκπρόσωπος του Ντε Γκωλ στην Αθήνα. Στις 27 Απριλίου 1941, όταν το ημερολόγιο καταγράφει την είσοδο της Βέρμαχτ στην πρωτεύουσα, η Γκεστάπο συλλαμβάνει τον Μερλιέ. Θα εγγυηθεί προσωπικά ο μητροπολίτης Αθηνών Χρύσανθος Τραπεζούντος και θα τον ελευθερώσει. Η συνέχεια είναι περίπου γνωστή: εκτοπίζεται στη γαλλική επαρχία, στο Ωριγιάκ, για να επιστρέψει το 1945 στην Ελλάδα. Συνοψίζοντας θα λέγαμε ότι η προσχώρησή του στο Γκωλικό στρατόπεδο μαζί με την ανεξάρτητη στάση που υιοθέτησε στους χαλεπούς καιρούς, στον αντιφασιστικόν αγώνα και τον ελληνικό εμφύλιο, τον έφερε αντιμέτωπο με τους πολέμιούς του, όχι μόνον της γαλλικής αλλά και της ελληνικής πλευράς – στην περίπτωση αυτή τους ακραίους αντικομμουνιστές. Ο Οκτάβιος Μερλιέ πλήρωσε στη ζωή του ακριβά τον έξω από στερεότυπα εμπνευσμένο φιλελληνισμό του 20ού αιώνα, πλήρωσε την πίστη του στις αδιαπραγμάτευτες αξίες του Διαφωτισμού και του Ουμανισμού. Στις δυο δραματικές στιγμές του ελληνικού εικοστού αιώνα, στις ιστορικές τομές του 1922 και του 1945 αντίστοιχα, με υψηλή συναίσθηση χρέους και αλληλεγγύης, ως πολίτης του κόσμου αλλά και εκπρόσωπος μιας ηγεμονικής κουλτούρας, έδωσε δύο καίριες απαντήσεις, υπέβαλε δυο προτάσεις για τη διάσωση της γνώσης και του πολιτισμού – του νέου ελληνικού πολιτισμού. Η πρώτη δόθηκε μετά την ήττα του 1922 στο πλαίσιο της Ανταλλαγής των πληθυσμών. Γιατί τι ήταν τελικά το σχέδιο διάσωσης της Μικρασιατικής μνήμης παρά ένα πρόγραμμα για την εθνογραφική μελέτη του πολιτισμού των εκπατρισμένων με την πάγια οικονομική στήριξη του γαλλικού κράτους; Η δεύτερη απάντηση δόθηκε το 1945, στο πλαίσιο μιας επιτυχούς ανταλλαγής πολιτισμών. Τι άλλο ήταν το σχέδιο υποτροφιών, το ταξίδι των επιλέκτων του Ματαρόα, παρά μια στρατηγική κίνηση για τη διάδοση τόσο του ελληνικού πολιτισμού στη Γαλλία όσο και για τη μεταφύτευση της γαλλικής παιδείας στο ελληνικό έδαφος; Στον Μεσοπόλεμο, ο εκκολαπτόμενος διανοούμενος ασπάστηκε τον δημοτικισμό και συμπαρατάχθηκε με όσους στράφηκαν στο βυζαντινό εποικοδόμημα. Μελέτησε λόγια και λαϊκά κείμενα: η λαϊκή γλώσσα και θρησκεία προβλήθηκαν στον κάμπο του Βυζαντίου για να στοιχηθούν τελικά με τον Παπαδιαμάντη, τα ευαγγέλια, τα εβραϊκά, τον Παλαμά, τους ορθόδοξους ψαλμούς. Μεταπολεμικά, μετεμφυλιακά, ο βυζαντινισμός ως δημιουργικό ρεύμα ιδεών υποχωρεί δίνοντας τη θέση του σε μια μουσειακή αν όχι ταριχευμένη πλέον εκδοχή του. Ο Μερλιέ θα εργαστεί στη γραμμή της βιβλιογραφικής «διάσωσης-τεκμηρίωσης» αυτού του ενδιάμεσου κρίκου της ελληνικής ιστορίας, αρδεύοντας το εκδοτικό πρόγραμμα του Γαλλικού Ινστιτούτου, πλουσιοπάροχα, με βυζαντινές μονογραφίες των Άμαντου, Κουκουλέ, Σωτηρίου. Το όραμα της ελευθερίας στη μεταπολεμική Ελλάδα –σε πείσμα της ψυχροπολεμικής περιρρέουσας– διαθέτει ενίοτε τη δική του αυτόνομη δυναμική. Ο Μερλιέ στη δεύτερη αυτή περίοδο των δραστηριοτήτων του, διαθέτοντας την οδυνηρή εμπειρία της εξορίας, μετατοπίζεται πνευματικά. Χειραφετείται, σε κάποιον βαθμό, από την παράδοση της Ανατολής και εναγκαλίζεται τη δημοτικιστική ποιητική παράδοση των Επτανήσων. Μελετά, εκδίδει και προβάλλει τους ποιητές που ύμνησαν την Ελευθερία – το Σολωμό, το Βαλαωρίτη, το Μαβίλη, το Σικελιανό. Σημειώνει το 1947, στο αφιέρωμα της Νέας Εστίας για τον Περνώ, την προσωπική του άποψη για την ιστορική πορεία της νέας ελληνικής: Η δημοτική γλώσσα στο νέο ελληνικό κράτος είναι ακόμα σκλαβωμένη. Μόνον τα Εφτάνησα με τους ποιητές τους δουλεύουν για το λυτρωμό της. Ο λαμπρός Γάλλος και εξαίρετος φιλέλληνας διατήρησε έως το τέλος μια ηθική ακεραιότητα και το προνόμιο να συλλογάται καλά, να συλλογάται ελεύθερα. Είχε ίδιους τρόπους επικοινωνίας με τους ανθρώπους και με τους θεούς – εγκαθίδρυσε τον ανθρωπισμό, την tolérance. Στη θέση της μονοδιάστατης πίστης, είτε αυτή αναφερόταν στη θρησκεία είτε στην πολιτική, εκείνος υιοθέτησε τη στάση του αρχαίου γραφέα – ή αλλιώς του σύγχρονου επιστήμονα, εταστή. Υπήρξε διανοούμενος στρατευμένος στην ελευθερία σε μια εποχή ανελεύθερη, στην εποχή των άκρων. Ορισμένοι θέλησαν να τον εντάξουν στανικώς στην κομμουνιστική πτέρυγα. Άλλοι προσπάθησαν να τον παρουσιάσουν ως έναν θρησκευόμενο φιλακόλουθο χριστιανό, συγχέοντας τον άνθρωπο-ερευνητή με το επιστημονικό αντικείμενο – εν προκειμένω εκλαμβάνοντας την ενασχόλησή του με τα ευαγγέλια ως απόδειξη της δικής τους προβολής. Ο Οκτάβιος Μερλιέ ακόμη και απέναντι στην εξόδιο ακολουθία, στο τελετουργικό, διάλεξε τη χριστιανική ταπεινότητα όχι ως υπερβατική ουσία αλλά ως σοφία, ως απόσταγμα ζωής. Θέλησε να εκφράσει τον δικό του χριστιανικό ασκητισμό, τη δική του στάση μπροστά στον θάνατο, αλλά και στη ζωή την ίδια, με αυτά τα λόγια: M’enterrer très simplementni fleurs, ni couronnes, ni discourscomme un pauvre, et un pauvre home. Τούτη η τελευταία επιθυμία του δεν εισακούστηκε καθώς η ελληνική πολιτεία τον τίμησε όπως του έπρεπε. Και η αττική γη τον δέχτηκε για πάντα. *** Σημ. ARB: Ο συντονισμός του αφιερώματος στον Οκτάβιο Μερλιέ έγινε από την Ιωάννα Πετροπούλου. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ ΟΚΤΑΒΙΟΥ ΜΕΡΛΙΕAthènes Moderne par Octave Merlier, Agrégé de l’Université Professeur A l’Institut Supérieur d’Études Françaises d’Athènes, Paris 1930G. Sotiriou, directeur du Musée Byzantin, Guide du Musée Byzantin d’Athènes avec avant – propos sur la sculpture et sur la peinture byzantines en Grèce. Édition Française par Octave Merlier agrégé de l’Université Athènes 1932Octave Merlier, Α. Παπαδιαμάντη Γράμματα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Εν Αθήναις 1934Octave Merlier, “Les Archives Musicales de Folklore et le Centre d’Études Micrasiatiques” (1930-1949) extrait du Bulletin Analytique de bibliographie Héllenique 1948, Athènes 1949Octave Merlier, «Ο Δάσκαλός μου», Αφιέρωμα στον Hubert Pernot, Νέα Εστία, Χριστούγεννα 1947 ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑΜ.Α.Μ., «Οι Γαλλικές υποτροφίες», συνέντευξη με τον Οκτάβ Μερλιέ, Ελεύθερα Γράμματα, τχ. 28-29, 23 Νοεμβρίου 1945Octave Merlier: Un grand Français, un ami de la Grèce par Octavie Merlier, Paris 1983Αλληλογραφία της Π.Σ. Δέλτα 1906-1940, επιμ. Ξ. Λευκοπαρίδη, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1956Μαρία Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, «Octave Merlier – ο άνθρωπος, ο φιλέλληνας και το έργο του», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμ. 13, Αθήνα 1999-2000Μ.Φ. Δραγούμης, «Ένα πρωτοπόρο Κέντρο έρευνας της Δημοτικής μας μουσικής», Ήχος και hi-fi, τχ. 21, Αθήνα, Δεκέμβριος 1974Στυλιανός Παπαδόπουλος, «Εισαγωγή. 1 Ανασκόπηση της Μεθόδου έρευνας του υλικού βίου», στο Η Χαλκοτεχνία στον Ελληνικό χώρο, Α΄, 1900-1975, Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, Ναύπλιο 1982Λάμπρος Φλιτούρης, «Ο Octave Merlier και ο ρόλος του στην προώθηση των Ελληνογαλλικών πολιτισμικών σχέσεων (1925-1961)», Πρακτικά ΚΑ΄ Πανελλήνιου Ιστορικού Συνεδρίου / Μάιος 2000, Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, Θεσσαλονίκη 2001Π.Δ. Μαστροδημήτρης, «Ο Octave Merlier (1897-1976) και η προσφορά του στα νεοελληνικά γράμματα», ΚΕ΄ τόμος (1974-1977) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1978Milliex Roger, “L’Institut Français d’Athènes, fils spirituel de l’ École Française”, Bulletin de Correspondance Hellénique, vol. 120, livraison 1, Athènes 1996Hubert Pernot, Η νήσος Χίος. Με 17 δημοτικές μελωδίες και 118 φωτογραφίες [παρμένες από κλισέ του συγγραφέα], εισαγωγή και μετάφραση Κώστα Χωρεάνθη, Έκδοση «Χίος, Ημερολόγιο», Αθήνα 1981«Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών», Η Καθημερινή, Επτά Ημέρες, 2 Ιουνίου 2002Τόνια Κιουσοπούλου, «Οι Βυζαντινές σπουδές στην Ελλάδα (1850-1940)», στο Από τη χριστιανική συλλογή στο Βυζαντινό Μουσείο (1884 -1930), Κατάλογος έκθεσης, επιμέλεια Όλγα Γκράτζιου - Αναστασία Λαζαρίδου, Υπουργείο Πολιτισμού, Αθήνα 2006Όλγα Γκράτζιου, «…προς δόξαν της τε Εκκλησίας και της πατρίδος. Το Χριστιανικόν Αρχαιολογικόν Μουσείον και ο Γεώργιος Λαμπάκης», ό.π.Δημήτρης Κωνστάντιος, «Γεώργιος Σωτηρίου. Υπέρ έθνους, θρησκείας και επιστήμης», ό.π.Τόνια Κιουσοπούλου, «Η Πηνελόπη Δέλτα και το Βυζάντιο», στο Π.Σ. Δέλτα. Σύγχρονες προσεγγίσεις στο έργο της, επιμ. Αλ. Π. Ζάννας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2006Ιωάννα Πετροπούλου, «Από τον παροικιακό ελληνισμό στην εθνική συνείδηση. Finis Greciae: η Πηνελόπη Δέλτα και το Μικρασιατικό ζήτημα», στο Π.Σ. Δέλτα. Σύγχρονες προσεγγίσεις…, ό.π.Ιωάννα Πετροπούλου, «Από τα εν οίκω στα εν δήμω», Ελευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, 15 Μαΐου 2009 [βιβλιοκρισία για το έργο Π.Σ. Δέλτα, Ίων Δραγούμης, επιμ. Αλ. Π. Ζάννας, Ερμής, Αθήνα 2008]Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, Οι φόβοι ενός αιώνα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2008 ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΟΥΛΙΩΤΗ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΘ. Βερέμης - Κ. Μπούρα, Οργάνωσις Κωνσταντινουπόλεως, Δωδώνη, Αθήνα - Γιάννενα 1984 [εισαγωγή]Στέλιος Καψωμένος - Έλια Κυφωνίδου, «Από τον ενικό στον πληθυντικό με αφορμή το Ματαρόα», Αρχειοτάξιο, τχ. 10, Ιούνιος 2008Χειρόγραφη Αλληλογραφία Mέλπως Λογοθέτη και Αθανασίου Σουλιώτη Νικολαΐδη, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αρχείο Μέλπως και Οκταβίου Μερλιέ

Η συγκρότηση μιας φιλελληνικής ιδεολογίας

Σύνδεση