Ιστορική γνώση και μεταφραστική ακρίβεια

Mary T. Boatwright, Daniel J. Gargola, Noel Lenski, Richard J. A. Talbert, Οι Ρωμαίοι. Από το Χωριό στην Αυτοκρατορία, μετάφραση και επιμέλεια Φωτεινή Τομαή, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2024, σελ. 752 Η συγγραφή μιας όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένης και αναλυτικής ιστορίας της Ρώμης σε ένα εύχρηστο και επιστημονικά έγκυρο εγχειρίδιο, που να καλύπτει τις ανάγκες διδασκαλίας της ρωμαϊκής ιστορίας σε πανεπιστημιακό επίπεδο, αλλά και αυτές ενός ευρύτερου αναγνωστικού κοινού, αποτελεί ιδιαίτερα απαιτητικό εγχείρημα, διότι προϋποθέτει τη διάνυση μιας ιστορικής πορείας μεγαλύτερης των χιλίων ετών και τον συνδυασμό της πολιτικής και στρατιωτικής ιστορίας με τη μελέτη των θεσμών, της κοινωνίας, της οικονομίας, της θρησκείας και του πολιτισμού. Σε αυτήν την πρόκληση επιχειρεί να ανταποκριθεί το έργο Οι Ρωμαίοι. Από το Χωριό στην Αυτοκρατορία (The Romans. From Village to Empire) των Mary T. Boatwright, Daniel J. Gargola, Richard J. A. Talbert και Noel Lenski, το οποίο παρουσιάζεται εδώ στην ελληνική μετάφραση της δεύτερης αμερικανικής έκδοσης του 2012. Η αξιολόγησή του απαιτεί να συνεξεταστούν τόσο η επιστημονική συγκρότηση και η διδακτική αποτελεσματικότητα του πρωτότυπου έργου όσο και η ακρίβεια με την οποία αυτές μεταφέρονται στην ελληνική έκδοση. Η βασική σύλληψη του βιβλίου αποτυπώνεται εύστοχα στον τίτλο του: Από το Χωριό στην Αυτοκρατορία. Αντικείμενό του δεν είναι απλώς η εξιστόρηση της ιστορίας της Ρώμης, αλλά της μακράς διαδικασίας μετασχηματισμού μιας κοινότητας της κεντρικής Ιταλίας σε ηγεμονική δύναμη και τελικά σε μια αυτοκρατορία που περιέλαβε το μεγαλύτερο μέρος του μεσογειακού κόσμου. Η συγκρότηση και η συνεχής αναδιαμόρφωση του ρωμαϊκού κράτους αποτελούν τον συνεκτικό άξονα της αφήγησης. Αυτή η επιλογή εξηγεί και τη σχετικά εκτενή πραγμάτευση της δημοκρατικής περιόδου: οι θεσμοί, οι κοινωνικές ιεραρχίες, οι πολιτικές πρακτικές και οι αξίες που διαμορφώθηκαν κατά την περίοδο της Res publica δημιούργησαν σε μεγάλο βαθμό τις προϋποθέσεις τόσο της ρωμαϊκής επέκτασης όσο και του μεταγενέστερου αυτοκρατορικού συστήματος. Η διερεύνηση της συγκρότησης του ρωμαϊκού κράτους ξεκινά από την Ιταλία πριν από τη Ρώμη, εντάσσοντας τις απαρχές της πόλης στο ευρύτερο περιβάλλον των κοινωνιών της Εποχής του Σιδήρου. Για την ανασύνθεση αυτής της πρώιμης περιόδου οι συγγραφείς αξιοποιούν την αρχαιολογική μαρτυρία, ενώ αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα τη μεταγενέστερη ρωμαϊκή λογοτεχνική παράδοση. Η σκεπτικιστική αυτή στάση δεν συνεπάγεται συνολική απόρριψη της παράδοσης: ειδικότερα για τον 6ο και τον 5ο αιώνα π.Χ., αναγνωρίζεται ότι η συνδυαστική εξέταση λογοτεχνικών, αρχαιολογικών και επιγραφικών μαρτυριών επιτρέπει την αποκατάσταση των γενικών γραμμών της ιστορικής εξέλιξης. Με αυτή τη μεθοδολογική αφετηρία, η αφήγηση παρακολουθεί τη διαμόρφωση της ρωμαϊκής κοινότητας και τη μετάβασή της στην πολιτειακή και κοινωνική οργάνωση της Δημοκρατίας. Στην πραγμάτευση της Δημοκρατίας κεντρική θέση καταλαμβάνουν οι πολιτικοί θεσμοί και ο κυρίαρχος ρόλος της αριστοκρατίας στη διαχείριση της εξουσίας. Ιδιαίτερα επιτυχημένη είναι η παρουσίαση της συγκλητικής nobilitas και των αξιών που διέπουν τη δημόσια δράση της: ο ανταγωνισμός, η επιδίωξη της φήμης, η virtus και η gloria συνδέονται με πρακτικές δημόσιας αναγνώρισης και καταξίωσης. Στην παρουσίαση των λαϊκών συνελεύσεων (comitia), αντίθετα, τονίζονται κυρίως τα όρια της παρέμβασης των απλών πολιτών: η δυνατότητά τους να εγκρίνουν ή να απορρίπτουν με την ψήφο τους τις προτάσεις των αρχόντων δεν συνοδευόταν από αντίστοιχη ελευθερία λόγου ή δυνατότητα υποβολής και τροποποίησης προτάσεων. Η σχέση ανάμεσα στην αριστοκρατική καθοδήγηση της πολιτικής ζωής και στη συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων θα μπορούσε να συσχετιστεί σαφέστερα με τη συζήτηση για τον «δημοκρατικό» ή «ολιγαρχικό» χαρακτήρα της ρωμαϊκής πολιτείας, ώστε να αναδεικνύονται πληρέστερα οι διαφορετικές ερμηνείες της λειτουργίας του πολιτεύματος. Εδώ εντοπίζεται και ένα γενικότερο χαρακτηριστικό του έργου. Οι συγγραφείς προτιμούν συχνά μια συνθετική και σχετικά ουδέτερη αφήγηση αντί να εκθέτουν αναλυτικά τις αντικρουόμενες θέσεις της σύγχρονης έρευνας. Η επιλογή είναι κατανοητή σε ένα εισαγωγικό εγχειρίδιο και συμβάλλει στη σαφήνεια του κειμένου· ενίοτε, ωστόσο, έχει ως αποτέλεσμα να μην αντιλαμβάνεται επαρκώς ο αναγνώστης πόσο έντονες είναι ορισμένες ιστοριογραφικές αντιπαραθέσεις. Το ίδιο γίνεται αισθητό στην πραγμάτευση του ρωμαϊκού «ιμπεριαλισμού». Το βιβλίο αποφεύγει τόσο την εικόνα μιας Ρώμης που από νωρίς ακολουθούσε ένα συνειδητό πρόγραμμα κατάκτησης, όσο και την παλαιότερη αντίληψη μιας πολιτείας που εμπλεκόταν κατ’ ανάγκην σε διαδοχικούς «αμυντικούς» πολέμους. Η ισορροπία είναι χρήσιμη, αλλά η αντιπαράθεση των ερμηνευτικών μοντέλων θα μπορούσε να καταστεί σαφέστερη μέσα στο κυρίως κείμενο και όχι μόνο μέσω της προτεινόμενης βιβλιογραφίας στο τέλος κάθε κεφαλαίου. Η θριαμβευτική πομπή του Ιουλίου Καίσαρα στη Ρώμη. Πίνακας του Αντρέα Μαντένια, περ. 1484-1492. Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο. Τα κεφάλαια για την ύστερη Δημοκρατία αποτελούν κάποια από τα πιο αξιόλογα μέρη του βιβλίου. Από τους Γράκχους και τον Ιουγουρθικό πόλεμο έως τον Μάριο, τον Σύλλα, τον Πομπήιο και τον Καίσαρα, η αφήγηση συνδέει τις στρατηγικές των πρωταγωνιστών με τις βαθύτερες μεταβολές της ρωμαϊκής πολιτείας. Ιδιαίτερα επιτυχημένη είναι η πραγμάτευση των Μιθριδατικών πολέμων, ενώ η περίοδος από τον Σύλλα έως τη ναυμαχία του Ακτίου παρουσιάζεται με αξιοσημείωτο πλούτο πληροφοριών και σαφή ανασύνθεση του ευρύτερου ιστορικού πλαισίου. Η αυτοκρατορική περίοδος οργανώνεται εν μέρει, αναπόφευκτα, γύρω από τη διαδοχή των αυτοκρατόρων και των δυναστειών. Εντούτοις, το έργο δεν περιορίζεται σε μια συμβατική παράθεση της διαδοχής των αυτοκρατόρων. Στην πολιτική αφήγηση ενσωματώνονται θεματικές ενότητες για τον στρατό, την οικονομία, τις πόλεις και τις επαρχίες, την κοινωνική διαφοροποίηση, τις γυναίκες, τη γλωσσική και πολιτισμική ποικιλία, την πνευματική ζωή, τη θρησκεία και την αυτοκρατορική λατρεία. Ιδιαίτερα χρήσιμες είναι οι ενότητες για το ρωμαϊκό δίκαιο, την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη και τον χριστιανισμό. Έτσι καθίσταται σαφές ότι η αυτοκρατορία δεν υπήρξε απλώς ένας μηχανισμός στρατιωτικής και διοικητικής κυριαρχίας, αλλά ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο πλέγμα πολιτικών, νομικών, κοινωνικών και πολιτισμικών σχέσεων. Η παρουσίαση των αυτοκρατόρων, ωστόσο, δεν είναι πάντοτε απαλλαγμένη από συμβατικά ερμηνευτικά σχήματα. Αυτό είναι περισσότερο εμφανές στην περίπτωση των αυτοκρατόρων της Ιουλιοκλαυδιανής δυναστείας, όπου επιβιώνουν ενίοτε στερεότυπα που ανάγονται στην παγιωμένη ιστοριογραφική παράδοση: η αυταρχική στροφή του Καλιγούλα ή η «παράνοια» του Νέρωνα, για παράδειγμα, διατυπώνονται με μεγαλύτερη βεβαιότητα από όση ίσως επιτρέπει η σύγχρονη κριτική ανάγνωση των πηγών. Αντιθέτως, ενδιαφέρουσα είναι η ανάδειξη του Αυγούστου ως ηγεμόνα και των Αδριανού και Σεβήρου ως αυτοκρατόρων που επέφεραν τις βαθύτερες θεσμικές μεταβολές. Η ουσιαστικότερη διεύρυνση της παρούσας έκδοσης αφορά την Ύστερη Αρχαιότητα. Με την προσθήκη του Noel Lenski στη συγγραφική ομάδα και δύο νέων κεφαλαίων, η αφήγηση επεκτείνεται πέρα από τον Κωνσταντίνο έως τα τέλη του 5ου αιώνα. Η περίοδος αυτή εντάσσεται οργανικά στην ιστορία του ρωμαϊκού κόσμου και παρουσιάζεται ως εποχή πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών μετασχηματισμών. Ιδιαίτερη θέση κατέχει ο εκχριστιανισμός, ο οποίος εξετάζεται τόσο στις σχέσεις Εκκλησίας και αυτοκρατορικής εξουσίας όσο και στις κοινωνικές εκφάνσεις του: στην αλληλοβοήθεια, στον ασκητισμό, στο μαρτύριο και στις δυνατότητες θρησκευτικής δράσης των γυναικών. Η αυξανόμενη σημασία των επισκόπων και η διαμόρφωση μιας εκκλησιαστικής αριστοκρατίας συνδέονται με την αναδιοργάνωση των δομών εξουσίας. Στα πλεονεκτήματα του έργου ανήκει και η παιδαγωγική του οργάνωση. Οι περισσότεροι από τριάντα χάρτες, οι σχεδόν εκατό εικόνες με αναλυτικές λεζάντες, τα νομίσματα και οι γενεαλογικοί πίνακες υποστηρίζουν την κατανόηση της αφήγησης. Αντίστοιχα, τα μεταφρασμένα αποσπάσματα αρχαίων πηγών επιτρέπουν την επαφή με μέρος του υλικού στο οποίο στηρίζεται η ιστορική ανασύνθεση. Οι πηγές, το χρονολόγιο, το γλωσσάρι και η προτεινόμενη βιβλιογραφία σε κάθε κεφάλαιο ενισχύουν τη χρησιμότητα του βιβλίου ως εισαγωγικού εγχειριδίου. Η συνολική αποτίμηση του πρωτότυπου έργου είναι, επομένως, θετική. Η πληροφοριακή πυκνότητα, η άνιση ανάπτυξη ορισμένων θεμάτων και η περιορισμένη ανάδειξη των ιστοριογραφικών διαφωνιών δεν αναιρούν την ποιότητα της σύνθεσης. Η ελληνική έκδοση, ωστόσο, δημιουργεί διαφορετικής τάξεως προβλήματα (παρατίθενται ενδεικτικά παραδείγματα). Οι λανθασμένες αποδόσεις όρων, οι αλλοιώσεις ονομάτων και τοπωνυμίων, οι αστοχίες στους χάρτες και οι παραλείψεις τμημάτων του πρωτότυπου επηρεάζουν άμεσα την ακρίβεια της πληροφορίας και, κατά συνέπεια, τη διδακτική αξιοπιστία του τόμου. Σοβαρά προβλήματα εντοπίζονται στην απόδοση θεσμικών, πολιτικών και θρησκευτικών εννοιών. Στη σ. 29 διαβάζουμε ότι «Οι κάτοικοι της Ρώμης … ανήκαν στην τάξη των ευγενών gens (στον πληθυντικό: gentes), οι οποίοι διέθεταν αριστοκρατική προέλευση …» (πβ. «Romans … belonged to a clan or gens (plural, gentes). At first, a gens consisted of an aristocratic lineage …»). Πέραν της προβληματικής διατύπωσης «των ευγενών gens», η gens παρουσιάζεται ως «τάξη», ενώ το αγγλικό κείμενο και ο λατινικός όρος αναφέρονται σε «γένος», δηλαδή σε ομάδα συγγενικής οργάνωσης. Στη σ. 71, η διατύπωση «… οι βασιλιάδες της Ρώμης και οι μάγιστροι που τους διαδέχτηκαν διατηρούσαν … το δικαίωμα να θέτουν υπό την αιγίδα τους (auspicium) θρησκευτικές τελετές … Μιλώντας για αιγίδα, πρέπει να προσθέσουμε εδώ ότι οι πατρίκιοι την αντιμετώπιζαν ως εάν τους ανήκε» αποδίδει το αγγλικό «Roman kings and the magistrates who succeeded them possessed … the right to take the auspices (auspicium), rites … Patricians regarded the auspices as their own possession». Η απόδοση του magistrates ως «μάγιστροι», η οποία εμφανίζεται ήδη στη σ. 62 στη φράση «οι άρχοντες μάγιστροι (magistates)», δεν αποσαφηνίζει την έννοια για τον Έλληνα αναγνώστη και ιδίως για τον μη ειδικό. Επιπλέον, η μετάφραση της φράσης to take the auspices και του όρου auspicium είναι εντελώς λανθασμένη, καθώς η ορολογία αναφέρεται στη λήψη των οιωνών, μια πρακτική με ουσιώδη πολιτική και θρησκευτική σημασία. Στη σ. 72, εξάλλου, η πρόταση «Είχε επικρατήσει η άποψη μεταξύ Ρωμαίων ιστορικών ότι το διάστημα interrex ουσιαστικά αφορούσε σε νομικό θεσμό …» αντιστοιχεί στο «Roman historians believed that the interrex was a regal institution …». Ο interrex, ο «μεσοβασιλέας», μετατρέπεται σε «διάστημα interrex», συγχεόμενος με το interregnum, τη «μεσοβασιλεία», ενώ το regal institution αποδίδεται ως «νομικός θεσμός», αντί για «θεσμός της βασιλικής περιόδου», ενδεχομένως λόγω παρανάγνωσης του regal ως legal. Έτσι αλλοιώνονται τόσο η ταυτότητα του αξιώματος όσο και η ιστορική προέλευσή του. Ανάλογες αστοχίες εμφανίζονται στην παρουσίαση της συγκλητικής επιρροής και των δικαστικών αξιωμάτων. Στη σ. 128 αναφέρεται ότι «Στη διάρκεια του 3ου και του 2ου αιώνα, η Σύγκλητος αναδείχθηκε σε κυρίαρχο όργανο αγγίζοντας το απόγειο της εξουσίας της, το περίφημο auctoritas … ακολουθώντας τα πρότυπα της αρχής των αρχόντων (magistrata)» (πβ. «It was during the third and second centuries that the senate took on its leading role in the city, and these centuries in many ways marked its high point. This was the period when its “influence” or auctoritas peaked, in other words when its direction of affairs won highest respect … in the same hierarchical fashion as were the magistracies»). Η ταύτιση της auctoritas με την «εξουσία» είναι προβληματική, όπως και η λανθασμένη μεταγραφή magistrata (sic). Ακόμη εντονότερη είναι η παρανόηση στη σ. 159: «… από τους δύο πραίτορες … ο ένας που ήταν γνωστός ως “ο της πόλης” (urban) … ο δε άλλος, ο προσδιοριζόμενος και “μέγας ιέραξ,” …» (πβ. «Of the two praetors … one, known as the “urban” praetor, … while the other, called the “peregrine” praetor, …»). Πρόκειται προφανώς για τους praetor urbanus – και όχι urban – και praetor peregrinus, τον πραίτορα με αρμοδιότητα στις υποθέσεις που αφορούσαν ξένους (peregrini), χωρίς οποιαδήποτε σχέση με γεράκια ή άλλα πτηνά. Στη σ. 395, η φράση «Όσοι δεν είχαν κόλλημα με συνταγματικούς όρους τον αποκαλούσαν αυτοκράτορα (emperor) …» αποδίδει το «Those who had no grasp of constitutional issues might refer to him as imperator (hence “emperor”) …». Η έλλειψη κατανόησης των πολιτειακών ζητημάτων μετατρέπεται σε απουσία προσκόλλησης σε αυτά, ενώ εισάγεται μια προφορική έκφραση ακατάλληλη για το ύφος του εγχειριδίου. Παράλληλα, η αντικατάσταση του imperator από το αγγλικό emperor καταργεί τη διάκριση την οποία η αρχική διατύπωση επιδιώκει να εξηγήσει. Τέλος, στη σ. 426 γίνεται λόγος για «… τους περίφημους “Κοσμικούς Αγώνες” (Ludi Saeculares) το 17 π.Χ.» (πβ. «the special “Secular Games” of 17 B.C.»). Μολονότι οι αγώνες θα μπορούσαν να θεωρηθούν κοσμική εκδήλωση με τη σημερινή έννοια, ο συγκεκριμένος όρος παραπέμπει στο λατινικό saeculum και μπορεί να αποδοθεί συμβατικά ως «Εκατονταέτηροι Αγώνες»· δεν αντιστοιχεί στη νεότερη σημασία του αγγλικού secular ως «κοσμικού». Αγώνες μονομάχων στην αρχαία Ρώμη. Πίνακας του Μπορντόνε, περ. 1560. Μουσείο Καλών Τεχνών, Βιέννη. Η γλωσσική επιμέλεια των λατινικών τύπων εμφανίζει επίσης εκτεταμένες αδυναμίες. Ενδεικτικά σημειώνονται τα annales pontificium αντί annales pontificum (σ. 46), Lapis Satricanum αντί Lapis Satricanus (σ. 62), tribune militum consulari potestate αντί tribuni militum consulari potestate (σ. 63), Bellum Catilina αντί Bellum Catilinae (σ. 128), και Principi ή Principii αντί Principes (σσ. 443 και 535). Οι αστοχίες αυτές, μαζί με την προβληματική χρήση του γένους των census, annales και πολλών άλλων όρων, δυσχεραίνουν την εκμάθηση του τεχνικού λεξιλογίου και αναδεικνύουν την ανάγκη συστηματικού φιλολογικού ελέγχου. Αντίστοιχα, η επαναλαμβανόμενη χρήση του τύπου Republica στις σσ. 360-361 δεν αποδίδει ορθά το λατινικό Res publica (Republic του αγγλικού κειμένου). Η παράθεση αγγλικών λέξεων, όπως senate (σσ. 42 και 50), urban (σ. 159) κ.ά., δεν προσφέρει την αναμενόμενη ορολογική διευκρίνιση όταν ο αναγνώστης χρειάζεται τους λατινικούς όρους senatus, urbanus, κτλ. Η παραμονή του Mars Avenger δίπλα στον «Άρη τον Εκδικητή» στη σ. 359 είναι περιττή, δεδομένης της παράθεσης και του λατινικού Mars Ultor. Η ελληνική μετάφραση θα έπρεπε να εφαρμόζει μια συνεπή πρακτική, χρησιμοποιώντας δόκιμες ελληνικές αποδόσεις και παραθέτοντας, όπου απαιτείται, τους πρωτότυπους λατινικούς όρους. Οι αποδόσεις των κυρίων ονομάτων παρουσιάζουν ανάλογη ασυνέπεια. Οι εναλλαγές «Ταρκουίνιος» (σ. 37) και «Ταρκύνιος» (σ. 46), «Νούμας» (σ. 43) και «Νουμάς» (σ. 46), καθώς και «Λεύκιος» (σ. 78), «Λούκιος» (σ. 82) και «Λύκιος» (σ. 117) για τον Lucius, θα απαιτούσαν ενοποίηση. Σοβαρότερες είναι οι αλλοιώσεις «Σεξτιανός» αντί «Σέξτιος» για τον Sextius και «Στόλο» αντί «Στόλων» (κατά τα Πίσων, Κάτων, Πολέμων κ.ά.) για τον Stolo (σ. 78), «Πρόκιος» αντί «Πόρκιος» για τον Porcius (σ. 125), «Κάτουλτος» αντί «Κάτουλος» για τον Catulus (σ. 268) και «Σεβίλλιος» αντί «Σερβίλιος» για τον Servilius (σ. 301). Η εμφάνιση του «Ηροδότου του Αττικού» αντί του Ηρώδη του Αττικού στη σ. 544 δημιουργεί σύγχυση ως προς την ταυτότητα του προσώπου και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ελλιπούς προσοχής κατά τη μετάφραση και της ανεπαρκούς επιμέλειας του τόμου. Σε άλλες περιπτώσεις αλλοιώνεται η πληροφορία ή το ύφος της αφήγησης. Η Minerva Capta αποδίδεται ως «η αρπαγή της Μινέρβα» (σ. 114), ενώ πρόκειται για χαρακτηρισμό της θεάς ως «αιχμάλωτης, υποδουλωμένης». Το προσωνύμιο Cunctator μετατρέπεται σε «κύριο Καθυστέρη» (σ. 149), αντί να χρησιμοποιηθεί μια δόκιμη απόδοση, όπως «Αναβλητικός/Μελλητής». Στη σ. 364, η φράση according to one tradition («… just as Romulus had been killed when he became a tyrant, according to one tradition») αποδίδεται ως «κατά την παράδοση», εξαλείφοντας την επιφύλαξη ότι πρόκειται για μία από τις παραδόσεις σχετικά με τον θάνατο του Ρωμύλου· η προσθήκη «όταν το γύρισε» («όταν το γύρισε και θέλησε να γίνει τύραννος») απομακρύνει περαιτέρω το κείμενο από το ακαδημαϊκό ύφος. Αντίστοιχα, η «Σχολή του Επικούρειου» (σ. 421) συγχέει τον φιλοσοφικό χαρακτηρισμό με το όνομα του Επίκουρου, ενώ ο τίτλος «Τελευταίος απολογισμός των έργων του Αυγούστου» (σ. 431) δεν αποδίδει με ακρίβεια το Augustus: Final Assessment, για το οποίο καταλληλότερη θα ήταν η «Τελική αποτίμηση». Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η μεταφραστική σημείωση για τον όρο paganus στη σ. 676: «Η προέλευση της λέξεως paganus είναι λατινική.* Τη χρησιμοποίησαν πρώτοι οι Χριστιανοί κατά τον ύστερο 4ο αιώνα. *ΣτΜ: Pagan ονομαζόταν το μικρό τεμάχιο γης και η λέξη paganus ερμηνεύεται ως ‘αγροτικός’ ή ‘ο της υπαίθρου,’ επειδή οι ειδωλολάτρες ασκούσαν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα υπαιθρίως.» (πβ. The Latin paganus has the sense of “rustic,” and was first employed by Christians in the late fourth century …). Κατ’ αρχάς, ο όρος pagan της σημείωσης δεν είναι λατινικός ούτε δήλωνε «το μικρό τεμάχιο γης». Ο όρος paganus ως επίθετο σήμαινε αυτόν που «ανήκει σε ή σχετίζεται με έναν pagus», δηλ. «χωριό, κωμόπολη, αγροτική περιοχή», άρα τον χωρικό, τον άνθρωπο της υπαίθρου. Μια επεξηγηματική σημείωση οφείλει να αποσαφηνίζει το κείμενο· εδώ, αντιθέτως, προσθέτει μια ανακριβή πληροφορία. Τα σφάλματα επεκτείνονται στο χαρτογραφικό υλικό, ένα από τα σημαντικότερα διδακτικά πλεονεκτήματα του πρωτότυπου έργου. Στον χάρτη 1.4 (σ. 39), το Lavinium εμφανίζεται ως «Λαβίνι», το Praeneste ως «Πρεσέντε» και το Alban Mount ως «Όρος Αλμπάν», αντί των αποδόσεων «Λαβίνιο», «Πραίνεστος» και «Αλβανό όρος». Στον χάρτη 1.5 (σ. 41), το Campus Martius μετατρέπεται σε «Στρατόπεδο του Μάριου», τα Servian Walls σε «Τείχη του Σεβήρου» και το Aventine σε «Σταυροδρόμια». Οι συγκεκριμένες αποδόσεις μεταβάλλουν την ταυτότητα των τοποθεσιών και εισάγουν ανύπαρκτες ιστορικές συσχετίσεις. Η προβληματική απόδοση της Maiozamalcha ως «Μαογκαμάντσα» στον χάρτη 13.1 (σ. 657) και το «Λιμένας Θεοσδοσίου» αντί «Θεοδοσίου» στον χάρτη 14.2 (σ. 703) συμπληρώνουν την εικόνα ανεπαρκούς ελέγχου των χαρτογραφικών επιγραφών. Τέλος, η ελληνική έκδοση δεν διατηρεί το σύνολο των βοηθητικών εργαλείων αναφοράς και αναζήτησης του πρωτότυπου τόμου. Απουσιάζουν ο συνοπτικός κατάλογος των κυριότερων αρχαίων συγγραφέων και έργων (Principal ancient authors), οι πηγές του εικονογραφικού υλικού (Art credits), το γεωγραφικό ευρετήριο (Gazetteer) και το γενικό ευρετήριο (Index). Η απουσία των ευρετηρίων περιορίζει ιδιαίτερα τη χρηστικότητα ενός εκτενούς πανεπιστημιακού εγχειριδίου, δυσχεραίνοντας την αναζήτηση προσώπων, τόπων και θεμάτων. Επιπλέον, τα επεξηγηματικά σχόλια της προτεινόμενης βιβλιογραφίας στο τέλος κάθε κεφαλαίου παραμένουν στην αγγλική γλώσσα. Η διατήρηση των βιβλιογραφικών τίτλων στην πρωτότυπη μορφή τους είναι εύλογη· η μη μετάφραση των σχολίων που εξηγούν τη χρησιμότητά τους αποδυναμώνει τη λειτουργία τους για το ελληνόγλωσσο κοινό. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οι αδυναμίες της ελληνικής έκδοσης δεν εξαντλούνται σε μεμονωμένα τυπογραφικά σφάλματα ή σε υφολογικές επιλογές. Η συχνότητα και η διασπορά τους (τα ανωτέρω ήταν απλώς ενδεικτικά παραδείγματα), καθώς και η παρουσία τους σε βασικές θεσμικές έννοιες, σε ονόματα, σε χάρτες και σε επεξηγηματικές σημειώσεις, συγκροτούν ένα ουσιαστικό πρόβλημα επιστημονικής επιμέλειας. Ιδιαίτερα επιβαρυντικό είναι ότι ο αναγνώστης στον οποίο πρωτίστως απευθύνεται το εγχειρίδιο δεν διαθέτει κατ’ ανάγκην τις γνώσεις που θα του επέτρεπαν να αναγνωρίσει και να διορθώσει τις ανακρίβειες. Η τελική αποτίμηση οφείλει, συνεπώς, να διακρίνει την αξία της ιστορικής σύνθεσης από την ποιότητα της ελληνικής μεταφοράς της. Το πρωτότυπο The Romans. From Village to Empire προσφέρει μια ευρεία, συνεκτική και διδακτικά αποτελεσματική εισαγωγή στη ρωμαϊκή ιστορία. Η ενσωμάτωση της Ύστερης Αρχαιότητας και η σύνδεση της πολιτικής αφήγησης με την κοινωνική, θρησκευτική και πολιτισμική ιστορία αποτελούν ουσιαστικές αρετές του. Η ελληνική έκδοση καθιστά το έργο προσιτό σε ένα ευρύτερο κοινό, αλλά δεν μεταφέρει με την απαιτούμενη συνέπεια την ακρίβεια και τη χρηστικότητα του πρωτοτύπου. Στην παρούσα μορφή της, επομένως, δεν μπορεί να προταθεί χωρίς ουσιαστικές επιφυλάξεις ως αυτοτελές και αξιόπιστο πανεπιστημιακό εγχειρίδιο. Για τη διδακτική αξιοποίησή της απαιτούνται διορθώσεις και αντιπαραβολή με το αγγλικό κείμενο. Μια αναθεωρημένη έκδοση θα χρειαζόταν συστηματικό έλεγχο της μετάφρασης από ειδικούς στη ρωμαϊκή ιστορία και στη λατινική φιλολογία, ενοποίηση της ορολογίας και των ονομάτων, επανέλεγχο των χαρτών και αποκατάσταση του επιστημονικού εξοπλισμού. Πρόκειται για αναγκαίες παρεμβάσεις, ώστε ένα αξιόλογο έργο ιστορικής σύνθεσης να μπορέσει να επιτελέσει και στην ελληνική γλώσσα τον επιστημονικό και παιδαγωγικό σκοπό του.

Ιστορική γνώση και μεταφραστική ακρίβεια

Σύνδεση