Γλώσσες, νοήματα και κοινωνίες

Ο τρόπος που εκφράζονται και επικοινωνούν οι ζωντανοί οργανισμοί πραγματώνει την όποια εγγενή φιλοδοξία της ύπαρξής τους. Γι’ αυτό, η γλώσσα τους, απλοϊκή ή περίτεχνη κρεμαστή γέφυρα μεταξύ μονάκριβων προσωπικών ιστοριών και νοημάτων, μπορεί να μην απαιτεί διόδια χρήσης, αλλά παραδόξως προϋποθέτει μεγάλες δαπάνες διαχείρισης, δημόσιες και ιδιωτικές. Η συζήτηση για το εάν η γλώσσα, ως μέσο έκφρασης, επικοινωνίας, παιχνιδιού ή κατανόησης του κόσμου, είναι αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων είναι εκ προοιμίου άνιση. Από τον σύγχρονο γκουρού της γλωσσολογίας, και όχι μόνο, Νόαμ Τσόμσκι, ο οποίος ισχυρίζεται ότι «η ανθρώπινη γλώσσα είναι μάλλον ένα μοναδικό φαινόμενο που δεν έχει ανάλογο στον ζωικό κόσμο»[1], και τον δικό μας Γιώργο Χειμωνά, ο οποίος υπογράμμισε εμφατικά τον ίδιο ισχυρισμό λέγοντας ότι «άνθρωπος σημαίνει λόγος, όπως πουλί σημαίνει πέταγμα και σκορπιός δηλητήριο»[2], μέχρι και τους επιδραστικότερους των φιλοσόφων (Πλάτων, Αριστοτέλης, Καρτέσιος κ.ά.), οι περισσότεροι των ανθρώπων που έχουν κατοχυρώσει το δικαίωμα να έχουν άποψη θεωρούν ότι η ανθρώπινη γλώσσα αποτελεί την ακαταμάχητη απόδειξη της απόλυτης βιολογικής τους διαφοροποίησης από κάθε άλλο ζωντανό της γης[3], την υπογραφή της γενεσιουργού θεϊκής εντολής «…άρχετε των ιχθύων της θαλάσσης και των πετεινών του ουρανού και πάντων των κτηνών και πάσης της γης και πάντων των ερπετών των ερπόντων επί της γης». Όταν το 2001 διαπιστώθηκε η ύπαρξη μιας μετάλλαξης σε ένα γονίδιο (FOXP2) του γονιδιώματος μιας οικογένειας της οποίας τα μέλη εμφάνιζαν μια σπάνια γλωσσική διαταραχή, ο επιστημονικός κόσμος θεώρησε ότι το γονίδιο αυτό είναι ίσως το κλειδί της φυλογενετικής εμφάνισης της γλώσσας στον άνθρωπο. Στα επόμενα όμως χρόνια έγινε ξεκάθαρο ότι δεν υπάρχει ένα μόνο γονίδιο για τη γλώσσα. Ακόμη περισσότερο, πρόσφατες έρευνες υποστηρίζουν όχι μόνο ότι η ανθρώπινη γλώσσα είναι αποτέλεσμα συνέργειας πολλών επιμέρους περιοχών του γονιδιώματός μας, αλλά και ότι αυτές οι περιοχές είναι από τις πιο παλιές του γονιδιώματός μας, αφού φαίνεται να υπήρχαν πριν από τη φυλογενετική διαφοροποίηση των Homo sapiens από τους Νεάντερταλ[4]. Γεγονός που σημαίνει ότι η επιθυμία μας, ίσως και η δυνατότητα, για έκφραση και επικοινωνία έχει βαθιές εξελικτικές ρίζες. Κοινωνικο-πολιτικοί μέτοχοι και επικοινωνία Η κοινωνικο-πολιτική δραστηριότητα είναι ως γνωστόν μια συνεχής δημόσια διελκυστίνδα ανάμεσα στο καλό και στο κακό, το ιδιοτελές και το κοινωφελές, το άμεσο και το προοπτικό, στην οποία συμμετέχουν, αποκλειστικά, καλοί και κακοί, ιδιοτελείς και ιδεαλιστές, κοντόφθαλμοι και οραματιστές. Δηλαδή ποιοι; Όσοι μπορούν να ομιλούν. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πολιτική δράση και ο σχηματισμός πολιτικών κοινοτήτων προϋποθέτουν την ύπαρξη λόγου και γι’ αυτό οι άνθρωποι που μπορούν να ομιλούν είναι και τα μόνα ζώα που μπορούν να διακρίνουν το καλό από το κακό, το χρήσιμο από το βλαβερό. Η κατηγορηματική και ευρέως υποστηριζόμενη άποψη του Φιλοσόφου ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο εκ φύσεως πολιτικό ον και ότι μόνο ο άνθρωπος-πολίτης αυτονοήτως «μετέχει κρίσεως και αρχής», μας υποχρεώνει να θυμηθούμε κάποιες παράδοξες, αν όχι ενοχλητικές για τον αυτάρεσκο «εξαιρετισμό» μας, συμπεριφορές κάποιων άλλων ζωικών ειδών. Η υπενθύμιση αυτή, παροτρυνόμενη από την εδραία πλέον γνώση ότι το είδος μας μοιράζεται τον ίδιο γενετικό κώδικα (γλώσσα) ζωής με τα άλλα ζώα, θα μπορούσε να συμβάλει στην κατανόηση της κοινωνικο-πολιτικής συμπεριφοράς των ανθρώπων, αφού θα απαιτούσε την εξέτασή της με συνυπολογισμό και εξελικτικών, γενετικών, νευροβιολογικών και άλλων δεδομένων. Ας αρχίσουμε βήμα-βήμα. Υπάρχουν πλέον ακαταμάχητες ενδείξεις ότι όλα τα ζώα εκφράζονται και επικοινωνούν μεταξύ τους με πολλούς ιδιόμορφους κώδικες σημάτων και ότι αυτό που χαρακτηρίζουμε ως γλώσσα επικοινωνίας δεν είναι ένα βιολογικό/πολιτισμικό χαρακτηριστικό του τύπου «όλα ή τίποτε». Τα διάφορα ζωικά είδη επικοινωνούν μεταξύ τους με ήχους, με υπερήχους, με οσμές, με χρώματα, με κινήσεις του σώματος, με χορό[5]. Με αυτούς τους τρόπους, που καθένας τους χαρακτηρίζεται από κάποιου είδους εσωτερική «γραμματική», μεταφέρουν οργανωμένες και κατηγοριοποιημένες πληροφορίες. Ο άνθρωπος δεν είναι το μόνο κοινωνικό είδος –τα μυρμήγκια και οι μέλισσες εξαρτούν την επιβίωσή τους από την κοινωνικότητά τους– ούτε το μόνο θηλαστικό που μπορεί να παράγει νέους ήχους, ως αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης με τους άλλους. Οι ελέφαντες, οι νυχτερίδες, οι φώκιες, τα δελφίνια και οι φάλαινες, όλα τους κοινωνικά είδη, μπορούν επίσης. Μπορεί η ικανότητα επικοινωνίας, την οποία πιθανώς μοιραζόμαστε με τα άλλα ζώα, να θεωρηθεί ισοδύναμη με τη γλώσσα, η οποία είναι πιθανότατα αποκλειστικά δικό μας φυσικό προνόμιο; Σύμφωνα με τις κυρίαρχες απόψεις των γλωσσολόγων, για να θεωρηθεί γλώσσα ένας κώδικας επικοινωνίας πρέπει να πληροί ένα σύνολο κριτηρίων, τα οποία δεν ικανοποιούν απόλυτα τα όποια συστήματα επικοινωνίας των άλλων ζωικών ειδών[6]. Θα μπορούσε βέβαια κάποιος να παρατηρήσει ότι τα κριτήρια αυτά τίθενται από τους ανθρώπους και ότι η σύγχρονη έρευνα διαρκώς αποκαλύπτει ένα (αναπόφευκτα μικρό) μέρος των εντυπωσιακών τρόπων και χαρακτηριστικών επικοινωνίας άλλων ζωικών ειδών. Αλλά ακόμη και να είναι έτσι, δηλαδή το ανοιχτό σύστημα γλωσσικής επικοινωνίας να απαιτεί το πλούσιο νευροβιολογικό δυναμικό που μόνο ο άνθρωπος διαθέτει, η γλώσσα, όσο εγωκεντρική και αν είναι, προϋποθέτει τη σύνδεσή της με το νόημα και την επικοινωνία. Γλώσσα χωρίς νόημα και επικοινωνία αποσπάται από τη δημιουργική της αιτία και δικαίωση, και παραδίδεται στην επαναλαμβανόμενη προκατάληψη των μηχανών και των α-νοήτων. Υπάρχει νόημα στις γλώσσες των άλλων ζώων; Το νόημα της επικοινωνίας Γιατί επικοινωνούν μεταξύ τους τα άλλα ζώα; – Για να δηλώσουν την ταυτότητά τους. Μπορεί να θεωρούνται κατώτερα, αλλά αρκετά από αυτά διεκδικούν το δικαίωμα της ατομικής ή ομαδικής ταυτότητας. Η ταυτότητα αυτή μπορεί να δηλώνεται σε κάποια είδη (σκύλοι, λύκοι, φίδια, κουνέλια κ.ά.) με ένα ατομικό προφίλ οσμηρών σημάτων, και σε κάποια άλλα είδη με ηχητικά σήματα. Ένα μέρος της φωνής των πουλιών αντιπροσωπεύει την ηχητική υπογραφή τους. Τα δελφίνια μέσα στο νερό και οι νυχτερίδες μέσα στο σκοτάδι συστήνουν την ταυτότητά τους με έναν ξεχωριστό ήχο. Κάθε κοινότητα δελφινιών και παπαγάλων χρησιμοποιεί διαφορετική διάλεκτο, ίσως και γλώσσα. – Για να αναζητήσουν τροφή και να επιλέξουν την φωλιά-κατοικία τους. Οι μέλισσες επικοινωνούν και διαβουλεύονται μεταξύ τους όχι μόνο με χημικά σήματα και ήχους αλλά και κουνώντας περίτεχνα την κοιλιά και την ουρά τους και χορεύοντας κυκλικούς ή κουνιστούς (σχήματος 8) χορούς, από τα χαρακτηριστικά των οποίων (μέγεθος, ένταση, ταχύτητα, γωνίες κ.ά.) προσδιορίζονται επακριβώς η καταλληλότερη θέση φωλιάς, καθώς και η απόσταση, η θέση, η ποσότητα, η γεύση, η οσμή κ.λπ. της ευρεθείσας τροφής. – Για να φλερτάρουν και να προσελκύσουν ερωτικό σύντροφο. Οι πετεινοί που τρώνε συνήθως σιωπηλοί την τροφή τους, μερικές φορές βγάζουν μια θριαμβευτική κραυγή για να δηλώσουν, ή να προσποιηθούν, ότι βρήκαν τροφή, προκειμένου να σαγηνεύσουν μια ερωτική σύντροφο. Αντίστοιχη σκοπιμότητα θεωρείται ότι κρύβουν ακόμη και οι ήχοι που παράγουν κάποια είδη ψαριών. – Για να σημάνουν συναγερμό και να υπερασπιστούν την επικράτειά τους. Οι κυνόμυες που ζουν σε υπόγειες στοές και επικοινωνούν συνήθως μεταξύ τους σιωπηλά με την οσμή και τη γεύση, έχουν αναπτύξει ένα ιδιαίτερα εξελιγμένο σύστημα ήχων (γραμματικής;) για να διαφοροποιήσουν τον κίνδυνο που συνεπάγεται γι’ αυτούς ένας άνθρωπος ή, εναλλακτικά, ένας σκύλος συγκεκριμένου μεγέθους, σχήματος, χρώματος κ.λπ. Με τον ίδιο τρόπο, οι κερκοπίθηκοι χρησιμοποιούν διαφορετικό συναγερμό για τον κίνδυνο από διαφορετικά αρπακτικά, τον οποίο συναγερμό μάλιστα μπορούν να επαναξιολογούν/τροποποιούν όταν ο κίνδυνος αποδειχθεί μη πραγματικός. Ανάλυση των συχνοτήτων στις φωνές των πουλιών αποκαλύπτει εξαιρετικούς συγχρονισμούς συχνοτήτων όταν επικοινωνούν μεταξύ τους. Στην ενδοεπικοινωνία τους οι γλάροι εκπέμπουν και αντιλαμβάνονται ηχητικές δομές που σημαίνουν πρόσκληση, θρίαμβο, επίδειξη ή συναγερμό. Οι ελέφαντες, οι οποίοι μπορούν να εκπέμψουν τα ηχητικά τους σήματα τόσο με το στόμα όσο και με την προβοσκίδα τους, χρησιμοποιούν τη φωνή τους στις σύνθετες κοινωνικές τους σχέσεις για να διαφοροποιήσουν γνωστούς/αγνώστους, ανθρώπους/μέλισσες, και να εκφράσουν συναισθήματα, προθέσεις, ίσως και αφηρημένες έννοιες. Το κοράκια, τα οποία μωρολογούν στη νεαρή τους ηλικία, όπως οι άνθρωποι, συνομιλούν συνήθως με μέλη της οικογένειάς τους, και με το ύψος, την ένταση και τον τόνο της φωνής τους, διαφοροποιούν όχι μόνο διαφορετικά πράγματα και ζώα, αλλά και συγκεκριμένα πρόσωπα ή ζώα που τους είχαν φερθεί άσχημα στο παρελθόν. Για ό,τι έχει πραγματική σημασία στον δικό τους πραγματικό κόσμο. Το νόημα δεν λείπει από τον κόσμο των ζώων. Ο κόσμος όμως των ζώων δεν ορίζεται από τις σημασίες που διέπουν/κυβερνούν τον δικό μας κόσμο[7]. Το γεγονός ότι οι πολύμορφες γλώσσες των ζώων έχουν διαφορετική οργάνωση από την ανθρώπινη γλώσσα δεν σημαίνει ότι είναι παράλογες ή ανόητες. Μήπως και η ποίηση, οι επιστήμες, οι θρησκείες και οι μεγαλοφυίες δεν αμφισβητούν ή διαρρηγνύουν συχνά τους κανόνες της λογικής και της γραμματικής μας για να δημιουργήσουν ή να προσεγγίσουν ένα ανύπαρκτο μέχρι τότε, ή άλλως ακατάληπτο, νόημα; Είναι πιθανό ότι η λογική, η επικοινωνία και η γραμματική μπορεί να υπάρξουν και σε διαφορετικές οντολογικές εκδοχές. Γλώσσα και συμβολική σκέψη Η φιλοσοφική σύνδεση της γλώσσας με τη σκέψη και τη λογική, οι οποίες (έχουν τη δυνατότητα να) υπαγορεύουν τη συμπεριφορά, φαίνεται να περιορίζει τον κύκλο των ηθικών υποκειμένων σε αυτά που μπορούν να ομιλούν. Σήμερα όμως έχουμε ενδείξεις που μας επιτρέπουν να πούμε ότι η γλώσσα, παρότι μονίμως προσπαθεί να επιβληθεί στην πιο φθαρτή ουσία της ύπαρξης, τη σκέψη, δεν είναι απαραίτητη γι’ αυτήν. Σε αντίθεση με μεγαλόστομες διακηρύξεις του στυλ «όπου δεν υπάρχει γλώσσα δεν υπάρχει κατανόηση της ύπαρξης» (Χάιντεγκερ), ή «τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου» (Βιτγκενστάιν), φαίνεται ότι μπορούμε να σκεφτούμε, δηλαδή να δημιουργήσουμε εσωτερικές αναπαραστάσεις, και χωρίς τη βοήθεια της γλώσσας[8]. Εξέταση ασθενών με ολική αφασία, καθώς και μελέτες με τη χρήση νευροαπεικονιστικών τεχνικών ή τη δοκιμασία της αμυτάλης (κατά την οποία προκαλείται παροδική αναισθησία των εγκεφαλικών κέντρων λόγου) οδηγούν στη διαπίστωση ότι αδυναμία χρήσης των κέντρων λόγου δεν συνεπάγεται και αδυναμία σκέψης[9]. Επομένως, αυτό που πραγματικά διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα δεν είναι μάλλον (μόνο) η γλώσσα. Είναι πιθανότατα ένα σύνολο συνδυαστικών βιολογικών παραγόντων που συνέβαλαν στη δραματική αύξηση της δυναμικής του εγκεφάλου του[10], πρωτίστως εκφρασμένη στη δυνατότητά του να παράγει και να ενσωματώνει αναδραστικά (συμβολικές) σημασίες, να μετατρέπει παρόντα ή απόντα πράγματα σε άυλες έννοιες με (προ)ιστορία και προοπτική. Άυλες έννοιες των οποίων η δημιουργία εξαρτάται από δύο βασικούς παράγοντες συγκρότησης του υλικού εγκεφάλου: την εξελικτικά κατακτημένη δυνατότητα επεξεργασίας συμβόλων (φωνηματικών, γραμματικών, μαθηματικών, οικονομικών, μουσικών, πολιτισμικών κ.λπ.), και την παρατεταμένη επιγενετική αλληλεπίδρασή του με το περιβάλλον. Υπ’ αυτήν την έννοια, φαντάζει δικαιολογημένος ο επιστημονικός ισχυρισμός ότι οι άνθρωποι δεν προόδευσαν επειδή ανακάλυψαν φωνήματα και γράμματα, αλλά ανακάλυψαν τα φωνήματα και τα γράμματα επειδή τους ήταν απαραίτητα για τους τύπους των νοητικών μοντέλων που μπορούσαν πλέον να δημιουργούν[11]. Μπορούν άλλα ζώα να χειριστούν σύμβολα; Σε πολύ περιορισμένο βαθμό. «Λαγός», Φύλλο από το Ο Λόγος των Άγριων Ζώων του Καμπ αλ-Αχμπάρ, 11ος-12ος αιώνας, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης. Σύμφωνα με αναφορές οι οποίες έχουν δεχθεί έντονη κριτική[12], ο θηλυκός γορίλλας Κόκο, που γεννήθηκε στον ζωολογικό κήπο του Σαν Φρανσίσκο και είχε ως κατοικίδιο μια γάτα, γνώριζε περισσότερες από 1.000 χειρονομίες στη «νοηματική γλώσσα των γοριλλών» και καταλάβαινε περισσότερες από 2.000 ανθρώπινες λέξεις, ενώ ο μπονόμπο Κάντζι, ο οποίος έμαθε χειρονομίες παρακολουθώντας βίντεο με την Κόκο, συνόδευε τα 300-500 λεξιγράμματα του πληκτρολογίου που χρησιμοποιούσε με εκφορά αντίστοιχων ήχων. Η προσπάθεια κάποιων ερευνητών να συντάξουν ένα λεξικό φωνηεντισμών και χειρονομιών χιμπατζήδων και άλλων πρωτευόντων είναι σε εξέλιξη[13]. Το γεγονός ότι οι χειρονομίες των ζώων αυτών είναι κατανοητές από τους ανθρώπους ίσως υπογραμμίζει την βαθιά εξελικτική συνέχεια μεταξύ της δικής τους και της δικής μας επικοινωνίας. Στον κόσμο των ανθρώπων, ο κυρίαρχος λόγος, ενώ έχει τις ρίζες του στην επαφή (σωματική, συναισθηματική και κοινωνική)[14], «ενοφθαλμίζει» εντατικά κάθε νεοεισερχόμενο βρέφος, κατά τη διάρκεια της εξεζητημένα μακράς νευρο-αναπτυξιακής περιόδου του, με αλλεπάλληλους πολιτισμικούς κώδικες που χαλαρώνουν, κατά το δυνατόν, την εξάρτησή του από τους άμεσους περιορισμούς του εξωτερικού κόσμου και πολλαπλασιάζουν λογαριθμικά την εννοιολογική του εργαλειοθήκη[15]. Με αυτόν τον τρόπο η γλώσσα, ως ενσώματο σύστημα συμβόλων, μπορεί όχι μόνο να διευρύνει, ακόμη και να τροποποιεί, τη βιολογική έκφραση των ανθρώπων, αλλά και να τους προσφέρει απροσμέτρητους βαθμούς ελευθερίας στη δόμηση του νοήματος, της φαντασίας και της… παράνοιας. Να τους καθιστά ικανούς ή επιρρεπείς στο να διαφοροποιούν το απεσταγμένο από το αγιασμένο νερό, την Παρασκευή από το Σάββατο, τις τιμές από τις αξίες. Όλο το πολυδαίδαλο πλέγμα των σύνθετων πολιτισμικών, θρησκευτικών, οικολογικών, κοινωνικών, ιδεολογικών και άλλων πεποιθήσεων της ζωής των ανθρώπων υφαίνεται πρωτίστως με τη γλώσσα. Οι επαναλαμβανόμενες και συναισθηματικά φορτισμένες αφηγήσεις μύθων, γεγονότων και ιστοριών σε νήπια, παιδιά και μεγαλύτερους από γονείς, παππούδες, δασκάλους, συνομήλικους και ειδήμονες για το παρελθόν και το μέλλον της ζωής και τον θάνατο, οργώνουν το εγκεφαλικό έδαφος στο οποίο βλαστάνουν όλων των ειδών οι πεποιθήσεις/ταυτότητες σε ομάδες ή ολόκληρους πληθυσμούς μιας γεωγραφικής περιοχής ή ενός έθνους. Με τη σκάλα του λόγου διαθέσιμη ανά πάσα στιγμή, το μυαλό του ανθρώπου μπορεί να προσεγγίζει και να εγκαθίσταται ανεμπόδιστα σε κάθε είδους εναλλακτική πραγματικότητα και ουτοπία. Ατομική, κοινωνική, πολιτική, φυσική, μεταφυσική. «Και κάποια μέρα το μυαλό πηδάει από τη φαντασία στην παραίσθηση, και το εκκλησίασμα ακούει Θεό, βλέπει Θεό», έλεγε ο νευρολόγος και συγγραφέας Όλιβερ Σακς. Προς επιβεβαίωση του δυσάρεστου αυτού ισχυρισμού, μια σειρά διαπολιτισμικών μελετών σε 67 χιλιάδες ανθρώπους έδειξε ότι ο κρίσιμος παράγοντας για την υιοθέτηση μεταφυσικής πίστης είναι η γλωσσική πολιτισμική διαπαιδαγώγηση, όχι κάποια εγγενής τάση «πνευματικοποίησης»[16]. Είναι πιθανόν ότι τα υπόλοιπα ζώα μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους με πολύ πιο σύνθετους τρόπους από ό,τι αντιλαμβανόμαστε, ωστόσο η πολύτροπη γλώσσα των ανθρώπων δεν εξαντλεί τα όριά της στο εδώ και τώρα του ανελαστικού τριγώνου πομπός-δέκτης-μήνυμα. Είναι ένα ελαστικό στον χρόνο και στον τόπο σύστημα, ανοικτό σε προσθέσεις, αποχρώσεις, διαφοροποιήσεις, αυτο-/ετερο-αναφορές, αυτοϋπονομεύσεις, μεταφορές και ακυρολεξίες του εκφραζόμενου και του νοήματος. Είναι, ή οφείλει να είναι, μια διαρκώς εμπλουτιζόμενη εξελικτική κατάκτηση την οποία υπονομεύουν οι ίδιες οι δυνατότητές της. Γεγονός που καλεί σε μια κρίσιμη και διαρκώς ανασχηματιζόμενη διάκριση της φύσης της/μας και των συνεπειών των χαρακτηριστικών μας. Ενσώματη κοινωνιο(παθο)λογία Η γλώσσα, υπενθυμίζει ο Βαλερύ, είναι το ισχυρότερο μέσο του Άλλου, εγκατεστημένο μέσα μας, και οι χρήστες της είναι ειδωλολάτρες που παίρνουν τις λέξεις για πράγματα, και τις φράσεις για πράξεις. Ωστόσο, οι λέξεις, παρ’ όλο που αποκτούν πραγματικό νόημα μόνο μέσα από την οργάνωσή τους σε φράσεις οι οποίες αποτελούν «ένα σύνολο λέξεων που τα νοήματά τους υφίστανται αμοιβαία παραμόρφωση», (οφείλουν να) «είναι ξεκάθαρες όταν μεταδίδονται από τον ένα στον άλλο»[17]. Δηλαδή, όλα, μονά και ζυγά, υπαρκτά και ανύπαρκτα, δικά μας. Λέξεις, γλώσσα και νοήματα εντός και μεταξύ των ανθρώπων, σε διαρκή υπηρεσία της ζωής και του δράματος. Στην μακρά αντιπαράθεση μεταξύ των πολλών οπαδών της θεωρίας του γλωσσικού ντετερμινισμού/σχετικισμού, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η γλώσσα καθορίζει/επηρεάζει τον τρόπο σκέψης, και αυτών που διαφωνούν με αυτή (Τσόμσκι, Πίνκερ κ.ά.), o Ντάνιελ Ντένετ, οποίος θεωρεί τη γλώσσα παραπροϊόν της εγκεφαλικής εξέλιξης και όχι προϋπάρχον/έμφυτο ανθρώπινο χαρακτηριστικό, υποστηρίζει μια κοινωνικά κρίσιμη θέση: Η γλώσσα-μιμίδιο χρειάζεται προστασία επειδή τοποθετεί τις ράγες πάνω στις οποίες ταξιδεύουν οι ανθρώπινες σκέψεις[18], οι οποίες θυμίζω ότι είναι ιδιωτικές εσωτερικές αναπαραστάσεις. Η γλώσσα, εκτός από καταλύτης της αναβαθμισμένης ύπαρξης του ανθρώπου, γίνεται κατά περίπτωση και όργανο αλλοίωσης ή αποφυγής των πραγματικών δεδομένων της, κάτι που γνωρίζουν ή βιώνουν οι εμπλεκόμενοι στην πολιτική κονίστρα, οι λογοτέχνες, οι έγκλειστοι των ολοκληρωτικών καθεστώτων, οι οργανωμένοι στις ποικιλώνυμες σέχτες, οι παραδομένοι στα αλλοπρόσαλλα κελεύσματα της κάθε μαζικής κουλτούρας, αλλά και οι περισσότεροι από εμάς όταν δεχόμαστε τα απειλητικά κύματα μιας ψυχικής τρικυμίας. Ο πολιτικός λόγος, πλημμυρισμένος από επαναλαμβανόμενες προσωπικές αντωνυμίες («εγώ», «εμείς», «αυτοί» κ.λπ.), μεταφορές[19] (με τις οποίες επιδιώκεται να μεταφραστεί μια εμπειρία σε μια άλλη πιο επιδραστική), μετωνυμίες (για να τονιστεί η να υποβαθμιστεί η προσωπική ευθύνη κυρίαρχων πολιτικών προσώπων), αυθαίρετες υποθέσεις (οι οποίες αποτελούν συχνά τη μόνη βάση όλων των διατυπούμενων ισχυρισμών ή καταγγελιών), και ρητορικά σχήματα[20] (που προσκαλούν σε επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία), προσπαθεί με ένταση να διεγείρει και να διαμορφώσει την κοινή γνώμη, να οριοθετήσει τα επίδικα θέματα, να περιφρουρήσει ιδεολογικοπολιτικές ταυτότητες, να ενώσει ή να διαφοροποιήσει κουλτούρες και εθνότητες. Να επηρεάσει, εντέλει, τον τρόπο που οι άνθρωποι σκέφτονται και δρουν. Αλλά αν ο πολιτικός λόγος εκφράζει και στοχοποιεί την παθολογία των κοινωνικών φαινομένων και σχέσεων, κάτι ανάλογο κάνει και ο ψυχοπαθολογικός λόγος και η άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτόν γλώσσα του σώματος. Ο έμφορτος με χειρονομίες υστερικός λόγος μεταφέρει συναίσθημα αντί για πληροφορίες, ο αυτοαναφορικός αγχωτικός και καταθλιπτικός λόγος έχει ως άξονα τις προσωπικές αντωνυμίες («εγώ», «εμένα») και μηρυκάζει αρνητικά φορτισμένες λέξεις και απόλυτες έννοιες («ποτέ», «πάντα», «αποκλειστικά»), ο ταχύς και ευρηματικός μανιακός λόγος αναπροσανατολίζεται με ευκολία από μια κατεύθυνση σε μια άλλη, ο αργός και μονότονος ψυχαναγκαστικός λόγος περιστρέφεται γύρω από το προς συζήτηση θέμα χωρίς να το θίγει ευθέως, ενώ ο αποσπασματικός και εξουθενωτικός ψυχωτικός λόγος είναι αποσυνδεμένος από την πραγματικότητα και κινείται μεταξύ άσχετων ιδεών, νεολογισμών και αλλοιωμένων εννοιών. Είναι σαφές ότι και την ψυχο(παθο)λογία μας διεκπεραιώνει η ίδια γλώσσα, ο ενσώματος κώδικας έκφρασης και επικοινωνίας που χρησιμοποιούμε κατά την αναπόφευκτη επαφή μας με τα εγκόσμια, ακόμη και με τα υπερκόσμια. Μόνο που ο ασχολούμενος με τα τελευταία, δηλαδή ο θρησκευτικός λόγος, στην προφανή προσπάθεια να απενσαρκωθεί, προκειμένου να ιεροποιηθεί, έχει την τάση να μνημονεύει και να επικαλείται διαρκώς τα απόντα. Καταστρέφοντας τις λέξεις Η όποια προσπάθεια να υποβαθμίσει κάποιος τη σπουδαιότητα, την πολυπλοκότητα και την αποτελεσματικότητα της γλώσσας του ανθρώπου είναι μάλλον ηλίθια. Ο πλούτος των νοημάτων και των συναισθημάτων με τα οποία μπορεί να συνδεθεί η γλώσσα είναι τόσο μεγάλος που κάθε προσπάθεια αμφισβήτησής της εγγίζει το γελοίο. Όμως σήμερα, μετά από αλλεπάλληλες γλωσσολογικές διαμάχες για την υπαρξιακή σχέση γλώσσας και νοήματος και τα υπολογιστικά χαρακτηριστικά που την καθορίζουν, αλλά και μετά από πολλούς αιώνες άρνησης αποδοχής του νοήματος του λόγου των αντιπάλων μας (προσωπικών, ταξικών, εθνικών, ιδεολογικών, θρησκευτικών, πολιτικών κ.ά.), φλερτάρουμε πάλι με μια εποχή μετα-αλήθειας όπου η γλώσσα (κάποιων) διεκδικεί το απόλυτο δικαίωμα να αποσυνδεθεί από το νόημα, από το κληροδοτημένο πολιτισμικό και ηθικό σημαινόμενο στο οποίο βαπτίστηκε. Και αυτό, εκτός πολλών άλλων συνεπαγωγών, μοιάζει αυτοκαταστροφικό γιατί μπορεί οι πραγματικά ατελείωτες εκφραστικές «επιφανειακές δομές» της γλώσσας να γεννιούνται ή όχι από τον μετασχηματισμό ενός μικρού αριθμού γενετικά σχεδιασμένων στον ανθρώπινο νου «βαθιών δομών», αλλά, όπως και να έχει, ακόμη και αυτή η πολύμορφη και πολύφερνη γλώσσα βρίσκεται αντιμέτωπη, σε κάθε γωνία της ζωής, με πεπερασμένο αριθμό πιεστικών νοηματικών διλημμάτων. Σεσίλια Βικούνια, Επικοινωνία: κοινή μοναδική δράση από τη σειρά AMAzone Palabrarmas, 1978, Μητροπολιτικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. Η γλώσσα μπορεί ιδιοσυγκρασιακά να είναι «εχθρική απέναντι στο μονόχρωμο ιδεώδες της αλήθειας»[21], αλλά η αποσύνδεση γλώσσας και νοήματος από τον άνθρωπο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως συνειδητή πράξη ακούσιας (!) εξαφάνισης, αφού, όπως εύστοχα επεσήμανε ο Χάιντεγκερ, η γλώσσα με νόημα διαφοροποιεί αυτούς που μπορούν να πεθαίνουν, από αυτούς που απλώς εξαφανίζονται. Μια τέτοια επιλογή δεν θα είναι βέβαια πρωτοφανής, γιατί, σε αντίθεση με τον κόσμο των δελφινιών, που αναπνέουν συνειδητά και αποφασίζουν να χαθούν στον βυθό μόνο όταν η ζωή τους γίνεται αφόρητη, ο κόσμος των ανθρώπων, οι οποίοι αναπνέουν ασυνείδητα, αυτοκτονεί συνήθως μάλλον ασυνείδητα. Έχοντας βέβαια προηγουμένως κατοχυρώσει ως αδιαπραγμάτευτη πολιτισμική κατάκτηση την ενστικτώδη συνήθεια των ελεφάντων: Να επισκέπτεται τελετουργικά το εννοιολογικό νεκροταφείο των εκλιπόντων. Πολλούς αιώνες πριν, ο Θουκυδίδης περιέγραφε γλαφυρά το βάθος των αχρειοτήτων που επισώρευσαν στον ελληνικό κόσμο οι εμφύλιες συγκρούσεις λέγοντας ότι «Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους άλλαζαν ακόμα και την σημασία των λέξεων»[22]. Οι ραδιούργοι λογίζονταν ως έξυπνοι, οι έχοντες σφαιρικότερη αντίληψη των πραγμάτων ως ανίκανοι για δράση, και «τις περισσότερες φορές επικρατούσαν οι διανοητικά κατώτεροι». Αντίστοιχα, στο δυστοπικό μυθιστόρημα 1984 του Τζωρτζ Όργουελ, το απολυταρχικό καθεστώς που επιδιώκει τον περιορισμό/έλεγχο της σκέψης του πληθυσμού για να μπορεί άλλα να λέει, άλλα να εννοεί και άλλα να κάνει, πιστεύει ότι είναι «ωραίο πράγμα η καταστροφή των λέξεων»[23]. Ο κύκλος των αδίστακτων, των επιπόλαιων και των ανοήτων που διεκδικούν αυτονόμηση της κοινής γλώσσας από τον πολύτιμο πυρήνα και τις ευαίσθητες αποχρώσεις των νοημάτων δυστυχώς διευρύνεται. Η γλώσσα, αποτυπωμένη σε κείμενα δικαίου και ιστορίας ή ενσωματωμένη στους άγραφους κώδικες αξιών και συμπεριφορών, αντιμετωπίζεται ως ξεπερασμένο σύστημα ανταλλαγής νοημάτων και σημασιών όχι μόνο από τους (επι)κυρίαρχους της διεθνούς πραγματικότητας, αλλά και από καθένα ταλαίπωρο που διεκδικεί απεξάρτηση/αυτονομία από τις δεσμεύσεις που συνεπάγεται ένα (παν)ανθρώπινο λεξικό ερμηνείας, γραμματικής και συντακτικού των νοημάτων που συγκροτούν τη βιολογία και την κοινωνιολογία της ανθρωπότητας. Όμως, η γλώσσα-γέφυρα μεταξύ των ανθρώπων-νησιών δεν απειλείται μόνο από τους πονηρούς και τους ανόητους θιασώτες του ιδιόμορφου αυτού σύγχρονου εννοιολογικού laissez faire. Ανάμεσα στους άσπονδους εχθρούς της κοινωνικής γλώσσας, δηλαδή της ανάγκης σύνδεσης σημαίνοντος και σημαινομένου, περιλαμβάνονται παραδόξως και κάποιοι ένθερμοι διεκδικητές της χρήσης της. Εκείνοι που γαλουχημένοι με τον φόβο των συνεπειών της εννόησης του λόγου από τους πολλούς, επικαλούνται διαρκώς την υπερβατική του φόρμα. Τον α-νόητο λόγο. Ποιοι είναι αυτοί; Είναι κάποιοι φανατικοί του επέκεινα και κάποιοι περισπούδαστοι κοινωνιο-/δημοσιο-λογούντες που συμμετέχοντας σε κάθε ευκαιρία ασμένως στις κριτικές που προϋποθέτει και αντέχει το πνεύμα του σύγχρονου πολιτισμού, νομίζουν ότι κρύβουν το ανιστόρητο ιδεολογικό τους μίσος για αυτόν και τον Διαφωτισμό πίσω από περίτεχνες παρλάτες με τις οποίες παραφουσκώνουν το λεξιλάγνο κοινωνικό τους προφίλ. Υπενθύμιση: Μια σειρά από ζωικά είδη, τα οποία ίσως και να διαθέτουν τουλάχιστον πιο ευαίσθητο ακουστικό σύστημα από τον άνθρωπο, χρησιμοποιούν φαινομενικά πρωτόγονα στοιχεία της γλώσσας του σώματος (στάσεις, κινήσεις, εκφράσεις προσώπου, θέσεις αυτιών, κινήσεις κοιλιάς και ουράς κ.ά.) για να μεταφέρουν κρίσιμα γι’ αυτά μηνύματα. Ανάλογα «πρωτόγονα» μέσα έκφρασης και επικοινωνίας χρησιμοποιούν αυθόρμητα πάρα πολλοί ειδήμονες κατά τη σύνθετη και λεπτεπίλεπτη διαδικασία της όποιας αισθητικής κρίσης. Υπερασπίζοντας τη μονάδα και την κοινότητα Ανταγωνισμός και συμβίωση, απόρροια της ζωογόνου διαφοράς, είναι το δίπολο θεμέλιο στο οποίο στηρίζεται το σύμπαν, κοσμικό, βιολογικό και κοινωνικό. Κουάρκ, ηλεκτρόνια, μόρια, κύτταρα, οργανικά συστήματα, φυτά, ζώα, κοινωνίες και πολιτισμοί (αντ)αγωνίζονται για να επιβιώσουν σε ένα κόσμο που υπάρχει μόνο όσο περιέχει το διαφορετικό. Στοιχειώδης κατανόηση αυτής της πραγματικότητας όχι μόνο υπενθυμίζει ευεργετικά την πραγματική φύση της ζωής όλων των όντων, ανθρώπων και άλλων, αλλά και υπογραμμίζει τη διαρκή ανάγκη εξεύρεσης των καλύτερων δυνατών τρόπων/συνθηκών συνύπαρξης, αναδεικνύει δηλαδή τη σημασία της πολιτικής, και μάλλον της δημοκρατίας. Γιατί, αφενός, η πολιτική είναι ίσως μια αυτονόητη παράμετρος της ίδιας της ζωής και όχι μια επινόηση του ανθρώπου, και γιατί, αφετέρου, εκτός πολλών άλλων, οι δημοκρατικές συλλογικές αποφάσεις, παρά την εγγενή αποστροφή τους προς την καινοτομία και την αριστεία, τείνουν να είναι πιο επωφελείς, όχι μόνο γιατί δημιουργούν στον καθένα την ευεργετική πεποίθηση ή εντύπωση ότι έχει τη δυνατότητα να τις επηρεάσει, αλλά κυρίως γιατί έχουν την τάση να είναι λιγότερο ακραίες/μεροληπτικές. Στιούαρτ, Η βιβλιοθήκη του Φυσιοδίφη, πίνακας 14, «Η κοινή αγριομέλισσα (b.terrestris)», 1852, Βιβλιοθήκη της Βιρτζίνιας. Οι μέλισσες επικοινωνούν και διαβουλεύονται μεταξύ τους. Οι άνθρωποι και τα άλλα ζώα γεννιούνται με έμφυτη προδιάθεση υπεράσπισης της βιολογικής μονάδας τους και (γι’ αυτό) αναπτύσσουν προοδευτικά την κοινωνικότητά τους, τους βαθμούς σύνδεσης με τους άλλους. Ενώνουν τη φύση με την ιστορία τους και δημιουργούν το υλικό της αναπαραγωγής τους. Σχηματίζουν αυτοδιαχειριζόμενες κοινότητες οι οποίες εξαρτούν την τύχη τους από κρίσιμες ομαδικές αποφάσεις. Μέλισσες, ελάφια, βουβάλια, περιστέρια, κατσαρίδες και ένα σωρό άλλα είδη ζώων έχουν βρει έναν δικό τους τρόπο να αποφασίζουν για την ομαδική τους τύχη, άλλα με περισσότερη δημοκρατία και άλλα με λιγότερη[24]. Οι μέλισσες που υποχρεώνονται να φύγουν από την κυψέλη τους μετά τη γέννηση της νέας βασίλισσας στέλνουν μερικές εκατοντάδες μέλισσες-ανιχνευτές να αναζητήσουν τις καλύτερες θέσεις εγκατάστασής τους πριν ξαναμαζευτούν σύντομα όλες μαζί στον τόπο πρόσκαιρης διαμονής τους για να διαβουλευτούν, χρησιμοποιώντας την πολυσύνθετη χορευτική τους γλώσσα, για να επιλέξουν, δημοκρατικά και ομόφωνα, την καταλληλότερη από τις προσφερόμενες θέσεις[25]. Η διαδικασία αυτή, εκτός του αυτονόητου θαυμασμού-προβληματισμού που θα έπρεπε να μας προκαλεί, θα μπορούσε ενδεχομένως να οδηγήσει και στη σκέψη ότι μερικές εκατοντάδες εκπρόσωποι ενός συνόλου στους οποίους έχει ανατεθεί μια κοινή αποστολή, οι μέλισσες-ανιχνευτές, έχουν τη δυνατότητα να οργανώνουν/καθοδηγούν το σύνολο της ομάδας σε ένα αποτελεσματικό όργανο λήψης απόφασης. Το γεγονός βέβαια ότι και αυτή η ομαδική απόφαση, δημοκρατικά παρμένη και όχι δεσποτικά υπαγορευμένη από ένα έμπειρο μέλος-αρχηγό, βασίζεται στα «επιχειρήματα» (= έντονο διεκδικητικό χορό) λίγων μελισσών που συνεχίζουν να χορεύουν υπερασπίζοντας την πρότασή τους όταν οι άλλες σταδιακά σταματούν, αναδεικνύει την άδηλη οντολογική εξάρτηση της συλλογικής τύχης από το ατομικό πείσμα, φλέγμα, πάθος, λάθος. Όλα τα ζωντανά, με το πλαίσιο ανατροφής που τους επιφυλάσσει το περιβάλλον τους μπορούν να αποστασιοποιούνται λίγο ή πολύ από τυχαίες και αναρχικές συμπεριφορές και να υιοθετούν κανόνες και αξίες της κοινότητάς τους. Η διαδικασία αυτή, μολονότι αφορά ανθρώπους και ζώα, αποδίδεται (από τους ανθρώπους) αποκλειστικά στους ανθρώπους και χαρακτηρίζεται χονδροειδώς ως πολιτισμός. Η διττή σκόπευση του εγχειρήματος κοινωνικής απαλλοτρίωσης του ατόμου, δηλαδή η προσπάθεια απομάκρυνσης από το βιολογικά αυθόρμητο και προσαρμογής στις αντιλήψεις και τις πρακτικές του προϋπάρχοντος κοινωνικού-παιδαγωγικού περίγυρου, εξηγεί γιατί ο περιλάλητος πολιτισμός δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο ιστορικής υμνολογίας, αλλά και αντικείμενο ατομικής ή ομαδικής απαξίας, αφού έχει θεωρηθεί ως πηγή ατομικής δυστυχίας και δυσφορίας, καθώς και μηχανισμός συντηρητικής αναπαραγωγής των κυρίαρχων πολιτισμικών μοτίβων[26]. Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι ο πολιτισμός είναι η αρχέγονη κατάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης, και ότι το βιολογικό είδος είναι δευτερεύον και σχετικό, δηλαδή ότι «ο πολιτισμός είναι η ανθρώπινη φύση»[27], ή ακόμη πιο πειστικά ότι εγκέφαλος/γονίδια και πολιτισμός συν-εξελίσσονται σε μια αέναη μεταξύ τους διελκυστίνδα, όπου οι όποιες πολιτισμικές εξελίξεις (όπως για παράδειγμα το μαγείρεμα της τροφής, η γεωργία, ο αλφαβητισμός, οι διατροφικές συνήθειες, η ψηφιακή εξοικείωση κ.λπ.) έχουν την δύναμη να πιέζουν, αναπρογραμματίζουν ή αποπρογραμματίζουν τις γενετικές προδιαθέσεις και επιταγές, την ίδια την έκφραση των γονιδίων[28]. Αυτές οι επιστημονικά δημοφιλείς σήμερα απόψεις όχι μόνο δεν σχετικοποιούν τη σημασία της κάθε βιο-κοινωνικής μονάδας, αλλά διευρύνουν την ευθύνη και τον ρόλο της στον έλεγχο και στη μορφοποίηση της όποιας πολύσημης πολιτισμικής εξέλιξης. Η γλώσσα-λόγος, εξελικτική κατάκτηση και πολιτισμικό ανάπτυγμα, μορφοποιεί νοήματα τα οποία την πλάθουν για να σφυρηλατήσει την πραγματικότητα που όλο της διαφεύγει. Οι πολιτισμικές όμως κατακτήσεις, ως γνωστόν, συνεπάγονται και αναβαθμισμένες υποχρεώσεις, πολύ περισσότερο που η γλώσσα, βιολογική στην εκκίνηση και τεχνητή στην φτιαξιά, παρακολουθεί και διευρύνει την πολυπλοκότητα των κοινωνικών σχέσεων και αλληλεπιδράσεων. Οι άνθρωποι, ως σύνολο ή ως ομάδες (φυλετικές, εθνικές, θρησκευτικές, πολιτικές, αθλητικές κ.λπ.), αρέσκονται να προβάλλουν μεροληπτικά επιλεγμένα χαρακτηριστικά τους, τα οποία υποτίθεται ότι θεμελιώνουν την «ανωτερότητά» τους (φυσική, πνευματική, ηθική, ιστορική, ιδεολογική, πολιτισμική κ.λπ.). Η τάση τους αυτή, βιολογικά και κοινωνικά κατανοητή, τους οδηγεί να «λησμονούν» όχι μόνο ότι μπορεί να υστερούν δραματικά σε άλλα χαρακτηριστικά ή κριτήρια, αλλά και ότι για τη διατήρηση και δικαίωση του όποιου φυλογενετικού ή προσωπικού πλεονεκτήματός τους απαιτείται συνεχής υπεράσπιση και αυτού του «αζήτητου δώρου», και των όποιων άλλων κατακτημένων ίδιων και κοινών πολιτισμικών πόρων. Για να επικαλείσαι την υπεροχή του Λόγου πρέπει να προσπαθείς να κατανοείς τον λόγο ύπαρξής του/σου, τη σημασία του στη διαμόρφωση των πιο ευαίσθητων κωδικών συνύπαρξης, συναισθηματικής επικοινωνίας και οργάνωσης της εσωτερικής ζωής. Να θυμάσαι επομένως ότι η (κάθε) γλώσσα «μεταδίδει την πνευματική ουσία που της αντιστοιχεί»[29]. [1] Βλ. Noam Chomsky, Language and Mind, Cambridge University Press, Νέα Υόρκη 32006. [2] Βλ. Γιώργος Χειμωνάς, Έξι μαθήματα για τον λόγο, εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα 1984. [3] Το γεγονός όμως ότι σήμερα στις γλώσσες περιλαμβάνονται και οι άκρως επιθετικοί και διαρκώς διευρυνόμενοι κώδικες επικοινωνίας και μεταφοράς μηνυμάτων μεταξύ μηχανών ή μεταξύ μηχανών και ανθρώπων περιπλέκει το υπό διαπραγμάτευση θέμα και υπογραμμίζει την ανάγκη μιας κατά το δυνατόν στοχαστικής υπεράσπισης της ανθρώπινης γλώσσας. [4] Lucas G. Casten, Tanner Koomar, Taylor R. Thomas, Jin-Young Koh, Dabney Hofammann, Savantha Thenuwara, Allison Momany, Marlea O’brien, Jeffrey C. Murray, J. Bruce Tomblin, Jacob J. Michaelson, “Ancient regulatory evolution shapes individual language abilities in present-day humans”. Science Advances 12 (7), 2026. https://tinyurl.com/mvscr294 [5] Βλ. Εύα Μέιερ, Οι γλώσσες των ζώων, μτφρ. Ειρήνη Παπακυριακού, Καστανιώτης, Αθήνα 2022. [6] Βλ. David Crystal, Robert Henry Robins, “language”. Encyclopedia Britannica, https://tinyurl.com/mw5njcpm [7] Επ’ αυτού, μοιάζει σχετικός ο σκοτεινός αφορισμός του Βιτγκενστάιν «Αν το λιοντάρι μπορούσε να μιλήσει δεν θα το καταλαβαίναμε». [8] Για το ζήτημα της σχέσης του λόγου με τη σκέψη, το «αν η σκέψη διαφθείρει τον λόγο ή αν ο λόγος διαφθείρει τη σκέψη», βλ. και τον πολύ ενδιαφέροντα σχετικό τόμο-αφιέρωμα των συζητήσεων για τον Λόγο στο Αιγινήτειο με τίτλο Ιδιότυποι Λόγοι, επιμέλεια Κ. Πόταγας και Ι. Ευδοκιμίδης, Συνάψεις, Αθήνα, 2013. [9] Βλ. Evelina Fedorenko, Rosemary Varley, “Language and thought are not the same thing: evidence from neuroimaging and neurological patients”. Ann. N. Y. Acad. Sci., 1369(1): 132-53, 2016. doi.org/10.1111/nyas.13046 και Gary Stix, “Thinking without words”, Scientific American 332 (3), 86-88, 2025. [10] Βλ. Γιώργος Χ. Παπαδόπουλος, «Η Εξέλιξη του Εγκεφάλου του Ανθρώπου. Βιολογία και Πολιτισμός», Τρίτων 8, 2023. https://tinyurl.com/ezddaze6https://tinyurl.com/ezddaze6, και Γιώργος Χ. Παπαδόπουλος, «Προέλευση και εξέλιξη του σύγχρονου νου», Athens Review of Books, τχ. 109, Σεπτ. 2019. [11] Βλ. Merlin Donald, Η καταγωγή του σύγχρονου νου, μτφρ. Σταμάτης Ντώνιας, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 2018 [12] Βλ. https://tinyurl.com/5n7pe6zc αλλά και https://tinyurl.com/33xmv5j5 [13] Βλ. C. Hobaiter, R.W. Byrne, “The meanings of chimpanzee gestures”, Curr. Biol., 24(14), 1596-1600, 2014, https://tinyurl.com/mf9sb6d2 και K.E. Graham, C. Hobaiter, “Towards a great ape dictionary: Inexperienced humans understand common nonhuman ape gestures”, PLoS Biol, 21(1), 2023, doi.org/10.1371/journal.pbio.3001939 [14] Η σημειολογία της αμφίδρομη σχέσης μεταξύ σώματος-γλώσσας-νοήματος στην προσωπική και στη δημόσια σφαίρα, εκδηλώνεται, μεταξύ πολλών άλλων, και με τις διαφορετικές ερμηνείες/αντιδράσεις στις οποίες οδηγούνται οι άνθρωποι και τα ζώα όταν τους απευθύνονται κατά μέτωπο ή πλαγίως, αλλά και με την διαφορετική καταστατική νοηματοδότηση του πολιτικού ανταγωνισμού σε κοινοβούλια στα οποία οι αντιπαρατιθέμενοι λαϊκοί αντιπρόσωποι, που εκφράζουν το σωστό και το λάθος, τοποθετούνται μετωπικά απέναντι στους πολιτικούς τους αντιπάλους (βρετανικό μοντέλο), ή είναι διατεταγμένοι σε ένα μεγάλο ημικύκλιο, στο οποίο ο καθένας τοποθετείται και εκφράζεται λίγο πιο αριστερά ή λίγο πιο δεξιά από κάποιον άλλο (μοντέλο ημικυκλίου). [15] Βλ. Boris Cyrulnik, Η γέννηση του νοήματος, μτφρ. Γιώργος Κυριακόπουλος και Δημήτρης Καλοχριστιανάκης, Κάτοπτρο, Αθήνα 1995. [16] Βλ. D.L.R. Maij, F. van Harreveld, W. Gervais, Y. Schrag, C. Mohr, M. van Elk, “Mentalizing skills do not differentiate believers from non-believers, but credibility enhancing displays do”, PLoS One 12(8), e0182764, 2017, doi.org/10.1371/journal.pone.0182764 [17] Βλ. Βαλερύ - Επιλογή από το έργο του, μτφρ. Χαρά Μπανάκου-Καραγκούνη, εκδόσεις στιγμή, Αθήνα, 1996. [18] Βλ. https://tinyurl.com/45yau336 [19] Η μεταφορά, εκτός από βασική ουσία της τέχνης, είναι σύμφωνα με τον Λέικοφ, και ο μηχανισμός με τον οποίο μπορούν να βιώνονται και να κατανοούνται οι πολύπλοκες, αφηρημένες και αθέατες κοινωνικές πραγματικότητες από την ουσιαστικά μεταφορική φύση του εννοιολογικού μας συστήματος. Βλ. George Lakoff, Mark Johnson, Ο μεταφορικός λόγος, μτφρ. Όλγα Καλομενίδου, εκδόσεις Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη, 2005. [20] Κυρίαρχα ανάμεσα στα ρητορικά σχήματα του πολιτικού λόγου είναι τα αντιθετικά ζεύγη ιδεών/πρακτικών, για την υπογράμμιση της υπεροχής της μιας έναντι της άλλης, και η λίστα των τριών, κατά την οποία μια συνθηματική τριάδα λέξεων ή φράσεων διεκδικεί από το πολιτικό ακροατήριο όχι μόνο την εντύπωση ότι αποτελεί μια ολοκληρωμένη λίστα με αρχή μέση και τέλος, αλλά και το χειροκρότημά του. [21] Βλ. George Steiner, Δέκα (πιθανοί) λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης, μτφρ. Σεραφείμ Βελέντζας, εκδόσεις Scripta, Αθήνα, 2007. [22] Βλ. Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, μτφρ. Άγγελος Σ. Βλάχος, Θουκυδίδου Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2008, https://tinyurl.com/4fkv59st [23] Τζορτζ Όργουελ, 1984, μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, Ψυχογιός, Αθήνα 2021. [24] L. Conradt, T. J. Roper, “Group decision-making in animals”, Nature 421, 155–158, 2003. [25] Η διαδικασία ομαδικής λήψης απόφασης από τις μέλισσες αναδεικνύει τα πλέον κρίσιμα στοιχεία για τη λήψη μιας επιτυχούς ομαδικής (δημοκρατικής) απόφασης: την επείγουσα αναζήτηση όλου του φάσματος των δυνατών επιλογών, την κοινοποίησή τους σε όλα τα μέλη της ομάδας, και τη συγκεντρωτική αντιπαράθεσή τους ενώπιον της ομάδας. Βλ. Thomas D. Seeley, Honeybee Democracy, Princeton University Press, Πρίνστον 2010. [26] Βλ. Sigmunt Freud, Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας, μτφρ. Εύη Μαυρομάτη, Πολύτροπον, Αθήνα 2022, και Άννα Φραγκουδάκη, Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης, Παπαζήση, Αθήνα 1985. [27] Βλ. Marshall Sahlins, Η δυτική ψευδαίσθηση της ανθρώπινης φύσης, μτφρ. Νίκος Κούρκουλος, εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2010. [28] Βλ. Peter J. Richerson, Robert Boyd, and Joseph Henrich, “Gene-Culture Coevolution in the Age of Genomics”, Proceedings of the National Academy of Sciences, 107, 8985-92, 2010. [29] Βλ. Βάλτερ Μπένγιαμιν - Εκλογή, μτφρ. Σπύρος Δοντάς, Στιγμή, Αθήνα 2014.

Γλώσσες, νοήματα και κοινωνίες

Σύνδεση