Η δονκιχωτική αναζήτηση μιας a priori τεχνητής γλώσσας

Οι ονειροπόλοι και οι φιλόσοφοι γοητεύονταν ανέκαθεν από την ιδέα ενός παγκόσμιου συμβολικού συστήματος ικανού να εκφράσει το σύνολο της ανθρώπινης σκέψης. Τον χειμώνα του 1890, ένας Πολωνός επαναστάτης ονόματι Μίχαου Χάμπντανγκ-Βόινιτς δραπέτευσε από μια παγωμένη φυλακή της Σιβηρίας και διέσχισε κρυφά την Ευρώπη. Στο Αμβούργο, κρύφτηκε σε ένα πλοίο με προορισμό την Αγγλία, μια χώρα που είχε υποδεχθεί και στο παρελθόν εξόριστους επαναστάτες, όπως ο Καρλ Μαρξ και ο Πιοτρ Κροπότκιν. Γόνος οικογένειας ευγενών, ο Βόινιτς ήταν ταξικός αποστάτης. Στα νεανικά του χρόνια έγινε μέλος του «Προλεταριάτου», ενός επαναστατικού σοσιαλιστικού κόμματος που επιδίωκε να λυτρώσει την Πολωνία από την τσαρική τυραννία. Μετά από μια αποτυχημένη προσπάθεια να ελευθερώσει δύο συντρόφους του καταδικασμένους σε θάνατο, συνελήφθη και φυλακίστηκε για αρκετούς μήνες στην ακρόπολη της Βαρσοβίας πριν απελαθεί στα βάθη της ενδοχώρας της Ρωσίας. Πέντε μήνες μετά την απόδρασή του εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο, όπου άνοιξε ένα βιβλιοπωλείο αφιερωμένο στην επαναστατική λογοτεχνία. Με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο, άρχισε να ενδιαφέρεται όλο και περισσότερο για σπάνια παλιά χειρόγραφα. Το 1912 ο Βόινιτς ταξίδεψε ως τη Βίλα Μοντραγκόνε, νότια της Ρώμης, ελπίζοντας να βρει κάποια σπάνια και άγνωστα κείμενα. Στο βάθος ενός σεντουκιού, μέσα σε ένα από τα δωμάτια της βίλας, ανακάλυψε ένα vellum quarto,[1] το οποίο αργότερα περιέγραψε ως «ασχημόπαπο». Καθώς το ξεφύλλιζε είδε ότι περιείχε αστρολογικά διαγράμματα, ζωγραφιές φυτών με απαλά χρώματα ακουαρέλας, και περίπλοκες εικόνες που μπλέκονταν με το κείμενο σαν να είχαν βγει από μια παραίσθηση – εικόνες πρωτόλειες αλλά όμορφες, σαν τις παιδικές ζωγραφιές που θα δει κανείς σήμερα κολλημένες στην πόρτα ενός ψυγείου. Περιείχε επίσης αστρικούς χάρτες, ουράνιους δίσκους, κείμενα γραμμένα σε ομόκεντρους κύκλους, και εικόνες γυμνών γυναικών – εγκύων κοριτσιών που έκαναν το μπάνιο τους μέσα σε ένα πράσινο υγρό, ξαπλωμένες σε αντικείμενα που έμοιαζαν με ανθρώπινα όργανα, στομάχια, ουροδόχους κύστεις, σάλπιγγες. Το πιο μυστήριο απ’ όλα ήταν ότι τα παράξενα κείμενα που γέμιζαν τις σελίδες του δεν αντιστοιχούσαν σε καμία γνωστή γλώσσα. Όταν ο Βόινιτς επέστρεψε στο Λονδίνο, άρχισε αμέσως να γράφει σε φίλους για τη «Σφίγγα» που είχε βρει, ένα κείμενο που μέχρι σήμερα έχει μπερδέψει όλους όσους έχουν προσπαθήσει να το διαβάσουν. Καθώς το χειρόγραφο δεν ανέγραφε τίτλο ή συγγραφέα, κατέληξε με την πάροδο του χρόνου να γίνει γνωστό ως χειρόγραφο Βόινιτς. Από το Χειρόγραφο Βόινιτς, Βιβλιοθήκη Σπανίων Βιβλίων και Χειρογράφων Μπέινεκε του Πανεπιστημίου Γέιλ. Το αλφάβητο του χειρογράφου αποτελείται από 20 έως 25 διαφορετικούς χαρακτήρες. Δεν υπάρχουν λεξικές λέξεις (λέξεις περιεχομένου) με λιγότερα από δύο γράμματα ή περισσότερα από δέκα, αν και είναι δύσκολο να γνωρίζουμε με βεβαιότητα διότι απουσιάζει η στίξη και δεν υπάρχουν πάντα κενά μεταξύ τους, άρα είναι αδύνατο να εντοπίσουμε το τέλος μιας λέξης ή πρότασης και την αρχή της επόμενης. Θα μπορούσαμε βέβαια να ελπίζουμε στην ανακάλυψη συντακτικών ή γραμματικών μοτίβων με βάση τη θέση των επαναλαμβανόμενων λέξεων (π.χ. αντωνυμίες ενός ή δύο γραμμάτων στην αρχή μιας πρότασης). Και όμως στο χειρόγραφο δεν διακρίνεται κάποιο συγκεκριμένο μοτίβο, οι δε λέξεις που θα περιμέναμε να επαναλαμβάνονται σε ορισμένα σημεία –όπως στις φράσεις που συνοδεύουν τα πλείστα όσα σχέδια φυτών– κάθε φορά διαφέρουν. Επάνω στο χειρόγραφο ήταν κολλημένη με ταινία μια επιστολή, γραμμένη από τον Γιάν Μάρεκ Μάρτσι, πρύτανη του Πανεπιστημίου του Καρόλου στην Πράγα, ο οποίος υποστήριζε ότι το χειρόγραφο είχε αγοράσει ο αυτοκράτορας Ροδόλφος Β΄ για 600 δουκάτα. Χρονολογημένη το 1665, η επιστολή απευθύνεται στον Γερμανό Ιησουίτη και πολυμαθή Αθανάσιο Κίρχερ, ο οποίος αφιέρωσε μεγάλο μέρος της πνευματικής ζωής του στην κρυπτολογία και τη συγκριτική μελέτη των γραπτών γλωσσών. Το βιβλίο του Turris Babel (Ο πύργος της Βαβέλ, 1679) πραγματεύεται την απώλεια της εδεμικής γλώσσας (που μιλούσε ο Αδάμ στον Κήπο της Εδέμ) μετά την καταστροφή του Πύργου της Βαβυλώνας. Ο Μάρτσι απέδωσε την πατρότητα του χειρογράφου στον Ρογήρο Βάκωνα,[2] ένα από τα λαμπρά πνεύματα του ύστερου Μεσαίωνα. Το σπουδαίο έργο του Βάκωνα, Opus Majus (Μείζον έργο), αποτελεί μια διατριβή περί φυσικής φιλοσοφίας, μαθηματικών, θεολογίας, ουράνιας μηχανικής, οπτικής, ηθικής και αρχαίων γλωσσών. Ο Βάκων φαντάστηκε επίσης κατασκευές που έκαναν αιώνες μέχρι να εμφανιστούν (ιπτάμενες μηχανές, ανελκυστήρες και καταδυτικούς κώδωνες) και φημολογούνταν επίσης ότι είχε κατασκευάσει ένα χάλκινο «αυτόματο», πρόδρομο του σύγχρονου ρομπότ. Ο τεράστιος όγκος των πνευματικών ενδιαφερόντων του Βάκωνα, η επαφή του με τις γλώσσες και οι προσπάθειές του να εντρυφήσει στη νεκρομαντεία –εξ ου και η ανάγκη του να κρυπτογραφεί τα κείμενά του– επιβεβαίωσαν στον Βόινιτς ότι επρόκειτο για τον συγγραφέα του χειρογράφου. Έτσι, έγινε γνωστό για χρόνια ως «κρυπτογράφημα του Βάκωνα». Στην πορεία των ετών πολλοί προσπάθησαν να αποκωδικοποιήσουν το χειρόγραφο, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Ένας από αυτούς ήταν ο Γουίλιαμ Φρίντμαν, κρυπτογράφος του Αμερικανικού Στρατού και διευθυντής της Υπηρεσίας Πληροφοριών Σημάτων (Signal Intelligence Service),[3] της ομάδας αποκρυπτογράφησης που συστήθηκε στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για να σπάσει τους κώδικες του Άξονα, η οποία κατάφερε να ξεκλειδώσει την ιαπωνική μηχανή κρυπτογράφησης (με την κωδική ονομασία «Purple») χρησιμοποιώντας αντίστροφη μηχανική σε ένα πολύ σύνθετο σύστημα από ρότορες και κυκλώματα. Ο Φρίντμαν και η σύζυγός του Ελίζαμπεθ έτρεφαν από καιρό μεγάλο ενδιαφέρον για το χειρόγραφο του Βόινιτς, και μετά τον πόλεμο συνέστησαν μια ομάδα μελέτης για την αποκρυπτογράφησή του. Εφαρμόζοντας την ίδια αλφαβητική μετατόπιση που χρησιμοποιούσε η μηχανή κρυπτογράφησης Purple, μετέτρεψαν τους χαρακτήρες του χειρογράφου σε γράμματα του λατινικού αλφαβήτου. Στη συνέχεια αντιστοίχησαν σε αυτά τα γράμματα μια τιμή που μπορούσε να μεταγραφεί σε μηχανικά αναγνώσιμες διάτρητες κάρτες, που τροφοδοτήθηκαν στη συνέχεια σε έναν υπολογιστή IBM, παρόμοιο με εκείνον που αργότερα θα πραγματοποιούσε τους απαιτούμενους υπολογισμούς για την κατασκευή της βόμβας υδρογόνου. Ο Φρίντμαν και η ομάδα του δεν δημοσίευσαν ποτέ τα αποτελέσματά τους και το 1946 το έργο εγκαταλείφθηκε. Μετά από χρόνια, όταν τον πίεσαν να αποκαλύψει τα ευρήματά του, ο Φρίντμαν πολύ πονηρά προχώρησε στην παρακάτω αναγραμματισμένη δήλωση, χρησιμοποιώντας έναν δικό του κώδικα που μπορούσε να αναδιαταχθεί με διάφορους τρόπους: «Δεν εμπιστεύομαι καθόλου τις αναγραμματισμένες ακροστιχίδες, γιατί έχουν μικρή πραγματική αξία –είναι άχρηστες– και μπορεί να μην αποδείξουν τίποτα. Τέλος». Το 1930 ο Βόινιτς πέθανε και η κυριότητα του χειρογράφου πέρασε στη σύζυγό του, Έθελ. Όπως και ο σύζυγός της, η Έθελ είχε εμπλακεί στην επαναστατική πολιτική. Σε νεαρή ηλικία είχε ζήσει στην Αγία Πετρούπολη, όπου συμμετείχε στους Ναρόντνικους, μια οργάνωση που συνδέθηκε με τη δολοφονία του Τσάρου Αλεξάνδρου Β΄. Το 1895 επέστρεψε στην ανατολική Ευρώπη και δημιούργησε ένα δίκτυο προκειμένου να εισάγει κρυφά απαγορευμένη λογοτεχνία στη Ρωσία. Περίπου εκείνη την εποχή άρχισε να δουλεύει επάνω στο μυθιστόρημά της The Gadfly (Η αλογόμυγα), σχετικά με μια ερωτική σχέση που συμβαίνει εν μέσω των επαναστατικών αναταραχών της Ιταλίας τη δεκαετία του 1840, ένα μυθιστόρημα που αργότερα έγινε υποχρεωτικό ανάγνωσμα στη Σοβιετική Ένωση και τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, και θεωρείται ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Η Έθελ δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για το αινιγματικό χειρόγραφο του εκλιπόντος συζύγου της, αλλά ήταν αυτή που επέτρεψε στον Φρίντμαν και την ομάδα του να προχωρήσουν την έρευνά τους – η οποία θα ήταν αδύνατη χωρίς μια ανακάλυψη του πατέρα της Έθελ, Τζορτζ Μπουλ, έναν αιώνα νωρίτερα. Ένα απόγευμα του 1833, ενώ περπατούσε σε έναν αγρό στο Ντόνκαστερ, ο Μπουλ είχε μια επιφοίτηση, μια ιδέα που τον χτύπησε ακαριαία σαν αστραπή. Η εμπειρία αυτή χαράχτηκε στο μυαλό του για τα επόμενα είκοσι χρόνια. Περνώντας ο καιρός κατάλαβε ότι του είχε αποκαλυφθεί ένας κώδικας, τον οποίο είδε ως κλειδί για μια παγκόσμια γλώσσα, μια γλώσσα που θα μπορούσε να περιορίσει την άπειρη ποικιλομορφία και πολυπλοκότητα της ανθρώπινης σκέψης σε ένα απλό, συμβολικό σύστημα μαθηματικής λογικής. Το 1854 δημοσίευσε το βιβλίο, An Investigation of the Laws of Thought (Διερεύνηση των νόμων της σκέψης), όπου επιχειρούσε να «διερευνήσει τους θεμελιώδεις νόμους των λειτουργιών του νου με τις οποίες επιτελείται η συλλογιστική» και «να τους εκφράσει στη συμβολική γλώσσα ενός Λογισμού…». Η δυαδική Άλγεβρα Μπουλ, η οποία αποτελούνταν από δύο μεταβλητές, 0 και 1 (που αντιπροσωπεύουν τιμές αλήθειας: αληθές και ψευδές), μέσω των οποίων μπορούσαν να απεικονιστούν όλες οι προτάσεις, θα αποτελούσε αργότερα το θεμέλιο για τη δημιουργία των υπολογιστικών συστημάτων. Ο Μπουλ ήταν βαθιά θρησκευόμενος (μάλιστα έβλεπε τις τρεις διαστάσεις του χώρου ως έκφραση της Αγίας Τριάδας) και η εμπειρία που είχε βιώσει του ενίσχυε την πεποίθηση ότι ο ίδιος ήταν ένα είδος Μεσσία, ότι το όραμά του ήταν χάρισμα, δώρο από τον Θεό. Για την υπόλοιπη ζωή του πίστευε ότι είχε διακρίνει έστω και φευγαλέα τον πηγαίο κώδικα της διάνοιας, την πιο αγνή έκφραση του Θείου Νου και το πλέγμα της λογικής που συγκρατούσε όλο το οικοδόμημα της πραγματικότητας. Ο Μπουλ δεν ήταν ο πρώτος που μαγευόταν από το όνειρο μιας καθολικής, a priori γλώσσας. Η ιδέα εμφανίζεται για πρώτη φορά σε επιστολή του Καρτέσιου[4] προς τον Γάλλο μαθηματικό Μαρέν Μερσέν, στην οποία αναφέρει την πιθανότητα ενός «αλφαβήτου της ανθρώπινης σκέψης», με το οποίο όλες οι έννοιες θα μπορούσαν να σπάσουν σε απείρως μικρότερες έννοιες που μετά θα χρησιμοποιούνταν συνδυαστικά. Ο Καρτέσιος, είχε και αυτός μια «εμπειρία» παρόμοια με εκείνη του Μπουλ, στα περίχωρα της Πράγας μια βραδιά του 1620, την εποχή της μάχης του Λευκού Όρους, όταν καταφεύγοντας σε ένα υπερβολικά ζεστό δωμάτιο για να περάσει τη νύχτα βίωσε μια σειρά οραμάτων που του αποκάλυψαν μια εντελώς νέα φιλοσοφία του νου. Ενώ ο Καρτέσιος έλεγε χαριτολογώντας ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει μια παγκόσμια γλώσσα παρά μόνο ίσως «dans le pays des romans» («στη χώρα των μυθιστορημάτων»), ο Γκότφριντ Βίλελμ Λάιμπνιτς πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του προσπαθώντας να ανακαλύψει μια τέτοια γλώσσα. Στο έργο του, Dissertatio de arte combinatoria (Διατριβή περί της συνδυαστικής τέχνης, 1666), ο Λάιμπνιτς άρχισε να επεξεργάζεται την ιδέα ενός characteristica universalis, ενός καθολικού χαρακτηριστικού, «ενός είδους αλφαβήτου» που θα μπορούσε να εκφράσει μαθηματικές, μεταφυσικές και οντολογικές έννοιες συγχρόνως και με τρόπο που θα ήταν κατανοητός παντού στον κόσμο. Το περιέγραψε ως «…μια γενική άλγεβρα όπου όλες οι αλήθειες της λογικής ανάγονται σε κάποιο είδος λογισμού … θα ήταν ένα είδος παγκόσμιας γλώσσας ή γραφής, αν και απείρως διαφορετικό από όλες τις γλώσσες που έχουν δημιουργηθεί μέχρι στιγμής…». Την εποχή που έγραφε τη Διατριβή του, ο Λάιμπνιτς εντρυφούσε στην Polygraphia Nova (Νέα κρυπτογραφία, 1663), μια πραγματεία περί κρυπτολογίας, γραμμένη φυσικά από τον Αθανάσιο Κίρχερ, ο οποίος πρότεινε την κρυπτογραφία ως «γλώσσα που τις συμπυκνώνει όλες» και πιθανώς κατείχε ήδη τότε το «κρυπτογράφημα του Βάκωνα». Αν πιστέψουμε την επιστολή του Μάρτσι, ο Κίρχερ ήταν ο τελευταίος γνωστός ιδιοκτήτης του χειρογράφου προτού αυτό εξαφανιστεί για αιώνες, μέχρι την ανακάλυψή του από τον Βόινιτς. Ένα πολύ σημαντικό κείμενο που διαμόρφωσε την αίσθηση του Λάιμπνιτς για το πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια παγκόσμια γλώσσα ήταν το I Ching (Ι Τσινγκ), ένα αρχαίο κινεζικό εγχειρίδιο μαντείας που έφτασε στην Ευρώπη τον 17ο αιώνα. Το εγχειρίδιο περιέχει ένα σύνολο 64 εξαγραμμάτων, σχεδιασμένων με συνεχείς ή διακεκομμένες γραμμές, τα οποία χρησιμοποιούνται με διάφορους τρόπους για να εκφράσουν γλωσσικές, μαθηματικές και φιλοσοφικές έννοιες. Ο Λάιμπνιτς αναγνώρισε σωστά ότι πρόκειται για ένα σύστημα δυαδικού συμβολισμού μέσω του οποίου οποιοσδήποτε αριθμός σύνθετων ιδεών μπορούσε να απεικονιστεί με τη χρήση μόνο δύο παγκοσμίως αναγνώσιμων μεταβλητών, μια ιδέα πολύ μπροστά για την εποχή της μερικούς αιώνες πριν τον αλγεβρικό συμβολισμό του Μπουλ και τους σύγχρονους υπολογιστές. Όμως όσο ο Λάιμπνιτς πάσχιζε να διαμορφώσει μια μοναδική, ενοποιημένη γραμματική σκέψης, τόσο αυτή του ξέφευγε μέσα από τα χέρια του. Όπως αργότερα ο Μπουλ, ο Λάιμπνιτς έβλεπε με λύπη του τη φιλοσοφική και την επιστημονική γνώση να βρίσκονται σε διάσταση – αντίθετα με τη θεώρηση του Βάκωνα και τον Κίρχερ, όπου τις έβλεπαν ως επικαλυπτόμενα πεδία γνώσης, ως ενιαίο σύστημα διανόησης που εξέφραζε την ενότητα της αλήθειας. Παρότι λοιπόν το εγχείρημα φαινόταν αδύνατο, εκείνος συνέχισε να πιστεύει ότι υπήρχε ένας τέτοιος λογισμός και ότι αυτός ήταν η μοναδική αληθινή γλώσσα του κόσμου, που διέπει τα πάντα, από την ουράνια μηχανική μέχρι τη μικρότερη απειροελάχιστη μονάδα. Τη δεκαετία του 1990, δείγματα του χειρογράφου του Βόινιτς χρονολογήθηκαν με ραδιενεργό άνθρακα, αποκαλύπτοντας ότι είχε δημιουργηθεί κάπου στις αρχές του 15ου αιώνα, άρα πολύ αργά για να έχει γραφτεί από τον Βάκωνα. Επίσης, κατέρριψε θεωρίες συνωμοσίας που υποστήριζαν ότι το κείμενο ήταν πλαστό και γραμμένο από τον ίδιο τον Βόινιτς. Μέχρι σήμερα κανείς δεν έχει αποκωδικοποιήσει με επιτυχία τη γλώσσα του. Ίσως να μην μπορεί να αποκρυπτογραφηθεί διότι στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για κρυπτογραφημένο κείμενο, αλλά για μια επινοημένη γλώσσα που δεν αντιπροσωπεύει τίποτα πέρα από τον εαυτό της και αποτελείται εξ ολοκλήρου από κενά σύμβολα χωρίς νόημα. Όμως το επίπεδο λεπτομέρειας και η φροντίδα με την οποία συντάχθηκε το κείμενο, η αισθητική της γραφής και των εικόνων του, μας κάνουν να σκεφτούμε ότι δεν πρόκειται απλώς για ένα κρυπτογραφημένο κείμενο ή μια περίτεχνη απάτη, αλλά ότι έχει διδακτικό χαρακτήρα και μέσω αυτού ο συγγραφέας επιχειρεί να μεταδώσει κάποια νοήματα. Μετά από χρόνια ενασχόλησης με το ζήτημα, η σύζυγος του Φρίντμαν αποφάνθηκε ότι η τεράστια δυσκολία της αποκρυπτογράφησης του χειρογράφου έδειχνε καθαρά ότι δεν επρόκειτο για κρυπτογράφημα, αλλά μάλλον για εντελώς νέα γλώσσα που επινόησε ο συγγραφέας του, κάτι που σήμαινε ότι χωρίς ένα είδος κλειδιού δεν θα μπορούσαμε ποτέ να μάθουμε το νόημά του. Το 1970, λίγο καιρό μετά τον θάνατο του Φρίντμαν, δημοσιεύθηκε η επίσημη λύση του αναγραμματικού του κώδικα, σε ένα άρθρο του The Philological Quarterly: «Τα χειρόγραφα Βόινιτς ήταν μια από τις πρώτες προσπάθειες δημιουργίας μιας τεχνητής, παγκόσμιας, a priori[5] γλώσσας». © Jared Marcel Pollen / Engelsberg Ideas — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη Το άρθρο του Jared Marcel Pollen, “The quixotic quest for an a priori language” δημοσιεύθηκε στο Engelsberg Ideas, στις 14 Μαΐου 2026. Από το Χειρόγραφο Βόινιτς, Βιβλιοθήκη Σπανίων Βιβλίων και Χειρογράφων Μπέινεκε του Πανεπιστημίου Γέιλ. [1] Όρος που χρησιμοποιείται στη βιβλιοδεσία και αναφέρεται σε κείμενα γραμμένα σε περγαμηνή από δέρμα ζώου, διπλωμένη δύο φορές, έτσι ώστε να σχηματίζονται τέσσερα φύλλα (οκτώ σελίδες). Ο τελικός τόμος μπορούσε να περιέχει περισσότερα του ενός, δεμένα μεταξύ τους. (Σ.τ.Μ.). [2] Mathew Lyons, “A magical Renaissance”, Engelsberg Ideas, 15 Ιανουαρίου 2024. [3] David Gioe, Michael Goodman and David Schaefer, “Five Eyes: the past, present and future of the world’s key intelligence alliance”, Engelsberg Ideas, 18 Μαρτίου 2021. [4] Jimena Canales, “Playing with demons – how thought experiments guide scientific innovation”, Engelsberg Ideas, 18 Φεβρουαρίου 2022. [5] Τεχνητή γλώσσα, με λεξιλόγιο που δεν προέρχεται από καμία υπάρχουσα γλώσσα (όπως είναι π.χ. η Klingon στην τηλεοπτική σειρά και τις ταινίες Star Trek), σε αντίθεση με τις a posteriori τεχνητές γλώσσες, με λεξιλόγιο που βασίζεται στις ήδη υπάρχουσες ή δανείζεται από αυτές (π.χ. Esperanto). (Σ.τ.Μ.).

Η δονκιχωτική αναζήτηση μιας a priori τεχνητής γλώσσας

Σύνδεση