Ο Αμερικανός λόγιος

Αυτή η ομιλία εκφωνήθηκε στο Κέιμπριτζ το 1837, στο παράρτημα της Phi Beta Kappa Society στο Χάρβαρντ, μιας πανεπιστημιακής αδελφότητας που αποτελούνταν από τους είκοσι πέντε αριστούχους κάθε τάξης αποφοίτων. Ο σύλλογος διοργανώνει ετήσιες συναντήσεις, οι οποίες υπήρξαν αφορμή για ομιλίες από τους πιο διακεκριμένους μελετητές και στοχαστές της εποχής. Κύριε Πρόεδρε και κύριοι, Σας καλωσορίζω στην επανέναρξη του λογοτεχνικού μας έτους. Η σημερινή επέτειος είναι μια γιορτή ελπίδας, και, ίσως, όχι ανάλογου έργου. Δεν συγκεντρωθήκαμε εδώ για αγώνες ρώμης ή δεξιοτεχνίας, ούτε για να απαγγείλουμε ιστορίες, τραγωδίες και ωδές, όπως οι αρχαίοι Έλληνες· ούτε σε δικαστήρια αγάπης και ποίησης, όπως οι Τρουβαδούροι·[1] ούτε σε συνόδους για την προαγωγή της επιστήμης, όπως οι σύγχρονοί μας στις βρετανικές και τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Έως τώρα, η γιορτή μας δεν ήταν παρά μια φιλική υπενθύμιση ότι η αγάπη για τα γράμματα επιβιώνει ακόμη και σε έναν λαό που είναι υπερβολικά πολυάσχολος για να αφιερώσει πια χρόνο σε αυτά. Γι’ αυτό η μέρα αυτή είναι πολύτιμη ως τεκμήριο ενός ακατάλυτου ενστίκτου. Ίσως όμως έχει φτάσει ο καιρός που οφείλει να γίνει, και θα γίνει, κάτι διαφορετικό· ο καιρός που το νωθρό πνεύμα αυτής της ηπείρου θα κοιτάξει κάτω από τα σιδερένια του βλέφαρα και θα δικαιώσει την προσμονή του κόσμου με κάτι ανώτερο από τους μόχθους της μηχανικής δεξιότητας. Η εποχή της εξάρτησής μας, η μακρά μαθητεία μας στην γνώση άλλων τόπων, φτάνει στο τέλος της. Τα εκατομμύρια των ανθρώπων που ορμούν στη ζωή γύρω μας δεν μπορούν να τρέφονται για πάντα με τα ξερά υπολείμματα ξένων θερισμών.[2] Γεγονότα, πράξεις ανατέλλουν που απαιτούν τον δικό τους ύμνο, και θα υμνήσουν τον εαυτό τους. Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει ότι η ποίηση θα αναγεννηθεί και θα οδηγήσει σε μια νέα εποχή, όπως το άστρο [Βέγας] στον αστερισμό της Λύρας, το οποίο τώρα φλέγεται μεσουρανώντας και, όπως προαναγγέλλουν οι αστρονόμοι, μια μέρα θα γίνει ο πολικός αστέρας που θα μας καθοδηγεί για χίλια χρόνια; «Ο ιερέας περιορίζεται στο τυπικό της λατρείας· ο δικηγόρος μεταβάλλεται σε νομικό κώδικα· ο μηχανικός σε μηχανή· ο ναύτης σε καραβόσκοινο». Τα σχέδια είναι του Κρίστοφερ Πιρς Κραντς, εμπνευσμένα από το έργο του Έμερσον. Ο Τζέιμς Φρίμαν Κλαρκ έκανε μια επιλογή και τα συγκέντρωσε στο λεύκωμα Illustrations of the New Philosophy (περ. 1837-39). Τα έστειλε και στον Έμερσον. Σύντομα ο Έμερσον και ο Κραντς έγιναν φίλοι για μια ζωή. Ορισμένα από αυτά χρησιμοποιήσαμε στην εικονογράφηση της ομιλίας «Ο Αμερικανός λόγιος». Υπό το φως αυτής της ελπίδας καταπιάνομαι με το θέμα που όχι μόνο η κοινή χρήση της, αλλά η φύση της αδελφότητάς μας μοιάζει να επιβάλει για τη σημερινή ημέρα – τον Αμερικανό Λόγιο. Κάθε χρόνο ερχόμαστε εδώ για να διαβάσουμε ένα ακόμη κεφάλαιο της βιογραφίας του. Ας εξετάσουμε τι νέο φως, ποια νέα γεγονότα και τι είδους ωριμότητα έφερε το πέρασμα του χρόνου στον χαρακτήρα, τα καθήκοντα και τις προσδοκίες του. Ένας μύθος, που μας έρχεται από άγνωστη αρχαιότητα, μεταφέρει μια απρόσμενη σοφία: ότι οι θεοί στην αρχή χώρισαν τον Άνθρωπο σε ανθρώπους, ώστε να είναι πιο χρήσιμος στον εαυτό του· ακριβώς όπως το χέρι διαιρέθηκε σε δάχτυλα, για να εκπληρώνει ιδανικά τον σκοπό του.[3] Αυτός ο παλιός μύθος κρύβει ένα δόγμα αιώνια νέο και υψηλό· ότι υπάρχει Ένας Μοναδικός Άνθρωπος – παρών σε κάθε μεμονωμένο άνθρωπο μόνο εν μέρει, ή μέσω μίας μόνο ικανότητας· και ότι πρέπει να αντικρίσεις το σύνολο της κοινωνίας για να βρεις τον πλήρη άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένας γεωργός, ή ένας καθηγητής, ή ένας μηχανικός, αλλά είναι όλα αυτά μαζί. Ο άνθρωπος είναι ιερέας, και λόγιος, και πολιτικός, και παραγωγός, και στρατιώτης. Στη διαιρεμένη ή κοινωνική κατάσταση των πραγμάτων αυτές οι λειτουργίες καταμερίζονται σε άτομα, κάθε ένα από τα οποία επιδιώκει να εισφέρει το δικό του μερίδιο στο κοινό έργο, ενώ κάθε άλλος εκτελεί το δικό του. Ο μύθος υπαινίσσεται ότι το άτομο, για να είναι κύριος του εαυτού του, πρέπει ενίοτε να επιστρέφει από τη δική του εργασία και να αγκαλιάζει το έργο όλων των άλλων. Αλλά, δυστυχώς, αυτή η αρχική μονάδα, αυτή η πηγή δύναμης, κατανεμήθηκε σε τόσο μεγάλο πλήθος, υποδιαιρέθηκε και καταμερίστηκε σε τέτοιο βαθμό, που διασκορπίστηκε σαν σταγόνες και δεν μπορεί κανείς πια να τις μαζέψει. Η κατάσταση της κοινωνίας σήμερα είναι τέτοια που τα μέλη της έχουν ακρωτηριαστεί από τον κορμό και περιφέρονται σαν μυριάδες κινούμενα τέρατα – ένα καλό δάχτυλο, ένας τράχηλος, ένα στομάχι, ένας αγκώνας, αλλά ποτέ ένας άνθρωπος. Ο Άνθρωπος μεταμορφώνεται έτσι σε πράγμα, σε πολλά πράγματα. Ο γεωργός που δεν είναι παρά ο Άνθρωπος που πηγαίνει στο χωράφι για να μαζέψει τροφή, σπανίως εναβρύνεται έχοντας κάποια ιδέα για την αληθινή αξία της εργασίας του. Βλέπει το κοφίνι και το κάρο του, και τίποτε πέρα από αυτά, και βυθίζεται στον ρόλο του αγρότη, αντί του Ανθρώπου στο κτήμα. Ο έμπορος σπάνια εξιδανικεύει το έργο του, αλλά καταδυναστεύεται από τη ρουτίνα του επαγγέλματός του, και η ψυχή του υποτάσσεται στο χρήμα. Ο ιερέας περιορίζεται στο τυπικό της λατρείας· ο δικηγόρος μεταβάλλεται σε νομικό κώδικα· ο μηχανικός σε μηχανή· ο ναύτης σε καραβόσκοινο. Σε αυτόν τον καταμερισμό των ρόλων, ο λόγιος είναι η εντεταλμένη διάνοια. Στην υγιή του κατάσταση είναι ο Σκεπτόμενος Άνθρωπος. Στην εκφυλισμένη κατάσταση, όταν είναι θύμα της κοινωνίας, τείνει να μετατρέπεται σε έναν απλό στοχαστή, ή, ακόμη χειρότερα, στον παπαγάλο της σκέψης των άλλων. Σε αυτή τη θεώρησή του, ως Σκεπτόμενου Ανθρώπου, εμπεριέχεται ολόκληρη η θεωρία της αποστολής του. Εκείνον προτρέπει η Φύση με όλες τις ήρεμες, όλες τις προειδοποιητικές εικόνες της. Εκείνον διδάσκει το παρελθόν. Εκείνον προσκαλεί το μέλλον. Δεν είναι άραγε ο κάθε άνθρωπος ένας μαθητής, και δεν υπάρχουν όλα τα πράγματα προς όφελος του μαθητή; Και, τέλος, δεν είναι ο αληθινός λόγιος ο μόνος αληθινός ειδήμων; Αλλά, όπως είπε και ο αρχαίος χρησμός, «Κάθε πράγμα έχει δύο λαβές: πρόσεξε μην πιάσεις τη λάθος».[4] Στη ζωή, πολύ συχνά, ο λόγιος σφάλλει μαζί με την υπόλοιπη ανθρωπότητα και παραιτείται από το προνόμιό του. Ας τον δούμε μέσα από το έργο του και ας τον μελετήσουμε σε σχέση με τις κύριες επιρροές που δέχεται. 1. Η πρώτη χρονικά και η πρώτη σε σημασία από τις επιρροές που δέχεται ο νους είναι η επιρροή της φύσης. Κάθε μέρα, λάμπει ο ήλιος· και, μετά τη δύση, η Νύχτα και τα άστρα της. Πάντοτε φυσούν οι άνεμοι· πάντοτε φυτρώνει το χορτάρι. Κάθε μέρα, άνδρες και γυναίκες, συνομιλούν, κοιτάζονται και παρατηρούνται. Ο λόγιος πρέπει αναγκαστικά να σταθεί στοχαστικά, θαυμάζοντας αυτό το σπουδαίο θέαμα. Πρέπει να καθορίσει την αξία του στον νου του. Τι είναι γι’ αυτόν η φύση; Δεν υπάρχει ποτέ αρχή, δεν υπάρχει ποτέ τέλος, στην ανεξήγητη συνέχεια αυτού του ιστού του Θεού, παρά μόνο αέναη κυκλική δύναμη, που επιστρέφει στον εαυτό της.[5] Σε αυτό η φύση μοιάζει με το δικό του πνεύμα, την αρχή, το τέλος, του οποίου δεν μπορεί ποτέ να εντοπίσει – τόσο πλήρες είναι, τόσο απέραντο. Όσο μακριά κι αν λάμπουν τα θάμβη της–συστήματα επί συστημάτων που εκτοξεύονται σαν ακτίνες, προς τα πάνω, προς τα κάτω, χωρίς κέντρο, χωρίς περίμετρο– στη μάζα και στο σωματίδιο, η Φύση σπεύδει να δώσει λογαριασμό για τον εαυτό της στον νου. Αρχίζει η ταξινόμηση. Για τον νεαρό νου τα πάντα είναι μεμονωμένες οντότητες, στέκονται μόνα τους. Σύντομα ανακαλύπτει πώς να συνδέει δύο πράγματα και να βλέπει σε αυτά μία φύση· έπειτα τρία, έπειτα τρεις χιλιάδες· και έτσι, κυριευμένος από το δικό του ένστικτο ενοποίησης, πορεύεται συνδέοντας τα πράγματα μεταξύ τους, γεφυρώνοντας τις αποκλίσεις, ανακαλύπτοντας υπόγειες ρίζες μέσω των οποίων αντίθετα και απομακρυσμένα πράγματα συγκλίνουν και ανθοφορούν από τον ίδιο βλαστό. Γρήγορα μαθαίνει ότι από την αυγή της ιστορίας υπήρξε μια συνεχής συσσώρευση και ταξινόμηση γεγονότων. Αλλά τι είναι η ταξινόμηση, παρά η αντίληψη ότι αυτά τα αντικείμενα δεν είναι χαοτικά, και δεν είναι αλλότρια, αλλά διέπονται από έναν νόμο, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και νόμος του ανθρώπινου νου; Ο αστρονόμος ανακαλύπτει ότι η γεωμετρία, μια καθαρή αφαίρεση του ανθρώπινου νου, είναι το μέτρο της πλανητικής κίνησης. Ο χημικός βρίσκει αναλογίες και λογική μέθοδο σε όλη την ύλη· και η επιστήμη δεν είναι παρά η εύρεση της αναλογίας και της ταυτότητας, στα πλέον απομακρυσμένα μέρη. Η φιλόδοξη ψυχή κάθεται μπροστά σε κάθε ατίθασο δεδομένο· υποτάσσει, το ένα μετά το άλλο, όλα τα παράδοξα συστήματα και όλες τις νέες δυνάμεις, εντάσσοντάς τα στην τάξη και στον νόμο τους, και συνεχίζει στο διηνεκές να ζωογονεί με την διορατικότητά της ακόμα και την έσχατη ίνα κάθε δομής, τις πιο απόμακρες παρυφές της φύσης. Έτσι, σ’ αυτόν, στον μαθητή αυτόν, κάτω από τον κυρτό θόλο της ημέρας, γεννιέται η ιδέα ότι αυτός και η φύση προέρχονται από μία Ρίζα· το ένα είναι φύλλο και το άλλο άνθος· μια συγγένεια, μια βαθιά συμπάθεια, που κυλά σε κάθε φλέβα. Και ποια είναι εκείνη η ρίζα; Δεν είναι μήπως η ψυχή της ψυχής του; – Σκέψη υπερβολικά τολμηρή; Όνειρο υπερβολικά τρελό; Ωστόσο, όταν αυτό το πνευματικό φως αποκαλύψει τον νόμο των πιο γήινων φύσεων –όταν ο λόγιος μάθει να λατρεύει την ψυχή, και να βλέπει ότι η φυσική φιλοσοφία που υπάρχει τώρα είναι μόνο τα πρώτα ψηλαφίσματα του γιγάντιου χεριού της– θα προσβλέπει με χαρά σε μια διαρκώς διευρυνόμενη γνώση σαν ένας εν τω γίγνεσθαι δημιουργός. Θα δει ότι η φύση είναι η άλλη όψη της ψυχής, που απαντά σ’ αυτήν σημείο προς σημείο. Η μία είναι η σφραγίδα και η άλλη το αποτύπωμα. Η ομορφιά της είναι η ομορφιά του δικού του νου. Οι νόμοι της είναι οι νόμοι του δικού του νου. Η φύση τότε γίνεται γι’ αυτόν το μέτρο των δικών του κατακτήσεων. Όσο μέρος της φύσης αγνοεί, τόσο μέρος του δικού του νου δεν έχει ακόμη κατακτήσει. Και, εντέλει, η αρχαία επιταγή «γνῶθι σαὐτόν» και η σύγχρονη επιταγή «Μελέτησε τη φύση» γίνονται τελικά ένα και το αυτό αξίωμα.[6] 2. Η δεύτερη μεγάλη επιρροή στο πνεύμα του λόγιου είναι ο νους του Παρελθόντος – σε όποια μορφή κι αν εγγράφεται ο νους αυτός, είτε στη λογοτεχνία, είτε στην τέχνη, είτε στους θεσμούς. Τα βιβλία αποτελούν την καλύτερη έκφραση αυτής της επιρροής του παρελθόντος, και ίσως να φτάσουμε στην αλήθεια –να κατανοήσουμε ευκολότερα την έκταση αυτής της επίδρασης– εξετάζοντας την αξία τους και μόνον. Η θεωρία των βιβλίων είναι ευγενής. Ο λόγιος της πρώτης εποχής δεχόταν μέσα του τον κόσμο που τον περιέβαλε· στοχαζόταν επ’ αυτού· του έδινε τη νέα διάταξη του δικού του νου και τον άρθρωνε εκ νέου. Έμπαινε μέσα του ως ζωή· έβγαινε από μέσα του ως αλήθεια. Έμπαινε μέσα του ως πράξεις βραχύβιες· έβγαινε από μέσα του ως σκέψεις αθάνατες. Έμπαινε μέσα του ως πεζή απασχόληση· έβγαινε από μέσα του ως ποίηση. Ήταν νεκρό γεγονός· τώρα είναι ζωντανή σκέψη. Μπορεί να σταθεί, και μπορεί να προχωρήσει. Τώρα αντέχει, πετά, εμπνέει. Ευθέως ανάλογα με το βάθος του νου από τον οποίο προήλθε, τόσο ψηλά υπερίπταται, τόσο μακριά μελωδεί. «Η φιλόδοξη ψυχή κάθεται μπροστά σε κάθε ατίθασο δεδομένο». Ή, θα μπορούσα να πω, εξαρτάται από το πόσο προχώρησε η διαδικασία της μεταστοιχείωσης της ζωής σε αλήθεια. Όσο πιο πλήρης η απόσταξη, τόση η καθαρότητα και η αφθαρσία του προϊόντος. Όμως κανένα δεν είναι απόλυτα τέλειο. Όπως καμιά αεραντλία δεν μπορεί, με κανέναν τρόπο, να δημιουργήσει το τέλειο κενό, έτσι και κανένας καλλιτέχνης δεν μπορεί να αποκλείσει ολοκληρωτικά από το βιβλίο του το συμβατικό, το τοπικό, το φθαρτό, ούτε να γράψει ένα βιβλίο καθαρής σκέψης, που να είναι εξίσου αποτελεσματικό, από κάθε άποψη, για μια γενιά του απώτερου μέλλοντος όσο για τους συγχρόνους του, ή μάλλον για την επόμενη εποχή. Κάθε εποχή, όπως φαίνεται, πρέπει να γράφει τα δικά της βιβλία· ή, ακριβέστερα, κάθε γενιά για την αμέσως επόμενη. Τα βιβλία μιας παλαιότερης περιόδου δεν θα ταιριάζουν σε αυτήν εδώ. Κι όμως, από εδώ προκύπτει ένα σοβαρό κακό. Η ιερότητα που αποδίδεται στην πράξη της δημιουργίας, στην πράξη της σκέψης, μεταφέρεται άμεσα στο καταγεγραμμένο έργο. Ο ραψωδός που απήγγελλε θεωρούνταν θεϊκός. Στο εξής και το άσμα θεωρείται εξίσου θεϊκό. Ο συγγραφέας υπήρξε πνεύμα δίκαιο και σοφό. Εφεξής εδραιώνεται πως το βιβλίο είναι τέλειο· όπως η αγάπη για τον ήρωα εκφυλίζεται σε λατρεία του αγάλματός του. Αμέσως το βιβλίο γίνεται βλαβερό. Ο οδηγός μετατρέπεται σε τύραννο. Αποζητήσαμε έναν αδελφό, και να που βρίσκουμε έναν εξουσιαστή. Ο νωθρός και στρεβλός νους του πλήθους, που πάντα αργοπορεί να ανοίξει στις εισβολές του Ορθού Λόγου, έχοντας κάποτε ανοίξει, έχοντας κάποτε δεχτεί αυτό το βιβλίο, στέκεται επάνω του και κραυγάζει αν κάποιος το υποτιμήσει. Κολλέγια χτίζονται πάνω του. Βιβλία γράφονται πάνω του από στοχαστές, όχι από τον Σκεπτόμενο Άνθρωπο, από ανθρώπους με ταλέντο δηλαδή, που ξεκινούν ανάποδα, ορμώμενοι από αποδεκτά δόγματα, όχι από τη δική τους άποψη των αρχών. Πειθήνιοι νεαροί άνδρες μεγαλώνουν μέσα σε βιβλιοθήκες, πιστεύοντας πως είναι καθήκον τους να αποδεχθούν τις απόψεις που παρέδωσαν ο Κικέρωνας, ο Λοκ[7], ο Μπέικον[8]· λησμονώντας ότι ο Κικέρωνας, ο Λοκ και ο Μπέικον, όταν έγραψαν αυτά τα βιβλία, ήταν απλώς νεαροί άνδρες μέσα σε βιβλιοθήκες. Έτσι, αντί για τον Σκεπτόμενο Άνθρωπο, έχουμε τον βιβλιοφάγο. Ως εκ τούτου δημιουργείται η τάξη των βιβλιογνωστών, που εκτιμούν τα βιβλία ως τέτοια· όχι σε σχέση με τη φύση και την ανθρώπινη υπόσταση, αλλά σαν να σχηματίζουν μια δική τους, Τρίτη Τάξη,[9] ανάμεσα στον κόσμο και την ψυχή. Έτσι προκύπτουν οι αποκαταστάτες των αναγνωσμάτων[10], οι διορθωτές κειμένων, οι βιβλιοσυλλέκτες κάθε λογής. Είναι κακό· είναι χειρότερο απ’ όσο φαίνεται. Τα βιβλία, αν χρησιμοποιηθούν σωστά, είναι ό,τι καλύτερο· όταν όμως γίνεται κακή χρήση τους, είναι ό,τι χειρότερο. Ποια είναι η σωστή χρήση τους; Ποιος είναι ο ένας σκοπός στον οποίο κατατείνουν όλα τα μέσα; Δεν υπάρχουν για τίποτε άλλο παρά μόνο για να εμπνέουν. Θα προτιμούσα να μη δω ποτέ βιβλίο, παρά να παρασυρθώ από τη γοητεία του και να βγω εντελώς από τη δική μου τροχιά, για να γίνω δορυφόρος αντί για αυτόνομο σύστημα. Το μοναδικό πράγμα στον κόσμο που έχει αξία είναι η ενεργή ψυχή – η ελεύθερη, κυρίαρχη, ενεργή ψυχή. Σε αυτήν έχει δικαίωμα κάθε άνθρωπος· αυτήν περιέχει μέσα του κάθε άνθρωπος, αν και σχεδόν στους πάντες είναι εγκλωβισμένη, ακόμη και αγέννητη. Η ενεργή ψυχή βλέπει την απόλυτη αλήθεια και εκφράζει την αλήθεια, ή δημιουργεί. Μέσα σε αυτήν τη δράση βρίσκεται η ιδιοφυΐα· όχι ως προνόμιο κάποιων λίγων εκλεκτών εδώ κι εκεί, αλλά ως φυσική κατάσταση κάθε ανθρώπου. Στην ουσία της είναι προοδευτική. Το βιβλίο, το πανεπιστήμιο, η καλών τεχνών, κάθε είδους θεσμός, στέκονται σε κάποια παλιά έκφραση της ιδιοφυΐας. Καλό είναι αυτό, λένε – ας μείνουμε σε αυτό. Με καθηλώνουν. Κοιτούν προς τα πίσω και όχι προς τα εμπρός. Όμως η ιδιοφυΐα κοιτά πάντοτε μπροστά. Τα μάτια του ανθρώπου είναι τοποθετημένα στο μέτωπο, όχι στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Ο άνθρωπος ελπίζει. Η ιδιοφυΐα δημιουργεί. Η δημιουργία –η δημιουργία– είναι η απόδειξη μιας θεϊκής παρουσίας. Όσα ταλέντα κι αν έχει, αν ο άνθρωπος δεν δημιουργεί, η καθαρή εκροή του Θείου δεν είναι δική του· μπορεί να υπάρχουν στάχτες και καπνός, αλλά όχι φλόγα ακόμη. Υπάρχουν δημιουργικοί τρόποι, υπάρχουν δημιουργικές πράξεις και δημιουργικά λόγια· τρόποι, πράξεις και λόγια, δηλαδή, που δεν υποδεικνύουν κανένα έθιμο ή καμία αυθεντία, αλλά αναβλύζουν αυθόρμητα από την ίδια την αίσθησή του για το καλό και το ωραίο. Αφετέρου, αν, αντί ο νους να είναι αυτός που οραματίζεται, δέχεται πάντοτε την αλήθεια του από κάποιον άλλο νου, σαν χειμάρρους φωτός, χωρίς περιόδους μοναξιάς, έρευνας και ανάκτησης του εαυτού, τότε προκαλείται μοιραίο πλήγμα. Η ιδιοφυΐα τείνει πάντα να γίνεται εχθρός της ίδιας της φύσης της λόγω υπερβολικής επιρροής. Η λογοτεχνία κάθε έθνους το μαρτυρεί. Οι Άγγλοι δραματουργοί έχουν σαιξπηροποιηθεί εδώ και διακόσια χρόνια. «Το λίκνο και η βρεφική ηλικία, το σχολείο και το παιχνίδι, ο φόβος των αγοριών, των σκύλων και της βέργας». Αναμφίβολα υπάρχει ένας σωστός τρόπος ανάγνωσης, αρκεί να είναι αυστηρά υποταγμένος. Ο Σκεπτόμενος Άνθρωπος δεν πρέπει να καθυποτάσσεται από τα εργαλεία του. Τα βιβλία είναι για τις αδρανείς ώρες του λόγιου. Όταν μπορεί να διαβάζει τον Θεό άμεσα, η ώρα είναι πολύ πολύτιμη για να σπαταλιέται σε αντίγραφα των αναγνώσεων άλλων ανθρώπων. Όμως, όταν έρχονται τα διαστήματα του σκότους, που έρχονται αναπόφευκτα –όταν η ψυχή δεν βλέπει, όταν ο ήλιος κρύβεται και τα αστέρια αποσύρουν τη λάμψη τους– τότε καταφεύγουμε στους φανούς που άναψαν από την ακτίδα τους για να καθοδηγήσουν τα βήματά μας πάλι προς την Ανατολή, εκεί όπου βρίσκεται η αυγή. Ακούμε, για να μπορέσουμε να μιλήσουμε. Η αραβική παροιμία λέει: «Μια συκιά που κοιτά μια συκιά γίνεται καρποφόρα». Είναι αξιοσημείωτος ο χαρακτήρας της απόλαυσης που αντλούμε από τα καλύτερα βιβλία. Μας δημιουργούν πάντοτε την πεποίθηση ότι η φύση που έγραψε είναι η φύση που διαβάζει. Διαβάζουμε τους στίχους ενός μεγάλου Άγγλου ποιητή, του Τσώσερ[11], του Μάρβελ[12], του Ντράιντεν[13], με την πλέον σύγχρονη χαρά – με μια απόλαυση, εννοώ, που εν πολλοίς προκαλείται από την αφαίρεση κάθε χρόνου από τους στίχους τους. Υπάρχει ένα δέος αναμεμειγμένο με τη χαρά της έκπληξής μας, όταν αυτός ο ποιητής, που έζησε σε έναν περασμένο κόσμο πριν από δύο ή τρεις αιώνες, λέει κάτι που αγγίζει τη δική μου ψυχή, κάτι που κι εγώ είχα σχεδόν σκεφτεί και εκφράσει. Αν δεν υπήρχε η απόδειξη που προσφέρεται εκεί για το φιλοσοφικό δόγμα της ταυτότητας ολόκληρης της ανθρώπινης νόησης, θα έπρεπε να υποθέσουμε κάποια προκαθορισμένη αρμονία, κάποια πρόβλεψη των ψυχών που μέλλεται να υπάρξουν, και κάποια προετοιμασία εφοδίων για τις μελλοντικές τους ανάγκες, όπως το φαινόμενο που παρατηρείται στα έντομα, τα οποία αποθηκεύουν τροφή πριν πεθάνουν για τη νεαρή προνύμφη που δεν πρόκειται ποτέ να δουν. Δεν θα έσπευδα από την όποια αγάπη για σύστημα ή από την όποια υπερβολή των ενστίκτων, να υποτιμήσω το Βιβλίο. Όλοι γνωρίζουμε ότι, όπως το ανθρώπινο σώμα μπορεί να τραφεί με οποιαδήποτε τροφή, κι ας είναι βραστά χόρτα και ζωμός από παπούτσια, έτσι και ο ανθρώπινος νους μπορεί να τραφεί από κάθε γνώση. Υπήρξαν σπουδαίοι και ηρωικοί άνθρωποι που δεν είχαν σχεδόν καμία άλλη πληροφόρηση πέρα από την έντυπη σελίδα. Εγώ θα έλεγα απλώς ότι χρειάζεται γερό μυαλό για να αντέξει κανείς μια τέτοια διατροφή. Για να διαβάζει κανείς καλά, πρέπει να είναι εφευρέτης. Όπως λέει η παροιμία, «Όποιος θέλει να φέρει στην πατρίδα του τα πλούτη των Ινδιών, πρέπει να πάρει μαζί του τα πλούτη των Ινδιών». Όπως υπάρχει δημιουργική γραφή, υπάρχει λοιπόν και δημιουργική ανάγνωση. Όταν ο νους ενισχύεται από μόχθο και επινόηση, τότε η σελίδα οποιουδήποτε βιβλίου διαβάζουμε φωτίζεται από πληθώρα νύξεων. Κάθε πρόταση γίνεται διπλά σημαντική και το νόημα του συγγραφέα μας γίνεται τόσο πλατύ όσο ο κόσμος. Βλέπουμε, τότε, αυτό που είναι πάντοτε αληθινό, ότι όπως η ώρα της ενόρασης του μάντη είναι σύντομη και σποραδική ανάμεσα σε βαριές ημέρες και μήνες, έτσι και η καταγραφή της αποτελεί, ενδεχομένως, το μικρότερο μέρος του έργου του. Ο διορατικός αναγνώστης θα διαβάσει, στον Πλάτωνα ή τον Σαίξπηρ του, μόνο αυτό το μικρό μέρος – μόνο τους αυθεντικούς χρησμούς του μαντείου· όλα τα υπόλοιπα τα απορρίπτει, ακόμη κι αν πολλές φορές ανήκουν στον Πλάτωνα ή τον Σαίξπηρ. Φυσικά υπάρχει μια μερίδα ανάγνωσης που είναι εκ των ων ουκ άνευ για έναν σοφό. Την ιστορία και τις θετικές επιστήμες πρέπει να τις μάθει με επίπονη μελέτη. Τα πανεπιστήμια, ομοίως, έχουν το αναγκαίο καθήκον τους – να διδάσκουν τα στοιχειώδη. Μπορούν όμως να μας υπηρετήσουν εξαιρετικά μόνο όταν αποσκοπούν όχι να εκγυμνάσουν, αλλά να δημιουργήσουν· όταν συλλέγουν από παντού κάθε ακτίνα των διάφορων ιδιοφυών στις φιλόξενες αίθουσές τους και, με τις συγκεντρωμένες αυτές φωτιές, φλογίζουν τις καρδιές της νεολαίας τους. Η σκέψη και η γνώση είναι φύσεις εντός των οποίων ο εξοπλισμός και οι εκζητήσεις δεν ωφελούν σε τίποτε. Οι τήβεννοι και τα οικονομικά κληροδοτήματα, ακόμη κι αν ανήκουν σε πόλεις από χρυσάφι, δεν μπορούν ποτέ να αντισταθμίσουν την αξία της παραμικρής φράσης ή συλλαβής της διάνοιας. Αν το ξεχάσουμε, τότε τα αμερικανικά πανεπιστήμιά μας θα χάσουν τη δημόσια σημασία τους, ενώ ταυτόχρονα θα γίνονται κάθε χρόνο πλουσιότερα. 3. Κυκλοφορεί στον κόσμο η αντίληψη ότι ο λόγιος πρέπει να είναι ερημίτης, φιλάσθενος – τόσο ακατάλληλος για οποιαδήποτε χειρωνακτική ή δημόσια εργασία όσο ένα σουγιαδάκι που καλείται να εκτελέσει χρέη τσεκουριού. Οι λεγόμενοι «πρακτικοί άνθρωποι» χλευάζουν τους στοχαστικούς, θαρρείς και επειδή στοχάζονται ή βλέπουν, δεν είναι ικανοί για τίποτε. Έχω ακούσει να λένε ότι ο κλήρος –που είναι πάντοτε, καθολικότερα από κάθε άλλη τάξη, οι λόγιοι της εποχής τους– αντιμετωπίζονται σαν γυναίκες· ότι δεν ακούνε τη σκληρή και αυθόρμητη συζήτηση των ανδρών, αλλά μόνο έναν επιτηδευμένο και μετριασμένο λόγο. Συχνά μάλιστα ουσιαστικά αποκλείονται από τα πολιτικά τους δικαιώματα· και τωόντι υπάρχουν υποστηρικτές της αγαμίας τους. Στον βαθμό που αυτό ισχύει για τις μορφωμένες τάξεις, δεν είναι ούτε δίκαιο ούτε σοφό. Η δράση είναι για τον λόγιο δευτερεύουσα, αλλά ουσιώδης. Χωρίς αυτήν, δεν έχει γίνει ακόμη άνθρωπος. Χωρίς αυτήν, η σκέψη δεν μπορεί ποτέ να ωριμάσει σε αλήθεια. Όσο ο κόσμος αιωρείται μπροστά στα μάτια μας σαν ένα νέφος ομορφιάς, δεν μπορούμε καν να δούμε την ομορφιά του. Η αδράνεια είναι δειλία, αλλά δεν μπορεί να υπάρξει λόγιος δίχως τον ηρωικό νου. Το προοίμιο της σκέψης, η διάβαση μέσω της οποίας περνά από το ασυνείδητο στο συνειδητό, είναι η δράση. Γνωρίζω μόνο όσα έχω ζήσει. Αμέσως αντιλαμβανόμαστε τίνος τα λόγια είναι γεμάτα ζωή και τίνος όχι. Ο κόσμος –αυτή η σκιά της ψυχής, ή το έτερο Εγώ– απλώνεται ευρέως τριγύρω. Οι έλξεις του είναι τα κλειδιά που ξεκλειδώνουν τις σκέψεις μου και με βοηθούν να γνωρίσω τον εαυτό μου. Ορμώ πρόθυμα μέσα σε αυτόν τον ηχηρό ορυμαγδό. Πιάνω τα χέρια των διπλανών μου και παίρνω τη θέση μου στον κύκλο για να υποφέρω και να εργαστώ, καθοδηγούμενος από το ένστικτο ότι έτσι η βουβή άβυσσος θα μπορέσει να αρθρώσει λόγο. Διαπερνώ την τάξη του· διασκεδάζω τον φόβο που μου προξενεί· τον τοποθετώ μέσα στο κύκλωμα της διευρυνόμενης ζωής μου. Τόσο μόνο γνωρίζω από τη ζωή όσο γνώρισα μέσω της εμπειρίας, τόσο από την έρημο έχω κατακτήσει και καλλιεργήσει, ή τόσο έχω επεκτείνει την ύπαρξή μου, την κυριαρχία μου. Δεν καταλαβαίνω πώς μπορεί κανείς να επιτρέψει στον εαυτό του, για χάρη των νεύρων και της ανάπαυσής του, να αποφύγει οποιαδήποτε δράση στην οποία μπορεί να συμμετέχει. Κοσμεί τον λόγο του με την αξία και τη λάμψη μαργαριταριών και ρουμπινιών. Η αγγαρεία, η συμφορά, η αγανάκτηση και η στέρηση είναι δάσκαλοι ευφράδειας και σοφίας. Ο αληθινός λόγιος μετανιώνει για κάθε ευκαιρία δράσης που προσπέρασε, γιατί έχασε δύναμη. Είναι η πρώτη ύλη από την οποία πλάθει ο νους τα λαμπρά του δημιουργήματα. Κι είναι παράξενη η διαδικασία μέσω της οποίας η εμπειρία μετατρέπεται σε σκέψη, όπως ένα φύλλο μουριάς μετατρέπεται σε μετάξι. Η επεξεργασία συμβαίνει όλες τις ώρες. «[Οι άνθρωποι του σημερινού κόσμου,… αποκαλούνται “η μάζα” και “το κοπάδι”]. Τους αρκεί να παραμερίζονται σαν μύγες από το διάβα ενός μεγάλου άνδρα». Οι πράξεις και τα γεγονότα της παιδικής και νεανικής μας ηλικίας είναι τώρα αντικείμενα της πιο ήρεμης παρατήρησης. Αιωρούνται σαν όμορφες εικόνες στον αέρα. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τις πρόσφατες πράξεις μας – με τις υποθέσεις που έχουμε αυτή τη στιγμή στα χέρια μας. Γι’ αυτές είμαστε εντελώς ανίκανοι να στοχαστούμε. Τα συναισθήματά μας κυκλοφορούν ακόμη μέσα τους. Δεν τα αισθανόμαστε ούτε τα γνωρίζουμε περισσότερο απ’ όσο αισθανόμαστε τα πόδια, το χέρι ή τον εγκέφαλο του σώματός μας. Η νέα πράξη είναι ακόμη μέρος της ζωής – παραμένει για κάποιο διάστημα βυθισμένη μέσα στην ασυνείδητη ζωή μας. Σε κάποια στοχαστική στιγμή αποσπάται από τη ζωή σαν ώριμος καρπός, για να γίνει σκέψη του νου. Αμέσως εξυψώνεται, μεταμορφώνεται· το φθαρτό έχει ενδυθεί την αφθαρσία.[14] Έκτοτε γίνεται ωραίο αντικείμενο, όσο ταπεινή κι αν ήταν η προέλευση και η γειτονία της. Παρατηρήστε επίσης την αδυναμία να προκαταλάβουμε αυτή την πράξη. Στην προνυμφική της κατάσταση δεν μπορεί να πετάξει, δεν μπορεί να λάμψει, είναι μια θαμπή κάμπια. Αλλά ξαφνικά, χωρίς να το δούμε, αυτό το ίδιο πράγμα ξεδιπλώνει όμορφα φτερά και γίνεται άγγελος σοφίας. Έτσι δεν υπάρχει κανένα γεγονός, κανένα συμβάν στην προσωπική μας ιστορία που να μη χάσει, αργά ή γρήγορα, την κολλώδη και αδρανή μορφή του και να μη μας εκπλήξει πετώντας από το σώμα μας προς τον έμπυρο ουρανό.[15] Το λίκνο και η βρεφική ηλικία, το σχολείο και το παιχνίδι, ο φόβος των αγοριών, των σκύλων και της βέργας, η αγάπη για τα μικρά κορίτσια και τα μούρα, και τόσα άλλα γεγονότα που κάποτε γέμιζαν ολόκληρο τον ουρανό, έχουν ήδη χαθεί· φίλος και συγγενής, επάγγελμα και παράταξη, πόλη και χώρα, έθνος και κόσμος, πρέπει και αυτά να υψωθούν και να τραγουδήσουν. Φυσικά, εκείνος που έχει αφιερώσει το σύνολο της δύναμής του σε κατάλληλες πράξεις αποκομίζει και την πλουσιότερη απόδοση σοφίας. Δεν θα αποκλείσω τον εαυτό μου από αυτή τη σφαίρα δράσης μεταφυτεύοντας μια βελανιδιά σε γλάστρα για λουλούδια για να λιμοκτονήσει και να μαραζώσει· ούτε θα στηριχτώ στην πρόσοδο μιας και μόνης ικανότητας, εξαντλώντας μία μόνο φλέβα σκέψης, όπως οι κάτοικοι της Σαβοΐας που, βγάζοντας το ψωμί τους σκαλίζοντας βοσκούς, βοσκοπούλες και Ολλανδούς που καπνίζουν, για όλη την Ευρώπη, βγήκαν μια μέρα στο βουνό για ξύλα και ανακάλυψαν ότι, πελεκώντας το, είχαν ήδη αφανίσει και το τελευταίο τους πεύκο. Συγγραφείς έχουμε πολλούς που γράφοντας εξάντλησαν τη φλέβα τους και οι οποίοι, κινούμενοι από αξιέπαινη σωφροσύνη, σαλπάρουν για την Ελλάδα ή την Παλαιστίνη, ακολουθούν αυτόν που στήνει παγίδες στα λιβάδια ή περιπλανιούνται στο Αλγέρι, προκειμένου να ανανεώσουν την πραμάτεια τους. Έστω και μόνο για την απόκτηση λεξιλογίου, ο λόγιος θα έπρεπε να εποφθαλμιά τη δράση. Η ζωή είναι το λεξικό μας. Τα χρόνια αξίζει να ξοδεύονται σε αγροτικές εργασίες, στην πόλη, στη γνωριμία με τα επαγγέλματα και τις βιοτεχνίες, σε ειλικρινή συναναστροφή με πολλούς άνδρες και γυναίκες, στην επιστήμη, στην τέχνη, με σκοπό την κατάκτηση μέσα από όλα τα δεδομένα τους μιας γλώσσας για να επεξηγήσουμε και να ενσαρκώσουμε τις αντιλήψεις μας. Αντιλαμβάνομαι αμέσως για κάθε ομιλητή πόσο έχει ήδη ζήσει, από τη φτώχεια ή το μεγαλείο του λόγου του. Η ζωή απλώνεται πίσω μας σαν το λατομείο από όπου παίρνουμε πλάκες και ακρολίθους για την τοιχοποιία του σήμερα. Έτσι μαθαίνουμε τη γραμματική. Τα κολέγια και τα βιβλία μόνο αντιγράφουν τη γλώσσα που δημιούργησαν το χωράφι και το εργοτάξιο. Όμως η τελική αξία της δράσης, όπως και των βιβλίων, και περισσότερο ακόμα από τα βιβλία, είναι ότι αποτελεί πηγή δύναμης. Εκείνη η μεγάλη αρχή του Κυματισμού στη φύση, που φανερώνεται στην εισπνοή και την εκπνοή της ανάσας, στην επιθυμία και τον κορεσμό, στην άμπωτη και την πλημμυρίδα της θάλασσας, στην ημέρα και τη νύχτα, στη ζέστη και το κρύο, και που, ακόμη βαθύτερα χαραγμένη σε κάθε άτομο και σε κάθε υγρό, είναι γνωστή σε εμάς με το όνομα Πολικότητα – αυτές οι «καταστάσεις εύκολων μεταδόσεων και αντανακλάσεων», όπως τις ονόμασε ο Νεύτωνας, αποτελούν νόμο της φύσης επειδή είναι και νόμος του πνεύματος. Ο νους τώρα σκέφτεται, τώρα πράττει, και η μία κατάσταση αναπαράγει την άλλη. Όταν ο καλλιτέχνης έχει εξαντλήσει τα υλικά του, όταν η φαντασία δεν ζωγραφίζει πια, όταν οι σκέψεις δεν συλλαμβάνονται πλέον και τα βιβλία φέρνουν κόπωση, έχει πάντοτε τη διέξοδο να ζήσει. Ο χαρακτήρας είναι ανώτερος από τη διάνοια. Η σκέψη είναι η λειτουργία. Η ζωή είναι ο λειτουργός της. Το ποτάμι επιστρέφει στην πηγή του. Μια σπουδαία ψυχή θα είναι ισχυρή στη ζωή όπως και στη σκέψη. Του λείπει το όργανο ή το μέσο για να μεταδώσει την αλήθεια του; Και τότε μπορεί να καταφύγει σε αυτή τη στοιχειώδη δύναμη να τις ζήσει. Πρόκειται για ολική πράξη. Η σκέψη είναι μερική πράξη. Ας λάμψει το μεγαλείο της δικαιοσύνης στις υποθέσεις του. Ας ευφράνει η ομορφιά της στοργής την ταπεινή του στέγη. Εκείνοι οι «άσημοι», που κατοικούν και δρουν μαζί του, θα αισθανθούν τη δύναμη της ιδιοσυγκρασίας του μέσα στις πράξεις και στα περιστατικά της ημέρας καλύτερα απ’ όσο μπορεί να μετρηθεί με οποιαδήποτε δημόσια και προμελετημένη επίδειξη. Ο χρόνος θα του διδάξει ότι ο λόγιος δεν χάνει καμία ώρα από αυτές που ζει ως άνθρωπος. Εδώ ξεδιπλώνει το ιερό φύτρο του ενστίκτου του, προστατευμένο από επιρροές. Ό,τι χάνεται σε ευπρέπεια κερδίζεται σε δύναμη. Ο ωφέλιμος γίγαντας που θα καταστρέψει το παλιό ή θα οικοδομήσει το νέο δεν προέρχεται από εκείνους στους οποίους τα εκπαιδευτικά συστήματα έχουν εξαντλήσει όλη τους την καλλιέργεια· από την παρθένα, άγρια φύση, από τους φοβερούς Δρυΐδες και τους Μπερσέρκους[16] αναδύονται τελικά ένας Μέγας Αλφρέδος[17] και ένας Σαίξπηρ. Ως εκ τούτου, ακούω με χαρά όσα αρχίζουν να λέγονται για την αξιοπρέπεια και την αναγκαιότητα της εργασίας για κάθε πολίτη. Υπάρχει ακόμη αρετή στην αξίνα και στο φτυάρι, τόσο για τα πεπαιδευμένα όσο και για τα απαίδευτα χέρια. Και η εργασία είναι παντού ευπρόσδεκτη, πάντοτε καλούμαστε να εργαστούμε· τηρήστε μόνο έναν περιορισμό, ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει, χάριν μιας ευρύτερης δραστηριότητας, να θυσιάζει καμία πεποίθησή του στις κρίσεις του πλήθους και τους τρόπους δράσης του συρμού. Μίλησα για την παιδεία του λόγιου από τη φύση, από τα βιβλία και από τη δράση. Μένει να πω λίγα πράγματα για τα καθήκοντά του. Είναι αυτά που αρμόζουν στον Σκεπτόμενο Άνθρωπο. Όλα μπορούν να συνοψιστούν στην εμπιστοσύνη στον εαυτό. Το καθήκον του λόγιου είναι να εμψυχώνει, να ανυψώνει και να καθοδηγεί τους ανθρώπους, δείχνοντάς τους τα γεγονότα ανάμεσα στα φαινόμενα. Ασκεί το αργό, αφανές και απλήρωτο έργο της παρατήρησης. Ο Φλάμστηντ[18] και ο Χέρσελ[19], μέσα στα υαλόφρακτα αστεροσκοπεία τους, μπορούν να καταγράφουν τα άστρα με τον έπαινο όλων των ανθρώπων και, αφού τα αποτελέσματα είναι λαμπρά και χρήσιμα, η τιμή είναι βέβαιη. Εκείνος όμως ο οποίος στο ιδιωτικό του παρατηρητήριο καταγράφει τα αμυδρά και νεφελώδη άστρα του ανθρώπινου νου, τα οποία κανένας άνθρωπος ως τώρα δεν έχει συλλάβει ως τέτοια –παρατηρώντας ημέρες, και μήνες καμιά φορά, για λίγα δεδομένα, διορθώνοντας διαρκώς τις παλαιότερες καταγραφές του– πρέπει να απαρνηθεί την επίδειξη και την άμεση φήμη. Κατά την μακρά περίοδο της προετοιμασίας του, συχνά θα προδίδει άγνοια και ανεπιτηδειότητα στις δημοφιλείς τέχνες, προκαλώντας την περιφρόνηση των ικανών, που τον παραγκωνίζουν. Για πολύ καιρό θα τραυλίζει στον λόγο του· συχνά θα απαρνείται τους ζωντανούς για τους νεκρούς. Και ακόμη χειρότερα, θα πρέπει να αποδεχθεί –πόσο συχνά!– τη φτώχεια και τη μοναξιά. Αντί για την ευκολία και την ευχαρίστηση να βαδίζει στην πεπατημένη, αποδεχόμενος τις μόδες, την εκπαίδευση και τη θρησκεία της κοινωνίας, σηκώνει τον σταυρό να χαράξει τον δικό του δρόμο και, φυσικά, να υποστεί την αυτοκατηγορία, τη λιποψυχία, τη συχνή αβεβαιότητα και τη σπατάλη χρόνου που αποτελούν τις τσουκνίδες και τις κληματσίδες στον δρόμο εκείνου που στηρίζεται στον εαυτό του και καθοδηγείται από αυτόν· καθώς και την κατάσταση μιας πρακτικά εχθρικής σχέσης στην οποία φαίνεται να βρίσκεται απέναντι στην κοινωνία, και ιδίως απέναντι στη μορφωμένη κοινωνία. Για όλη αυτή την απώλεια και την περιφρόνηση, ποιο είναι το αντιστάθμισμα; Θα βρει παρηγοριά ασκώντας τις υψηλότερες λειτουργίες της ανθρώπινης φύσης. Είναι αυτός που υψώνεται πάνω από ιδιωτικές μέριμνες και αναπνέει και ζει με δημόσιες και επιφανείς σκέψεις. Είναι το μάτι του κόσμου. Είναι η καρδιά του κόσμου. Θα αντισταθεί στην ευτελή ευημερία που διαρκώς οπισθοδρομεί προς τη βαρβαρότητα, διαφυλάσσοντας και μεταδίδοντας ηρωικά αισθήματα, ευγενείς βιογραφίες, μελωδικούς στίχους και τα συμπεράσματα της ιστορίας. Όσα χρησμοδότησε η ανθρώπινη καρδιά, σε όλες τις έκτακτες ανάγκες, σε όλες τις τελετουργικές ώρες, ως σχόλιο στον κόσμο της δράσης – θα τα δεχθεί και θα τα μεταδώσει. Και όποια νέα ετυμηγορία προφέρει ο Λόγος, από την απρόσβλητη έδρα του, για τους ανθρώπους και τα γεγονότα του σήμερα – θα την ακούσει και θα τη διακηρύξει. «Ένα παιδικό πιστόλι δεν είναι παρά ένα παιδικό πιστόλι, ακόμη κι αν οι πρεσβύτεροι και οι αξιοσέβαστοι της γης διαβεβαιώνουν πως πρόκειται για την σάλπιγγα της συντέλειας». Έχοντας αυτές τις λειτουργίες, του αρμόζει να αισθάνεται κάθε εμπιστοσύνη προς τον εαυτό του και να μην υποχωρεί ποτέ μπροστά στις κραυγές του πλήθους. Εκείνος και μόνον εκείνος γνωρίζει τον κόσμο. Ο κόσμος της κάθε στιγμής δεν είναι παρά ένα απλό φαινόμενο. Κάποια μεγάλη επισημότητα, κάποιο φετίχ μιας κυβέρνησης, κάποια εφήμερη εμπορική συναλλαγή, ένας πόλεμος ή ένας άνθρωπος, εξυμνείται από τη μισή ανθρωπότητα και υποτιμάται από την άλλη μισή, σαν να εξαρτώνται όλα από αυτήν τη συγκεκριμένη εξύψωση ή υποτίμηση. Κατά πάσα πιθανότητα το ζήτημα δεν αξίζει ούτε την φτωχότερη σκέψη που έχασε ο λόγιος ακούγοντας τη διαμάχη. Ας μην εγκαταλείψει την πεποίθησή του ότι ένα παιδικό πιστόλι δεν είναι παρά ένα παιδικό πιστόλι, ακόμη κι αν οι πρεσβύτεροι και οι αξιοσέβαστοι[20] της γης διαβεβαιώνουν πως πρόκειται για την σάλπιγγα της συντέλειας. Μέσα στη σιωπή, στη σταθερότητα, στην αυστηρή αφαίρεση, ας μείνει πιστός στον εαυτό του· ας προσθέτει παρατήρηση σε παρατήρηση, υπομένοντας την αδιαφορία, υπομένοντας την επιτίμηση, και ας περιμένει τη δική του ώρα – ευτυχής αν μπορεί να ικανοποιήσει μόνο τον ίδιο ότι σήμερα είδε πραγματικά κάτι. Η επιτυχία πατά σε κάθε σωστό βήμα. Διότι είναι σίγουρο το ένστικτο που τον ωθεί να πει στον αδελφό του αυτό που σκέφτεται. Τότε μαθαίνει ότι κατερχόμενος στα μυστικά του νου του, έχει κατέλθει στα μυστικά του νου όλων των ανθρώπων. Μαθαίνει ότι εκείνος που έχει κατακτήσει οποιονδήποτε νόμο στις ιδιωτικές του σκέψεις έχει, στον ίδιο βαθμό, κατακτήσει όλους τους ανθρώπους τη γλώσσα των οποίων μιλά και όλους εκείνους στη γλώσσα των οποίων μπορεί να μεταφραστεί η δική του. Ο ποιητής, που μέσα στην απόλυτη μοναξιά θυμάται τις αυθόρμητες σκέψεις του και τις καταγράφει, αποδεικνύεται ότι έχει καταγράψει εκείνο που οι άνθρωποι στις αχανείς πόλεις βρίσκουν αληθινό και για τους ίδιους. Ο ρήτορας στην αρχή δυσπιστεί για την καταλληλότητα των ειλικρινών του εξομολογήσεων, για την έλλειψη γνώσης σχετικά με τα πρόσωπα στα οποία απευθύνεται, ώσπου ανακαλύπτει ότι είναι το συμπλήρωμα των ακροατών του – ότι ρουφούν τα λόγια του επειδή εκπληρώνει για αυτούς τη δική τους φύση· όσο βαθύτερα βυθίζεται στο πιο ιδιωτικό και μυστικό του προαίσθημα, τόσο περισσότερο, προς απορία του, ανακαλύπτει ότι αυτό είναι το πιο αποδεκτό, το πιο δημόσιο και το πιο καθολικά αληθινό. Ο λαός χαίρεται γι’ αυτό· και η καλύτερη πλευρά κάθε ανθρώπου αισθάνεται: –Αυτή είναι η μουσική μου· αυτός είμαι εγώ. Μέσα στην εμπιστοσύνη στον εαυτό περιλαμβάνονται όλες οι αρετές. Ελεύθερος πρέπει να είναι ο λόγιος – ελεύθερος και γενναίος. Ελεύθερος ακόμη και από τον ορισμό της ελευθερίας, «χωρίς κανένα εμπόδιο που δεν πηγάζει από τη δική του ιδιοσυστασία». Γενναίος· γιατί ο φόβος είναι κάτι που ο λόγιος, από την ίδια τη λειτουργία του, αφήνει πίσω του. Ο φόβος πηγάζει πάντοτε από την άγνοια. Είναι ντροπή γι’ αυτόν αν η γαλήνη του, σε επικίνδυνους καιρούς, προκύπτει από την εικασία ότι, όπως τα παιδιά και οι γυναίκες, ανήκει σε μια προστατευμένη τάξη· ή αν επιδιώξει μια πρόσκαιρη ειρήνη εκτρέποντας τις σκέψεις του από την πολιτική ή από δυσάρεστα ζητήματα, κρύβοντας το κεφάλι σαν στρουθοκάμηλος μέσα σε ανθισμένους θάμνους, σκύβοντας σε μικροσκόπια και γράφοντας ρίμες, όπως ένα παιδί που σφυρίζει για να μη χάσει το θάρρος του. Έτσι ο κίνδυνος παραμένει κίνδυνος· έτσι ο φόβος χειροτερεύει. Ως άνδρας ας στραφεί να τον αντικρίσει. Ας τον κοιτάξει κατάματα και ας αναζητήσει τη φύση του, ας διερευνήσει την προέλευσή του και ας δει τη γέννηση αυτού του λιονταριού – που δεν βρίσκεται πολύ πίσω στο παρελθόν· τότε θα ανακαλύψει μέσα του μια τέλεια κατανόηση της φύσης και της έκτασής του· θα έχει κάνει τα χέρια του να ενωθούν από την άλλη πλευρά, και θα μπορέσει στο εξής να το αψηφήσει και να προχωρήσει κυρίαρχος. Ο κόσμος ανήκει σε εκείνον που μπορεί να τον διακρίνει πίσω από τα προσωπεία του. Όποια κώφωση, όποια απολιθωμένη συνήθεια, όποιο υπερτροφικό σφάλμα βλέπετε γύρω σας υπάρχει μόνο από ανοχή – από τη δική σας ανοχή. Δείτε ότι είναι ψέμα, και του έχετε ήδη καταφέρει το θανάσιμο χτύπημα. Ναι, εμείς είμαστε οι φοβισμένοι – εμείς που στερούμαστε εμπιστοσύνης. Είναι επιζήμια η ιδέα ότι ήρθαμε αργά στη φύση, ότι ο κόσμος ολοκληρώθηκε πριν από πολύ καιρό. Όπως ο κόσμος ήταν εύπλαστος και ρευστός στα χέρια του Θεού, έτσι παραμένει πάντοτε σε όσα γνωρίσματά του φέρνουμε εμείς σε αυτόν. Για την άγνοια και την αμαρτία είναι πυρόλιθος. Προσαρμόζονται σε αυτόν όπως μπορούν· όμως, στον βαθμό που ο άνθρωπος έχει μέσα του κάτι θείο, το στερέωμα ρέει μπροστά του και παίρνει τη σφραγίδα και τη μορφή του. Σπουδαίος δεν είναι εκείνος που μπορεί να μεταβάλει την ύλη, αλλά εκείνος που μπορεί να μεταβάλει την κατάσταση του νου μου. Βασιλιάδες του κόσμου είναι εκείνοι που δίνουν το χρώμα της τρέχουσας σκέψης τους σε όλη τη φύση και σε όλη την τέχνη, και πείθουν τους ανθρώπους, με την εύθυμη γαλήνη με την οποία στέκονται στο ανάστημά τους, ότι αυτό που κάνουν είναι το μήλο που ποθούσαν οι αιώνες να κόψουν, που τώρα επιτέλους ωρίμασε και καλεί τα έθνη στη συγκομιδή. Ο σπουδαίος άνθρωπος κάνει το σπουδαίο πράγμα. Όπου κι αν καθίσει ο Μακντόναλντ,[21] εκεί βρίσκεται η κεφαλή του τραπεζιού. Ο Λινναίος κάνει τη βοτανική την ελκυστικότερη επιστήμη και την αποσπά από τον γεωργό και τη γυναίκα που πουλάει βότανα· ο Ντέιβι[22] τη χημεία· και ο Κυβιέ[23] τα απολιθώματα. Η ημέρα ανήκει πάντοτε σε εκείνον που εργάζεται εντός της με γαλήνη και σπουδαίους σκοπούς. Οι άστατες εκτιμήσεις των ανθρώπων συρρέουν προς εκείνον ο νους του οποίου είναι γεμάτος από μια αλήθεια, όπως τα σωρευμένα κύματα του Ατλαντικού έλκονται από τη σελήνη. Για αυτήν την εμπιστοσύνη στον εαυτό, ο λόγος είναι βαθύτερος απ’ όσο μπορούμε να διανοηθούμε – σκοτεινότερος απ’ όσο μπορούμε να φωτίσουμε. Ίσως, διατυπώνοντας τη δική μου πεποίθηση, ενδέχεται να μη μεταφέρω μαζί μου την αίσθηση του ακροατηρίου μου. Έχω όμως ήδη δείξει τη βάση της ελπίδας μου, αναφερόμενος στο δόγμα ότι ο άνθρωπος είναι ένας. Πιστεύω πως ο άνθρωπος έχει αδικηθεί· έχει αδικήσει τον εαυτό του. Έχει σχεδόν χάσει το φως που θα μπορούσε να τον οδηγήσει πίσω στα προνόμιά του. Οι άνθρωποι έχουν γίνει ασήμαντοι. Οι άνθρωποι της ιστορίας, οι άνθρωποι του σημερινού κόσμου, είναι έντομα, είναι γόνοι ψαριών, και αποκαλούνται «η μάζα» και «το κοπάδι». Σε έναν αιώνα, σε μια χιλιετία, μπορεί να υπάρξουν μόνο ένας ή δύο, δηλαδή μία ή δύο προσεγγίσεις της ορθής κατάστασης του κάθε ανθρώπου. Όλοι οι υπόλοιποι βλέπουν στον ήρωα ή στον ποιητή την άγουρη και ατελή ύπαρξή τους ωριμασμένη· ναι, και τους αρκεί να είναι κάτι λιγότερο, ώστε αυτό να φτάσει στο πλήρες του ανάστημα. Τι μαρτυρία, γεμάτη μεγαλείο, γεμάτη οίκτο, δίνει για τις απαιτήσεις της ίδιας του της φύσης ο φτωχός ακόλουθος, ο ταπεινός οπαδός, που αγαλλιάζει με τη δόξα του αρχηγού του! Οι φτωχοί και οι ταπεινοί, για τη συναίνεσή τους στην πολιτική και κοινωνική κατωτερότητα, αποζημιώνονται εν μέρει με απέραντη ηθική ικανότητα. Τους αρκεί να παραμερίζονται σαν μύγες από το διάβα ενός μεγάλου άνδρα, ώστε αυτός να δικαιώσει εκείνη την κοινή φύση την οποία όλοι επιθυμούν βαθιά να δουν να μεγαλώνει και να δοξάζεται. Λιάζονται στο φως του σπουδαίου άνδρα και αισθάνονται πως είναι δικό τους στοιχείο. Ρίχνουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου από τον καταπατημένο εαυτό τους στους ώμους ενός ήρωα, και θα χαθούν για να προσθέσουν μία σταγόνα αίμα ώστε να κάνουν εκείνη τη σπουδαία καρδιά να χτυπά, εκείνους τους γιγάντιους μυς να μάχονται και να νικούν. Εκείνος ζει για εμάς, και εμείς ζούμε μέσα του. «Είμαστε κατάμεστοι από μάτια. Βλέπουμε με τα πόδια μας». Άνθρωποι σαν αυτούς[24] είναι απολύτως φυσικό να επιζητούν το χρήμα ή την εξουσία· και την εξουσία επειδή είναι τόσο πολύτιμη όσο το χρήμα – τα λεγόμενα «λάφυρα του αξιώματος». Και γιατί όχι; Διότι επιδιώκουν το ύψιστο, και μέσα στην υπνοβασία τους, ονειρεύονται ότι αυτό είναι το ύψιστο. Ξυπνήστε τους και θα εγκαταλείψουν το ψευδές αγαθό και θα στραφούν στο αληθινό, αφήνοντας τις κυβερνήσεις στους γραφιάδες και τα γραφεία. Αυτή η επανάσταση θα συντελεστεί μέσω της βαθμιαίας εξημέρωσης της ιδέας του Πολιτισμού. Το κύριο εγχείρημα του κόσμου, ως προς την λαμπρότητα, την έκτασή του, είναι η βελτίωση ενός ανθρώπου. Εδώ βρίσκονται διάσπαρτα στο έδαφος τα υλικά. Η ιδιωτική ζωή ενός ανθρώπου θα αποτελέσει μια μοναρχία πιο ένδοξη, πιο φοβερή για τον εχθρό της, πιο γλυκιά και γαλήνια στην επίδρασή της στον φίλο της, από οποιοδήποτε βασίλειο της ιστορίας. Διότι ο άνθρωπος, εάν ιδωθεί σωστά, περιλαμβάνει τις επιμέρους φύσεις όλων των ανθρώπων. Κάθε φιλόσοφος, κάθε βάρδος, κάθε ηθοποιός δεν έχει κάνει για εμένα, ως αντιπρόσωπος, παρά μόνο αυτό που μπορώ και εγώ να κάνω μια μέρα από μόνος μου. Τα βιβλία που κάποτε εκτιμούσαμε περισσότερο κι από την κόρη του οφθαλμού μας, τα έχουμε εξαντλήσει εντελώς. Τι σημαίνει αυτό, αν όχι ότι φτάσαμε στην άποψη που απέκτησε ο καθολικός νους μέσα από τα μάτια ενός συγγραφέα· υπήρξαμε εκείνος ο άνθρωπος και προχωρήσαμε. Τη μία μετά την άλλη, στραγγίζουμε όλες τις δεξαμενές, και καθώς μεγαλώνουμε χάρη σε όλα αυτά τα εφόδια, επιζητούμε μια καλύτερη και πιο άφθονη τροφή. Δεν έχει υπάρξει ο άνθρωπος που να μπορεί να μας θρέψει για πάντα. Ο ανθρώπινος νους δεν μπορεί να εγκλειστεί σε ένα άτομο που θα θέσει ένα όριο σε οποιαδήποτε πλευρά αυτής της απεριόριστης και μη περιορίσιμης επικράτειας. Είναι μία κεντρική φωτιά, η οποία, άλλοτε πετά φλόγες από τα χείλη της Αίτνας και φωτίζει τα ακρωτήρια της Σικελίας, και άλλοτε βγαίνει από τον λαιμό του Βεζούβιου, φωτίζοντας τους πύργους και τους αμπελώνες της Νάπολης. Είναι ένα φως που ακτινοβολεί από χίλια άστρα. Είναι μία ψυχή που δίνει ζωή σε όλους τους ανθρώπους. Όμως στάθηκα ίσως κουραστικά σε αυτή την αφηρημένη έννοια του Λόγιου. Καλύτερα να μην καθυστερήσω περισσότερο να προσθέσω όσα έχω να πω τα οποία αφορούν πιο άμεσα την εποχή μας και αυτή τη χώρα. Ιστορικά θεωρείται ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στις ιδέες που κυριαρχούν στις διαδοχικές εποχές, και υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να διακριθεί η ευφυία της Κλασικής, της Ρομαντικής [Μεσαιωνικής] και, πλέον, της Αναστοχαστικής ή Φιλοσοφικής εποχής. Με τις απόψεις που διατύπωσα σχετικά με την ενιαία φύση ή την ταυτότητα του νου σε όλα τα άτομα, δεν εμμένω ιδιαίτερα σε αυτές τις διαφορές. Μάλιστα πιστεύω ότι κάθε άτομο διέρχεται και από τις τρεις. Το παιδί είναι Έλληνας· ο νέος, ρομαντικός· ο ενήλικος, αναστοχαστικός. Δεν αρνούμαι, ωστόσο, ότι μια επανάσταση στην κυρίαρχη ιδέα μπορεί να ανιχνευθεί με αρκετή σαφήνεια. Η εποχή μας θρηνείται ως εποχή της Ενδοσκόπησης. Πρέπει να είναι κατ’ ανάγκην κακό; Φαίνεται πως είμαστε επικριτικοί. Μας βασανίζουν οι επιφυλάξεις. Δεν μπορούμε να απολαύσουμε τίποτε, επειδή λαχταράμε διαρκώς να γνωρίζουμε από πού ακριβώς προέρχεται η απόλαυση. Είμαστε κατάμεστοι από μάτια. Βλέπουμε με τα πόδια μας. Η εποχή μας έχει μολυνθεί από τη δυστυχία του Άμλετ – «Την θαμπώνει η υγρασία της σκέψης».[25] Είναι λοιπόν τόσο κακό; Η όραση είναι το τελευταίο πράγμα που θα έπρεπε να οικτίρουμε. Θα προτιμούσαμε να είμαστε τυφλοί; Φοβόμαστε μήπως δούμε πέρα από τη φύση και τον Θεό και πιούμε και την τελευταία σταγόνα της αλήθειας; Βλέπω τη δυσαρέσκεια της λόγιας τάξης απλώς ως αναγγελία του γεγονότος ότι διαπιστώνει πως δεν βρίσκεται πλέον στην ίδια πνευματική κατάσταση με τους πατέρες της, και αντιμετωπίζει με θλίψη την επερχόμενη κατάσταση, επειδή είναι ακόμη αδοκίμαστη· όπως ένα παιδί τρέμει το νερό προτού μάθει ότι μπορεί να κολυμπήσει. Αν υπάρχει κάποια εποχή στην οποία θα επιθυμούσε κανείς να γεννηθεί, δεν είναι άραγε η εποχή της Επανάστασης· όταν το παλιό και το νέο στέκονται δίπλα δίπλα και δύναται να συγκριθούν· όταν οι ενέργειες όλων των ανθρώπων δοκιμάζονται από τον φόβο και την ελπίδα· όταν οι ιστορικές δόξες του παλιού μπορούν να αντισταθμιστούν από τις πλούσιες δυνατότητες της νέας εποχής; Η εποχή αυτή, όπως κάθε εποχή, είναι πολύ καλή, αν ξέρουμε πώς να τη διαχειριστούμε. Διαβάζω με χαρά τα ευοίωνα σημάδια των ημερών που έρχονται, καθώς ήδη αχνοφέγγουν μέσα από την ποίηση και την τέχνη, μέσα από τη φιλοσοφία και την επιστήμη, μέσα από την εκκλησία και το κράτος. Ένα από τα σημάδια αυτά είναι το γεγονός ότι το ίδιο εκείνο κίνημα [η Γαλλική Επανάσταση] που επέφερε την ανύψωση της λεγόμενης κατώτατης τάξης του κράτους, πήρε στη λογοτεχνία εξίσου έκδηλη και καλοήθη μορφή. Αντί για το υψηλό και το ωραίο, εξερευνήθηκε και έγινε ποίημα το εγγύς, το ταπεινό, το κοινό. Όσα είχαν ποδοπατηθεί αδιάφορα κάτω από τα βήματα εκείνων που εξοπλίζονταν και εφοδιάζονταν για μεγάλα ταξίδια σε χώρες μακρινές, ξαφνικά φάνηκε ότι ήταν πλουσιότερα από κάθε ξένο τόπο. Η λογοτεχνία των φτωχών, τα συναισθήματα του παιδιού, η φιλοσοφία του δρόμου, το νόημα της οικογενειακής ζωής είναι τα θέματα της εποχής. Πρόκειται για μεγάλο βήμα. Είναι σημάδι –δεν είναι;– νέας ζωτικότητας, όταν τα άκρα ενεργοποιούνται, όταν ρεύματα θερμής ζωής διατρέχουν τα χέρια και τα πόδια. Δεν ζητώ το μεγάλο, το μακρινό, το ρομαντικό· τι γίνεται στην Ιταλία ή στην Αραβία, ποια είναι η ελληνική τέχνη ή η ποίηση των μενεστρέλων της Προβηγκίας· αγκαλιάζω το κοινό, εξερευνώ και κάθομαι στα πόδια του οικείου, του ταπεινού. Δώστε μου επίγνωση για το σήμερα, και θα έχετε τους αρχαίους και τους μελλοντικούς κόσμους. Τι πραγματικά θα θέλαμε να κατανοήσουμε; Το αλεύρι στο σακί, το γάλα στη λεκάνη, την μπαλάντα στον δρόμο, τα μαντάτα από το καράβι, το βλέμμα του ματιού, τη μορφή και την περπατησιά του σώματος – δείξτε μου τη θεμελιώδη αιτία αυτών των πραγμάτων· δείξτε μου την υψηλή παρουσία της ανώτερης πνευματικής αιτίας που κρύβεται, όπως πάντα, στις άκρες και τις εσχατιές της φύσης· αφήστε με να δω κάθε μικρολεπτομέρεια να ηλεκτρίζεται από την πολικότητα που το εντάσσει αμέσως σε έναν αιώνιο νόμο· και το κατάστημα, το άροτρο και το τεφτέρι να παραπέμπουν στην ίδια αιτία από την οποία κυματίζει το φως και τραγουδούν οι ποιητές – και τότε ο κόσμος δεν παραμένει πια ένα αδιάφορο σύμφυρμα ή αποθήκη γεμάτη άχρηστα, αλλά αποκτά μορφή και τάξη: δεν υπάρχει ασήμαντο, δεν υπάρχει γρίφος, αλλά ένα σχέδιο που ενώνει και δίνει ζωή στο απώτατο άκρο και το βαθύτερο όρυγμα. Η ιδέα αυτή ενέπνευσε τη μεγαλοφυΐα του Γκόλντσμιθ[26], του Μπερνς[27], του Κούπερ[28] και, στην πιο σύγχρονη εποχή, του Γκαίτε[29], του Γουόρντσγουορθ[30] και του Κάρλαϊλ[31]. Την ακολούθησαν ο καθένας διαφορετικά και με διάφορους βαθμούς επιτυχίας. Σε αντίθεση με τη δική τους γραφή, το ύφος του Πόουπ[32], του Τζόνσον[33], του Γκίμπον[34], μοιάζει ψυχρό και σχολαστικό. Η γραφή αυτή έχει τη θέρμη του ζωντανού αίματος. Ο άνθρωπος εκπλήσσεται όταν ανακαλύπτει πως τα κοντινά πράγματα δεν είναι λιγότερο όμορφα και θαυμαστά από τα μακρινά. Το κοντινό εξηγεί το μακρινό. Η σταγόνα είναι ένας μικρός ωκεανός. Ο άνθρωπος συνδέεται με ολόκληρη τη φύση. Αυτή η επίγνωση της αξίας του ταπεινού είναι γόνιμη σε ανακαλύψεις. Ο Γκαίτε, σε αυτό ακριβώς το πράγμα ο πιο σύγχρονος από τους σύγχρονους, μας έδειξε, όπως κανείς άλλος, τη μεγαλοφυΐα των αρχαίων. Υπάρχει ένας μεγαλοφυής άνθρωπος που έχει κάνει πολλά για αυτή τη φιλοσοφία της ζωής, του οποίου όμως η λογοτεχνική αξία δεν έχει ακόμη εκτιμηθεί όπως θα άξιζε: εννοώ τον Εμάνουελ Σβέντενμποργκ[35]. Ο πλέον ευφάνταστος όλων των ανθρώπων, ωστόσο γράφοντας με την ακρίβεια μαθηματικού, επιχείρησε να ενοφθαλμίσει μια καθαρά φιλοσοφική Ηθική στον λαϊκό Χριστιανισμό της εποχής του. Μια τέτοια προσπάθεια, φυσικά, αναγκαστικά συνάντησε δυσκολίες που καμία μεγαλοφυΐα δεν θα μπορούσε να υπερβεί. Όμως εκείνος διέκρινε και έδειξε τη σύνδεση ανάμεσα στη φύση και τις διαθέσεις της ανθρώπινης ψυχής. Διαπέρασε τον συμβολικό ή πνευματικό χαρακτήρα του ορατού, ακουστού, απτού κόσμου. Η μούσα του, που αγαπούσε τις σκιές, έσκυψε ιδιαίτερα πάνω από τα κατώτερα τμήματα της φύσης και τα ερμήνευσε· έδειξε τον μυστηριώδη δεσμό που συνδέει το ηθικό κακό με τις ρυπαρές υλικές μορφές και έδωσε, μέσα από επικές παραβολές, μια θεωρία της παραφροσύνης, των θηρίων, των ακάθαρτων και φοβερών πραγμάτων. «Αυτή είναι η μουσική μου· αυτός είμαι εγώ». Ένα ακόμη σημείο των καιρών μας, που σημαδεύεται από το ανάλογο πολιτικό κίνημα, είναι η νέα σημασία που δίνεται στο άτομο. Καθετί που τείνει να απομονώνει το άτομο –να το περιβάλλει με φραγμούς φυσικού σεβασμού, ώστε κάθε άνθρωπος να νιώθει ότι ο κόσμος είναι δικός του και ο άνθρωπος να αντιμετωπίζει τον άνθρωπο όπως ένα κυρίαρχο κράτος αντιμετωπίζει ένα άλλο κυρίαρχο κράτος– τείνει τόσο προς την αληθινή ενότητα όσο και προς το μεγαλείο. «Έμαθα», είπε ο μελαγχολικός Πεσταλότσι[36], «ότι κανένας άνθρωπος σε όλη την πλάση δεν είναι ούτε πρόθυμος ούτε ικανός να βοηθήσει πραγματικά κάποιον άλλον». Η βοήθεια πρέπει να έρθει από την ψυχή. Ο λόγιος είναι ο άνθρωπος εκείνος που πρέπει να πάρει μέσα του όλη την ικανότητα της εποχής του, όλες τις συνεισφορές του παρελθόντος, όλες τις ελπίδες του μέλλοντος. Πρέπει να είναι ένα πανεπιστήμιο γνώσεων. Αν πρέπει να διαπεράσει το αυτί του ένα μάθημα περισσότερο από κάθε άλλο, είναι τούτο – ο κόσμος δεν είναι τίποτε, ο άνθρωπος είναι το παν· μέσα σου βρίσκεται ο νόμος ολόκληρης της φύσης, και όμως ακόμη δεν γνωρίζεις πώς ανεβαίνει μια στάλα χυμού στο φυτό· μέσα σου κοιμάται το σύνολο της Λογικής· εσύ πρέπει να γνωρίσεις τα πάντα· εσύ πρέπει να τολμήσεις τα πάντα. Κύριε Πρόεδρε, κύριοι, αυτή η εμπιστοσύνη στην αδιερεύνητη δύναμη του ανθρώπου ανήκει, με βάση κάθε λόγο, κάθε προφητεία, κάθε προετοιμασία, στον Αμερικανό Λόγιο. Ακούσαμε υπερβολικά πολύ καιρό τις αρχοντικές μούσες της Ευρώπης. Για το πνεύμα του Αμερικανού ελεύθερου πολίτη ήδη υπάρχει η υποψία ότι είναι άτολμος, μιμητικός, ήμερος. Η δημόσια και η ιδιωτική φιλαργυρία κάνουν τον αέρα που αναπνέουμε βαρύ και πηχτό. Ο λόγιος είναι ευπρεπής, νωθρός, υποχωρητικός. Δείτε ήδη την τραγική συνέπεια. Ο νους αυτής της χώρας, μαθημένος να στοχεύει χαμηλά, κατατρώγει τον εαυτό του. Δεν υπάρχει δουλειά για κανέναν παρά μόνο για τους καθωσπρέπει και τους δουλοπρεπείς. Οι νέοι με τις καλύτερες υποσχέσεις, που αρχίζουν τη ζωή τους στις ακτές μας, φουσκωμένοι από τους ορεινούς ανέμους και λουσμένοι στο φως όλων των άστρων του Θεού, ανακαλύπτουν ότι η γη από κάτω δεν βρίσκεται σε συμφωνία με αυτά, αλλά αποτρέπονται από τη δράση λόγω της αποστροφής που τους εμπνέουν οι αρχές με τις οποίες γίνονται οι δουλειές, και μετατρέπονται σε είλωτες της καθημερινότητας, ή πεθαίνουν από αηδία, κάποιοι ως αυτόχειρες. Ποια είναι η γιατρειά; Δεν είδαν ακόμη, και χιλιάδες νέοι γεμάτοι ελπίδες που τώρα συνωστίζονται μπροστά στις πύλες της σταδιοδρομίας δεν βλέπουν ακόμη, ότι, αν ο μεμονωμένος άνθρωπος σταθεί αλύγιστος στα ένστικτά του και εμμείνει εκεί, ο τεράστιος κόσμος θα έρθει τελικά με το μέρος του. Υπομονή – υπομονή· με συντροφιά τις σκιές όλων των καλών και σπουδαίων μορφών· και με παρηγοριά την προοπτική της άπειρης δικής σας ζωής· και με έργο τη μελέτη και τη μεταλαμπάδευση των αρχών, την επικράτηση αυτών των ενστίκτων, τη μεταστροφή του κόσμου. Δεν είναι άραγε το μεγαλύτερο όνειδος στον κόσμο να μην είμαστε μία μονάδα· να μη λογιζόμαστε ένας χαρακτήρας· να μην αποφέρουμε τον ιδιαίτερο καρπό που κάθε άνθρωπος δημιουργήθηκε για να φέρει, αλλά να μας υπολογίζουν ως μάζα, στις δεκάδες, τις εκατοντάδες ή τις χιλιάδες της παράταξης ή της μερίδας στην οποία ανήκουμε· και η γνώμη μας να προβλέπεται γεωγραφικά, όπως ο βορράς ή ο νότος; Δεν θα είναι έτσι, αδελφοί και φίλοι – με τη βοήθεια του Θεού, για εμάς δεν θα είναι έτσι. Θα βαδίζουμε στα δικά μας πόδια· θα δουλεύουμε με τα δικά μας χέρια· θα λέμε τις δικές μας σκέψεις. Τότε ο άνθρωπος δεν θα σημαίνει πια οίκτο, αμφιβολία ή παράδοση στις απολαύσεις. Ο φόβος του ανθρώπου και η αγάπη του ανθρώπου θα γίνουν τείχος προστασίας και στεφάνι χαράς γύρω από όλους. Ένα έθνος ανθρώπων θα υπάρξει για πρώτη φορά, επειδή ο καθένας θα πιστεύει ότι εμπνέεται από τη Θεία Ψυχή που εμπνέει όλους τους ανθρώπους. ― Μετάφραση: Νίνα Μπούρη Επιμέλεια-σχόλια: Μιμή Βασιλάκη Για τη μετάφραση του “The American Scholar” χρησιμοποιήθηκε η έκδοση των Essays του Ρ. Ο. Έμερσον με επιστημονική επιμέλεια της Edna H.L. Turpin (Charles E. Merrill Co., Νέα Υόρκη 1907). Πάνω: «Οι άνθρωποι της ιστορίας, οι άνθρωποι του σημερινού κόσμου, είναι έντομα, [είναι γόνοι ψαριών, και αποκαλούνται “η μάζα” και “το κοπάδι”]». Κάτω: «Δεν έχει υπάρξει ο άνθρωπος που να μπορεί να μας θρέψει για πάντα». [1] Στη νότια Γαλλία κατά τον ενδέκατο αιώνα περιπλανώμενοι ποιητές πήγαιναν από κάστρο σε κάστρο απαγγέλλοντας ή τραγουδώντας ερωτικά τραγούδια στην προβηγκιανή διάλεκτο. Οι τροβαδούροι έχαιραν μεγάλης εκτίμησης και αναδείχθηκαν σε ισχυρό στοιχείο της πνευματικής ζωής. Συγκροτούνταν μάλιστα τα λεγόμενα «Δικαστήρια του Έρωτα», όπου συζητούνταν ζητήματα ερωτικής φύσεως σε όλες τους τις διαστάσεις. [2] Την εποχή που εκφωνήθηκε η ομιλία, πολλοί συγγραφείς οι οποίοι έκτοτε χάρισαν στην Αμερική μια θέση στην παγκόσμια λογοτεχνία ήταν ακόμη νεαροί άνδρες που έγραφαν τα πρώτα τους βιβλία. «Ήμασταν ακόμη», λέει ο Τζέιμς Ράσελ Λόουελ, «κοινωνικά και πνευματικά αγκυροβολημένοι στην αγγλική σκέψη, μέχρι που ο Έμερσον έκοψε το σκοινί και μας πέταξε στα βαθιά, αφήνοντάς μας να αναμετρηθούμε με τους κινδύνους και το μεγαλείο της ανοιχτής θάλασσας». [3] Για τον Έμερσον η θεωρία της εξέλιξης τεκμηριωνόταν επαρκώς από τα ανατομικά στοιχεία της σταδιακής ανάπτυξης. Όπως έγραφε: «Ο άνθρωπος δεν είναι κάποιος νεόπλουτος της πλάσης. Τα μέλη του δεν είναι παρά μια πιο εκλεπτυσμένη οργάνωση –ή μάλλον η τελειοποίηση– των πρωτόγονων εκείνων μορφών που ήδη όργωναν τις θάλασσες και έρποντας στη λάσπη. Το αδελφό μέλος του δικού του χεριού σκίζει αυτή τη στιγμή την Αρκτική θάλασσα μέσα στο πτερύγιο της φάλαινας, ενώ πριν από αναρίθμητους αιώνες σκάλιζε τον βάλτο μέσα στο πέλμα του σαυροειδούς». Αυτή η άποψη συμπυκνώθηκε αργότερα στο δίστιχό του: «Πασχίζοντας να γίνει ο άνθρωπος, το σκουλήκι ανηφορίζει μέσα από όλες τις σπείρες των μορφών». [4] Το ρητό είναι του Στωικού φιλοσόφου Επίκτητου, όχι του μαντείου: Πᾶν πρᾶγμα δύο ἔχει λαβάς, τὴν μὲν φορητήν, τὴν δὲ ἀφόρητον. ὁ ἀδελφὸς ἐὰν ἀδικῇ, ἐντεῦθεν αὐτὸ μὴ λάμβανε, ὅτι ἀδικεῖ (αὕτη γὰρ ἡ λαβή ἐστιν αὐτοῦ οὐ φορητή), ἀλλὰ ἐκεῖθεν μᾶλλον, ὅτι ἀδελφός, ὅτι σύντροφος, καὶ λήψῃ αὐτὸ καθ’ ὃ φορητόν. (Εγχειρίδιον 43.1) «Κάθε πράγμα έχει δύο λαβές, τη μία από την οποία μπορείς να το σηκώσεις, και την άλλη από την οποία δεν μπορείς. Αν ο αδελφός σου σε αδικεί, μην λαμβάνεις την πράξη του από τη λαβή της αδικίας, γιατί αυτή είναι η λαβή από την οποία δεν μπορείς να το κρατήσεις· πιάσε το όμως από την άλλη, σκεπτόμενος ότι είναι αδελφός σου, ότι είναι σύντροφός σου, και τότε θα πιάσεις το πράγμα από τη λαβή εκείνη από την οποία μπορείς να το σηκώσεις». [5] Εδώ έχουμε μια υπενθύμιση του πανθεϊσμού του Έμερσον. Εννοεί την ανεξήγητη συνέχεια «αυτού που εγώ ονομάζω Θεό, και οι ανόητοι φύση» όπως το έθεσε ο Μπράουνινγκ. [6] Πβ. τους διάσημους στίχους από το ποίημα “An Essay on Man” του Αλεξάντερ Πόουπ: «Γνώρισε λοιπόν τον εαυτό σου, μην επιχειρείς να εξιχνιάσεις τον Θεό· το κατάλληλο αντικείμενο μελέτης για την ανθρωπότητα είναι ο άνθρωπος». [7] Ο Άγγλος φιλόσοφος Τζον Λοκ (1632-1704) ήταν από τους πιο επιδραστικούς για την εξέλιξη της σύγχρονης φιλοσοφίας. Το γνωστότερο έργο του, το Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση συνέβαλε στην αποδόμηση της θεωρίας των «έμφυτων ιδεών» του Καρτέσιου. [8] Φράνσις Μπέικον (1561-1626): Άγγλος πολιτικός και φιλόσοφος γνωστός για την φιλοσοφική πραγματεία Novum Organum (Νέον Όργανον) και το The Advancement of Learning. [9] Το σύστημα των κοινωνικών τάξεων που επικράτησε την εποχή κατά την οποία οι εθνικές συνελεύσεις των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών άρχιζαν να αποκτούν την οριστική τους μορφή. Συνήθως οι τάξεις ήταν τρεις: οι ευγενείς, ο κλήρος και οι κοινοί θνητοί [η αστική τάξη], με τους κοινούς θνητούς να αποτελούν την Τρίτη Τάξη. Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης, η Τρίτη Τάξη αναδείχθηκε σε ισχυρό παράγοντα της γαλλικής πολιτικής επιφέροντας την πτώση των καταπιεστών της. [10] Άνθρωποι που αφιερώνουν τη ζωή τους στην προσπάθεια να βελτιώσουν και να αποκαταστήσουν τα κείμενα των κλασικών συγγραφέων, συγκρίνοντας τις παλιές εκδόσεις μεταξύ τους και επιλέγοντας την εκδοχή που φαίνεται συμφωνεί περισσότερο με το πρωτότυπο έργο του συγγραφέα. [11] Τζέφρυ Τσώσερ (1340-1400): ο πατέρας της αγγλικής ποίησης. Το κυριότερο έργο του είναι οι Ιστορίες του Καντέρμπερυ. [12] Άντριου Μάρβελ (1620-1678): Άγγλος πατριώτης και σατιρικός συγγραφέας, κυρίως γνωστός για το έργο του The Rehearsal Transprosed. Η λογοτεχνική οπτική του Έμερσον είναι κάπως ασυνήθιστη όταν αναφέρεται στον Μάρβελ ως έναν από τους μεγάλους Άγγλους ποιητές. Ο Μάρβελ δύσκολα μπορεί να καταταχθεί στο ίδιο επίπεδο με τον Τσώσερ, τον Σαίξπηρ και τον Μίλτον. [13] Τζον Ντράιντεν (1631-1700): Άγγλος ποιητής και θεατρικός συγγραφέας. [14] Α΄ Προς Κορινθίους, 15,53: δεῖ γὰρ τὸ φθαρτὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν καὶ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν. [15] Η περιοχή του καθαρού φωτός και της φωτιάς· ο ένατος ουρανός της αρχαίας αστρονομίας. [16] Μπερζέρκερ (Berserkers): τρομεροί ήρωες στη σκανδιναβική μυθολογία. Οι σκανδιναβικές σάγκες είναι γεμάτες ιστορίες ατρόμητων ηρώων που τους κυριεύει η άγρια λαχτάρα για μάχη και φόνο. Το όνομά τους σημαίνει τομάρι αρκούδας κι έχει συνδεθεί με την μυθική παράδοση των λυκανθρώπων. [17] Αλφρέδος, ο επονομαζόμενος Μέγας (848-901), ήταν βασιλιάς του Ουέσσεξ στην Αγγλία. Όταν ανέβηκε στον θρόνο, η χώρα του βρισκόταν σε αξιοθρήνητη κατάσταση λόγω των επανειλημμένων επιδρομών από βόρειους εισβολείς. Τελικά κατόρθωσε να τους απωθήσει και να εγκαθιδρύσει σταθερή κυβέρνηση. Ο Αλφρέδος ίδρυσε σχολεία, μετέφρασε λατινικά βιβλία στη μητρική του γλώσσα και συνέβαλε σημαντικά στην πνευματική πρόοδο του λαού του. [18] Τζον Φλάμστηντ (1646-1719). Εξέχων Άγγλος αστρονόμος, ο πρώτος που κατανόησε τη θεωρία της εξίσωσης του χρόνου. Πέρασε τη ζωή του παρατηρώντας και χαρτογραφώντας τον ουρανό και προσδιόρισε τη θέση 2.884 αστέρων. [19] Σερ Ουίλιαμ Χέρσελ (1738-1822). Ένας από τους σπουδαιότερους αστρονόμους όλων των εποχών. Το 1781 ανακάλυψε τον πλανήτη Ουρανό και αποκάλυψε την απέραντη κλίμακα στην οποία είναι δομημένο το σύμπαν. [20] Ησαΐας, 9,14: πρεσβύτην καὶ τοὺς τὰ πρόσωπα θαυμάζοντας, αὕτη ἡ ἀρχή· καὶ προφήτην διδάσκοντα ἄνομα, οὗτος ἡ οὐρά. [21] Στον Δον Κιχώτη του Θερβάντες, ο Σάντσο Πάνθα, ιπποκόμος του «ιππότη της Ελεεινής μορφής», αφηγείται μια ιστορία για έναν ιδαλγό που είχε καλέσει έναν χωρικό σε δείπνο. Ο ιδαλγός επέμενε να καθίσει στην κεφαλή του τραπεζιού ο χωρικός, μα όταν εκείνος αρνήθηκε από ευγένεια προς τον οικοδεσπότη, αυτός αγανάκτησε και φώναξε: «Καθίστε επιτέλους, μπούφε, γιατί όπου και να καθίσω εγώ, εκεί θα είναι η κεφαλή». [Μιγκέλ ντε Θερβάντες, Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα, Μέρος ΙΙ, Ο ευφάνταστος ιππότης Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα, μτφρ. Μελίνα Παναγιωτίδου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2021, σ. 360]. Συνήθως αποδίδεται στον λαϊκό ήρωα της Σκωτίας Ρομπ Ρόυ η παροιμιώδης φράση “Wherever MacGregor sit, that is the head of the table” που έγινε διάσημη από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Σερ Ουόλτερ Σκοτ, όμως ο Έμερσον, με τη συνήθη του ανακρίβεια σε τέτοια ζητήματα, τη βάζει στο στόμα κάποιου άγνωστου Μακντόναλντ. [22] Σερ Χάμφρι Ντέιβι (1778-1829: κορυφαίος Άγγλος χημικός, διάσημος για την ανακάλυψη μιας σειράς χημικών στοιχείων. [23] Βαρόνος Ζορζ Κυβιέ (1769-1832): Γάλλος φυσιοδίφης, ζωολόγος και γεωλόγος, ο οποίος θεωρείται ο «πατέρας» της συγκριτικής ανατομίας και της παλαιοντολογίας. [24] Τον ήρωα και τον ποιητή, που αναφέρθηκαν προηγουμένως. [25] Σαίξπηρ, Άμλετ, μετάφραση Γιώργος Χειμωνάς, Κέδρος, Πράξη Γ΄, Σκηνή 1. [26] Όλιβερ Γκόλντσμιθ (1728–1774): Διαπρεπής Άγγλος ποιητής και συγγραφέας. Στο εξωτερικό, το πιο γνωστό έργο του είναι το μυθιστόρημά του Ο εφημέριος του Γουέικφιλντ. [27] Ρόμπερτ Μπερνς (1759-1796): Διάσημος Σκωτσέζος ποιητής. [28] Ουίλιαμ Κούπερ (1731-1800): Δημοφιλής Άγγλος ποιητής και μεταφραστής του Ομήρου. [29] Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε (1749–1832): Το λαμπρότερο όνομα της γερμανικής λογοτεχνίας· ποιητής, δραματουργός, μυθιστοριογράφος, φιλόσοφος και κριτικός. Αν και πολυγραφότατος, ο Φάουστ θεωρείται το πιο μεγαλειώδες έργο του. [30] Ουίλιαμ Γουόρντσγουορθ (1770-1850): Κορυφαίος Άγγλος ποιητής. Ο Μάθιου Άρνολντ, στο δοκίμιό του για τον Έμερσον, σημειώνει: «Όπως η ποίησή του Γουόρντσγουορθ αποτελεί, κατά την κρίση μου, το σημαντικότερο ποιητικό έργο στη γλώσσα μας κατά τον τρέχοντα αιώνα, έτσι και τα Δοκίμια του Έμερσον είναι, πιστεύω, το σημαντικότερο έργο σε πεζό λόγο». [31] Τόμας Κάρλαϊλ (1795-1881): Διάσημος Άγγλος δοκιμιογράφος, ιστορικός και θεωρητικός φιλόσοφος με μεγάλη επίδραση, όχι μόνο στη λογοτεχνία, αλλά και στο ίδιο το πνεύμα του αγγλικού έθνους. Ο Έμερσον ήταν στενός φίλος του και κατά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αλληλογραφούσε μαζί του. [32] Αλεξάντερ Πόουπ (1688-1744): Διάσημος Άγγλος ποιητής, δοκιμιογράφος, σατιρικός συγγραφέας και μεταφραστής του Ομήρου. [33] Σάμιουελ Τζόνσον (1709-1784): Από τις εμβληματικότερες και πιο πολυσχιδείς πνευματικές φυσιογνωμίες του 18ου αιώνα. Ποιητής, δοκιμιογράφος και κριτικός, έμεινε στην ιστορία για το Lives of the Most Eminent English Poets [Βίοι των επιφανέστερων Άγγλων ποιητών] αλλά κυρίως για το μνημειώδες «Λεξικό της Αγγλικής Γλώσσας». [34] Έντουαρντ Γκίμπον (1737-1794): Ένας από τους διαπρεπέστερους Άγγλους ιστορικούς, Το μνημειώδες σύγγραμμά του Ιστορία της παρακμής και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας είναι ένα από τα πιο κλασικά έργα της σύγχρονης ιστοριογραφίας. [35] Εμάνουελ Σβέντενμποργκ (1688-1772): Σουηδός θεολόγος, φυσιοδίφης και μαθηματικός, καθώς και ιδρυτής μιας θρησκευτικής αίρεσης η οποία, μετά τον θάνατό του, κατέλαβε εξέχουσα θέση ανάμεσα στις φιλοσοφικές σχολές του Χριστιανισμού. [36] Γιόχαν Χάινριχ Πεσταλότσι (1746-1827): Σπουδαίος Ελβετός παιδαγωγός και μεταρρυθμιστής της εκπαίδευσης, ο οποίος άσκησε τεράστια επιρροή στην εποχή του.

Σύνδεση