Ανάγνωση

Αν επιλέγαμε τις ασχολίες μας με λίγο περισσότερη περίσκεψη, ίσως όλοι οι άνθρωποι να γίνονταν ουσιαστικά μελετητές και παρατηρητές, καθώς ασφαλώς η φύση και το πεπρωμένο αφορούν κάθε άνθρωπο εξίσου. Όταν συσσωρεύουμε περιουσία για εμάς τους ίδιους ή τους απογόνους μας, όταν δημιουργούμε μια οικογένεια ή ιδρύουμε ένα κράτος, ή ακόμα και όταν αποκτούμε φήμη, είμαστε θνητοί· όταν όμως ασχολούμαστε με την αλήθεια, είμαστε αθάνατοι και δεν χρειάζεται να φοβόμαστε καμία αλλαγή και κανένα απρόοπτο. Ο αρχαιότερος Αιγύπτιος ή Ινδός φιλόσοφος σήκωσε μια άκρη του πέπλου[1] από το άγαλμα της θεότητας· και ακόμα το τρεμουλιαστό ύφασμα παραμένει ανασηκωμένο, και εγώ ατενίζω μια δόξα εξίσου πρωτόγνωρη με εκείνη που αντίκρισε κι εκείνος, αφού ήμουν εγώ εκείνος μέσα του που τότε τόλμησε, και είναι εκείνος μέσα μου αυτός που τώρα αναβιώνει την οπτασία. Κανένας κόκκος σκόνης δεν έχει καθίσει πάνω σε εκείνο το ύφασμα· δεν έχει περάσει καθόλου χρόνος από τότε που αποκαλύφθηκε η θεότητα. Ο χρόνος που πραγματικά κατανοούμε, ή που μπορεί να γίνει κατανοητός, δεν είναι ούτε παρελθόν, ούτε παρόν, ούτε μέλλον. Η μεθοδιστική εβδομαδιαία εφημερίδα Boston Olive Branch, αφιερωμένη στον «Χριστιανισμό, τα Αμοιβαία Δικαιώματα, την Εκλεπτυσμένη Λογοτεχνία, τις Γενικές Ειδήσεις, τη Γεωργία και τις Τέχνες» άρχισε να εκδίδεται στη Βοστώνη το 1836 υπό τη διεύθυνση του αιδεσιμότατου Τόμας Φ. Νόρις. Η κατοικία μου ήταν πιο ευνοϊκή από ένα πανεπιστήμιο, όχι μόνο για τη σκέψη, αλλά και για το σοβαρό διάβασμα· και παρότι βρισκόμουν μακριά από την εμβέλεια της συνηθισμένης δανειστικής βιβλιοθήκης, είχα επηρεαστεί περισσότερο από ποτέ από εκείνα τα βιβλία που κυκλοφορούν σε όλο τον κόσμο, των οποίων οι φράσεις γράφτηκαν αρχικά σε φλοιό δέντρου και τώρα απλώς αντιγράφονται κατά καιρούς σε λινό χαρτί. Ο ποιητής Μιρ Καμάρ Ουντίν Μαστ[2] λέει: «Καθισμένος να διατρέχω τα πεδία του πνευματικού κόσμου· αυτό το πλεονέκτημα μου έδωσαν τα βιβλία. Να μεθώ από ένα μόνο ποτήρι κρασί· αυτή την ηδονή την ένιωσα όταν ήπια το ποτό των εσωτερικών διδασκαλιών».[3] Κράτησα την Ιλιάδα του Ομήρου στο τραπέζι μου όλο το καλοκαίρι, αν και έριχνα μια ματιά στις σελίδες της μόνο πού και πού.[4] Η αδιάκοπη χειρωνακτική εργασία, στην αρχή, καθώς έπρεπε να τελειώσω το σπίτι μου και ταυτόχρονα να σκαλίσω το χωράφι με τα φασόλια, έκανε αδύνατη την περαιτέρω μελέτη. Ωστόσο, αντλούσα κουράγιο από την προοπτική μιας τέτοιας ανάγνωσης στο μέλλον. Διάβαζα ένα ή δύο ρηχά ταξιδιωτικά βιβλία στα διαλείμματα της δουλειάς μου, μέχρι που αυτή η απασχόληση με έκανε να ντρέπομαι για τον εαυτό μου, και αναρωτήθηκα πού ζούσα εγώ τότε.[5] Ο σπουδαστής μπορεί να διαβάζει Όμηρο ή Αισχύλο στα ελληνικά χωρίς τον κίνδυνο διανοητικής σπατάλης ή πολυτέλειας, διότι αυτό σημαίνει ότι κατά κάποιο τρόπο μιμείται τους ήρωές τους αφιερώνοντας τις πρωινές του ώρες στις σελίδες τους. Τα έπη, ακόμη και αν είναι τυπωμένα με τους χαρακτήρες της μητρικής μας γλώσσας, θα είναι πάντα σε μια γλώσσα νεκρή για παρηκμασμένες εποχές· και πρέπει επίπονα να ανιχνεύουμε το νόημα της κάθε λέξης και του κάθε στίχου, εικάζοντας μια ευρύτερη έννοια από ό,τι επιτρέπει η κοινή χρήση, με βάση τη σοφία, την γενναιότητα και τη γενναιοδωρία που διαθέτουμε. Ο σύγχρονος φθηνός και παραγωγικός Τύπος, με όλες τις μεταφράσεις του, έχει κάνει ελάχιστα για να μας φέρει πιο κοντά στους επικούς συγγραφείς της αρχαιότητας. Φαίνονται τόσο μοναχικοί, και η γλώσσα στην οποία είναι τυπωμένοι τόσο σπάνια και παράξενη, όσο και πριν. Αξίζει η θυσία των νεανικών ημερών και των πολύτιμων ωρών, αν μάθεις μόνο μερικές λέξεις μιας αρχαίας γλώσσας, οι οποίες υψώνονται πάνω από την ασήμαντη καθημερινότητα, για να γίνουν αέναοι υπαινιγμοί και ερεθίσματα. Δεν είναι ανώφελο που ο αγρότης θυμάται και επαναλαμβάνει τις λίγες λατινικές λέξεις που έχει ακούσει. Οι άνθρωποι μιλούν μερικές φορές ωσάν η μελέτη των κλασικών να έδινε τελικά τη θέση της σε πιο σύγχρονες και πρακτικές σπουδές· αλλά ο ανήσυχος σπουδαστής θα μελετά πάντα την κλασική γραμματεία, σε όποια γλώσσα κι αν είναι γραμμένη και όσο αρχαία κι αν είναι. Γιατί τι είναι η κλασική γραμματεία παρά οι καταγεγραμμένες ευγενέστερες σκέψεις του ανθρώπου; Είναι τα μόνα μαντεία που δεν έχουν φθαρεί, και δίνουν απαντήσεις στα πιο σύγχρονα ερωτήματα στα οποία ούτε οι Δελφοί ούτε η Δωδώνη έδωσαν ποτέ. Το ίδιο λογικό θα ήταν να αμελήσουμε την μελέτη της Φύσης επειδή είναι παλιά. Το να διαβάζει κανείς καλά, δηλαδή διαβάζοντας αληθινά βιβλία με αληθινό πνεύμα, είναι μια ευγενής άσκηση, η οποία θα απαιτήσει από τον αναγνώστη περισσότερα από οποιαδήποτε άλλη άσκηση που τα έθιμα της εποχής έχουν σε υπόληψη. Απαιτεί μια προπόνηση όπως αυτή στην οποία ασκούνται οι αθλητές, τη σταθερή αφοσίωση σχεδόν ολόκληρης της ζωής σε αυτόν τον σκοπό. Τα βιβλία πρέπει να διαβάζονται με την ίδια προσοχή και περισυλλογή με την οποία γράφτηκαν. Δεν αρκεί καν να μπορεί κανείς να μιλά τη γλώσσα του έθνους στο οποίο είναι γραμμένα, διότι υπάρχει αξιοσημείωτη απόσταση μεταξύ της προφορικής και της γραπτής γλώσσας, της γλώσσας που ακούμε και της γλώσσας που διαβάζουμε. Η μία είναι συνήθως παροδική, ένας ήχος, μια προφορά, μια διάλεκτος απλώς, σχεδόν ζωώδης, και την μαθαίνουμε ασυνείδητα, όπως τα ζώα, από τις μητέρες μας. Η άλλη είναι η ωριμότητα και η εμπειρία αυτής· αν εκείνη είναι η μητρική μας γλώσσα, αυτή είναι η πατρική μας γλώσσα, μια στοχαστική και εκλεκτή έκφραση, πιο ουσιαστική απ’ όσο το αυτί συλλαμβάνει, και για να την μιλήσουμε πρέπει να γεννηθούμε ξανά.[6] Τα πλήθη των ανθρώπων που απλώς μιλούσαν τα ελληνικά και τα λατινικά τον Μεσαίωνα δεν αποκτούσαν δικαιωματικά, λόγω της γέννησής τους και μόνο, την ικανότητα να διαβάζουν τα μεγαλοφυή έργα που γράφτηκαν σε αυτές τις γλώσσες· διότι αυτά δεν γράφτηκαν στην ελληνική ή λατινική γλώσσα που γνώριζαν, αλλά στην εκλεκτή γλώσσα της λογοτεχνίας. Δεν γνώριζαν τις ευγενέστερες διαλέκτους της Ελλάδας και της Ρώμης, αλλά τα ίδια τα υλικά στα οποία ήταν γραμμένα αποτελούσαν για εκείνους άχρηστα χαρτιά,[7] και αντίθετα εκτιμούσαν μια φθηνή σύγχρονή τους λογοτεχνία. Όταν όμως τα διάφορα έθνη της Ευρώπης απέκτησαν τις δικές τους ξεχωριστές, αν και ακατέργαστες, γραπτές γλώσσες, επαρκείς για τους σκοπούς της αναδυόμενης λογοτεχνίας τους, τότε για πρώτη φορά αναβίωσε η μάθηση, και οι λόγιοι μπόρεσαν να διακρίνουν από εκείνη την απόσταση τους θησαυρούς της αρχαιότητας. Ό,τι δεν μπορούσε να ακούσει το ρωμαϊκό και το ελληνικό πλήθος, με την πάροδο των αιώνων το διάβασαν λίγοι λόγιοι, και μόνο λίγοι λόγιοι το διαβάζουν ακόμα. Όσο και αν θαυμάζουμε τις περιστασιακές εκρήξεις ευφράδειας του ρήτορα, οι ευγενέστερες γραπτές λέξεις στέκουν ψηλότερα από την εφήμερη προφορική γλώσσα όσο το στερέωμα με τα αστέρια του πάνω από τα σύννεφα. Εκεί είναι τα άστρα, και όποιος μπορεί ας τα διαβάσει. Οι αστρονόμοι τα παρατηρούν και τα σχολιάζουν παντοτινά. Δεν είναι αναθυμιάσεις όπως οι καθημερινές μας συνομιλίες και η αχνή μας ανάσα.[8] Αυτό που αποκαλούμε ευφράδεια στην δημόσια ζωή, στο σπουδαστήριο αποδεικνύεται συνήθως απλή ρητορική. Ο ρήτορας αφήνεται στην έμπνευση μιας εφήμερης περίστασης και απευθύνεται στον όχλο που στέκει μπροστά του, σε όσους μπορούν να τον ακούσουν·[9] αλλά ο συγγραφέας, που ως αφορμή έχει την ίδια την ατάραχη ζωή του και που θα τον αποσυντόνιζαν τα γεγονότα και τα πλήθη που εμπνέουν τον ρήτορα, απευθύνεται στη διάνοια και την καρδιά της ανθρωπότητας, σε όλους εκείνους που ανά τους αιώνες μπορούν να τον κατανοήσουν. Νιούελ Κόνβερς Γουάιεθ, Άνδρες του Κόνκορντ, εικόνα εξωφύλλου για τις Ημερολογιακές Καταχωρήσεις του Χένρι Ντέιβιντ Θορώ (επιμ. Φράνσις Χ. Άλεν, εκδόσεις Houghton Mifflin, 1936). Ο νεαρός Θορώ με καφέ σακάκι και μαύρη γραβάτα και δίπλα του ο Έμερσον με ψηλό καπέλο. Δεν είναι απορίας άξιο που ο Αλέξανδρος μετέφερε την Ιλιάδα στις εκστρατείες του μέσα σε μια πολύτιμη θήκη. Ο γραπτός λόγος είναι το εκλεκτότερο των κειμηλίων. Είναι κάτι ταυτόχρονα πιο οικείο και πιο καθολικό από οποιοδήποτε άλλο έργο τέχνης. Είναι η τέχνη που βρίσκεται πιο κοντά στην ίδια τη ζωή. Μπορεί να μεταφραστεί σε κάθε γλώσσα και όχι μόνο να διαβαστεί, αλλά να γίνει πραγματικά η ανάσα που βγαίνει από όλα τα ανθρώπινα χείλη – να μην μείνει αποτυπωμένος μόνο σε καμβά ή μάρμαρο, αλλά να σμιλευτεί από την ίδια την πνοή της ζωής. Το σύμβολο της σκέψης ενός αρχαίου γίνεται ο λόγος ενός σύγχρονου ανθρώπου. Δύο χιλιάδες καλοκαίρια έχουν προσδώσει στα μνημεία της ελληνικής γραμματείας, όπως και στα μάρμαρά της, μονάχα μια ωριμότερη, χρυσαφένια φθινοπωρινή απόχρωση, γιατί τα έργα αυτά έχουν μεταφέρει τη δική τους γαλήνια και ουράνια ατμόσφαιρα σε όλες τις χώρες προστατεύοντάς τα έτσι από τη διάβρωση του χρόνου. Τα βιβλία είναι ο πολύτιμος θησαυρός του κόσμου και η αρμόζουσα κληρονομιά γενεών και εθνών. Τα βιβλία, τα παλαιότερα και τα σπουδαιότερα, στέκονται φυσικά και δικαιωματικά στα ράφια κάθε ταπεινού σπιτιού. Δεν υπηρετούν κάποια δική τους σκοπιμότητα, αλλά καθώς διαφωτίζουν και τρέφουν τον αναγνώστη, η κοινή λογική του δεν μπορεί να τα απαρνηθεί. Οι συγγραφείς τους αποτελούν μια φυσική και ακαταμάχητη αριστοκρατία σε κάθε κοινωνία και ασκούν στην ανθρωπότητα επιρροή μεγαλύτερη από βασιλιάδες ή αυτοκράτορες. Όταν ο αγράμματος και κάποτε περιφρονητικός έμπορος κερδίσει με εργατικότητα και επιχειρηματικό πνεύμα τον πολυπόθητο ελεύθερο χρόνο και την ανεξαρτησία του, και γίνει δεκτός στους κύκλους του πλούτου και της μόδας, στο τέλος στρέφεται αναπόφευκτα προς εκείνους τους υψηλότερους αλλά ακόμα απρόσιτους κύκλους του πνεύματος και της ιδιοφυΐας, και αντιλαμβάνεται τις ατέλειες της καλλιέργειάς του, τη ματαιότητα και την ανεπάρκεια όλου του πλούτου του, και αποδεικνύει περαιτέρω τη φρόνησή του με τον κόπο που καταβάλλει για να εξασφαλίσει στα παιδιά του εκείνη την πνευματική καλλιέργεια της οποίας την έλλειψη ο ίδιος αισθάνεται τόσο έντονα· και κάπως έτσι γίνεται ο θεμελιωτής μιας οικογένειας. Όσοι δεν έμαθαν να διαβάζουν τους αρχαίους κλασικούς στη γλώσσα στην οποία έγραψαν αναπόφευκτα έχουν μια πολύ ατελή γνώση της ιστορίας του ανθρώπινου γένους· διότι είναι αξιοσημείωτο ότι ποτέ δεν μεταφέρθηκαν πραγματικά σε καμία σύγχρονη γλώσσα, εκτός αν ο ίδιος ο πολιτισμός μας μπορεί να θεωρηθεί ως τέτοια μεταγραφή. Ο Όμηρος δεν έχει ακόμη εκδοθεί στα αγγλικά,[10] ούτε ο Αισχύλος, ούτε καν ο Βιργίλιος – έργα τόσο εκλεπτυσμένα, τόσο στέρεα πλασμένα και τόσο όμορφα σχεδόν όσο η ίδια η αυγή· διότι οι μεταγενέστεροι συγγραφείς, ό,τι και να λέμε για τη μεγαλοφυΐα τους, σπάνια, αν όχι ποτέ, έχουν φτάσει την περίτεχνη ομορφιά και την τελειότητα, καθώς και τους ηρωικούς διά βίου λογοτεχνικούς μόχθους των αρχαίων. Μόνο εκείνοι που δεν τους γνώρισαν ποτέ μιλούν για τη λήθη τους. Θα έρθει η ώρα να τους ξεχάσουμε, όταν θα διαθέτουμε τη μάθηση και τη μεγαλοφυΐα που θα μας επιτρέψουν να τους προσέξουμε και να συλλάβουμε την αξία τους. Εκείνη η εποχή θα είναι πράγματι πλούσια όταν αυτά τα κειμήλια που ονομάζουμε Κλασικά καθώς και οι ακόμη παλαιότερες και περισσότερο κλασικές αλλά ακόμη λιγότερο γνωστές Γραφές των εθνών, θα έχουν συσσωρευθεί πιο πολύ, όταν τα Βατικανό του κόσμου θα γεμίσουν με Βέδες και Αβέστες και Βίβλους, με Όμηρους και Δάντηδες και Σαίξπηρ, και όλοι οι αιώνες που θα έρθουν θα έχουν καταθέσει διαδοχικά τα τρόπαιά τους στην Αγορά του κόσμου. Με μια τέτοια συσσώρευση μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα αγγίξουμε επιτέλους τον ουρανό. Τα έργα των μεγάλων ποιητών δεν έχουν διαβαστεί ακόμη από την ανθρωπότητα, γιατί μόνο οι μεγάλοι ποιητές μπορούν να τα διαβάσουν. Έχουν διαβαστεί μόνο όπως το πλήθος διαβάζει τα άστρα, στην καλύτερη περίπτωση αστρολογικά, όχι αστρονομικά. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μάθει να διαβάζουν ικανοποιώντας μια ασήμαντη ευκολία, όπως έχουν μάθει να λογαριάζουν για να κρατούν λογιστικά βιβλία και να μην εξαπατώνται στο εμπόριο· αλλά για το διάβασμα ως μια ευγενή πνευματική άσκηση γνωρίζουν ελάχιστα ή τίποτα· κι όμως αυτό και μόνο είναι ανάγνωση, με την υψηλή σημασία της λέξης, όχι αυτό που μας νανουρίζει σαν μια πολυτέλεια επιτρέποντας εντωμεταξύ στις ευγενέστερες ικανότητες να κοιμούνται, αλλά αυτό για το οποίο πρέπει να σταθούμε στις μύτες των ποδιών μας για να το φτάσουμε, αφιερώνοντάς του τις πιο διαυγείς και άγρυπνες ώρες μας. Πιστεύω ότι αφού μάθουμε την αλφαβήτα μας, οφείλουμε να διαβάζουμε τα καλύτερα έργα της λογοτεχνίας και να μην επαναλαμβάνουμε αενάως τα άλφα, τα βήτα και τις μονοσύλλαβες λέξεις, στην τετάρτη ή πέμπτη του δημοτικού, καθηλωμένοι στην χαμηλότερη και πρώτη τάξη εφ’ όρου ζωής. Οι περισσότεροι άνθρωποι αρκούνται στο να διαβάζουν ή ν’ ακούνε τους άλλους να διαβάζουν, και ίσως έχοντας πεισθεί από τη σοφία ενός και μόνου καλού βιβλίου, της Βίβλου, για το υπόλοιπο της ζωής τους φυτοζωούν και σπαταλούν τις ικανότητές τους στα αποκαλούμενα «ελαφρά αναγνώσματα». Υπάρχει ένα πολύτομο έργο στη Δανειστική Βιβλιοθήκη μας με τίτλο «Μικρό Ρέντινγκ» (Little Reading), το οποίο νόμιζα ότι αναφερόταν σε κάποια ομώνυμη πόλη στην οποία δεν είχα πάει.[11] Υπάρχουν εκείνοι που, όπως οι κορμοράνοι και οι στρουθοκάμηλοι, μπορούν να χωνέψουν κάθε είδους τέτοια τροφή, ακόμη και μετά από το πιο πλήρες δείπνο με κρέατα και λαχανικά, γιατί δεν αφήνουν τίποτε να πάει χαμένο. Αν οι άλλοι είναι οι μηχανές που παράγουν τέτοιο πίτουρο, αυτοί είναι οι μηχανές που το καταναλώνουν. Διαβάζουν την εννιάκις χιλιοστή ιστορία για τον Ζεβουλών και τη Σωφρονία[12], και το πώς αγαπήθηκαν όπως κανείς ποτέ άλλοτε, αν και ποτέ ο δρόμος της αγάπης τους δεν κύλησε ομαλά[13] – σε κάθε περίπτωση πώς προχωρούσαν και σκόνταφταν, και ξανασηκώνονταν και συνέχιζαν! Πώς κάποιος δυστυχής σκαρφάλωσε στην κορυφή ενός καμπαναριού, ενώ θα ήταν προτιμότερο να μην είχε φτάσει ποτέ μέχρι το καμπαναριό· κι έπειτα, αφού τον ανέβασε άσκοπα εκεί πάνω, ο ευτυχής μυθιστοριογράφος χτυπάει την καμπάνα για να μαζευτεί όλος ο κόσμος και να ακούσει –αλίμονο!– το πώς κατάφερε να κατεβεί! Από πλευράς μου, νομίζω ότι θα ήταν προτιμότερο να μεταμόρφωναν όλους αυτούς τους επίδοξους ήρωες της παγκόσμιας μυθοπλασίας σε ανθρώπινους ανεμοδείκτες, όπως άλλοτε συνήθιζαν να τοποθετούν τους ήρωες στους αστερισμούς, και να τους άφηναν να περιστρέφονται εκεί μέχρι να σκουριάσουν, και να μην κατεβαίνουν καθόλου για να ενοχλούν τους τίμιους ανθρώπους με τα καμώματά τους. Την επόμενη φορά που ο μυθιστοριογράφος θα σημάνει την καμπάνα, δεν θα ανασηκωθώ από την θέση μου ακόμα κι αν η εκκλησία πάρει φωτιά. «Το πηδηματάκι στο σκοινάκι», ένα μεσαιωνικό ρομάντζο, από τον διάσημο συγγραφέα τού «Α μπε μπα μπλομ» θα κυκλοφορήσει σε μηνιαίες συνέχειες·[14] μεγάλη ζήτηση· μην σπρώχνεστε. Όλα αυτά τα καταβροχθίζουν με γουρλωμένα μάτια, με μια πρωτόγονη περιέργεια και ένα ακούραστο στομάχι που οι πτυχώσεις του[15] ακόμη και τώρα δεν λένε να εκλεπτυνθούν, ακριβώς όπως ένα τετράχρονο διαβάζει έκδοση με το χρυσαφί εξώφυλλο των δύο σεντς της Σταχτοπούτας – δίχως καμία βελτίωση, από ό,τι μπορώ να διαπιστώσω, στην προφορά, ή την εκφορά, ή την έμφαση, ή οποιαδήποτε αυξημένη δεξιότητα στην εξαγωγή ή διατύπωση του ηθικού συμπεράσματος. Το αποτέλεσμα είναι ένα θάμπωμα της όρασης, μια στασιμότητα της ζωτικής κυκλοφορίας, και μια γενική εξάντληση και αποσύνθεση όλων των διανοητικών δυνάμεων. Αυτό το είδος μελόψωμου ψήνεται καθημερινά και με περισσότερο ζήλο από το καθαρό ψωμί με σιτάρι ή σίκαλη και καλαμποκάλευρο[16] σε κάθε φούρνο σχεδόν, και πάντα βρίσκει αγοραστές. Τα καλύτερα βιβλία δεν τα διαβάζουν ούτε καν εκείνοι που αποκαλούνται καλοί αναγνώστες. Πώς αποτιμάται η κουλτούρα μας εδώ στο Κόνκορντ;[17] Σε αυτή την πόλη, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν υπάρχει γούστο για κορυφαία ή έστω για πολύ καλά βιβλία, ούτε καν στην αγγλική λογοτεχνία, που όλοι μπορούν να διαβάσουν και να συλλαβίσουν τις λέξεις της. Ως και οι απόφοιτοι κολεγίων και οι λεγόμενοι άνθρωποι με κλασική παιδεία, εδώ και αλλού, στην πραγματικότητα είναι ελάχιστα έως καθόλου εξοικειωμένοι με τους Άγγλους κλασικούς συγγραφείς· όσο δε για την καταγεγραμμένη σοφία της ανθρωπότητας, τα αρχαία κλασικά έργα και τις Βίβλους, που είναι προσβάσιμα σε όποιον θέλει να τα γνωρίσει, καταβάλλονται οι πλέον αδύναμες προσπάθειες για να έρθει κανείς σε επαφή μαζί τους. Γνωρίζω έναν υλοτόμο[18], μεσήλικα, που αγοράζει γαλλική εφημερίδα, όχι για τις ειδήσεις, όπως λέει, γιατί είναι υπεράνω αυτών, αλλά για να «κρατιέται σε φόρμα», καθώς είναι Καναδός στην καταγωγή· και όταν τον ρωτώ τι θεωρεί το καλύτερο πράγμα που μπορεί να κάνει σε αυτόν τον κόσμο, μου απαντά πως, πέρα από αυτό, θέλει να διατηρήσει και να εμπλουτίσει τα αγγλικά του. Αυτό πάνω-κάτω κάνουν ή φιλοδοξούν να κάνουν οι απόφοιτοι των κολλεγίων, και διαβάζουν μια αγγλική εφημερίδα για τον σκοπό αυτό. Κάποιος που μόλις τελείωσε την ανάγνωση ενός από τα σπουδαιότερα βιβλία στα αγγλικά, πόσους θα βρει άραγε να συζητήσει γι’ αυτό; Ή ας υποθέσουμε ότι έχει τελειώσει την μελέτη ενός ελληνικού ή λατινικού κλασικού κειμένου στο πρωτότυπο, του οποίου οι έπαινοι είναι γνωστοί ακόμη και στους λεγόμενους αγράμματους· δεν θα βρει ψυχή να μιλήσει, παρά θα χρειαστεί να μείνει σιωπηλός. Πράγματι, ελάχιστοι είναι οι καθηγητές στα πανεπιστήμιά μας που ακόμα κι αν έχουν υπερνικήσει τις δυσκολίες της γλώσσας, έχουν κατακτήσει εξίσου τις δυσκολίες της ευφυΐας και της ποίησης ενός αρχαίου Έλληνα ποιητή, για να μεταδώσουν την πνευματική συγγένεια στον ανήσυχο και ηρωικό αναγνώστη· όσο για τις ιερές Γραφές, ή τις Βίβλους της ανθρωπότητας, ποιος σε αυτή την πόλη γνωρίζει να μου πει έστω και τους τίτλους τους; Οι περισσότεροι άνθρωποι αγνοούν ότι οποιοδήποτε άλλο έθνος, πλην των Εβραίων, είχε ποτέ ιερά κείμενα. Ένας άνθρωπος, ο οποιοσδήποτε, θα λοξοδρομούσε για να μαζέψει ένα ασημένιο νόμισμα· αλλά εδώ υπάρχουν χρυσές λέξεις, τις οποίες έχουν προφέρει οι σοφότεροι άνδρες της αρχαιότητας, και για την αξία των οποίων μας διαβεβαιώνουν οι σοφοί κάθε επόμενης γενιάς· – και όμως, μαθαίνουμε να διαβάζουμε μόνο μέχρι το επίπεδο της εύκολης ανάγνωσης, των σχολικών βιβλίων και εγχειριδίων, και μόλις αφήνουμε το σχολείο, πιάνουμε τα «Μικρά Αναγνώσματα» και τις ιστοριούλες της σειράς, που είναι για παιδιά και αρχάριους· και η ανάγνωση, η συζήτηση και η σκέψη μας, παραμένουν σε απελπιστικά χαμηλό επίπεδο, αντάξιο μόνο πυγμαίων και ανθρωπαρίων.[19] Φιλοδοξώ να γνωρίσω σοφότερους ανθρώπους από αυτούς που έχει αναδείξει τούτη εδώ η γη του Κόνκορντ, ανθρώπους που τα ονόματά τους είναι σχεδόν άγνωστα στα μέρη μας. Θα ακούω λοιπόν το όνομα του Πλάτωνα χωρίς να διαβάσω ποτέ κάποιο βιβλίο του; Σαν να ήταν ο Πλάτωνας συμπολίτης μου και να μην τον είχα συναντήσει ποτέ – ο πιο κοντινός μου γείτονας και να μην τον είχα ακούσει ποτέ να μιλάει ή να μην είχα προσέξει τη σοφία των λόγων του. Αλλά πραγματικά πώς γίνεται; Οι Διάλογοί του, που περιέχουν ό,τι αθάνατο υπήρχε μέσα του, κείτονται στο διπλανό ράφι, και όμως δεν τους διαβάζω ποτέ. Είμαστε ακαλλιέργητοι και χαμηλής στάθμης και αναλφάβητοι· και από αυτή την άποψη ομολογώ ότι δεν κάνω καμία ουσιαστική διάκριση ανάμεσα στον αναλφαβητισμό των συμπολιτών μου που δεν ξέρουν καθόλου να διαβάζουν και την αμορφωσιά εκείνου που έχει μάθει να διαβάζει μόνον ό,τι προορίζεται για παιδιά και αδύναμες διάνοιες. Θα έπρεπε να είμαστε αντάξιοι των σπουδαίων της αρχαιότητας, αλλά τουλάχιστον γνωρίζοντας πρώτα πόσο σημαντικοί ήταν. Είμαστε μια φυλή νανoανθρώπων[20], και τα διανοητικά μας φτερά δεν μας σηκώνουν ψηλότερα από τις στήλες της ημερήσιας εφημερίδας. Μάργκαρετ Φούλερ, 1848, ελαιογραφία σε καμβά από τον Τόμας Χικς. Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων, Ινστιτούτο Σμιθσόνιαν. Η Μάργκαρετ Φούλερ ήταν κριτικός, δημοσιογράφος και ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών, γνωστή για το βιβλίο της Η γυναίκα στον δέκατο ένατο αιώνα (1945). Μαζί με τον Έμερσον και τον Τζορτζ Ρίπλεϊ διηύθυνε την περιοδικό The Dial, το οποίο ήταν αφιερωμένο στην προώθηση του Υπερβατισμού. Στο Dial δημοσιεύθηκαν πολλά δοκίμιά του Θορώ. Δεν είναι όλα τα βιβλία τόσο ανιαρά όσο οι αναγνώστες τους. Υπάρχουν πιθανώς λόγια που μοιάζουν γραμμένα ειδικά για την δική μας κατάσταση, τα οποία, αν μπορούσαμε πραγματικά να τα αντιληφθούμε και να κατανοήσουμε, θα ήταν πιο σωτήρια για τη ζωή μας από την αυγή ή την άνοιξη, και ίσως να μεταμόρφωναν την όψη των πραγμάτων για εμάς. Πόσοι και πόσοι άνθρωποι δεν βρήκαν στην ανάγνωση ενός βιβλίου το ορόσημο μιας νέας εποχής στη ζωή τους! Ίσως υπάρχει και για εμάς κάπου το βιβλίο που θα μας εξηγήσει θαύματα και θα μας αποκαλύψει νέα. Όσα σήμερα είναι ανείπωτα μπορεί κάπου να τα βρούμε ειπωμένα. Τα ίδια ερωτήματα που μας βασανίζουν και μας προβληματίζουν και μας προκαλούν σύγχυση έχουν με τη σειρά τους απασχολήσει όλους τους σοφούς· κανένα δεν παραλείφθηκε· και ο καθένας τους έχει απαντήσει σε αυτά, σύμφωνα με τις δυνάμεις του, με τις λέξεις και τη ζωή του. Επιπλέον, με τη σοφία θα κατακτήσουμε την ελεύθερη σκέψη. Ο μοναχικός εργάτης σε ένα αγρόκτημα στα περίχωρα του Κόνκορντ, που βίωσε την δική του «αναγέννηση»[21] και μια ιδιαίτερη θρησκευτική εμπειρία, και οδηγείται, όπως πιστεύει, λόγω της πίστης του στη σιωπηλή περισυλλογή και την εσωστρέφεια, μπορεί να θεωρεί ότι δεν είναι αλήθεια· αλλά ο Ζαρατούστρα (Ζωροάστρης), χιλιάδες χρόνια πριν, βάδισε τον ίδιο δρόμο και είχε την ίδια εμπειρία· εκείνος όμως, όντας σοφός, γνώριζε πως η εμπειρία αυτή είναι πανανθρώπινη, και φέρθηκε στους γείτονές του αναλόγως, και λέγεται μάλιστα ότι επινόησε και καθιέρωσε τη λατρεία μεταξύ των ανθρώπων. Ας κοινωνήσει, λοιπόν, ταπεινά με τον Ζαρατούστρα, και, μέσω της απελευθερωτικής επιρροής όλων των μεγάλων, με τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, και ας αφήσει την «εκκλησία μας» να την παρασύρει το κύμα.[22] Καυχιόμαστε ότι ανήκουμε στον δέκατο ένατο αιώνα και κάνουμε τα πιο γρήγορα βήματα από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Αλλά αναλογιστείτε πόσο λίγα κάνει αυτό το χωριό για τον πολιτισμό του. Δεν επιθυμώ να κολακεύσω τους συμπολίτες μου, ούτε να κολακευτώ από αυτούς, γιατί αυτό δεν θα ωφελήσει κανέναν μας. Πρέπει να μας ταρακουνήσουν – να μας κεντρίσουν σαν τα βόδια, όπως είμαστε, για να ανοίξουμε τον βηματισμό μας. Διαθέτουμε ένα σχετικά αξιοπρεπές σύστημα δημοτικών σχολείων, σχολεία μόνο για νήπια· αλλά εκτός από το «Λύκειο»[23] που φυτοζωεί τον χειμώνα, και πρόσφατα το ισχνό ξεκίνημα μιας βιβλιοθήκης που πρότεινε η πολιτεία[24], κανένα σχολείο για εμάς τους ίδιους. Ξοδεύουμε περισσότερα για κάθε είδους τροφή ή θεραπεία για το σώμα[25] παρά για το πνεύμα. Είναι καιρός να αποκτήσουμε διαφορετικά σχολεία, να μην εγκαταλείπουμε την εκπαίδευσή μας όταν αρχίζουμε να γινόμαστε άνδρες και γυναίκες. Είναι καιρός τα χωριά να μετατραπούν σε πανεπιστήμια, και οι γηραιότεροι κάτοικοί τους να γίνουν μέλη των πανεπιστημίων, με τον ελεύθερο χρόνο –αν είναι, πράγματι, τόσο ευκατάστατοι– να επιδίδονται στις ανθρωπιστικές σπουδές για το υπόλοιπο της ζωής τους. Θα περιοριστεί ο κόσμος σε ένα Παρίσι ή μια Οξφόρδη[26] για πάντα; Δεν μπορούν οι φοιτητές να φιλοξενούνται εδώ και να λάβουν μια ευρεία παιδεία κάτω από τον ουρανό του Κόνκορντ; Δεν μπορούμε να προσλάβουμε κάποιον Αβελάρδο[27] να μας δώσει διαλέξεις; Αλίμονο! Ταΐζοντας τα γελάδια και αναλωνόμενοι στις καθημερινές εργασίες, παραμένουμε μακριά από το σχολείο για πολύ καιρό, και η μόρφωσή μας παραμελείται οικτρά. Σε αυτή τη χώρα, το χωριό θα έπρεπε, από ορισμένες απόψεις, να πάρει τη θέση του ευγενούς της Ευρώπης. Θα έπρεπε να είναι ο προστάτης των καλών τεχνών. Είναι αρκετά πλούσιο. Του λείπει μόνο η μεγαλοψυχία και η καλλιέργεια. Μπορεί να ξοδέψει αρκετά χρήματα για πράγματα που εκτιμούν οι αγρότες και οι έμποροι, αλλά θεωρείται Ουτοπικό[28] να προτείνεται η δαπάνη χρημάτων για πράγματα που οι πιο έξυπνοι άνθρωποι γνωρίζουν ότι έχουν πολύ μεγαλύτερη αξία. Αυτή η πόλη έχει ξοδέψει δεκαεπτά χιλιάδες δολάρια για ένα δημαρχείο, χάρη στην τύχη ή στην πολιτική, αλλά πιθανώς δεν θα ξοδέψει τόσο πολλά για το ζωντανό πνεύμα, την αληθινή ουσία που πρέπει να μπει σε αυτό το κέλυφος, ούτε σε εκατό χρόνια. Τα εκατόν είκοσι πέντε δολάρια που δαπανώνται ετησίως για ένα Λύκειο τον χειμώνα ξοδεύονται καλύτερα από οποιοδήποτε άλλο ίδιο ποσό συγκεντρώνεται στην πόλη. Αν ζούμε στον δέκατο ένατο αιώνα, γιατί να μην απολαμβάνουμε τα πλεονεκτήματα που μας προσφέρει; Γιατί η ζωή μας να είναι σε οποιοδήποτε βαθμό επαρχιακή; Αν είναι να διαβάζουμε εφημερίδες, γιατί να μην παραλείπουμε τα κουτσομπολιά της Βοστώνης και να πάρουμε αμέσως την καλύτερη εφημερίδα στον κόσμο; Να μην ρουφάμε τον χυλό των άχρωμων εντύπων «για όλη την οικογένεια»[29] ή να βοσκούμε Κλάδους Ελαίας[30] εδώ στη Νέα Αγγλία. Ας έρθουν σε εμάς οι αναφορές όλων των επιστημονικών εταιρειών, και θα δούμε αν ξέρουν κάτι. Γιατί να αφήσουμε την επιλογή[31] των αναγνωσμάτων μας στους εμπόρους Harper & Brothers και Redding & Co[32]; Καθώς ο ευγενής με καλλιεργημένο γούστο περιβάλλεται από ό,τι συμβάλλει στην καλλιέργειά του –ταλέντο–μάθηση–πνεύμα–βιβλία–πίνακες–γλυπτά–μουσική–φιλοσοφικά εργαλεία[33], και τα παρόμοια –ας κάνει το ίδιο και το χωριό–, να μην αρκείται σε έναν παιδαγωγό, έναν εφημέριο, έναν νεωκόρο, μια ενοριακή βιβλιοθήκη και τρεις δημοτικούς συμβούλους, επειδή οι προσκυνητές πρόγονοί μας κατάφεραν κάποτε να επιβιώσουν έναν παγωμένο χειμώνα πάνω σε έναν άγονο βράχο με αυτά. Το να ενεργούμε συλλογικά είναι σύμφωνο με το πνεύμα των θεσμών μας· και είμαι βέβαιος ότι, καθώς οι συνθήκες μας είναι πιο ευνοϊκές, τα μέσα μας είναι περισσότερα από αυτά των ευγενών. Η Νέα Αγγλία μπορεί να προσλάβει όλους τους σοφούς του κόσμου για να έρθουν να τη διδάξουν, και να τους φιλοξενήσει όλο αυτό το διάστημα, χωρίς να είναι καθόλου επαρχιακή. Αυτό είναι το διαφορετικό σχολείο που θέλουμε. Αντί για ευγενείς, ας έχουμε ευγενή χωριά ανθρώπων. Αν είναι απαραίτητο, ας θυσιάσουμε ένα γεφύρι πάνω από το ποτάμι, ας κάνουμε μια μικρή παράκαμψη εκεί, για να υψώσουμε τουλάχιστον μια αψίδα πάνω από το πιο σκοτεινό βάραθρο[34] της άγνοιας που μας περιβάλλει. ― Μετάφραση - σχόλια: Μιμή Βασιλάκη Για τη μετάφραση του παρόντος και του επόμενου (τελευταίου) κεφαλαίου χρησιμοποιήθηκε η έκδοση του Walden με επιστημονική επιμέλεια του Jeffrey S. Cramer (Yale University Press, Νιου Χέιβεν και Λονδίνο 2004). [1] Αναφορά στο πέπλο της Ίσιδας, το οποίο συμβολίζει την αποκάλυψη του φωτός, της αλήθειας και των μυστικών της φύσης, και στην έννοια Μάγια η οποία στον Ινδουϊσμό σημαίνει την ψευδαίσθηση του υλικού κόσμου. [2] Ινδο-Πέρσης ποιητής και σουφιστής του 18ου αιώνα. [3] Η μετάφραση του Θορώ από τα γαλλικά, όπως αυτή εντοπίζεται στο Histoire de la Littérature Hindoui et Hindoustani (1839-47) του Joseph Héliodore Carcin de Tassy (1794-1878). [4] Ο Θορώ είχε μαζί του στο Ουόλντεν την Ιλιάδα και στα ελληνικά και στα αγγλικά: το ελληνικό κείμενο ήταν η έκδοση σε επιμέλεια του C. C. Felton και το αγγλικό η δίτομη μετάφραση του Alexander Pope. [5] Η ταξιδιωτική λογοτεχνία ήταν ίσως ρηχή για τους ρητορικούς σκοπούς του Ουόλντεν, αλλά ο Θορώ διάβασε σχεδόν διακόσια τέτοια έργα, και πιθανώς περισσότερα, κατά τη διάρκεια της ζωής του. [6] Αναφορά στη θρησκευτική μεταστροφή, όπως στο κατά Ιωάννην 3:3: «Ἀπεκρίθη ὁ Ἰησοῦς καὶ εἶπεν αὐτῷ, Ἀμὴν ἀμὴν λέγω σοι, ἐὰν μή τις γεννηθῇ ἄνωθεν, οὐ δύναται ἰδεῖν τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ». [7] Οι κληρικοί του Μεσαίωνα, μη εκτιμώντας την αξία των αρχαίων κλασικών έργων, χρησιμοποιούσαν τις περγαμηνές ως πρόχειρο χαρτί για τα δικά τους συγγράμματα, βοηθώντας έτσι στη διάσωση των κειμένων που οι ίδιοι θεωρούσαν άχρηστα. [8] Ο Ξενοφάνης (περ. 490 π.Χ.) διατύπωσε τη θεωρία ότι τα ουράνια σώματα είχαν συμπυκνωθεί σε πύρινα σύννεφα από τις αναθυμιάσεις της Γης. Ο Ηράκλειτος (περ. 500 π.Χ.) επεξέτεινε την ιδέα της δημιουργίας μέσω της ισορροπίας των διαφορετικών ουσιών και της διαδικασίας συμπύκνωσης από τη φωτιά (ἀείζῳον πῦρ). Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η νύχτα σχηματιζόταν από πιο σκοτεινές αναθυμιάσεις της Γης και η ημέρα από αναθυμιάσεις του φλεγόμενου Ήλιου. [9] Ο Θορώ είχε επίγνωση των απαιτήσεων στις οποίες έπρεπε να ανταποκριθεί ένας ρήτορας για να είναι επιτυχημένος. Έγραψε στο ημερολόγιό του στις 6 Δεκεμβρίου 1854: «Αφού έδωσα δύο διαλέξεις αυτόν τον χειμώνα, νιώθω ότι κινδυνεύω να ευτελίσω τον εαυτό μου προσπαθώντας να γίνω ένας επιτυχημένος ρήτορας, δηλαδή να κεντρίσω το ενδιαφέρον του κοινού μου. Με απογοήτευση διαπιστώνω ότι όσον αφορά το ακροατήριό μου, το μεγαλύτερο μέρος αυτού που είμαι και για το οποίο εκτιμώ τον εαυτό μου πάει χαμένο, ή μάλλον χειρότερα από χαμένο. Δεν καταφέρνω να κερδίσω ούτε την προσοχή της μάζας. Θα τους ταίριαζα καλύτερα αν ταίριαζα λιγότερο στον εαυτό μου. Νιώθω ότι το κοινό απαιτεί έναν μέσο άνθρωπο –μέσες σκέψεις και τρόπους– όχι πρωτοτυπία, ούτε καν απόλυτη αριστεία. Δεν μπορείς να τους κινήσεις το ενδιαφέρον παρά μόνο αν είσαι σαν αυτούς και δείχνεις συμπαθής. Θα προτιμούσα το κοινό μου να έρχεται σε μένα παρά να πηγαίνω εγώ σε αυτό, κι έτσι να φιλτράρεται· δηλαδή, θα προτιμούσα να γράφω βιβλία παρά διαλέξεις. Το ένα είναι εκλεπτυσμένο, το άλλο χονδροειδές. Το να διαβάζεις σε ένα ετερόκλητο κοινό, που είναι αιχμάλωτο των διαθέσεών σου, τις εκλεκτές σκέψεις με τις οποίες παρηγορούσες τον εαυτό σου κάπου μακριά, είναι τόσο βίαιο όσο το να παχαίνεις χήνες μέσω αναγκαστικής σίτισης, και σε αυτή την περίπτωση δεν παχαίνουν κιόλας». [10] Ο Θορώ δεν εκτιμούσε τις τότε υπάρχουσες μεταφράσεις των αρχαίων κλασικών. [11] Το Ρέντινγκ (Reading) είναι πόλη της Μασαχουσέτης, αν και ο Θορώ μπορεί να είχε στο μυαλό του το Ρέντινγκ της Αγγλίας. [12] Στη Βίβλο o Ζαβουλών ήταν ένας από τους γιους του Ιακώβ. Η Σωφρονία ήταν ηρωίδα του επικού ποιήματος του 16ου αιώνα Απελευθερωμένη Ιερουσαλήμ του Τορκουάτο Τάσσο (1544-1595). Και τα δύο ονόματα χρησιμοποιούνταν κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. [13] Παράφραση στίχου από το Όνειρο Θερινής Νυχτός του Σαίξπηρ (“The course of true love never did run smooth”). [14] Η έκδοση ενός έργου σε συνέχειες ήταν συνήθης πρακτική τον 19ο αιώνα. [15] Το στομάχι των σποροφάγων πτηνών έχει μυώδη, αυλακωτά τοιχώματα που βοηθούν στην πέψη. [16] Παραδοσιακό μαύρο ψωμί της Νέας Αγγλίας. [17] Με βάση τα κοινά κριτήρια, η κουλτούρα του Κόνκορντ σήμαινε πολλά αφού οι περισσότεροι από τους εξέχοντες άνδρες της πόλης ήταν απόφοιτοι του Χάρβαρντ αλλά ο Θορώ αναζητά μια πιο υπερβατική αντίληψη. [18] Πρόκειται για τον Άλεκ Θεριέν (περ. 1827-1858), τον Γαλλοκαναδό υλοτόμο με τον οποίο ο Θορώ συνδέθηκε φιλικά κατά την παραμονή του στο Ουόλντεν. Ο Θορώ του αφιέρωσε ένα μεγάλο μέρος του κεφαλαίου «Επισκέπτες» στο Ουόλντεν, περιγράφοντάς τον ως έναν «γνήσιο ομηρικό άνθρωπο». [19] Χρησιμοποιώντας τη λέξη «manikins» ο Θορώ ίσως είχε επίσης στο μυαλό του την ξύλινη κούκλα σχεδίου που χρησιμοποιούν οι ζωγράφοι. [20] Ο Θορώ χρησιμοποιεί μεταφορικά μια παλιά λέξη (“titman”) που σήμαινε το πιο μικρόσωμο, αδύναμο ή τελευταίο γουρουνάκι μιας γέννας. Το πρόθεμα tit- στα αγγλικά δηλώνει κάτι πολύ μικρό. [21] Θρησκευτική μεταστροφή. [22] Ετυμολογική περιγραφή της λέξης derelict ή discarded. Η αρχική σημασία αφορούσε αντικείμενα ή πλοία που εγκαταλείπονταν στη θάλασσα. [23] Το Lyceum στην Αμερική του 19ου αιώνα ήταν ένας εξαιρετικά δημοφιλής θεσμός άτυπης εκπαίδευσης ενηλίκων, όπου γίνονταν δημόσιες διαλέξεις, συζητήσεις και συναυλίες. Το Lyceum του Κόνκορντ ξεκίνησε το 1829· ο Θορώ εκλέχθηκε γραμματέας τον Οκτώβριο του 1839 και επιμελητής (curator) τον Νοέμβριο του 1839. Το 1840 εκλέχθηκε ξανά επιμελητής και γραμματέας αλλά αρνήθηκε, αποχωρώντας από τη θέση τον Δεκέμβριο του 1840, αν και εκλέχθηκε ξανά επιμελητής αρκετές φορές αργότερα. Ως επιμελητής την περίοδο 1843-44, του εγκρίθηκε το ποσό των 109,20 δολαρίων για τη σύναψη συμβολαίων με ομιλητές· στο τέλος της σεζόν είχε ξοδέψει μόνο 100 δολάρια για 25 ομιλητές, συμπεριλαμβανομένων των Έμερσον, Χόρας Γκρίλι και Θίοντορ Πάρκερ. «Πόσο πολλά θα μπορούσαν να γίνουν για αυτή την πόλη με εκατό δολάρια!» έγραψε ο Θορώ στο ημερολόγιό του. «Θα μπορούσα να εξασφαλίσω έναν επιλεγμένο κύκλο διαλέξεων για το καλοκαίρι ή τον χειμώνα με αυτό το ποσόν, που θα ήταν ανυπολόγιστο όφελος για κάθε κάτοικο». Δέκα χρόνια αργότερα, το 1853, όταν εκλέχθηκε ξανά επιμελητής, ο Θορώ αρνήθηκε τη θέση επειδή «δεν ήξερε πού να βρει αρκετούς καλούς ομιλητές για να σχηματίσει έναν κύκλο διαλέξεων για τον χειμώνα». Ο ίδιος έδωσε 19 διαλέξεις στο Λύκειο, η πρώτη από τις οποίες, με τίτλο «Κοινωνία» (Society), δόθηκε στις 11 Απριλίου 1838, και η τελευταία, «Άγρια Μήλα» (Wild Apples), στις 8 Φεβρουαρίου 1860. [24] Το 1851 η Πολιτεία της Μασαχουσέτης εξουσιοδότησε τις πόλεις να ιδρύσουν δημόσιες βιβλιοθήκες, αν και προσέφερε ελάχιστη βοήθεια για αυτό. Το Κόνκορντ ήταν μια από τις πρώτες πόλεις που ίδρυσε μια τέτοια βιβλιοθήκη. [25] Ο Θορώ παίζει με την ομοιότητα των λέξεων “aliment” (τροφή/διατροφή) και “ailment” (πάθηση/αρρώστια). [26] Εννοεί τα Πανεπιστήμια του Παρισιού και της Οξφόρδης. [27] Peter Abelard (1079-1142). Γάλλος θεολόγος, δάσκαλος και φιλόσοφος, ο οποίος δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. [28] Αναφορά στο έργο Ουτοπία του Τόμας Μορ (1478-1535), στο οποίο περιγράφεται μια ιδανική κοινωνία. [29] Εφημερίδες που απέφευγαν την πολιτική προς όφελος αναγνωστικής ύλης για όλη την οικογένεια. [30] Αναφορά στην εβδομαδιαία μεθοδιστική εφημερίδα The Boston Olive Branch. [31] Αναφορά στη σειρά βιβλίων του εκδοτικού οίκου Harper & Brothers με τίτλο «Επιλεγμένη βιβλιοθήκη αξιόλογης λογοτεχνίας». [32] Πρακτορείο εφημερίδων και περιοδικών, εκδοτικός οίκος, βιβλιοπωλείο, καθώς και εταιρεία εμπορίας τσαγιού στη Βοστώνη. [33] Η μελέτη της φύσης και του σύμπαντος ονομαζόταν Φυσική Φιλοσοφία. Τα όργανα που χρησιμοποιούσαν οι φυσικοί φιλόσοφοι ήταν μαθηματικά (ζυγαριές και βάρη), οπτικά (τηλεσκόπια και μικροσκόπια) και τα θεωρούμενα φιλοσοφικά (ηλεκτρικές μηχανές, αντλίες αέρα κ.ά.). [34] Στο δοκίμιο του Τζόναθαν Σουίφτ “An Essay on Modern Education” [Δοκίμιο για τη Σύγχρονη Εκπαίδευση]: «Υπάρχει ένας νεαρός λόρδος σε αυτή την πόλη, ο οποίος, από μια πρωτοφανή συγκυρία καλής τύχης, σώθηκε ως εκ θαύματος από την άβυσσο της αμάθειας».

Σύνδεση