Το δεύτερο Βυζάντιο

Χρύσα Α. Μαλτέζου, Η Βενετία των Ελλήνων. Venice of the Greeks, δίγλωσση έκδοση, Μίλητος, Αθήνα 1999, σελίδες 478, 315 εικόνες 1. Ο αυτοκράτορας και ο ταξιδιώτης Ο γαληνότατος Ιωάννης ο Παλαιολόγος, αυτοκράτορας του Βυζαντίου, δεσπότης της Νέας Ρώμης και βασιλεύς των Ελλήνων, κάθεται αλύγιστος και ανήσυχος στον θρόνο του στην Κωνσταντινούπολη. Παρά τους ηχηρούς τίτλους του, ξέρει καλά ότι η πραγματική εξουσία του δεν εκτείνεται πολύ πέρα από τη δοξασμένη αυτή πόλη. Το πάλαι ποτέ ισχυρό κράτος των Ρωμιών, που έναν καιρό αγκάλιαζε την ανατολική Μεσόγειο και την Ασία, έχει περιοριστεί πια σε μια μικρή ζώνη εδαφών στη Θράκη, γύρω από τη Βασιλεύουσα· σε αυτά προστίθενται το μικρό δεσποτάτο του Μυστρά στον Μωριά και κάτι σκόρπια νησιά του Αιγαίου. Υπήρχε μια εποχή όπου ο βασιλεύς των Ελλήνων θα μπορούσε να μεταβεί από τη Νέα στην Παλαιά Ρώμη –να ταξιδέψει από την έδρα του στην Κωνσταντινούπολη μέχρι τα πρόθυρα των παπικών κτήσεων στην Ιταλία– δίχως να πατήσει το πόδι του σε εδάφη εκτός της επικράτειάς του. Τώρα αρκεί να ιππεύσει καμιά εκατοστή χιλιόμετρα προς τη Δύση ή τον Βορρά, για να βρεθεί μπροστά σε εχθρικά σύνορα. Οι Οθωμανοί Τούρκοι έχουν κυριεύσει τα πάντα τριγύρω, και δεν θα τους πάρει πολύ καιρό να καταλάβουν την ίδια τη Βασιλεύουσα. Η Ρωμανία πέρασεν. Εντούτοις, ο ηλικιωμένος βασιλιάς, όσο και αν έχει καθηλωθεί από τα γηρατειά και την απελπισία στην αδειανή αίθουσα του παλατιού του, δεν έχει χάσει τη δίψα του για περιπλανήσεις και ανακαλύψεις. Μόλο που δεν μπορεί να μετακινηθεί ο ίδιος, ποθεί ακόμη να ακούει για πολιτείες και χώρες μακρινές, για λαούς και βασίλεια στα πέρατα του κόσμου, και προπάντων για τόπους που ήταν άλλοτε κτήμα του κράτους των Ελλήνων, έστω και αν τώρα στενάζουν υπό την κατοχή του άπιστου δυνάστη. Όλοι οι καπετάνιοι και οι εξερευνητές, οι στρατοκόποι και οι πραματευτάδες που καταφτάνουν στην Κωνσταντινούπολη, είτε στο λιμάνι είτε από τη στεριά, είναι υποχρεωμένοι να παρουσιαστούν παρευθύς στο παλάτι και να δώσουν αναφορά στον αυτοκράτορα. Ο γερο-βασιλιάς τούς ρωτάει καταλεπτώς για τα ταξίδια τους, για τις ηπείρους και τα νησιά που έχουν επισκεφθεί, τις πόλεις και τα χωριά που αντίκρισαν, τα αγαθά που αγόρασαν και τα παράξενα που έμαθαν από τους σπουδαγμένους. Μέρα με τη μέρα, διάφοροι περιπλανώμενοι και τυχοδιώκτες περνούν από την αίθουσα του θρόνου και αφηγούνται τις περιηγήσεις τους. Ανάμεσα στο πλήθος των περαστικών ξεχωρίζει ένας τακτικός επισκέπτης, που παρεπιδημεί συχνά-πυκνά στη Βασιλεύουσα και τροφοδοτεί τον βασιλέα με νέες ειδήσεις. Είναι ένας Κρητικός θαλασσόλυκος, που έφαγε τη ζωή του τριγυρνώντας στα πέλαγα και στις στεριές, παζαρεύοντας εμπορεύματα και συσσωρεύοντας περιπέτειες. Το όνομά του είναι Μάρκος Πώλος, και μετράει ήδη πάνω από τριάντα χρόνια από τότε που έφυγε από το νησί του για να γνωρίσει τον κόσμο. Καμιά φορά συλλογίζεται ότι, αν καθόταν να γράψει όλες τις εμπειρίες από τις ατελείωτες περιπλανήσεις του, θα γέμιζε κάμποσες εκατοντάδες περγαμηνές. Αυτός είναι ο αγαπημένος ταξιδευτής του βασιλέα κυρ-Ιωάννη – σχεδόν ο ημιεπίσημος απεσταλμένος του ανά τον κόσμο, θα λέγαμε. Το καθήκον του (που ποτέ δεν του ανατέθηκε ρητά από τον βασιλέα, αλλά ο ίδιος ο Μάρκος το ξέρει ενδόμυχα και το τηρεί ανελλιπώς) είναι να περιοδεύει στις παλαιές πρωτεύουσες των Ρωμιών, τις πολιτείες της Ελλάδας και της Ασίας, της Συρίας και της Αιγύπτου, των δύο Σικελιών και του Αίμου, και να συλλέγει πληροφορίες και εντυπώσεις από τα καθέκαστα εκεί. Κάθε φορά που επιστρέφει στη Βασιλεύουσα, δίνει λεπτομερή έκθεση στον βασιλέα γύρω από την κατάσταση που επικρατεί σε εκείνα τα μέρη, υπό τις νέες εξουσίες των ξένων σε Ανατολή και Δύση. Έτσι και τώρα, καθώς ο κυρ-Ιωάννης κάθεται με προσήλωση και τον ακούει, ο ψαρός Κρητικός θαλασσοπόρος τού παρουσιάζει τα ευρήματά του. Ο αυτοκράτορας τον ρωτάει για κάποια από τις φημισμένες περιοχές του αλλοτινού Ελληνισμού, λόγου χάρη για την Αντιόχεια της Συρίας. Τι απέγινε άραγε αυτή η θαυμαστή πόλη, που ήταν κάποτε ένα από τα πετράδια του στέμματος των Ελλήνων; «Δεν είναι καλά τα μαντάτα, δέσποτα», αποκρίνεται ο Μάρκος. Η αρχαία εκείνη πριγκίπισσα των πολιτειών, η πανέμορφη νύμφη του Ορόντη, έχει παρακμάσει κάτω από την κυριαρχία των απίστων, έχει καταντήσει σκιά του αλλοτινού εαυτού της. Χάθηκε ο ενήδονος, ο απόλυτα καλαίσθητος βίος των κατοίκων της. Πάνε οι ζωηρές συντροφιές των όμορφων νεαρών που όλη μέρα δροσίζονταν στα λουτρά και συζητούσαν για τη φιλοσοφία, ενώ μόλις έπεφτε το σούρουπο επιδίδονταν σε ατέρμονες οινοποσίες και στις ερωτικές της σάρκας τάσεις. Τώρα πια τα νυχτερινά συμπόσια απαγορεύονται, και κρασί δεν μπορείς να βρεις ούτε στάλα στην αγορά. Οι άπιστοι αποστρέφονται το θεϊκό πιοτό του Διονύσου και του Χριστού. Ξερίζωσαν όλα τα αμπέλια γύρω από την πόλη, σταμάτησαν τις εισαγωγές οίνου, και όποιος τυχόν πιαστεί να φέρνει λαθραία κρασί, έστω και για ιδιωτική χρήση, τιμωρείται με δημόσιο μαστίγωμα. Την ίδια μοίρα είχαν και οι άλλες παλαιές δόξες της Αντιόχειας. Το περίλαμπρο θέατρό της αφέθηκε να χορταριάσει. Γίδια και πρόβατα βόσκουν ανάμεσα στα πέτρινα ερείπιά του. Στις στοές με τις μαρμάρινες κιονοστοιχίες, όπου βάδιζαν πρωτύτερα ο Λιβάνιος και οι άλλοι σοφιστές και δίδασκαν τους σπουδαστές τους, τώρα βλέπει κανείς ομάδες σκυθρωπών μαθητών με σαρίκια και κελεμπίες, που κάθονται ανακούρκουδα γύρω από τον ιμάμη. Αντί για το πλήθος και την ποικιλία των κλασικών ελληνικών έργων, όλοι τους μελετούν και αποστηθίζουν ένα μονάχα βιβλίο, γραμμένο σε ακατάληπτη λαρυγγική γλώσσα. Στα παλάτια των ηγεμόνων και των αρχόντων τα ωραιότατα ψηφιδωτά κομματιάστηκαν και ξηλώθηκαν, αφήνοντας γυμνούς τους γκρίζους τοίχους και τα δάπεδα. Οι άπιστοι, βλέπεις, τρομάζουν όταν βλέπουν την απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής, διότι το θεωρούν ασέβεια να αναπαράγει κανείς τα έργα του Θεού. Οι σεπτές εκκλησίες, όπου κήρυττε έναν καιρό ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, βεβηλώθηκαν και αποσπάστηκαν από τη θρησκεία του Χριστού. Σήμερα τις καταχρώνται οι άπιστοι για τη λατρεία μιας αλλότριας θεότητας, που κανείς δεν έχει δει ποτέ το πρόσωπό της. Μπαίνουν στους ναούς ξυπόλητοι, σαν ζητιάνοι, γονατίζουν και βαράνε το κούτελό τους στο πάτωμα, ενώ μουρμουρίζουν σκοτεινά ξόρκια με πένθιμη λαλιά. Η Μαρία η Μαγδαληνή. Εικόνα του Κωνσταντίνου Τζάνε (1633-1685). Συλλογή Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, Βενετία. Ακούγοντας αυτές τις καταστροφές, ο αυτοκράτορας κοντεύει να βάλει τα κλάματα. Όμως συγκρατείται, διότι δεν είναι πρέπον για τον βασιλέα των Ελλήνων να ξεσπάει σε λυγμούς και θρήνους. Του έρχεται να ρωτήσει για άλλη ξακουστή πολιτεία του αρχαίου καιρού, την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Πώς είναι τα πράγματα σε εκείνη την άφταστη κορωνίδα της Μεσογείου; Πάλι αναστενάζει ο Μάρκος. «Άσχημα είναι τα νέα, κύριέ μου», λέγει. Έπαψαν και εκεί τα γλέντια των σπουδαστών, οι διδαχές των φιλοσόφων, οι κώμοι των νεαρών και οι κρασοκατανύξεις μέσα στη νύχτα. Η πλουσιότατη βιβλιοθήκη του Μουσείου, ο θησαυρός της γνώσης όπου είχε συγκεντρωθεί όλη η παιδεία του Ελληνισμού, κάηκε από τους εμίρηδες και αποτεφρώθηκε ολοσχερώς. Δεν απέμεινε ούτε ένας από τους αρχαίους τόμους για να θυμίζει την αθάνατη σοφία. Όλοι τώρα ξεφυλλίζουν ένα μόνο βιβλίο, το ίδιο που διαβάζουν και ξαναδιαβάζουν αδιάπτωτα οι άπιστοι απανταχού της γης. Κοντά στα άλλα, ο φάρος της Αλεξάνδρειας, που φώτιζε το διάβα των πλοίων για αιώνες μέσα στα σκοτάδια των θαλασσών, κατέρρευσε και σωριάστηκε σε ερείπια. Ο τάφος του Μεγαλέξανδρου, που τον προσκυνούσαν οι σπουδαίοι και οι πρίγκιπες της οικουμένης, έγινε άξαφνα άφαντος, σαν να άνοιξε το έδαφος και να τον κατάπιε. Λένε ακόμη ότι κάποια νύχτα ακούστηκαν εξαίσιες μουσικές και φωνές μες στα σοκάκια, παρ’ όλο που δεν διακρινόταν ψυχή τριγύρω. Οι μελωδίες και οι θόρυβοι τράβηξαν ανάμεσα από τις συνοικίες της πόλης, και εντέλει πέρασαν έξω από τα τείχη και απομακρύνθηκαν πέρα στον ορίζοντα, ώσπου χάθηκε ο ήχος τους. Οι ντόπιοι πιστεύουν ότι ήταν ο Θεός (άραγε ο Διόνυσος των αρχαίων, ή ο δικός μας ο Χριστός;) που εγκατέλειψε την άμοιρη πόλη, αφήνοντάς την έρμαιο στα χέρια των απίστων. Ξανά δυσκολεύεται ο βασιλέας να συγκρατήσει τα δάκρυα και τους γόους. Ο όλεθρος έχει πέσει πάνω σε όλες τις πρωτεύουσες των Ελλήνων. Αργά ή γρήγορα θα παραδοθεί και η Βασιλεύουσα στα χέρια των βαρβάρων και θα έχει την ίδια οικτρή τύχη. Δεν θα απομείνει κανένα μεγάλο κέντρο για να ζωογονεί το πνεύμα και την ψυχή των ταλαίπωρων Ρωμιών. Ο κυρ-Ιωάννης κοιτάζει με θλιμμένο βλέμμα τον γερασμένο Μάρκο Πώλο, που κάθεται και εκείνος καταπτοημένος στα πόδια του θρόνου. Όμως ο πολύπειρος Κρητικός δεν έχει πει ακόμη την τελευταία του λέξη. Αίφνης υψώνει τα μάτια του, και μέσα τους ανάβει κάτι σαν σπίθα ελπίδας. «Σώπασε, δέσποτα, και μην πολυδακρύζεις», λέγει στον βασιλιά. «Ίσως να μην έχουν χαθεί όλα. Υπάρχει ακόμη καταφύγιο για τους Γραικούς, μόνο που δεν βρίσκεται στη γνώριμή μας Ανατολή, αλλά πιο μακριά, πέρα από τη θάλασσα του Αδρία, στη Δύση». Στις βορινές ακτές της ιταλικής χερσονήσου, αρχίζει τώρα να εξηγεί ο Μάρκος, είναι μια γραφική πολιτεία που μοιάζει σαν μικρότερη αδελφή της Βασιλεύουσας – ίσως όχι δίδυμη αδελφή, ενδεχομένως μάλιστα ετεροθαλής, αλλά πάντως βγαλμένη από την ίδια μήτρα. Είναι χτισμένη πάνω στα νερά, και έχει κανάλια και γέφυρες αντί για οδούς και σταυροδρόμια. Επισήμως την ονομάζουν Ενετία, όμως ο λαός την αποκαλεί Βενετιά, και το όνομά της είναι παρμένο από το γαλάζιο χρώμα των νερών της. Περιλαμβάνει υπέροχα ηγεμονικά παλάτια, που θυμίζουν τα δικά μας αρχοντικά και αντικαθρεφτίζονται στη λιμνοθάλασσα, όπως τα μέγαρα της Κωνσταντινούπολης στον Βόσπορο. Κάποτε ήταν και εκείνη η πολιτεία κτήμα της βασιλείας των Ελλήνων, και οι κάτοικοί της οικειοποιήθηκαν κάμποσα από τα έθιμά μας. Με τον καιρό βρήκαν τον δρόμο τους προς τα εκεί αρκετές ιερές εικόνες από τις εκκλησίες των Βυζαντινών, που τώρα φυλάσσονται σαν πολύτιμα αποκτήματα στους βενετικούς ναούς και στις οικίες. Οι εικόνες μας άρεσαν πολύ στον κόσμο και ενέπνευσαν τους εγχώριους καλλιτέχνες, που τις μιμήθηκαν στα δικά τους έργα. Οι εκκλησίες της Βενετιάς, λοιπόν, είναι ιστορημένες με τοιχογραφίες και αναπαραστάσεις που μοιάζουν με τις ζωγραφιές των Ρωμιών. Οι πιο περίλαμπροι ναοί, με τους καμπύλους τρούλους και τον χρυσαφένιο διάκοσμό τους, φέρνουν στον νου τα ιερά οικοδομήματα της Βασιλεύουσας. Στην πολιτεία εκείνη έχουν ήδη εγκατασταθεί πολλοί Γραικοί, κομίζοντας μαζί τους κώδικες με τα κλασικά έργα των Ελλήνων συγγραφέων. Αυτά προξένησαν έντονο ενδιαφέρον στους ντόπιους κατοίκους, που καταγίνονται με πάθος να μάθουν τα ελληνικά γράμματα και την αρχαία σοφία. Οι Ρωμιοί συμπατριώτες μας διδάσκουν την ελληνική γλώσσα στη Βενετιά, μαθαίνουν στους σπουδαστές τον Όμηρο και τον Πλάτωνα, αντιγράφουν τα έργα των αρχαίων και τα διακινούν σε ολόκληρη την Ιταλία. Σε λίγο δεν θα υπάρχει μορφωμένος άνθρωπος εκεί πέρα που δεν θα γνωρίζει την ελληνική γλώσσα και τα γραψίματά μας. «Αυτή η πολιτεία, στις όχθες των θαλασσών της Δύσης, είναι η καινούργια ελπίδα για τους Ρωμιούς», καταλήγει ο Μάρκος Πώλος. «Η Βενετία θα γίνει το δεύτερο Βυζάντιο. Τα ελληνικά γράμματα, οι ιερές εικόνες και οι γραφές μας, η θύραθεν και η θρησκευτική μας παράδοση, όλα θα μεταλαμπαδευτούν εκεί, για να συνεχίσουν τη ζωή τους, ακόμη και όταν η Ανατολή θα έχει καταληφθεί από τους απίστους. Οι Ρωμιοί θα βρουν νέα πατρίδα, θα ευημερήσουν ξανά με το εμπόριο και τα καράβια τους, θα συσσωρεύσουν πλούτο και θα χτίσουν τα αρχοντικά και τα σχολεία τους στη Δύση. Εκεί θα περιμένουμε μέχρι να καλυτερέψουν οι καιροί και να μπορέσουμε να γυρίσουμε στις παλαιές πρωτεύουσες. Η Ρωμανία πέρασεν, αλλά αυτό δεν είναι το τέλος των Ελλήνων». Ο βασιλεύς κυρ-Ιωάννης ο Παλαιολόγος σηκώνει και αυτός το βλέμμα του και αισθάνεται να αναθαρρεί. Μπορεί ο δαιμόνιος Κρητικός να έχει δίκιο: το μέλλον των Ρωμιών βρίσκεται στην Ευρώπη. Ενδεχομένως αυτό να είναι το πεπρωμένο του Ελληνισμού, να πορευτεί τρόπον τινά σαν τον ήλιο, αφήνοντας πίσω του την Ανατολή και την Ασία, για να καταυγάσει την Εσπερία με τη λάμψη του. Ίσως να ανήκομεν όντως εις την Δύσιν. 2. Ένα βιβλίο από τη Βενετιά Η Χρύσα Μαλτέζου, μία από τις σπουδαιότερες ιστορικούς του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού, αφιέρωσε τη ζωή της στην μελέτη των πυκνών και πολύπλοκων δεσμών που αναπτύχθηκαν ανάμεσα στους Έλληνες και στη Βενετία, στο πέρασμα των αιώνων. Οι σχέσεις των δύο αυτών εθνικών οντοτήτων ήταν ανέκαθεν αμφίπλευρες, δίκοπες σαν το μαχαίρι. Οι Βενετοί πάσχιζαν και κατόρθωσαν από νωρίς να διεισδύσουν στον παραδοσιακό χώρο του Ελληνισμού, πρώτα με επιχειρηματικές δράσεις και έπειτα με κατακτητικές βλέψεις, ώσπου κατέληξαν να θέσουν στρατηγικής σημασίας τμήματα της ελληνικής επικράτειας υπό την κυριαρχία τους. Οι Έλληνες, από την άλλη, κατέφυγαν κατά κύματα στη Βενετία, ιδίως στις τελευταίες ταραγμένες δεκαετίες της παρακμής του Βυζαντίου και ύστερα από την Άλωση, αναζητώντας νέα πατρίδα. Εγκαταστάθηκαν στη Γαληνοτάτη πολιτεία και εκμεταλλεύτηκαν τις ευκαιρίες που παρείχε το οικονομικό της σύστημα του πρώιμου εμπορικού καπιταλισμού. Έτσι άκμασαν και ευημέρησαν, εγκαθιδρύοντας το σπουδαιότερο ελληνικό κέντρο στη Δύση. Για πολλούς αιώνες η Βενετία ήταν η καρδιά του εμπορίου και της βιβλιοπαραγωγής των Ελλήνων, και από τις αρτηρίες της τρεφόταν το σώμα και το πνεύμα του υπόδουλου λαού. Η Χρύσα Μαλτέζου μελέτησε και τις δύο πλευρές αυτής της δύσκολης όσο και συναρπαστικής εξίσωσης. Εγκαινίασε την επιστημονική της σταδιοδρομία ερευνώντας τις δραστηριότητες των Βενετών στην όψιμη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, και γρήγορα επεκτάθηκε στην ιστορία των βενετοκρατούμενων περιοχών της Ελλάδας, από την Κρήτη και τα Κύθηρα ώς τον Μωριά και την Άνδρο. Συγχρόνως, παρακολούθησε την αντίστροφη πορεία, τους Έλληνες μετοίκους στη Βενετία και τη δράση τους, την εξέλιξη και τις περιπέτειες της ελληνικής κοινότητας στη δημοκρατία του Αγίου Μάρκου. Κατά σημαδιακό τρόπο, το πεπρωμένο της Χρύσας Μαλτέζου συνυφάνθηκε με την υδάτινη πόλη της Αδριατικής. Από τη Βενετία ξεκίνησε τις μεταπτυχιακές σπουδές της, στα τέλη της δεκαετίας του ’60: ως υπότροφος της Ακαδημίας Αθηνών, πέρασε καιρό στο Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, αναδιφώντας στα αρχεία και φέρνοντας στο φως στοιχεία σχετικά με τους Βενετσιάνους στην υστεροβυζαντινή Κωνσταντινούπολη. Τρεις δεκαετίες αργότερα τής έμελλε να επιστρέψει στο ίδιο ίδρυμα, αυτή τη φορά ως διευθύντρια. Για μία δεκαπενταετία (1998-2013) κράτησε το τιμόνι του Ινστιτούτου και το οδήγησε μέσα από δυσχερείς συνθήκες. Η Μαλτέζου ήταν γεννημένη στην Αλεξάνδρεια, αλλά η Βενετία έγινε το σπίτι της ψυχής της. Της ταίριαζε που αξιώθηκε μια τέτοια πόλη. Η Δευτέρα Παρουσία (λεπτομέρεια). Εικόνα του Γεωργίου Κλόντζα (περ. 1535-1608). Συλλογή Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, Βενετία. Όπως οι περισσότεροι από εμάς, δεν έχω βρεθεί στη Βενετία ειμή μόνον για μικρά διαστήματα, συνήθως λίγες μέρες κάθε φορά, σαν επισκέπτης, περιηγητής ή το πολύ-πολύ ομιλητής σε κάποιο συνέδριο. Παλαιοί καθηγητές μου, που θήτευσαν ως φοιτητές στο Ινστιτούτο, μού εκμυστηρεύτηκαν ότι δεν είναι εύκολη πόλη για να ζήσει κανείς εκεί. Η Μαλτέζου έχει περιγράψει εν μέρει τη δική της εμπειρία σε ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο της (Η δική μου Βενετία, ή Το χρονικό της δίωξης του Ινστιτούτου Βενετίας, Καλλιγράφος, Αθήνα, 2016). Εκεί όμως εστιάζει κατεξοχήν στα προβλήματα που δημιούργησε στο Ινστιτούτο και στους διευθυντές του η ελληνική πολιτική ηγεσία – η οποία άλλοτε μοιάζει με την πολυκέφαλη Λερναία Ύδρα και άλλοτε με τον ανεγκέφαλο καβαλάρη. Προτιμώ να συλλογίζομαι την ερευνήτρια Μαλτέζου (και αυτήν και άλλους ταγμένους συναδέλφους της) στο τέλος μιας μέρας γεμάτης μελέτη στα παλαιά αρχεία. Με τα μάτια σκονισμένα και τα ρουθούνια ξερά από την ανάσα των πολυκαιρισμένων εγγράφων, βγαίνει στο απογευματινό φως που δύει πάνω από τη λιμνοθάλασσα, και περπατάει άκρη-άκρη κατά μήκος των καναλιών, προσέχοντας να μη γλιστρήσει. Οι γόνδολες είναι καμωμένες για ζευγάρια· για τους λογίους, καμιά φορά, ο μοναχικός περίπατος είναι η μόνη επιτρεπτή απόλαυση. Στα μισοσκότεινα σοκάκια, που ανοίγονται στο πλάι, γλιστράει η σκιά του Καζανόβα, καθώς ανοίγει κάποιο κρυμμένο πορτάκι για να μπει στην κάμαρα μιας από τις ερωμένες του. Πάνω από το Κανάλ Γκράντε, ο Μπάιρον βγάζει το κεφάλι του από το παράθυρο και στήνει αυτί, για να ακούσει τις κουβέντες των βαρκάρηδων από κάτω. Μέσα σε υγρά δωμάτια των παλάτσι αργοπεθαίνουν ο Ρίχαρντ Βάγκνερ και ο Γκούσταφ φον Άσενμπαχ. Και σε μια σκοτεινή γωνιά, αθέατος, ο Σάιλοκ ακονίζει το μαχαίρι του. Το βιβλίο Η Βενετία των Ελλήνων είναι η πολυτελέστερη έκδοση που έδωσε στη δημοσιότητα η Χρύσα Μαλτέζου κατά τη διάρκεια της μακράς και μυριοβίβλου σταδιοδρομίας της. Είναι ογκώδης τόμος τυπωμένος σε παχύ γυαλιστερό χαρτί, με σκληρό εξώφυλλο και κάμποσο βάρος – η εμπράγματη ανασκευή της εμμονής του Ελύτη, ότι τάχα τα καλά βιβλία πρέπει να χωρούν σε τσάντα φοιτήτριας. Το κείμενο της συγγραφέως, μορφοποιημένο σε δύο στήλες (η μία στα ελληνικά, η άλλη με αντικριστή αγγλική μετάφραση), καταλαμβάνει λίγο παραπάνω από εκατό σελίδες και περιγράφει την ιστορία της ελληνικής παροικίας στη Βενετία, από την υστεροβυζαντινή περίοδο έως τη νεότερη εποχή. Εκτός από το κείμενο, ο τόμος περιέχει εκατοντάδες ολοσέλιδες έγχρωμες φωτογραφίες. Αυτές απεικονίζουν τα κτίρια της ελληνικής κοινότητας στη Βενετία, και προπάντων άφθονα δείγματα από τις πολύτιμες συλλογές τεχνουργημάτων και αρχειακών εγγράφων που φυλάσσονται στο Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών: θρησκευτικές εικόνες, άμφια και λειτουργικά αντικείμενα της λατρείας, εξώφυλλα από παλαιότυπα βιβλία, χειρόγραφα με αρχαία κείμενα και μικρογραφίες, διατάγματα αξιωματούχων και βούλες κληρικών, έγγραφα και σημειώματα διαφόρων μελών της κοινότητας. Το έξοχο φωτογραφικό υλικό συμπληρώνει παραστατικά την περιγραφή του κειμένου και αποτυπώνει ανάγλυφα τη ζωή και τη δράση των Ελλήνων της Βενετίας σε διάστημα τεσσάρων και πλέον εκατονταετιών. Οι θρησκευτικές εικόνες ιδίως, τυπωμένες με ζωηρά χρώματα και σε μεγάλο μέγεθος, είναι χάρμα οφθαλμών. Τα πρωιμότερα κομμάτια ανάγονται ήδη πριν από την Άλωση: υστεροβυζαντινές εικόνες της Παλαιολόγειας εποχής από την Κωνσταντινούπολη, με παραστάσεις του Χριστού Παντοκράτορος και της Καθόδου στον Άδη· επίσης δείγματα της ιταλικής τέχνης του δέκατου τέταρτου αιώνα, που απεικονίζουν τη Σταύρωση με έντονες βυζαντινές επιρροές στο σχέδιο και στο χρώμα. Ο κύριος όγκος των αποκτημάτων της συλλογής αποτελείται από εικόνες της Κρητικής σχολής. Αντιπροσωπεύονται λίγο-πολύ όλες οι καλλιτεχνικές τάσεις που αναπτύχθηκαν στην αγιογραφική παράδοση της Μεγαλονήσου από τον δέκατο πέμπτο έως τον δέκατο έβδομο αιώνα. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται αριστουργήματα μεγάλων μαστόρων από τον Χάνδακα και το Ρέθυμνο, όπως ο Μιχαήλ Δαμασκηνός, ο Γεώργιος Κλόντζας, ο Εμμανουήλ Λαμπάρδος, ο Φραγκιάς Καβερτζάς. Η Κιβωτός του Νώε. Εικόνα του Θεοδώρου Πουλάκη (περ. 1620-1692), βασισμένη σε χαλκογραφία του Γιαν Σάντελερ. Συλλογή Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, Βενετία. Άλλα έργα δημιουργήθηκαν από ζωγράφους εγκατεστημένους στη Βενετία, που δραστηριοποιούνταν εντός της ελληνικής παροικίας, όπως ο Κερκυραίος Εμμανουήλ Τζανφουρνάρης και ο Χανιώτης Θεόδωρος Πουλάκης. Ξεχωρίζει ο παραγωγικότατος Εμμανουήλ Τζάνες, αδελφός του γνωστού Ρεθυμνιώτη ποιητή Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή που συνέθεσε τον Κρητικό Πόλεμο, το μακρό έμμετρο χρονικό της κατάληψης της Κρήτης από τους Τούρκους. Ο Εμμανουήλ Τζάνες ήταν κληρικός, και όταν έπεσε το Ρέθυμνο στα χέρια των Οθωμανών, κατέφυγε στη Βενετία. Εκεί έγινε εφημέριος στον ορθόδοξο ναό του Αγίου Γεωργίου, το θρησκευτικό κέντρο της ελληνικής κοινότητας, και παράλληλα ζωγράφιζε φορητές εικόνες και τοιχογραφίες με σκηνές από την Αγία Γραφή. Όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες στέκονται ανάμεσα σε δύο κόσμους, καθώς πατούν με το ένα πόδι στην παλαιά βυζαντινή Ανατολή, για να δρασκελίσουν και να περάσουν στο νέο περιβάλλον της Ευρώπης. Στα έργα τους συνδυάζουν την υστεροβυζαντινή παράδοση, όπως εξελίχθηκε στην Κρήτη, με εμφανείς επιδράσεις από τη δυτικοευρωπαϊκή τεχνοτροπία. Η ζύμωση με τη δυτική εικονογραφία προσδίδει στις εικόνες τους πρωτοφανή γνωρίσματα: μια γλυκύτητα στα πρόσωπα των μορφών, πλαστικότητα και φυσικότητα στις πολυάνθρωπες συνθέσεις, και προπάντων ζωηρότητα στα χρώματα, που δεν ανιχνεύονται στα αρχαιότερα και αυστηρότερα προϊόντα της παραδοσιακής τέχνης των Βυζαντινών. Εδώ συντελείται η δημιουργική συνάντηση του Ελληνισμού με τη Δύση. Ο Θεόδωρος Πουλάκης, μάλιστα, θα φτάσει να αντιγράφει χαρακτικά και χαλκογραφίες του φλαμανδικού μπαρόκ, προσαρμόζοντάς τα στους τρόπους και τη μανιέρα της μεταβυζαντινής ιερής ζωγραφικής. Σε αυτά τα μικτά και υπέροχα δείγματα αντικρίζουμε την όψη μιας γνήσια ελληνικής Αναγέννησης – εκείνης που θα μπορούσε να συντελεστεί αν δεν είχε υποταχθεί το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας στους οπαδούς μιας θρησκείας η οποία απεχθάνεται την εικονογράφηση της ζωής και παρήγαγε την πιο βαρετή τέχνη του κόσμου. Στη βιβλιοθήκη και στο αρχείο του Ινστιτούτου, από την άλλη, φυλάσσονται έγγραφα ύψιστης σημασίας για την ιστορία της ελληνικής παρουσίας στη Βενετία: βούλες του Πάπα και χρυσόβουλα του Οικουμενικού Πατριάρχη, που ρυθμίζουν θρησκευτικά ζητήματα της ελληνορθόδοξης μειονότητας· αλληλογραφία των Ρωμιών προυχόντων με τον Δόγη και τις βενετικές αρχές, διατάγματα που ορίζουν κανονισμούς ή παραχωρούν προνόμια στον ελληνικό πληθυσμό· σημειωματάρια των εφημερίων και μητροπολιτών στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, με καταγραφές καθημερινών υποχρεώσεων και προσχέδια επιστολών και κηρυγμάτων· κατάστιχα της ελληνικής αδελφότητας, κατάλογοι συνδρομών και πρακτικά συνεδριάσεων. Ο τόμος περιλαμβάνει εντυπωσιακές φωτογραφίες επιλεγμένων δειγμάτων. Είναι η ζωντανή ύπαρξη μιας κοινότητας που άντεξε και ευδοκίμησε για αιώνες, αποτυπωμένη με καλλιγραφικά γράμματα πάνω σε κιτρινισμένα φύλλα χαρτί. Τα χειρόγραφα που έχει στην κατοχή του το Ινστιτούτο της Βενετίας δεν είναι πολλά, αλλά περιλαμβάνουν κομμάτια μεγάλης αξίας. Τρεις πολυτελείς περγαμηνοί κώδικες από τους Παλαιολόγειους χρόνους περιέχουν Ευαγγελιστάρια, δηλαδή ανθολόγια ευαγγελικών περικοπών για λειτουργική χρήση, διακοσμημένα στα περιθώρια με χρωματιστές μικρογραφίες επεισοδίων από την Καινή Διαθήκη. Στο άλλο άκρο του πνευματικού φάσματος, υπάρχει ένα χειρόγραφο με ανώνυμη μετάφραση πραγματείας του Βολταίρου, ευαγγέλιο μιας πολύ διαφορετικής φιλοσοφίας. Το εκλεκτότερο απόκτημα, φυσικά, είναι ο περιώνυμος κώδικας αρ. 5, που παραδίδει μια υστεροβυζαντινή εκδοχή της Μυθιστορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, στολισμένη με διακόσιες πενήντα μικρογραφίες εξαιρετικής ποιότητας. Ο εξαίσιος αυτός κώδικας συνιστά ίσως το κορυφαίο παράδειγμα της τέχνης του βυζαντινού εικονογραφημένου βιβλίου – εφάμιλλο, αν όχι ανώτερο από το χειρόγραφο της Συνόψεως Ιστοριών του Σκυλίτζη στη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Μαδρίτης. Καθώς φαίνεται, δημιουργήθηκε κατά παραγγελία του αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Αλεξίου Γ΄ Κομνηνού (1349-1390). Ύστερα από την κατάλυση της ελληνικής αυτοκρατορίας του Πόντου, το χειρόγραφο πέρασε από τα χέρια διάφορων κτητόρων, συμπεριλαμβανομένου ενός Τούρκου, ώσπου μεταφέρθηκε στη Βενετία από κάποιον πρόσφυγα. Το να ονομάζονται οι πολυάριθμες εικονογραφήσεις του μικρογραφίες ή μινιατούρες, ακούγεται σαν ακυρολεξία, αν όχι κατάφωρη αδικία. Στην ουσία, πρόκειται για κανονικούς πίνακες επί χάρτου, πολλοί από τους οποίους καταλαμβάνουν σχεδόν ολόκληρη σελίδα μεγέθους φόλιο. Ο Μέγας Αλέξανδρος απεικονίζεται σαν Βυζαντινός αυτοκράτορας, με το στέμμα, τα εμβληματικά πορφυρά υποδήματα και τη χαρακτηριστική βασιλική ενδυμασία των ηγεμόνων του Βυζαντίου. Οι περίτεχνες ζωγραφικές συνθέσεις, πολυπρόσωπες και πολυεπίπεδες, καλύπτουν όλες τις περιπέτειες που αφηγείται η Μυθιστορία, είτε βασισμένες σε ιστορικά γεγονότα είτε ολωσδιόλου φανταστικές: από τις διπλωματικές επαφές με τον Δαρείο, τις μάχες κατά του περσικού στρατού και την κτίση της Αλεξάνδρειας μέχρι τη συνάντηση με τις Αμαζόνες, το ταξίδι στη θρυλική Αιθιοπία της Κανδάκης, την αναζήτηση του αθάνατου νερού, και βέβαια τη συνωμοσία για τη δολοφονία του Αλέξανδρου και τον θάνατό του στη Βαβυλώνα. Τα πρόσωπα των μορφών δείχνουν τη συγκρατημένη θλίψη της βυζαντινής τέχνης. Όμως τα χτυπητά χρώματα, που προβάλλουν ολοζώντανα πάνω στο φόντο του χρυσού φύλλου, δημιουργούν ασύγκριτη οπτική πανδαισία, σχεδόν αναγεννησιακής υφής. Ακόμη, το σχέδιο και η σκηνοθεσία των στιγμιοτύπων, η κίνηση και η δράση στις φιγούρες δίνουν έναν τόνο παραμυθένιας περιπέτειας, μοιάζοντας κάπως με τις ζωγραφιές που θα στολίσουν κατόπιν τους κώδικες των Χιλίων και μίας νυχτών ή των ρομάντζων του δυτικού Μεσαίωνα. Συνδυάζοντας περιεκτικό κείμενο και πλούσια εικονογράφηση, το βαρύτιμο αυτό βιβλίο αποτυπώνει κάθε πλευρά του πολιτισμού που κόμισαν ή παρήγαγαν οι Έλληνες στη Βενετία. Η χαρισματική ερευνήτρια Χρύσα Μαλτέζου, σαν μάγισσα με το ραβδάκι της, κατόρθωσε να κλείσει ολόκληρη τη μακραίωνη ζωή των Ρωμιών της Γαληνοτάτης μέσα στις σελίδες ενός τόμου. Θα ήταν το ιδανικό δώρο για να φέρει ο Μάρκος Πώλος στον αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγο, προκειμένου να τον πείσει ότι εκεί πέρα, στις ακτές της Αδριατικής, ο Ελληνισμός μεταμόρφωσε την ξενιτιά σε νέα πατρίδα. 3. Και στη Βενετιά πηγαίνω Παρά τον συνοπτικό χαρακτήρα του γραπτού κειμένου, η Χρύσα Μαλτέζου συμπυκνώνει εντός του βιβλίου πληθώρα χρήσιμων πληροφοριών για την ελληνική κοινότητα της Βενετίας, από τις απαρχές της στην υστεροβυζαντινή εποχή μέχρι την ίδρυση του Ινστιτούτου στα νεότερα χρόνια. Οι Βενετοί ήταν οι πρώτοι μαιευτήρες του νεογέννητου ευρωπαϊκού καπιταλισμού, ήδη κατά τη χαραυγή του ώριμου Μεσαίωνα. Κύριος σκοπός του κράτους τους ήταν η απόκτηση πλούτου μέσω του εμπορίου και των επιχειρήσεων· σαν δαιμόνιοι κεφαλαιοκράτες, ήξεραν πως όλα τα υπόλοιπα (από την πνευματική ανάπτυξη ώς τη δημιουργία κοσμοϊστορικού πολιτισμού) θα ακολουθούσαν. Από την εποχή των Κομνηνών, τον ενδέκατο αιώνα, οι Βενετοί άρχισαν να διεισδύουν στα εδάφη της Βυζαντινής επικράτειας και να αποσπούν οικονομικά προνόμια. Με τον στόλο των πλοίων τους στάθηκαν χρήσιμοι στους Βυζαντινούς βασιλείς και στρατηγούς προκειμένου για την αντιμετώπιση των Νορμανδών και άλλων εχθρών. Εξασφάλισαν έτσι σειρά ευνοϊκών παραχωρήσεων, που τους επέτρεψαν να απλώσουν τα επιχειρηματικά τους πλοκάμια σε ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο κατά τους επόμενους αιώνες. Οι Ρωμιοί της Βασιλεύουσας και των άλλων ελληνικών εδαφών, βέβαια, δεν έβλεπαν με καλό μάτι την προνομιακή μεταχείριση των Ιταλών ξένων, που πλούτιζαν ασύστολα και συχνά επιδείκνυαν αυθάδεια και διαφθορά. Οι ρίζες της γενικευμένης αντιδυτικής στάσης των Ελλήνων, που μας ταλάνισε σε πάμπολλες φάσεις της ιστορίας μας, μέχρι και την πρόσφατη ευρωπαϊκή οικονομική κρίση, είναι βυθισμένες στο υπέδαφος εκείνων των αντιπαραθέσεων, τον καιρό του Βυζαντίου. Ο Μέγας Αλέξανδρος αποστέλλει επιστολή στην Κανδάκη, τη βασίλισσα της Αιθιοπίας. Μικρογραφία από τον κώδικα αρ. 5 του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, με βυζαντινή εκδοχή της Μυθιστορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου (14ος αι.). Το υπέδαφος της έχθρας λιπάνθηκε από αιώνες κοπριάς, και η πρώτη δόση έπεσε με τη Δ΄ Σταυροφορία. Οι Βενετοί μετέφεραν τους Σταυροφόρους με τα καράβια τους και πρωτοστάτησαν στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης. Για ανταμοιβή έλαβαν γενναίο μερίδιο από τα κατακτημένα εδάφη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και από τα λάφυρα της λεηλασίας της Βασιλεύουσας. Τεχνουργήματα αφάνταστης αξίας από τις εκκλησίες και τα μνημεία της Πόλης (από χρυσά λειτουργικά σκεύη και ιερές εικόνες μέχρι αρχιτεκτονικά μέλη και χρυσήλατα αγάλματα) μεταφέρονταν στη Βενετία επί σειρά ετών και σε άφθονες ποσότητες. Η δημοκρατία του Αγίου Μάρκου αναδείχθηκε σε πραγματικό μουσείο βυζαντινών θησαυρών, που θα έκαναν τον Λόρδο Έλγιν και τους άλλους συλητές μνημείων της αποικιοκρατικής εποχής να κιτρινίσουν από τη ζήλεια. Εκείνα τα βυζαντινά τρόπαια ήταν οι πρώτοι εκπρόσωποι του Ελληνισμού που εγκαταστάθηκαν μονίμως στη Γαληνοτάτη. Οι ζωντανοί άνθρωποι επρόκειτο να ακολουθήσουν μετά από λίγο. Αρχικά οι Έλληνες ήταν μόνο περιστασιακοί επισκέπτες στη Βενετία, κυρίως εργαζόμενοι με συμβόλαια ορισμένου χρόνου. Δόγηδες και Βενετσιάνοι άρχοντες προσκαλούσαν εξειδικευμένους τεχνίτες, αρχιτέκτονες, ζωγράφους και κατασκευαστές ψηφιδωτών από το Βυζάντιο, για να δουλέψουν σε οικοδομικά έργα ή μεγάλα καλλιτεχνικά σχέδια. Η τεχνογνωσία και οι δεξιότητες των Βυζαντινών μαστόρων ήταν αξεπέραστες εκείνη την εποχή και τους καθιστούσαν περιζήτητους στην Ευρώπη, η οποία μόλις ξυπνούσε πνευματικά και αισθητικά. Επρόκειτο άλλωστε για προαιώνια κλίση της ελληνικής φυλής: ήδη οι Αχαιμενίδες μονάρχες, ο Δαρείος και ο Ξέρξης, είχαν προσλάβει Ίωνες γλύπτες να φιλοτεχνήσουν ανάγλυφα και ζωφόρους στα παλάτια της Περσέπολης. Το ίδιο έκαναν οι Ινδοί βασιλιάδες της δυναστείας των Μάουρυα, οι οποίοι καλούσαν λιθογλύφους και αρχιτέκτονες από τα ελληνιστικά βασίλεια, ώστε να σπείρουν ελληνοπρεπή κιονόκρανα, αψίδες και αγάλματα στα Παλίβοθρα και στη Γανδάρα. Οι Βυζαντινοί που κόσμησαν τις εκκλησίες και τα μέγαρα της Γαληνοτάτης ήταν κληρονόμοι πανάρχαιας παράδοσης. Μετά την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, άρχισαν να καταφτάνουν και να εγκαθίστανται στη Βενετία οι πρώτοι Ρωμιοί μέτοικοι, προερχόμενοι ιδίως από τις Βενετοκρατούμενες χώρες, αλλά και από άλλα μέρη. Με το πέρασμα του καιρού οι αριθμοί των μεταναστών πλήθυναν. Προπάντων μετά την Άλωση, το 1453, και έπειτα κάθε φορά που κάποια περιοχή της κυρίως Ελλάδας ή των νησιών κυριευόταν από τους Τούρκους, κατέφευγαν στην πολιτεία του Αγίου Μάρκου κύματα Ελλήνων προσφύγων. Γρήγορα η ελληνική μειονότητα εκεί έφτασε να αριθμεί χιλιάδες ψυχές: τέσσερεις ή πέντε χιλιάδες μαρτυρούνται γύρω στο 1600, ενώ στα τέλη του δέκατου έβδομου αιώνα, μετά την πτώση του Χάνδακα και τη φυγή πελώριου αριθμού Κρητικών, το ποσοστό πρέπει να αυγάτισε κατά πολύ. Σύμφωνα με παπικό έγγραφο, χρονολογημένο στα 1686, οι Έλληνες αποτελούσαν τότε το εν τέταρτον του πληθυσμού της Βενετίας. Τούτο αποτελεί αναμφίβολα τερατώδη υπερβολή, αλλά υποδηλώνει ότι η πολυπληθής κοινότητα των Ρωμιών έκανε έντονα αισθητή την παρουσία της στη ζωή της πόλης. Από τα κατάστιχα της ελληνικής παροικίας και τους καταλόγους των μελών της, μπορούμε να σχηματίσουμε καλή εικόνα για τις διάφορες κατηγορίες των Ελλήνων κατοίκων της Βενετίας και τις επαγγελματικές τους δραστηριότητες. Πολλοί από τους Ρωμιούς μετοίκους ήταν έμποροι, καραβοκύρηδες ή καπετάνιοι, αναμεμιγμένοι στις προσοδοφόρες θαλασσινές επιχειρήσεις και τις υπερπόντιες αγοραπωλησίες, που προσπόριζαν μεγάλο πλούτο στη Γαληνοτάτη. Οι Έλληνες είχαν καίρια συμμετοχή στα εκτεταμένα εμπορικά δίκτυα που άπλωνε το ενετικό κράτος στη Μεσόγειο. Μαρτυρείται πως έκαναν δουλειές με την Αίγυπτο, την Τυνησία, την Ισπανία, καθώς και με διάφορα λιμάνια στην Ιταλία. Γύρω στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, πάνω από σαράντα εμπορικοί οίκοι της Βενετίας ήταν σε ελληνικά χέρια. Χάρη στην ακαταπόνητη δραστηριότητα και στο δαιμόνιό τους, οι Έλληνες έμποροι πρόκοβαν και συσσώρευαν κέρδη. Η οικονομική επιφάνεια τούς εξασφάλιζε επίσης κοινωνική άνοδο: εκπροσωπούνταν σε όλες τις σπουδαίες επαγγελματικές ενώσεις της Βενετίας και γίνονταν δεκτοί στους υψηλότερους κύκλους του καλού κόσμου. Οι πλούσιοι επιχειρηματίες είχαν φυσικά ηγετική θέση στην ελληνική κοινότητα και τη βοηθούσαν να ορθοποδήσει και να ευημερήσει. Στήριζαν με εισφορές τους οικονομικά ασθενέστερους Ρωμιούς, έδιναν εγγυήσεις για τους χρεωφειλέτες, συντηρούσαν τους ανήμπορους, τις χήρες και τα ορφανά. Έκαναν επίσης μεγάλες δωρεές για να ιδρυθούν σχολεία και νοσοκομεία στην υπόδουλη πατρίδα. Συνολικά, χάρη στην ευμάρεια των μελών της, η ελληνική κοινότητα της Βενετίας συγκέντρωσε αξιόλογη περιουσία, που επενδύθηκε στις τράπεζες και στο δημόσιο νομισματοκοπείο της Γαληνοτάτης. Ήταν η παγκόσμια πρώτη μιας ιστορίας που επρόκειτο να επαναληφθεί αργότερα πολλές φορές από τους ξενιτεμένους μας, στη Βιέννη και στο Λονδίνο, στη Νέα Υόρκη και στη Μελβούρνη. Άλλη σημαντική ομάδα Ρωμιών ήταν οι μισθοφόροι που υπηρετούσαν στα στρατεύματα της δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου. Οι Βενετσιάνοι τους αποκαλούσαν κιόλας stradioti, εξιταλίζοντας τη βυζαντινή ονομασία «στρατιώται». Εκείνοι οι Έλληνες πολεμιστές προέρχονταν κυρίως από Βενετοκρατούμενες περιοχές (Μεθώνη και Κορώνη, Ναύπλιο, Ζάκυνθο και άλλα Ιόνια νησιά) και αξιοποιούνταν ως ελαφρά οπλισμένο ιππικό ή πεζικό. Ήταν εξαιρετικά ικανοί και αποτελεσματικοί σε επιχειρήσεις που απαιτούσαν ευελιξία, ταχύτητα και γρήγορη κίνηση, όπως ενέδρες, αιφνιδιαστικές επιθέσεις, αναγνωρίσεις εχθρικού εδάφους ή αστραπιαίες επιδρομές. Από αρχαίους καιρούς, άλλωστε, οι Έλληνες ήταν περιζήτητοι ως μισθοφόροι σε ολόκληρο τον γνωστό κόσμο. Οι Αιγύπτιοι φαραώ της Σαϊτικής Δυναστείας τούς χρησιμοποιούσαν ευρύτατα για τη φύλαξη των συνόρων, τους πολέμους κατά των Ασσυρίων και των Περσών, ακόμη και για εκστρατείες στα ενδότερα της Αφρικής. Το ίδιο έκαναν αργότερα οι Πέρσες μονάρχες κατά τον τέταρτο αιώνα π.Χ. Δεν υπήρχαν καλύτεροι στρατιώτες στη Μεσόγειο – τουλάχιστον μέχρι να εμφανιστούν στο προσκήνιο οι Ρωμαίοι. Στη δυσχερή διεθνή συγκυρία, η οποία είχε δημιουργηθεί από τα τέλη του δέκατου πέμπτου αιώνα και εξής, η Βενετική πολιτεία είχε απόλυτη ανάγκη τη συνδρομή των επιτήδειων Ελλήνων στρατιωτών. Οι Τούρκοι εξαπλώνονταν ακάθεκτοι και νικούσαν τα βενετικά στρατεύματα ξανά και ξανά σε ναυμαχίες και πολιορκίες. Στην ενδοχώρα της Ιταλίας, επίσης, η Γαληνοτάτη αντιμετώπιζε διαρκώς εχθρικές επιβουλές – από τον Γάλλο βασιλιά, τους Ισπανούς, τις δυνάμεις του Πάπα, τον επικεφαλής της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ή συνδυασμό των παραπάνω. Οι Ρωμιοί πολεμιστές είχαν πολλή δουλειά, φυλάσσοντας στρατόπεδα και δίνοντας μάχες ανά την ιταλική χερσόνησο. Ανάμεσά τους αναδείχθηκαν ηγετικές φυσιογνωμίες, όπως ο γενναίος Θεόδωρος Παλαιολόγος (1452-1532), γόνος της περιώνυμης βυζαντινής ηγεμονικής οικογένειας, ο οποίος ανέλαβε ανώτερα στρατιωτικά αξιώματα και έγινε έμπιστος λειτουργός της Γαληνοτάτης, φέρνοντας εις πέρας λεπτές διπλωματικές αποστολές. Σε πιο ελαφρό τόνο, η μορφή του Ελληνοβενετού stradioto πέρασε στις κωμωδίες του κρητικού θεάτρου της Αναγέννησης, παίρνοντας τη θέση που είχε στην αρχαία και ευρωπαϊκή κωμική παράδοση ο καυχησιάρης στρατιωτικός (miles gloriosus). Ο Τζαβάρλας του Φορτουνάτου και ο Κουστουλιέρης του Κατζούρμπου, με τις μακαρονικές κομπορρημοσύνες τους, γελοιογραφούν έναν τύπο που είχε γίνει τόσο οικείος στο κοινό της εποχής όσο είναι σήμερα ο σκληρός μπάτσος στις αμερικανικές ταινίες ή ο ξερακιανός συνταγματάρχης με το μουστάκι στη βρετανική τηλεόραση. Η ελληνοβενετική παροικία περιλάμβανε επίσης κάθε λογής τεχνίτες, που ασκούσαν με ευσυνειδησία και επιδεξιότητα τις επαγγελματικές τους ειδικότητες. Ράφτες και χρυσονηματουργοί, ξυλουργοί, ναυπηγοί και καλαφάτηδες, ακόμη και υαλουργοί στα ξακουστά εργαστήρια του Μουράνο, όλοι τους συνέβαλαν με τη μαστοριά τους στην υψηλή ποιότητα των τεχνουργημάτων της βενετσιάνικης παραγωγής. Ανάμεσα στους ικανότατους χειροτέχνες ξεχώριζαν οι ζωγράφοι, ιδίως οι δημιουργοί θρησκευτικής τέχνης, οι οποίοι προσέρχονταν στη Βενετία για να ανταποκριθούν στη ζήτηση της καλαίσθητης ελληνορθόδοξης κοινότητας. Ο Μιχαήλ Δαμασκηνός (περ. 1530-1593), περίφημος αγιογράφος από τον Χάνδακα, προσκλήθηκε να ιστορήσει με τοιχογραφίες και εικόνες του τέμπλου την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, τη νεόδμητη τότε μητρόπολη των ορθόδοξων Ρωμιών της πόλης. Οι διάδοχοί του, που επεξέτειναν την εικονογράφηση στον τρούλο και σε άλλα τμήματα του ναού, εργάζονταν υπό την εποπτεία, ούτε λίγο ούτε πολύ, του μεγάλου Τιντορέτο – αλλά με αδιάκοπη φροντίδα να μην προδώσουν τη χαρακτηριστική ελληνορθόδοξη τεχνοτροπία. Ήταν αναπόφευκτο οι Κρητικοί και Ελληνοβενετοί καλλιτέχνες να αφομοιώσουν επιδράσεις από τους γίγαντες της εποχής, όπως ο Βερονέζε, ο Τιντορέτο και ο Τισιανός, που αποκάλυπταν με τα αριστουργήματά τους οράματα πρωτόγνωρα και αφάνταστα για την παραδοσιακή βυζαντινή τέχνη. Το αισθητικό αποτέλεσμα, που προέκυψε από τη συγχώνευση βυζαντινών καταβολών και ευρωπαϊκών στοιχείων της Αναγέννησης και του Μανιερισμού, ήταν μοναδικό – όσο και αν έχουν τη διάθεση να το μειώσουν ορισμένοι αντιδυτικοί και καθαρολόγοι βυζαντινομανείς. Ας μην ξεχνούμε ότι το ίδιο περιβάλλον, η Βενετία του ύστερου δεκάτου έκτου αιώνα, αποτέλεσε τον πρώτο σταθμό του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στο μακρύ ταξίδι του προς τις εσχατιές της Δύσης. Η βενετική καλλιτεχνική σκηνή ήταν ο καταλύτης, ώστε ο νεαρός Ελ Γκρέκο να σπάσει εντέλει τις αγκυλώσεις του βυζαντινού κανόνα και να επινοήσει το ολωσδιόλου προσωπικό, ακόμη και αλλόκοτο ύφος του, που προαναγγέλλει μέχρι και τη μοντέρνα τέχνη. 4. Ο λόγιος της Βενετίας Για εμάς, τους γραφιάδες του φιλολογικού σιναφιού, η πιο ενδιαφέρουσα κατηγορία Ελλήνων στη Βενετία είναι οι άνθρωποι των γραμμάτων: οι λόγιοι, καθηγητές, κωδικογράφοι, επιμελητές εκδόσεων και τυπογράφοι, που συνέρρευσαν και δραστηριοποιήθηκαν στην πόλη κατά τις δεκαετίες πριν και μετά την Άλωση. Αυτοί στάθηκαν οι βασικοί μοχλοί για να διαδοθούν τα κλασικά ελληνικά γράμματα στη Δύση και να ξεκινήσει η Αναγέννηση. Οι γόνιμες επαφές ανάμεσα στη Γαληνοτάτη και στη βυζαντινή λογιοσύνη ανάγονται ήδη στην ύστερη Παλαιολόγεια εποχή. Το 1296 ο σοφός Μάξιμος Πλανούδης (πιθανότατα ο πιο μορφωμένος άνθρωπος σε ολόκληρη την Ευρώπη εκείνου του καιρού) κατέφτασε στη Βενετία ως πρεσβευτής του Βυζαντινού αυτοκράτορα. Θα ήθελα να είμαι από μια μεριά και να ακούσω τις συζητήσεις που θα έκανε ο λατινομαθής εκείνος Βυζαντινός με τους Ιταλούς συναδέλφους του – οι οποίοι δεν ήξεραν ακόμη ούτε τα ελληνικά μαθήματα του Βαρλαάμ ούτε τη μετάφραση της Οδύσσειας από τον Βοκκάκιο. Αρκεί μόνο να τέντωναν τα αυτιά τους, και θα έμεναν με τα μάτια ορθάνοιχτα μπροστά στις θαυμαστές γνώσεις που είχε ο Μάξιμος να τους αποκαλύψει. Εκατό χρόνια αργότερα, η επικοινωνία των δύο κόσμων είχε βαθύνει και πλουτύνει πολύ. Το 1390 κατέφτασε στη Βενετία ο Μανουήλ Χρυσολωράς, ο πρώτος που δίδαξε συστηματικά την αρχαία ελληνική γλώσσα και γραμματεία στη Δύση, και λίγο αργότερα ανέλαβε επισήμως την πρώτη ευρωπαϊκή έδρα αρχαίων ελληνικών στη Φλωρεντία. Πνευματικοί διάδοχοι και συνεχιστές του είναι όλοι οι σημερινοί καθηγητές του κλάδου στα φημισμένα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια – από τον δάσκαλό μου Ρίτσαρντ Χάντερ στο Καίμπριτζ ώς τον φίλτατο Φιλιππομαρία Ποντάνι στην ίδια τη Βενετία. Την ίδια εποχή ταξίδεψε και διέμεινε στη Γαληνοτάτη ο Δημήτριος Κυδώνης, άλλοτε «μεσάζων» (λίγο-πολύ πρωθυπουργός) της Παλαιολόγειας αυτοκρατορίας και μεταφραστής, μεταξύ άλλων, της Θεολογικής Σούμας του Ακινάτη. Για τη συμβολή του στην ανάπτυξη των αρχαιοελληνικών γραμμάτων, καθώς και γενικότερα στην προσέγγιση μεταξύ του Ελληνισμού και της Δύσης, η δημοκρατία του Αγίου Μάρκου τον τίμησε χορηγώντας του τη βενετική υπηκοότητα. Ο Μέγας Αλέξανδρος επικεφαλής του στρατού του. Μικρογραφία από τον κώδικα αρ. 5 του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, με βυζαντινή εκδοχή της Μυθιστορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου (14ος αι.). Τον επόμενο αιώνα, στην ακμή πια της Αναγέννησης, οι κορυφαίοι Έλληνες γραμματιζούμενοι, όπως ο Καρδινάλιος Βησσαρίων, ο Γεώργιος Τραπεζούντιος και ο Ιανός Λάσκαρις, δρούσαν και αυτοί περιστασιακά στη Βενετία, παρ’ όλο που η εμβέλεια της σταδιοδρομίας τους κάλυπτε ολόκληρο σχεδόν τον ιταλικό χώρο. Ιδίως ο Βησσαρίων έλεγε πως η Βενετία ήταν η πολιτεία που θα προτιμούσε ευχαρίστως για πατρίδα του· εκείνος ήταν που την αποκάλεσε «δεύτερο Βυζάντιο». Επιπλέον, δώρισε στην πόλη την ανεκτίμητη συλλογή των χειρογράφων του, η οποία αποτέλεσε αργότερα τον πυρήνα της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης. Η Γαληνοτάτη αναδείχθηκε έτσι σε βασικό κέντρο του ουμανισμού και των κλασικών σπουδών. Η αίγλη της επικυρώθηκε όταν ο Άλδος Μανούτιος εγκαθίδρυσε εκεί το περίφημο τυπογραφείο του (1494), τον επιφανέστερο εκδοτικό οίκο κλασικών κειμένων στην ιστορία του πνεύματος. Οι πρώτες εκδόσεις πολλών Ελλήνων συγγραφέων (από τον Αριστοφάνη, τον Σοφοκλή και τον Πλάτωνα ώς τα Ηθικά του Πλουτάρχου, τους Δειπνοσοφιστές του Αθήναιου και τα Ονειροκριτικά του Αρτεμίδωρου) κυκλοφόρησαν από το τυπογραφείο του Άλδου. Βασικός συνεργάτης του Άλδου και επιμελητής πολλών από τις εκδόσεις του ήταν ο Μάρκος Μουσούρος, Κρητικός από τον Χάνδακα, ίσως η πιο εμβληματική μορφή μεταξύ των Ελλήνων ουμανιστών. Ήταν αναμφίβολα ο άνθρωπος με τον μακρότερο κατάλογο δημοσιεύσεων μεταξύ των ελληνιστών της εποχής: μεταξύ άλλων, εξέδωσε για πρώτη φορά τα έργα του Πλάτωνα, του Πινδάρου, του Ευριπίδη, του Αριστοφάνη, των Αττικών ρητόρων, του Θεόκριτου, του Οππιανού, τις επιστολές του Κικέρωνα, το λεξικό του Ησύχιου και τα ποιήματα του Γρηγορίου του Ναζιανζηνού. Εκτός από την ακάματη εκδοτική δραστηριότητά του, τόσο για τον Άλδο όσο και για άλλους οίκους, ο Μουσούρος εργάστηκε επίσης ως καθηγητής των αρχαίων ελληνικών στη Βενετία και στην Πάδοβα. Η διδασκαλία του ήταν τόσο εμπνευσμένη και του εξασφάλισε τέτοια φήμη, που φοιτητές από τις τέσσερεις γωνιές της Ευρώπης έρχονταν στη Βενετία για να παρακολουθήσουν τα μαθήματά του. Ο ίδιος ο Έρασμος φαίνεται ότι πήρε από τον Μουσούρο την ιδέα για τη λεγόμενη ερασμική προφορά των αρχαίων ελληνικών. Ύστερα από τον ποιητή του Ερωτόκριτου και τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, ο Μουσούρος είναι η πιο σημαντική φυσιογνωμία που παρήγαγε η Κρήτη της Αναγέννησης. Οι τρεις τους συναποτελούν την Αγία Τριάδα των γραμμάτων και των τεχνών, την οποία μάς χάρισε το ευλογημένο νησί. Μαζί με την επιχείρηση του Άλδου, ήκμασαν στην πολιτεία του Αγίου Μάρκου και άλλα τυπογραφεία, με Έλληνες ιδιοκτήτες. Ένα από τα ξακουστότερα, παρά το βραχύβιο της λειτουργίας του, ιδρύθηκε από δύο Ρεθυμνιώτες, τον Νικόλαο Βλαστό και τον Ζαχαρία Καλλιέργη. Εκεί τυπώθηκε το 1499, πάλι με επιμέλεια του Μουσούρου, το μνημειώδες Μέγα Ετυμολογικόν, πελώριο βυζαντινό συμπίλημα, που οι πολύτιμες αρχαιογνωστικές πληροφορίες του αντισταθμίζουν τις παιδαριώδεις γλωσσολογικές του πλάνες. Είναι ο πρώτος έντυπος τόμος που βγήκε αποκλειστικά από ελληνικά χέρια, καθώς όλο το προσωπικό της επιχείρησης του Βλαστού και του Καλλιέργη ήταν Ρωμιοί. Κατά τους επόμενους αιώνες, μέχρι και τη δεκαετία του 1850, λειτούργησαν αρκετά ακόμη ελληνικά τυπογραφεία (των Γλυκήδων, του Νικολάου Σάρου, του Δημήτριου Θεοδοσίου, του Αγίου Γεωργίου), από τα οποία κυκλοφόρησαν συνολικά χιλιάδες ελληνόγλωσσοι τίτλοι. Σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας η Βενετία ήταν το σημαντικότερο και πιο καρπερό κέντρο της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής. Εκτός από κλασικά κείμενα και λειτουργικά βιβλία, σαν το Ψαλτήρι και την Οκτώηχο, τυπώθηκαν εκεί επανειλημμένα, σε δεκάδες επανεκδόσεις, τα δημοφιλέστερα έργα της δημώδους ελληνικής γραμματείας: ο Ερωτόκριτος και η Φυλλάδα του Μεγαλέξαντρου – τα δίδυμα θεμέλια της νεότερης μυθιστορικής μας παράδοσης. Η άνθιση των γραμμάτων στη Γαληνοτάτη παρακίνησε από νωρίς τα μέλη της ελληνικής παροικίας να φροντίσουν για τη μόρφωση των τέκνων τους. Από τα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα λειτουργούσε κοινοτικό σχολείο στοιχειώδους εκπαίδευσης. Τούτο ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του τοπικού Μητροπολίτη Γαβριήλ Σεβήρου και συναγωνιζόταν το ελληνικό σχολείο της Ρώμης, που είχε συσταθεί από τον Πάπα. Το 1665 εγκαινιάστηκε το Φλαγγίνειο ή Φλαγγινιανό Φροντιστήριο, ανώτερη σχολή που είχε σκοπό να παράσχει υψηλής ποιότητας ανθρωπιστική και ρητορική παιδεία στα πιο προικισμένα ελληνόπουλα της πόλης. Ονομάστηκε προς τιμήν του Θωμά Φλαγγίνη, πλούσιου δικηγόρου και εμπόρου, ο οποίος είχε αφήσει στη διαθήκη του κληροδότημα για τη σύσταση της σχολής. Οργανωμένο υπό τύπον κολεγίου, το Φλαγγίνειο δεχόταν τόσο εσώκλειστους υποτρόφους όσο και εξωτερικούς σπουδαστές. Οι απόφοιτοι συνέχιζαν τις σπουδές τους σε έγκριτα ιταλικά πανεπιστήμια, όπως εκείνο της Πάδοβας. Καθώς συμβαίνει συχνά με τέτοια επίλεκτα και παραδοσιακά σχολεία (από το Ήτον και την Ακαδημία Φίλλιπς Έξτερ ώς το μαγικό Χόγκγουαρτς και το Ουέλτον του Κύκλου των Χαμένων Ποιητών), αρκετοί μαθητές του Φλαγγινείου επέστρεψαν αργότερα και έγιναν δάσκαλοι στην ίδια σχολή. Άλλοι στελέχωσαν τον ελληνικό κλήρο της Διασποράς (αυτή ήταν εξαρχής η επιθυμία του Φλαγγίνη, σύμφωνα με τη διαθήκη του), ή επέστρεψαν στην υπόδουλη Ελλάδα για να συνεισφέρουν στον φωτισμό του Γένους. Ο φιλολογικός σύλλογος της σχολής, υπό την επωνυμία «Οι Αβλαβείς» (Illesi), εξέδωσε επίσης βιβλία γραμμένα από τα μέλη του, σπουδαστές ή καθηγητές: μια εκτεταμένη φιλολογική εγκυκλοπαίδεια, καθώς και συλλογές ευλαβών σονέτων, που τα καλύτερα ανάμεσά τους είναι κομψοτεχνήματα ψυχρότητας. Το Φλαγγινιανό εκπαιδευτήριο στεγάστηκε σε κομψό ιδιόκτητο μέγαρο, πολύ κοντά στην ελληνορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, επί της λεγόμενης «Πλατείας των Ελλήνων» (Campo dei Greci). Εκεί λειτούργησε αδιάκοπα μέχρι την εισβολή του Ναπολέοντα στην Ιταλία, και έπειτα με διαλείμματα μέχρι το 1905. Μισόν αιώνα αργότερα (1959) στεγάστηκε στο ίδιο κτίριο το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, που είναι μέχρι σήμερα το σκευοφυλάκιο της καρδιάς του Ελληνισμού στη Βενετία. Ορισμένα κτίσματα το έχουν στη μοίρα τους να συνδέεται η ύπαρξή τους διαχρονικά με τη μάθηση και τη γνώση. Η λογιοσύνη αιώνων διαποτίζει τις πέτρες των τοίχων και τα δοκάρια της οροφής τους. 5. Φινάλε για μια μεγάλη κυρία Ύστερα από ακμή και ευημερία τεσσάρων αιώνων, η ελληνική κοινότητα της Βενετίας δέχτηκε καταστροφικά πλήγματα εξαιτίας των Ναπολεόντειων πολέμων. Το 1797 τα στρατεύματα του Ναπολέοντα εισέβαλαν στην Ιταλία και κατέλυσαν το κράτος της Γαληνοτάτης. Αμέσως η περιουσία της ελληνικής κοινότητας κατασχέθηκε αυθαίρετα από τους Γάλλους· δεν ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία, ασφαλώς, που πρώην επαναστάτες φέρονταν σαν κοινοί ληστές. Η άλλοτε ανθηρή παροικία των Ρωμιών πτώχευσε εν μιά νυκτί και έμεινε απένταρη, σαν μικρομεσαίος Έλληνας καταθέτης την επαύριο του Grexit. Αν και καταβλήθηκαν προσπάθειες, καθ’ όλη τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα, να ορθοποδήσει και να ανασυγκροτηθεί η ελληνική κοινότητα, είχε αρχίσει η αμείλικτη πορεία της πτώσης. Στον νέο κόσμο που προέκυψε, στη μετά τον Ναπολέοντα εποχή, η Βενετία έχασε οριστικά τα πρωτεία της στην εμπορική και επιχειρηματική δραστηριότητα. Δεν ήταν πια η ισχυρή κεφαλαιοκρατική δύναμη που όργωνε με τα πλοία της τη Μεσόγειο και κρατούσε τις θέσεις-κλειδιά ανάμεσα στην Αδριατική και στο Κρητικό Πέλαγος. Άρχισε τότε να μεταμορφώνεται σιγά-σιγά στο ραγισμένο είδωλο που επρόκειτο να γίνει κατά την εποχή του ρομαντισμού και μέχρι τα χρόνια της νεωτερικότητας: η πόλη-μουσείο, η ονειρική και λαβυρινθώδης πολιτεία των υδάτων, που προσείλκυε παρακμιακούς αισθητές, σκοτεινούς μελαγχολικούς ποιητές ή νοσηρούς ηδονοθήρες. Αυτή η νέα Βενετία δεν έφερνε πια στον νου τον κερδοσκόπο Σάιλοκ ή τον κατακτητή Οθέλλο. Στους δρόμους της κυκλοφορούσαν ο Ράσκιν και ο Σέλλεϋ, ο Άσενμπαχ και ο Σεμπάστιαν Φλάιτ. Ο Ίταλο Καλβίνο αντίκρισε την εικόνα της να διαθλάται σε απειράριθμους αντικατοπτρισμούς, σαν χίλια κομμάτια θρυμματισμένου καθρέφτη, και έτσι την αποτύπωσε στις Αόρατες Πόλεις. Ο Μέγας Αλέξανδρος συναντάει τους σοφούς ραβίνους της Ιερουσαλήμ. Μικρογραφία από τον κώδικα αρ. 5 του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, με βυζαντινή εκδοχή της Μυθιστορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου (14ος αι.). Για τη δραστήρια και δυναμική μειονότητα των Ρωμιών, που είχε το βλέμμα προσανατολισμένο στις επιχειρήσεις και στην κερδοφορία, η ατμόσφαιρα της Βενετίας δεν ήταν πια κατάλληλη. Ο Ελληνισμός της Διασποράς στράφηκε σε νέα λιμάνια, όπως η Τεργέστη και το Λιβόρνο, που υπόσχονταν ευρύτερη δικτύωση και περισσότερες ευκαιρίες για πλουτισμό. Επιπλέον, η απελευθέρωση της κυρίως Ελλάδας και η ίδρυση του νέου ελληνικού βασιλείου άνοιξε καινούργια αγορά με εξελισσόμενες προοπτικές. Η ελληνική κοινότητα της Βενετίας συρρικνώθηκε και περιέπεσε σε παρακμή. Παρ’ όλα αυτά, έστω και αν χάθηκε η οικονομική πρωτοκαθεδρία, το πνευματικό κεφάλαιο, το οποίο είχαν συσσωρεύσει οι Έλληνες στη Γαληνοτάτη με το πέρασμα των αιώνων, παρέμεινε ανέπαφο, δίχως να χάσει την αξία του. Στην αγορά του πνεύματος τα αγαθά δεν εξανεμίζονται τόσο γρήγορα, και τα γνησίως πολύτιμα αποκτήματα δεν γνωρίζουν διατιμήσεις. Τα λιγοστά μέλη της ελληνοβενετικής παροικίας προστάτευσαν αυτόν τον πολιτισμικό θησαυρό, μέσα σε χίλιες δυσκολίες, και τον παρέδωσαν εντέλει στη φύλαξη του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών. Στο πλαίσιο του Ινστιτούτου ευδοκίμησαν η έρευνα και η επιστημονική γνώση για έξι δεκαετίες, υπό την εμπνευσμένη καθοδήγηση των διευθυντών του, όπως η Σοφία Αντωνιάδη, ο Μανούσος Μανούσακας και ο Νικόλαος Παναγιωτάκης. Αυτοί ήταν όχι μόνο κορυφαίοι μελετητές και φιλόλογοι, αλλά επίσης πνευματικές προσωπικότητες με ευρύτερη εμβέλεια, με σημαντική αίγλη και επιρροή στην νεοελληνική διανόηση. Η Χρύσα Μαλτέζου ήταν ίσως η στερνή εκείνων των μεγάλων, η τελευταία Γαληνότατη, η ύστερη από τους ταγμένους κλειδοκράτορες ιππότες που φύλαγαν το Γκράαλ του Ελληνισμού στην Εσπερία. Άμποτε να αποδειχθούν αντάξιοι οι διάδοχοί της και να συνεχίσουν το τιτάνιο έργο της. Αλλιώς το πνεύμα των παλαιών ξενιτεμένων Ρωμιών κινδυνεύει να έχει την τύχη των ηρώων του Τόμας Μαν· το προσμένει ο θάνατος στη Βενετία. Ανάμεσα σε όλες τις συναρπαστικές μορφές που σημάδεψαν τη μακραίωνη ελληνική παρουσία στην πολιτεία της Αδριατικής, η Χρύσα Μαλτέζου ξεχωρίζει μία σπουδαία αρχόντισσα από τον κόσμο του ύστερου Βυζαντίου. Πρόκειται για τη μεγάλη δούκισσα Άννα Παλαιολογίνα Νοταρά, γόνο δύο κορυφαίων ευγενών οίκων της αυτοκρατορίας, η οποία κατέφυγε στη Δύση ύστερα από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Πατέρας της ήταν ο μέγας δούκας Λουκάς Νοταράς, στον οποίον αποδίδεται η δήλωση ότι «καλύτερα να βασιλέψει στην Πόλη το σαρίκι των Τούρκων παρά η λατινική καλύπτρα» – αναμφίβολα ένα από τα ατυχέστερα συνθήματα στην ιστορία του Ελληνισμού, μαζί με το «διοικεῖν τὴν πάτριον πολιτείαν» των Τριάκοντα Τυράννων και το «στην Κόκκινη Μηλιά, ω γενναίε βασιλιά» της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Όμως η ιστορία έχει την αίσθηση της ειρωνείας. Ο γέρο-δούκας Λουκάς έχασε το κεφάλι του από τους Τούρκους (χωρίς να του περάσουν το σαρίκι)· ενώ η θυγατέρα του γλίτωσε και έζησε μέχρι τα βαθιά της γηρατειά επειδή βρήκε άσυλο στην Ιταλία, ακριβώς μεταξύ των ανθρώπων που φορούσαν λατινικές καλύπτρες. Η Άννα εγκαταστάθηκε στη Βενετία το 1457, σε ένα παλάτσο κοντά στην Εκκλησία του Αγίου Ιουλιανού και στην κεντρική αγορά. Οι αρχές τής επέτρεψαν μάλιστα, σαν σπανιότατο προνόμιο, να διατηρεί ιδιωτικό παρεκκλήσι στην οικία της, για να εκκλησιάζεται κατά το ορθόδοξο τυπικό. Μαζί της έφερε από την Κωνσταντινούπολη υπέροχες εικόνες, που τις δώρισε αργότερα στην ελληνική κοινότητα, μαζί με πεντακόσια δουκάτα για την οικοδόμηση ελληνορθόδοξου ναού. Αγόραζε επίσης χειρόγραφα κλασικών έργων και χρηματοδοτούσε δαπανηρές εκδόσεις, όπως εκείνην του Μεγάλου Ετυμολογικού από το τυπογραφείο του Καλλιέργη. Δεν παντρεύτηκε ποτέ ούτε απέκτησε οικογένεια, εκτός από την ανεψιά της, την Ευδοκία Κατακουζηνού, που τη συντρόφευε στην εξορία. Τα πενήντα χρόνια που πέρασε στη Βενετία, τα αφιέρωσε στην ανακούφιση των φτωχών Ρωμιών προσφύγων και στην αναπόληση του παρελθόντος της χαμένης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Φαίνεται πως δεν έμαθε καλά τα λατινικά και τα ιταλικά, οπότε δεν επικοινωνούσε εύκολα με τους ντόπιους Βενετσιάνους. Ο κοινωνικός της κύκλος πρέπει να περιοριζόταν στους συμπατριώτες της. Μαζί τους θα χαιρόταν να κουβεντιάζει για τις μνήμες της από την Πόλη και τις δόξες τις βυθισμένες στα βάθη της Ασίας. Η μορφή της Άννας Παλαιολογίνας συγκινούσε βαθιά τη Χρύσα Μαλτέζου. Εκτός από αρκετές σελίδες στον ανά χείρας τόμο, η ίδια έχει αφιερώσει ειδική μονογραφία στη μεγάλη δούκισσα και τη μνημονεύει συχνά-πυκνά στα γραπτά της. Αναρωτιέμαι μήπως στο βάθος αισθανόταν κάποια ψυχική και πνευματική συγγένεια με την εξόριστη Βυζαντινή αρχόντισσα: μια δυνατή, πεπαιδευμένη, αριστοκρατική γυναίκα, ταγμένη να οραματίζεται τον Ελληνισμό σε περιβάλλον δύσκολο και σε αντίξοες συνθήκες. Άλλωστε, η Χρύσα Μαλτέζου γεννήθηκε και αυτή σε μια αρχαία πρωτεύουσα των Ελλήνων της Ανατολής, την Αλεξάνδρεια· και της έμελλε να γεράσει προστατεύοντας την παράδοση των Ρωμιών ανάμεσα στους Λατίνους της Δύσης.

Σύνδεση