Ο (παρ’ ολίγον) «άγιος» Μακρυγιάννης

Την αγιοποίηση του Μακρυγιάννη πρότεινε δύο φορές ο Γ. Π. Σαββίδης χωρίς να εισακουστεί από την επίσημη εκκλησία: «Επωφελούμενος από την παρουσία του Αρχιεπισκόπου Αθηνών κατέληξα στην αυτονόητη (για μένα) πρόταση να τιμούμε ως νεομάρτυρα τον αυτόκλητο “πατριδοφύλακα” Μακρυγιάννη κάθε Τρίτη Σεπτεμβρίου». Με τον Μακρυγιάννη έχω παλιούς λογαριασμούς. Ο πρώτος πάει πολύ πίσω, όταν ακόμη ήμουν αμούστακος έφηβος στη βυθισμένη ελληνική επαρχία. Θυμάμαι την ταραγμένη αντίδρασή μου μόλις έγινε το χουντικό πραξικόπημα στις 21 Απριλίου 1967. Αμέσως μετά, η οργή και η αποστροφή αναζητούσαν διεξόδους μέσα σε συνθήκες άγριας καταπίεσης. Δεν είμαι βέβαιος αν τα Απομνημονεύματα του Στρατηγού είχαν ενταχθεί ως επικίνδυνο ανάγνωσμα στα απαγορευμένα βιβλία, αυτό που θυμάμαι είναι ότι είχα ήδη αφομοιώσει, εξιδανικευμένους, τον ήρωα και τον συγγραφέα Μακρυγιάννη, στην εκδοχή του Σεφέρη. Άρχισα λοιπόν να επινοώ τρόπους αντίδρασης οι οποίοι, σε ορισμένες περιπτώσεις, με έφεραν αντιμέτωπο με ορισμένους καθηγητές και, αναπόφευκτα, με την αστυνομία. Μια τέτοια περίπτωση ήταν αυτή του Μακρυγιάννη. Θεώρησα τότε ότι ο λόγος του προσφερόταν ως το καλύτερο μέσο να μιλήσει κανείς για ελευθερία και δικαιοσύνη. Το επόμενο βήμα ήταν να διαλέξω τα σχετικά εδάφια, να τα γράψω με μεγάλα γράμματα σε λευκό χαρτόνι και να τα κρεμάσω στους τοίχους τάξεων του Γυμνασίου. Οι συνέπειες δεν ήταν αμελητέες αλλά τώρα πια ανήκουν στις καλένδες ενός μακρινού βίου που δεν ενδιαφέρει τους αναγνώστες. Αυτό που έχει σημασία είναι η επίδραση του κειμένου σε στιγμές αντιστασιακής ορμής. Ο Μακρυγιάννης, εκτός συμφραζομένων, και με επιλεγμένα χωρία, μοιάζει με παππού του Τσε Γκεβάρα. Εκεί στάθηκα τότε. Με τα χρόνια άρχισα να τον διαβάζω πιο συστηματικά και να τον βλέπω με τη διερευνητική ματιά της προϊούσας ηλικίας. Η σχέση είχε πολλές διακυμάνσεις, έγινε όμως πιο στενή όταν ανέλαβα να αναμετρηθώ με τη γενιά του ’30, και με τον πρωτομάστορα Σεφέρη, στο πεδίο της κατεστημένης αποδοχής και απήχησής τους. Οι σχετικές παρεμβάσεις μου αξιολογούν την εμπλοκή του Μακρυγιάννη στις υποθέσεις αυτής της γενιάς και, ευρύτερα, στη διαμόρφωση της μεταπολεμικής αισθητικής ιδεολογίας. Τελικά, ο νεανικός ενθουσιασμός έσβησε στην εντεινόμενη δυσπιστία για την επενέργεια του μακρυγιαννικού λόγου στην ελληνική κοινωνία. Έγραψα γι’ αυτόν με τη γνώση που φέρνει ο χρόνος αλλά και τις, ανεπαίσθητες κάποτε, μετατοπίσεις που προκαλεί. Το τελευταίο κείμενό μου δημοσιεύτηκε σε αυτές εδώ τις σελίδες[1] και μπορώ να πω ότι συνοψίζει τις απόψεις μου ικανοποιητικά. Πίστευα ότι δεν θα χρειαστεί να επανέλθω. Καθώς όμως έφτασε η στιγμή να ολοκληρώσω ένα βασανισμένο δοκίμιο,[2] η περίπτωση του Μακρυγιάννη απαιτούσε να τον ζυγίσω καλύτερα. Σε αυτή τη συγκυρία αντιλήφθηκα ότι είχα αξιοποιήσει επαρκώς τα στοιχεία που διέθετα για τον «ήρωα» και τον «συγγραφέα», όχι όμως και εκείνα που αφορούσαν τον «άγιο». Αναγκάζομαι, επομένως, να επανέλθω με τούτο το συμπλήρωμα, γιατί αλλιώς η εικόνα του Μακρυγιάννη, όπως την αντιλαμβάνομαι στη δημόσια πολυχρησία της, θα έμενε λειψή. Καθώς ο Στρατηγός παραδίδεται στο αμφιλεγόμενο μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης, φαίνεται να τον συνοδεύει η εικόνα του «αγίου» σε μια εκλαϊκευμένη, ανεπίσημη εκδοχή. Η μετάβαση από τον ήρωα στον συγγραφέα και κατόπιν στον άγιο δεν έγινε ασφαλώς μονομιάς αλλά βαθμιαία, με συγκυριακή συστοίχηση των τριών ιδιοτήτων, επιβοηθούμενη από την ανθεκτική πεποίθηση στην ελληνική κοινωνία ότι πατρίδα και θρησκεία συγκροτούν τον πυρήνα της συλλογικής ταυτότητας. Κανείς άλλος από τους αγωνιστές του παρελθόντος δεν κατάφερε να μεταφέρει τη δύναμη και τη γοητεία του προφορικού λόγου σε γραπτή αφήγηση, αναδεικνύοντας μάλιστα, ταυτόχρονα, δύο αντίθετες, αλλά γενικά αποδεκτές από την ελληνική κοινωνία, ιδιότητες: εκείνη του αδικημένου εξεγερμένου εναντίον της εξουσίας και εκείνη του υπερασπιστή των πιο συντηρητικών συστατικών του εθνικού βίου. Δεν είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς γιατί ο Μακρυγιάννης εξακολουθεί, παρά τις αναθεωρήσεις και τις επικρίσεις που υπέστη, να εμπνέει τον Έλληνα της νέας εποχής ο οποίος πατάει συνήθως σε δύο βάρκες: σε αυτή του απροσάρμοστου δικαιωματιστή και στην άλλη του ανένδοτου τοποτηρητή και τροποτηρητή της παράδοσης. Περιγράφοντας την ισχυρή μετακίνηση του Μακρυγιάννη από είδωλο σε είδωλο, αξίζει να δούμε την εποχή της δεκαετίας του ’80, μια εποχή ανέμελης αισιοδοξίας και τριτοκοσμικής παλικαροσύνης, στην οποία επικράτησαν οι πιο ανόμοιες τάσεις και οι πιο εκκωφαντικές αντιθέσεις στην ελληνική κοινωνία. Το μίγμα υπήρξε εκρηκτικό, αφού για πολλά χρόνια συνυπήρξαν οι σοσιαλιστικές φαντασιώσεις με τη δανεική ευμάρεια και ο αριστερίζων μαξιμαλισμός με την άνοδο της μετριότητας. Το φάσμα της ιδεολογικής θολούρας ενισχύθηκε και από τη δυναμική παρέμβαση ορισμένων διανοουμένων, με αριστερές κυρίως καταβολές, οι οποίοι, στο περιβάλλον αυτό, αντέδρασαν προσφεύγοντας στην παράδοση της ορθόδοξης ελληνικότητας· συνδέοντας την ιδιοπροσωπία της συλλογικής μυθολογίας με την «παραμελημένη» κληρονομιά της «καθ’ ημάς Ανατολής». Στο κέντρο της κοινωνικής παραζάλης είχε ενεργοποιηθεί μια καταλυτική αντίφαση: πολιτική και ιδεολογική αντίδραση προς τη Δύση, την ίδια στιγμή που οικονομικά και πολιτισμικά η εξάρτηση ήταν απόλυτη. Η αντίφαση εξελίχθηκε σε ομαδική αυταπάτη, στην οποία ενέδωσε και η κυρίαρχη διανόηση με διάφορους τρόπους και ανεξάρτητα από την πολιτική τοποθέτηση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον δεν πρέπει να ξαφνιάζει η διαρκής ανάκληση του Μακρυγιάννη, από το μακρινό παρελθόν, για να υπηρετήσει ανάγκες και σκοπιμότητες της πολιτικής και της ιδεολογικής επικαιρότητας. Ωστόσο, στο πεδίο της ιστορικής έρευνας, οι εξιδανικεύσεις της λογοτεχνίας και της κριτικής δεν συνάντησαν το ίδιο ευνοϊκό κλίμα, αφού υπήρξαν προσεγγίσεις που δεν υπέκυψαν άκριτα στη φωτοστεφανωμένη εργαλειοποίησή του. Ακόμη όμως και με αυτή την παραδοχή, δεν μπορεί παρά να αιφνιδιάζει η ξεκούδουνη πρόταση του, εγνωσμένου κύρους, φιλολόγου Γ. Π. Σαββίδη, ενώπιον του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Σεραφείμ, να ανακηρύξει επίσημα η Εκκλησία «Άγιο» τον Μακρυγιάννη και να εορτάζεται η μνήμη του στις 3 Σεπτεμβρίου κάθε έτους: Τα Οράματα και Θάματα προσφέρουν μια πρωτοφανή χρηστική αναστήλωση που συμπληρώνει και επεκτείνει καίρια τα Απομνημονεύματα. Χρειαζόμαστε όμως ακόμα πολλή και σύντονη εργασία νεότερων (…) για την πλήρη αποκατάσταση που δικαιούται ο Μακρυγιάννης, και την οποία έχει δικαίωμα να απαιτήσει το Έθνος. Στην αποκατάσταση αυτή μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά και η Εκκλησία μας, πριν προλάβουν να καταχραστούν και το πνευματικό κεφάλαιο του Μακρυγιάννη οι νέοι κάπηλοι του Ελληνοχριστιανισμού. Έστω και αν ομολογήσουμε πως το ηθικό ανάστημα του Στρατηγού και «πατριδοφύλακος» Μακρυγιάννη δεν είναι σύμμετρο προς εκείνο που κατά λαϊκή επιταγή αποδόθηκε στον Άγιο Νεκτάριο, ελπίζω να μη θεωρηθεί ανίερο να τιμούμε τη μνήμη του, λ.χ. στις 3 Σεπτεμβρίου, στο πλευρό νεομαρτύρων όπως ο Νικόλαος ο Παντοπώλης (23 Σεπτεμβρίου 1672), ο Μιχαήλ ο Κηπουρός (Ιούνιος 1770) ή ο Κοσμάς ο Αιτωλός (4 Αυγούστου 1779).[3] Αφορμή υπήρξε η αργοπορημένη έκδοση το 1983 ενός παραληρηματικού χειρογράφου του Μακρυγιάννη που του δόθηκε ο αποκαλυπτικός τίτλος «Οράματα και θάματα» και το οποίο έχει χρονολογηθεί ότι ανήκει στην περίοδο 1850-1852. Στη σχετική εορταστική εκδήλωση μίλησε, εκτός από τους ιστορικούς (Ν. Σβορώνος, Β. Σφυρόερας) και τον εκπρόσωπο του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας (Σ. Π. Παναγόπουλος), και ο Γ. Π. Σαββίδης. Όταν πρωτοδιάβασα την πρότασή του, την εξέλαβα για ειρωνική υπερβολή, με πλάγια απόβλεψη στη στηλίτευση των ακμαζόντων τότε νεορθόδοξων κηρύκων. Ή πάλι, σκέφτηκα, μπορεί να ήθελε να εντυπωσιάσει το κοινό του με μια χειρονομία που κανείς δεν περίμενε, με μια παρέμβαση εκκεντρική· συντονισμένη ωστόσο με το κλίμα του εθνοπατριωτισμού της εποχής. Δεν ήταν εύκολο να πιστέψω ότι εννοούσε κυριολεκτικά αυτό που πρότεινε. Γνωστή δυσκολία παραδοχής όταν κάποιος που δεν περιμένουμε λέει κάτι που δεν φανταζόμαστε. Αργότερα όμως, καθώς σκόνταψα στο κείμενό του «Η προσευχή του Μακρυγιάννη»[4], κατάλαβα ότι έπεσα έξω, ότι η παλαιά του πρόταση έγινε με απόλυτη σοβαρότητα, χωρίς παιγνιώδη διάθεση. Μολονότι, επομένως, το αρχικό κείμενο αναδημοσιεύτηκε το 1994, δηλαδή δέκα χρόνια αργότερα, ο Σαββίδης όχι μόνο επιμένει στην «αυτονόητη» αναγκαιότητα της παρέμβασής του αλλά υπερθεματίζει για την ορθότητά της, με το φάλτσο επιχείρημα ότι όσοι τον επέκριναν (εξ ευωνύμων) δεν ενοχλούνται που ο (κατά τα άλλα «ευσεβής») Ρίτσος μίλησε για την «αγία κάρα» του Άρη Βελουχιώτη: Επωφελούμενος από την παρουσία του Αρχιεπισκόπου Αθηνών κατέληξα στην αυτονόητη (για μένα) πρόταση να τιμούμε ως νεομάρτυρα τον αυτόκλητο «πατριδοφύλακα» Μακρυγιάννη κάθε Τρίτη Σεπτεμβρίου. Η πρόταση αυτή προκάλεσε τόσες απροσδόκητες αντιδράσεις, ιδίως από την πλευρά ατόμων που πρόθυμα παραχωρούν στον πράγματι ευσεβή Ρίτσο την ποιητική άδεια να μνημονεύει την «αγία κάρα» του Άρη Βελουχιώτη.[5] Πρέπει να πω (χωρίς καμιά σαρκαστική πρόθεση) ότι με άφησε άναυδο η αστοχία του συσχετισμού από έναν έμπειρο φιλόλογο όπως ο Σαββίδης. Η αστοχία δεν μπορεί να ήταν τυχαία, γιατί στην πραγματικότητα βασίζεται σε σκόπιμη απόκρυψη. Ποια είναι αυτή; Μα η αποσιώπηση ότι το εκτενές ποίημα του Ρίτσου, με τίτλο «Το υστερόγραφο της δόξας», γράφτηκε το 1945, με αφορμή τον θάνατο του Βελουχιώτη, και δεν έχει καμιά σχέση με επίσημη πρόταση αγιοποίησης του ελασίτη καπετάνιου. Καμιά μορφή ποιητικής ηρωοποίησης ή αγιοποίησης δεν μπορεί να εκληφθεί κυριολεκτικά και, αυτονοήτως, δεν μπορεί να τεθεί απέναντι σε μιαν άκρως ιδεολογική και πολιτική πρόταση. Επιπλέον, η χρήση του επιθέτου «άγια κάρα» (και όχι «αγία») έχει να κάνει με μια συνηθισμένη μεταφορική χρήση στην ελληνική γλώσσα (φερειπείν: «άγιος άνθρωπος», εννοώντας «καλός άνθρωπος»). Ο Ρίτσος μπορεί να εξιδανικεύει τον Βελουχιώτη, με όλα τα σύνεργα της λαϊκής παράδοσης και της κομμουνιστικής φρασεολογίας, σε καμιά όμως περίπτωση δεν παρουσιάζει σαν «άγιο» τον Βελουχιώτη ούτε τον προτείνει για αναγνώριση (έστω ποιητική αδεία). Υπάρχουν άφθονες θρησκευτικές συνηχήσεις στην ανάδειξη του λαϊκού ήρωα στο συγκεκριμένο ποίημα, είναι όμως εντελώς άσχετες με την εκκλησιαστική αγιοποίησή του. Ιδού ένα σχετικό απόσπασμα: Άρη μεθαύριο σα λουφάξουν τα τσακάλια με μια πέτρα σφηνωμένη στα δόντια τους και μπει το φως μέσα στο δίκιο του έτσι που μπαίνει το σπαθί στη θήκη του και τ’ άρματά σου πάρουνε τη θέση τους πάνου στης ιστορίας το τζάκι τότες θα πάρει κι ο λαός μας μες στα χέρια του την άγια κάρα σου και θα κινήσει η λιτανεία στους φωτισμένους δρόμους κάτου απ’ τον άγιο φανοστάτη των Τρικάλων δίπλα στου Γοργοπόταμου τις νιολουσμένες πικροδάφνες κι έτσι θα φεύγουν με σημαίες μέσα στον ήλιο. Θα ήθελα να μην προχωρήσω σε πιο αναλυτική εξήγηση της σαββίδειας εκτροπής. Πρόκειται άλλωστε για ζήτημα που θα έπρεπε να απασχολήσει τους μελετητές και μαθητές του έργου του. Και δεν είναι λίγοι. Κρατώ όμως για την ώρα μια απορία: γιατί έως σήμερα (από όσο γνωρίζω) δεν κρίθηκε αρμοδίως αυτή η πρόταση; Γιατί ακόμη και όσοι (κυρίως εξ ευωνύμων) αντιμετωπίζουν δύσπιστα ή αρνητικά την ειδωλοποίηση του Μακρυγιάννη, δεν ερεύνησαν και αυτή την περίπτωση με τα συμφραζόμενά της; Γιατί, πέρα από μια σύντομη αναφορά σε αυτήν ή από ένα βιαστικό σχόλιο, δεν είχαν τίποτε πιο χρήσιμο να πουν για μια τέτοια ανοίκεια έξαρση θρησκευτικο-πατριωτικού λαϊκισμού; Θεωρώ ότι πρόκειται για δικαιολογημένη απορία· και δεν απευθύνεται βέβαια στους βολεμένους κεκράχτες ή στους ευλύγιστους θεράποντες της κεκμυίας φιλολογίας που συμπορεύονται με την πιο φθαρμένη, την πιο παρακμιακή μορφή κριτικής σκέψης· ούτε επίσης απευθύνεται στους αποτυφλωμένους θρησκόληπτους. Δεν μπορώ όμως να μην επιμείνω: όταν σε επικρίνουν για τη συγκεκριμένη πρόταση, δεν είναι τουλάχιστον σόλοικο να επικαλείσαι τον Ρίτσο ευνοϊκά, αφού γνωρίζεις ότι ανήκει στο στρατόπεδο των επικριτών σου; Αφήνω τους συσχετισμούς και τα συμπεράσματα στους έμπειρους αναγνώστες, που δεν αρκούνται στον αφρό της σκέψης. Όπως ήταν αναμενόμενο, η εμφάνιση, σε αυτή τη συγκυρία, ενός Μακρυγιάννη μυστικοπαθούς, θρησκόληπτου και φαντασιόπληκτου πρόσφερε στους ευλαβείς θαυμαστές του την ευκαιρία να αναδείξουν εμφαντικότερα τη στενή σχέση της θρησκείας με τον ελληνοχριστιανικό πατριωτισμό και την «ουσία» της εθνικής ταυτότητας. Αν ένας φιλόλογος θεώρησε εύλογη την ανακήρυξη του Μακρυγιάννη σε άγιο, ποιος θα μπορούσε να ψέξει τους ανθρώπους της εκκλησίας ή τους θρησκευόμενους φονταμενταλιστές της διανόησης για κάτι παρόμοιο; Στην ίδια χρονική στιγμή, επομένως, και με αφορμή τους οραματισμούς του Μακρυγιάννη, προτείνεται και από την πλευρά αυτή ένας «άγιος με σπαθί», όπως τον αποκάλεσε ο Μοναχός Θεόκλητος, Διονυσιάτης.[6] Βέβαια η επίσημη εκκλησία δεν εισάκουσε το αίτημα και δεν προχώρησε στην αγιοποίηση του Στρατηγού. Υπήρξαν μάλιστα και αντιδράσεις από τους κόλπους της για κάτι τέτοιο, μολονότι δεν μειώθηκε στο ελάχιστο η εκτίμηση και ο θαυμασμός για τον Μακρυγιάννη ούτε παραγνωρίστηκε η ορθόδοξη ευσέβειά του. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του π. Γεωργίου Δ. Μεταλληνού ο οποίος, σε σχετικό πρόλογό του,[7] επικρίνει ως απαράδεκτη την «αγιοποίηση» του Μακρυγιάννη, υποστηρίζοντας ότι οι οραματικές εμπειρίες του Στρατηγού δεν ήταν θεϊκές αποκαλύψεις, αλλά προϊόντα «δαιμονικής πλάνης». Χαρακτήρισε μάλιστα τις πρακτικές που περιγράφονται στα Οράματα και Θάματα ως αποκρυφιστικές και μαγικές, ξένες προς την Ορθοδοξία. Είκοσι χρόνια, όμως, αργότερα οι απόψεις του τροποποιούνται δραστικά. Τώρα «ὁ ἰδεολογικὸς κόσμος τοῦ Μακρυγιάννη συνοψίζεται καὶ ἐκφράζεται μὲ δύο παράλληλες ἔννοιες, ποὺ σ’ ὅλο τὸ ἔργο του συνυπάρχουν ἀδιαίρετα, τὴν Πατρίδα καὶ τὴ Θρησκεία. Οἱ δύο αὐτὲς θεμελιακὲς ἔννοιες εἶναι ἡ συνισταμένη τῆς ὑποστάσεώς του, ὅπως καὶ κάθε Ρωμηοῦ (Ἑλληνορθοδόξου). Γιὰ τὸν Μακρυγιάννη, καὶ τὸν ἄνθρωπο ποὺ αὐτὸς νοεῖ ὡς Ἕλληνα, πατρίδα καὶ θρησκεία “εἶναι τὸ πᾶν”. Αὐτὸ σημαίνει πὼς δὲν ἀποτελοῦν δύο ἀπὸ τὰ διάφορα στοιχεῖα τῆς ἑλληνικῆς ταυτότητας, ἀλλὰ τὴν ἴδια τὴν ταυτότητα καὶ ὕπαρξη τοῦ Ρωμηοῦ». Μπορεί η «αγιοποίηση» να έχει οριστικά αποσυρθεί από το εκκλησιαστικό πεδίο, ωστόσο οι οραματισμοί του Στρατηγού δεν θεωρούνται έργο δαιμονικό αλλά βαθιά εξομολόγηση ενός γνήσιου χριστιανού: «Δὲν πρόκειται γιὰ κάποια ἐγωπαθολογικὴ ἔπαρση, ἀλλὰ γιὰ πατριωτικὴ αὐτοέξαρση. Γιατὶ αὐτό, ποὺ τελικὰ ὑπερισχύει, δὲν εἶναι ἡ ἀτομικὴ δόξα, ἀλλὰ ἡ ἐν Χριστῷ δόξα τῆς Πατρίδος».[8] Τώρα πια γνωρίζουμε ότι η αγιοποίηση δεν ευδοκίμησε και έμεινε στο επίπεδο της γραφικής πιθανότητας, εντάθηκε όμως η σύνδεση του ήρωα με τη θρησκεία ως ταυτοτικό γνώρισμα. Και, όπως συμβαίνει σε παρόμοιες περιστάσεις, μια συμβατική άρνηση δεν προδικάζει την κοινωνική αποδοχή. Ο Μακρυγιάννης δεν γιορτάζεται σαν άγιος, στη συνείδηση όμως του κόσμου έχει καθιερωθεί ως μορφή μάρτυρα με φωτοστέφανο αγιοσύνης. Ένα είδος Κοσμά του Αιτωλού εν όπλοις. Κάπου εδώ κλείνει ο κύκλος της μεταπολιτευτικής διόγκωσης που ανέδειξε το μακρυγιαννικό φολκλόρ και επανέρχεται η τριμερής ισορροπία στα ίχνη του παρελθόντος, συνοδευμένη όμως τώρα και από κάποιες ψύχραιμες και πιο τεκμηριωμένες θεωρήσεις.[9] Μολονότι έγιναν και κάποιες άλλες προσπάθειες αποκαθήλωσης του στρατηγού, αυτές κινήθηκαν περισσότερο στο επίπεδο ενός ασαφούς ηθικισμού και ενός συναισθηματικού αντιρρητισμού και λιγότερο στο επίπεδο της αναθεωρητικής κριτικής. Αυτό που δεν έπαψε ποτέ να ισχύει είναι η επιρροή της αισθητικής ιδεολογίας, η οποία βασίζεται σε δύο πράγματα: στη μεταφυσική της ιστορίας και στην υπέρβαση της υλικότητας που συγκροτεί την ανθρώπινη κατάσταση. Η ρητορική του αισθητικού είναι μια από τις ισχυρές ιδεολογικές παραλλάξεις της πραγματικότητας, την οποία υποστηρίζει η παραποίηση του ιστορικού χρόνου. Κάτι τέτοιο απαιτεί απόλυτες γενικεύσεις και συστηματική απόκρυψη της παραγωγής νοήματος με τη χρήση ολισθηρών εννοιών όπως: «λαός», «φυλή», «Γένος», «λαϊκή ψυχή», «παράδοση», «ταυτότητα», «ελληνισμός», «ελληνικότητα». Αντίθετα, η κριτική θεώρηση της αισθητικής ιδεολογίας απαιτεί να υποβληθούν σε ενδελεχή έλεγχο όλες αυτές οι έννοιες και μαζί τους να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο η πολιτική εξιδανικεύεται και μετασχηματίζεται σε αισθητικό αντικείμενο ή σε ομαδικό θέαμα. Αυτή η διαδικασία δεν είναι εύκολα αντιληπτή, γιατί το «ωραίο» της τέχνης γίνεται ανεπαίσθητα το «φυσικό» της κοινωνίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις η αναγωγή στο «αισθητικό» μπορεί να οδηγήσει σε ιδεολογικές αναπαλαιώσεις με απώτερη κατάληξη τον αισθητικό εθνικισμό. Γενικά, ωστόσο, το «αισθητικό» επενδύει την ιδεολογία με την ανάλογη ρητορική, την οποία όμως δεν αποδίδει στη γλωσσική λειτουργία της ερμηνείας αλλά στη συνείδηση ή στην ψυχή ή στο πνεύμα. Τελικά, το ζήτημα της αισθητικής ιδεολογίας είναι πολιτικό. Ακριβέστερα: είναι ζήτημα πολιτικής χειραγώγησης. Μετατρέποντας τα κοινωνικά ζητήματα σε αισθητικές παραστάσεις, αφαιρούμε από τη συζήτηση τρία σημαντικά πράγματα: το βάρος της ιστορίας, την αμεσότητα της πολιτικής και την επιρροή της ιδεολογίας. Στην περίπτωση του Μακρυγιάννη συνέβη ακριβώς αυτό. Η προβολή του συγγραφέα έγινε με την προσφυγή στην αισθητική ιδεολογία, η οποία εξακολουθεί να δρα έως σήμερα με τις εξιδανικευτικές/ωραιοποιητικές της αντανακλάσεις. Από τις διεργασίες μιας τέτοιας τροπής δεν πρέπει να εξαιρέσουμε τη γενιά του ’30, και ιδιαίτερα τον Γιώργο Σεφέρη. Έτσι, αποκτά άλλο νόημα μια δήλωσή του στη δεκαετία του 1950: «Έπειτα ο Καβάφης, σε δύσκολες περιστάσεις, δεν είναι αρκετά γερός για να βοηθήσει. Αν με ρωτούσες ποιον θα έλεγα “γερό” (…) θα ονόμαζα αυθόρμητα τον Μακρυγιάννη».[10] Ο «Μακρυγιάννης» ανήκει στα σημαντικά «κεφάλαια» της νεοελληνικής κοινωνίας. Είναι όμως ένα κεφάλαιο που έχει υποστεί εκτεταμένη φθορά από την υπερβολική και βίαιη χρήση. Υπερβολική είναι η χρήση που βασίζεται στην ευκολία, βίαιη εκείνη που τον μετατρέπει σε εικόνισμα. Στη σημερινή εξεικόνιση του Μακρυγιάννη οι πιο ανθεκτικές επιβιώσεις είναι η αισθητική ιδανίκευση της γενιάς του ’30 και ο αισθητικός λαϊκισμός της μεταπολίτευσης. Κάθε άλλη επιβίωση υποχωρεί μπροστά σε αυτές. Η ελληνική κοινωνία συγκινείται με τον «καημένο Μακρυγιάννη» του τραγουδιού και συνομιλεί με τη «λαϊκή ψυχή» του αγωνιστή/συγγραφέα. Η προσφυγή στον Στρατηγό απέχει δραματικά από κάποια διαδικασία αυτογνωσίας. Η αναφορά στον συγγραφέα αφορά την κληρονομιά του Σεφέρη. Η επίκληση του αγίου συγκινεί τους νοσταλγούς ενός εκλεκτού υπερφυούς ελληνισμού. Η απόσταση που μας χωρίζει από τον Μακρυγιάννη αυτής της παράδοσης δεν είναι τόσο μεγάλη όσο φαίνεται. Ακόμη πιο μικρή είναι η απόσταση από τη φεστιβαλική έξαψη και τα αποκριάτικα φερσίματα της μεταπολίτευσης. Αυτός ο Μακρυγιάννης, τώρα πια, δεν υπάρχει παρά μόνον ως ομοίωμα, ως πολλοί Μακρυγιάννηδες που έχουν γίνει έρμαιο σε επιτήδεια χέρια. Για όσους δεν γοητεύονται από τις παραλλάξεις του ομοιώματος, εξακολουθεί να επιμένει η απορία: αυτό που έρχεται από το παρελθόν είναι «ένα αδειανό πουκάμισο» ή ένας αδικημένος «άγιος»; Ή μήπως μια ακόμη απόδειξη πνευματικής ολιγωρίας; [1] Δημήτρης Δημηρούλης, «Μακρυγιάννης, ο ήρωας, ο συγγραφέας, ο άγιος», The Αthens Review of Books, τχ. 126 (Μάρτιος 2021). [2] Δημήτρης Δημηρούλης, Ελληνικός Μοντερνισμός ή Γενιά του ’30; (υπό έκδοση). [3] Βλ. Γιώργος Σαββίδης, «Γραμματολογική παρουσίαση του Οράματα και θάματα», στο Κείμενα για τα Οράματα και θάματα του Μακρυγιάννη, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1984, σ. 26. [4] Γ. Π. Σαββίδης, Τράπεζα Πνευματική, Πορεία, Αθήνα 1994, σ. 111-136. [5] Ό.π., σ. 111. [6] Ο Στρατηγός Μακρυγιάννης, Πατέρας και Δάσκαλος του Γένους, Ακρίτας, Αθήνα 1984. [7] Βλ. Δ. Γ. Ρουμπάνης, Οράματα και Θάματα ή πώς παγιδεύεται ο Στρατηγός Μακρυγιάννης, Σμίλη, Αθήνα 1993. [8] Βλ. σχετικά Πρωτοπρ. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός, «Ο Στρατηγός Ι. Μακρυγιάννης και η Ελληνορθοδοξία», Ορθόδοξος Τύπος, 25 Οκτωβρίου 2013. [9] α) Σπύρος Ασδραχάς, «Γιάννης Μακρυγιάννης: Περί της αισθητικής διάστασης της γραφής του και της εγγραμματοσύνης του», διάλεξη στο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών (ΙΝΕ)/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (ΕΙΕ), 18 Μαΐου 2004, β) Γ. Γιαννουλόπουλος, Διαβάζοντας τον Μακρυγιάννη. Η κατασκευή ενός μύθου από τον Βλαχογιάννη, τον Θεοτοκά, τον Σεφέρη και τον Λορεντζάτο, Πόλις, Αθήνα 2003, γ) Ν. Θεοτοκάς, Ο βίος του στρατηγού Μακρυγιάννη. Απομνημόνευμα και ιστορία, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2012, δ) Γιώργος Κόκκινος, Ο Μακρυγιαννισμός. Τραγούδια για τον Μακρυγιάννη, Θίνες, Αθήνα 2022. [10] Ο Καβάφης του Σεφέρη (επιμ. Γ. Π. Σαββίδης), τ. Α΄, Ερμής, Αθήνα 1984, σ. 130.

Ο (παρ’ ολίγον) «άγιος» Μακρυγιάννης

Σύνδεση