Γιατί «η Δύση»;

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Georgios Varouxakis, The West: The History of an Idea [Η Δύση: Η ιστορία μιας ιδέας], Princeton University Press, 2025, σελ. 491 Η κριτική ανάγνωση του Γιούρι Σλέζκιν που ακολουθεί αποτελεί μια μεθοδική προσπάθεια ιστορικού αναθεωρητισμού που υιοθετεί πλήρως τα γεωπολιτικά αφηγήματα του Κρεμλίνου. Παρουσιάζοντας τη «Δύση», από την πρώτη κιόλας φράση του, ως μια κατασκευή που ετεροκαθορίζεται μόνο σε σχέση με τη Ρωσία, ο Σλέζκιν εξωραΐζει τη ρωσική επιθετικότητα και εμφανίζει τον ρωσικό ιμπεριαλισμό ως κάτι σχεδόν φυσικό ή αναπόφευκτο – ένα ιστορικό και πολιτισμικό αντίβαρο το οποίο Δύση οφείλει απλώς να αποδεχθεί. Αυτή η ιδέα καταρρίπτεται εύκολα από την ανάλυση του Γεωργίου Βαρουξάκη για την εξέλιξη των δυτικών αξιών. Η ευθυγράμμιση του Σλέζκιν με την ρωσική προπαγάνδα κορυφώνεται στην υιοθέτηση της ρητορικής της για την Ουκρανία, αντιστρέφοντας την πραγματικότητα και μετατρέποντας τα θύματα της εισβολής σε θύτες. Παράλληλα υποβαθμίζει την κυριαρχία των Βαλτικών χωρών, παρουσιάζοντάς τες όχι ως προϊόντα εθνογένεσης αλλά ως φορείς μιας δήθεν «ρωσοφοβίας» την οποία επιπλέον εργαλειοποιεί η ΕΕ, ενώ μιλάει για την «ιστορική ανωμαλία του ρόλου του ΝΑΤΟ» και την δήθεν ανύπαρκτη ρωσική απειλή. Επίσης προβάλλει τον ανυπόστατο ισχυρισμό ότι δήθεν «Τα μόνα κράτη που δηλώνουν ότι υπερασπίζονται τον Δυτικό πολιτισμό είναι το Ισραήλ και η Ουκρανία, ενώ νωρίτερα ήταν η Νότια Αφρική επί Εθνικού Κόμματος», δηλαδή η Ν. Αφρική του απαρτχάιντ! Ωστόσο το κείμενο είναι χρήσιμο διότι μας βοηθάει να καταλάβουμε πώς δομούνται τα πιο «εξελιγμένα» ρωσικά αφηγήματα στον σύγχρονο πόλεμο των ιδεών και πώς, με αφορμή την στρεβλή παρουσίαση ενός νέου βιβλίου, η «αποδόμηση» μπορεί να μετατραπεί σε όπλο όταν εφαρμόζεται μονομερώς στον Δυτικό πολιτισμό, αφήνοντας το οικοδόμημα του «ρωσικού πολιτισμού» στο απυρόβλητο. ― ARB «Η Δύση» οφείλει την ύπαρξή της στη Ρωσία. Στα τέλη του 18ου αιώνα, η Λατινική Χριστιανοσύνη είχε γίνει «Ευρώπη». Η Ευρώπη, από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου, επεκτάθηκε μέχρι την Αγία Πετρούπολη, αλλά οι περισσότεροι Ευρωπαίοι δεν θεωρούσαν τη Ρωσία ισότιμη. «Η Δύση», σύμφωνα με την «ιστορία μιας ιδέας» του Γεωργίου Βαρουξάκη, αποδείχθηκε μια κατάλληλη λύση. Αφού η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και η Χριστιανική Εκκλησία χωρίστηκαν σε «Δυτικά» και «Ανατολικά» τμήματα, οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνταν περιστασιακά ως πολιτικές και εκκλησιαστικές συντομεύσεις, αλλά όχι ως συλλογικές ταμπέλες. Οι Βυζαντινοί αποκαλούσαν τους εαυτούς τους «Ρωμαίους», ήταν γνωστοί στους περισσότερους ξένους ως «Έλληνες» και αποκαλούσαν τους Ρωμαιοκαθολικούς «Λατίνους» και μερικές φορές «Φράγκους». Οι Δυτικοί Χριστιανοί δεν είχαν πρόβλημα να είναι Λατίνοι και μερικές φορές Φράγκοι, αλλά δεν ήταν τόσο σίγουροι ως προς το ποια ήταν η καλύτερη ονομασία για εκείνους. Υπήρχε μια Δύση (αυτοκρατορική, γεωγραφική, χριστιανική), αλλά δεν υπήρχαν «Δυτικοί». Η Ευρώπη συνήθως χωριζόταν σε Βόρεια και Νότια. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο Βρετανός Πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ, ο Πρόεδρος της Φινλανδίας Αλεξάντερ Στουμπ, ο Πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ντόναλντ Τραμπ, ο Γάλλος Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, η Ιταλίδα Πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, ο Γερμανός Καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς και ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε σε «οικογενειακή φωτογραφία» στον Λευκό Οίκο στις 18 Αυγούστου 2025. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / AARON SCHWARTZ / POOL Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν μετά την ήττα της Μεγάλης Στρατιάς από τη Ρωσία το 1812, η οποία επεκτάθηκε προς τα δυτικά κατακτώντας τη Φινλανδία και το Δουκάτο της Βαρσοβίας, συγκρότησε τον μεγαλύτερο στρατό της ηπείρου και έγινε ο ακρογωνιαίος λίθος και τελικά ο «αστυνομικός» του συστήματος των ευρωπαϊκών κρατών. «Οι Ρώσοι», έγραψε η Μαντάμ ντε Σταλ μετά το ταξίδι της στη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη, «έχουν, κατά τη γνώμη μου, πολύ μεγαλύτερη ομοιότητα με τους λαούς του Νότου, ή μάλλον της Ανατολής, παρά με εκείνους του Βορρά». Ο Ανρί ντε Σαιν-Σιμόν πρότεινε μια «Δυτικοευρωπαϊκή» ομοσπονδία χωρίς τη Ρωσία· ο Αββάς ντε Πρα πρότεινε μια ομοσπονδία εναντίον της. Ο Μαρκήσιος ντε Κυστίν, στο βιβλίο του Η Ρωσία το 1839 (La Russie en 1839), προειδοποίησε για τα σχέδια του Τσάρου να υποτάξει τη «Δύση». Αλλά ήταν ο επινοητής της κοινωνιολογίας, του θετικισμού, του αλτρουισμού και της «θρησκείας της Ανθρωπότητας», ο Ωγκύστ Κοντ, ο οποίος αξιοποίησε –και τελικά καθιέρωσε ως συνήθεια– την αναφορά στη «Δύση» ως μια πολιτιστική κοινότητα με κοινή ιστορία. Ο όρος «Χριστιανοσύνη» θα μπορούσε να ερμηνευθεί με τρόπο που να περιλαμβάνει τη Ρωσία και να εστιάζει μόνο σε ένα από τα πολλά στοιχεία που διαμόρφωσαν αυτό που ο ίδιος αποκαλούσε «πρωτοπορία της ανθρωπότητας»: «τα πέντε προηγμένα έθνη, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία, τη Βρετανία και τη Γερμανία, τα οποία, από την εποχή του Καρλομάγνου, ανέκαθεν αποτελούσαν ένα πολιτικό σύνολο». Η «Ευρώπη» είχε το δικό της πρόβλημα με τη Ρωσία, ενώ εξαιρούσε τα υπερπόντια οχυρά της πρωτοπορίας. Η μόνη ονομασία που παρέπεμπε στις σχετικές κοινές ρίζες χωρίς να αφήνει περιθώρια για ανεπιθύμητες καταχρήσεις ήταν το l’Occident – «η Δύση». Μια μελλοντική «Δυτική Δημοκρατία» [République Occidentale] με πρωτεύουσα το Παρίσι θα αποτελούσε τον πυρήνα μιας ενωμένης ανθρωπότητας και θα βοηθούσε στην υπέρβαση της «δυτικής ασθένειας», η οποία προήλθε από τον Προτεσταντισμό, τον ντεϊσμό και τον σκεπτικισμό και συνίστατο «σε μια συνεχή εξέγερση της ατομικής λογικής εναντίον όλου του ιστορικού παρελθόντος [η παράδοση με την ευρύτερη έννοια]». Οι μαθητές του Κοντ βοήθησαν στη διάδοση της ιδέας. Ο κορυφαίος βρετανός θετικιστής, Ρίτσαρντ Κόνγκριβ, υποστήριξε το 1866 ότι η ευρωπαϊκή τάξη που βασιζόταν στη Συνθήκη της Βιέννης του 1815 είχε ξεπεράσει τη χρησιμότητά της. «Η απομάκρυνση της Ρωσίας από το σύστημα είναι η πρώτη μεγάλη διόρθωση», έγραψε. «Είναι μια Ανατολική, όχι μια Δυτική δύναμη», στον βαθμό που δεν είχε συμμετάσχει στην «πνευματική καλλιέργεια της Ελλάδας», στην κοινωνική ζωή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, στην «καθολική-φεουδαρχική οργάνωση της μεσαιωνικής Ευρώπης» και στις επαναστατικές αναταραχές των τελευταίων αιώνων. Οι περισσότεροι Γερμανοί συγγραφείς που ασπάστηκαν τη «Δύση» θεωρούσαν ότι το καθήκον τους ήταν ο έλεγχος των ανατολικών συνόρων. Όπως το έθεσε το 1853 ο Γκούσταβ Ντίζελ [1814-1882], ο κυριότερος γερμανός ειδικός για το «Ανατολικό Ζήτημα», το ρωσικό κράτος γινόταν «όλο και πιο απειλητικό για την ανεξάρτητη ανάπτυξη των δυτικών εθνών, και ιδίως της Γερμανίας». Οι σοσιαλδημοκράτες Άουγκουστ Μπέμπελ και Βίλελμ Λίμπκνεχτ υποστήριξαν ότι, αντιδρώντας στην προσάρτηση της Αλσατίας και της Λωρραίνης από τη Γερμανία, οι Γερμανοί εργάτες ενεργούσαν «προς το συμφέρον του Δυτικού πολιτισμού ενάντια στη βαρβαρότητα των Κοζάκων». Ο Φρίντριχ Νίτσε προτιμούσε να μιλάει για «Ευρωπαίους», αλλά αντικαθιστούσε τον προσδιορισμό με έναν λιγότερο συμπεριληπτικό όρο όταν συνέκρινε την αδυναμία και την ανασφάλεια μιας κοινωνίας που δεν έχει ραχοκοκαλιά με «εκείνη τη γενναία, μη επαναστατική μοιρολατρία που εξακολουθεί να δίνει στους Ρώσους, για παράδειγμα, ένα πλεονέκτημα έναντι ημών των Δυτικών στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τη ζωή». «Ολόκληρη η Δύση», έγραψε, είχε χάσει τη βούλησή της για παράδοση, για δύναμη, για αιώνες ευθύνης που επρόκειτο να έρθουν, τη βούληση για αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών που εκτείνονται προς τα εμπρός και προς τα πίσω στο άπειρο. Αν υπάρχει αυτή η βούληση, τότε ιδρύεται κάτι σαν το imperium Romanum: ή σαν τη Ρωσία, τη μόνη δύναμη σήμερα που διαθέτει αντοχή, που μπορεί να περιμένει, που εξακολουθεί να έχει υπόσχεση – τη Ρωσία, το εννοιολογικό αντίθετο της αξιολύπητης μικροπολιτικής και νευρικότητας της Ευρώπης. Οι Αμερικανοί είχαν τις αμφιβολίες τους για τον Παλιό Κόσμο και είχαν τη δική τους Δύση να αποικίσουν και να μυθοποιήσουν, αλλά ορισμένοι μελετητές με δεσμούς με την Ευρώπη υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό την ιδέα μιας Ατλαντικής Δύσης που αντιστεκόταν στη βαρβαρότητα. Ο Μπέντζαμιν Άιντ Γουίλερ, καθηγητής ελληνικής και συγκριτικής φιλολογίας στο Κορνέλ και αργότερα πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας (απαθανατίστηκε όσο βρισκόταν εν ζωή στο Wheeler Hall, ένα τεράστιο κτίριο νεοκλασικού ρυθμού στο πανεπιστημιακό συγκρότημα του Μπέρκλεϊ), πέρασε τέσσερα χρόνια σε γερμανικά πανεπιστήμια και επέστρεψε με την προφητεία μιας τελικής αναμέτρησης μεταξύ της Ανατολής και της «Δυτικής ιδέας». Αυτή η ιδέα, έγραψε σε ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε το 1897, περιελάμβανε τα ατομικά δικαιώματα και την ισότητα ενώπιον του νόμου. Το κύριο εμπόδιο για την υλοποίησή της ήταν η Ανατολική Ρωσία με Δυτική (μετά τον Πέτρο) αμφίεση και η «απαίσια συνέπεια» της εξωτερικής της πολιτικής: «αδίστακτη ως προς το δίκαιο, απερίσκεπτη ως προς την αλήθεια, βασισμένη σε ένα σχέδιο που εκτείνεται σε πολλές γενιές, το οποίο έχει επινοηθεί με όρους παγκόσμιας αυτοκρατορίας». Τρία χρόνια αργότερα, η θέση του Γουίλερ υποστηρίχθηκε από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν Πωλ Σάμιουελ Ράινς, γιου Γερμανοαμερικανών γονιών, μαθητή του Φρέντερικ Τζάκσον Τέρνερ και μελλοντικού πρέσβη των ΗΠΑ στην Κίνα. «Η Ρωσία, ο κύριος Δυτικός εκφραστής του οριενταλισμού», έγραψε, «έχει αποκτήσει όλο και μεγαλύτερη σημασία στο μυαλό των ανθρώπων, και η παράξενη γοητεία που ασκεί η δύναμή της στη σύγχρονη πολιτική ζωή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις αντι-ατομικιστικές τάσεις του πολιτισμού της». Αν η επέκταση της Ρωσίας αφεθεί να προχωρήσει ανεξέλεγκτα, «η Αγγλία, αντιμέτωπη με εκείνη, θα βρεθεί στην ατυχή θέση της Καρχηδόνας». Ο Πρόεδρος Χάρι Σ. Τρούμαν υπογράφει τη Συνθήκη του Βορείου Ατλαντικού, η οποία σηματοδότησε την έναρξη του ΝΑΤΟ, στις 29 Αυγούστου 1949. Πίσω του (από αριστερά) οι: Σερ Ντέρικ Χόγιερ Μίλαρ (Μ. Βρετανία), Χένρικ ντε Κάουφμαν (Δανία), Γ. Ντ. Μάθιους (Καναδάς), Λούις Τζόνσον (Υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ), Βίλελμ Μούντε ντε Μοργκενστίνε (Νορβηγία), Ανρί Μπονέ (Γαλλία), Βαρόνος Ρομπέρ Σιλβερκρύς (Βέλγιο), Πέδρου Τεοτόνιου Περέιρα (Πορτογαλία), Ντιν Άτσεσον (Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ), Γιονκχίερ Ο. Ρόυχλιν (Ολλανδία) και Μάριο Λουτσιόλι (Ιταλία). Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία και Τεκμήρια (ΝΑRΑ). Μέχρι το τέλος του εικοστού αιώνα, η ιδέα του «Δυτικού Κόσμου» ως ευρωπαϊκού πολιτισμού χωρίς τη Ρωσία και με τις βρετανικές (και, ενδεχομένως, τις ιβηρικές) αποικίες είχε καθιερωθεί. Οι περισσότεροι συμφωνούσαν ότι είχε αναπτυχθεί από την κλασική αρχαιότητα και τον λατινικό χριστιανισμό, ότι όφειλε κάτι στην Αναγέννηση, την Μεταρρύθμιση και ίσως στον Διαφωτισμό, και ότι αντιπροσώπευε κάποια εκδοχή του φιλελευθερισμού. Το αντίθετο της «Δύσης» ήταν η «Ανατολή» (συμπεριλαμβανομένου του μεγαλύτερου μέρους της Ανατολικής Ευρώπης) και ο υπόλοιπος κόσμος που δεν είχε αποικιστεί από Δυτικοευρωπαίους, ανεξάρτητα από την κατεύθυνση του ορίζοντα. Οι διάφορες μη δυτικές περιοχές παρουσίαζαν διαφορετικές προκλήσεις και ευκαιρίες, αλλά καμία δεν συγκρινόταν με τη Ρωσία, η οποία τύχαινε να είναι η πιο κοντινή, η μεγαλύτερη, η ισχυρότερη και η λιγότερο προφανώς μη Δυτική, απαιτώντας επαναλαμβανόμενες ενέργειες αποξένωσης και οριοθέτησης. Οι Ρώσοι δεν είχαν αντίρρηση. Μερικοί θεωρούσαν τους εαυτούς τους Ευρωπαίους, αλλά κανείς, ούτε καν οι «δυτικόφιλοι», δεν ισχυριζόταν ότι ανήκαν στη Δύση. Ο Μεγάλος Πόλεμος απειλούσε να διασπάσει τη Δύση. Γάλλοι και Βρετανοί συγγραφείς αποκάλυψαν τη βιομηχανική βαρβαρότητα των «Ούννων». Οι Αμερικανοί που υποστήριζαν την Αντάντ εξίσωναν το «Δυτικό» με το «Ατλαντικό» και προέτρεπαν την υπεράσπιση ενός κοινού σκοπού (επειδή, όπως το έθεσε ο Γουόλτερ Λίπμαν[1], «ο πόλεμος κατά της Βρετανίας, της Γαλλίας και του Βελγίου είναι πόλεμος κατά του πολιτισμού του οποίου είμαστε μέρος»)· και ορισμένοι Γερμανοί διανοούμενοι, πιο σκανδαλωδώς ο Τόμας Μαν, ακολούθησαν τους σλαβόφιλους, θεωρώντας αρετή το να μην είναι «Δυτικοί» (με την έννοια του τεχνητού, επιφανειακού και πρακτικά εμπορικού). Η Επανάσταση των Μπολσεβίκων επανέφερε τη Ρωσία στην θέση του αρχηγού των βαρβάρων, αλλά το σοκ του πολέμου και η κρίση του φιλελευθερισμού δημιούργησαν μια σταθερή ροή προφητειών για την ημέρα της συντέλειας, εκ των οποίων καμία δεν ήταν πιο δημοφιλής ή δυσοίωνη από το Η παρακμή της Δύσης (1918) του Όσβαλντ Σπένγκλερ, έργο το οποίο υποστήριζε, με μεγάλη λεπτομέρεια, ότι η άλλοτε ισχυρή «δυτικοευρωπαϊκή-αμερικανική» κουλτούρα, που συνδέθηκε εσφαλμένα με τη Ρωσία ως αποτέλεσμα της αλόγιστης χρήσης της λέξης «Ευρώπη», είχε φτάσει σε μια εποχή στείρας γήρανσης. Ο συντηρητικός καθολικός Γάλλος δημοσιογράφος Ανρί Μασίς αντέδρασε δημοσιεύοντας το Υπεράσπιση της Δύσης (Défense de l'Occident, 1927), στο οποίο υποστήριξε ότι οι Γερμανοί ήταν πρόθυμοι να προβλέψουν το τέλος του Δυτικού πολιτισμού (και να υιοθετήσουν τη μία οριενταλιστική μόδα μετά την άλλη) επειδή η ελληνο-λατινική κληρονομιά τούς ήταν ξένη, την είχαν απορροφήσει ατελώς και ανεπαρκώς και είχαν αποτύχει επανειλημμένα στις προσπάθειές τους να υποτάξουν τους κληρονόμους της. Στη διαμάχη που ακολούθησε, η Δύση του Κοντ επέζησε χάρη στις προσπάθειες δύο περιθωριακών παραγόντων: τα αμερικανικά πανεπιστήμια θέσπισαν μαθήματα «Δυτικού πολιτισμού» (που «δημιουργήθηκαν για πρώτη φορά», σύμφωνα με τον ιστορικό Ουίλιαμ Χ. Μακνήλ, για να υποστηρίξουν «την πολεμική εμπλοκή των ΗΠΑ το 1917»), ενώ οι Ρώσοι (ας μην μιλήσουμε για τους «Σοβιετικούς») συνέχισαν να αποτελούν την πιο κοντινή και πιο τρομακτική «Ανατολή». Σύμφωνα με τον γερμανό νομομαθή Καρλ Σμιτ, η ανάληψη της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους είχε κάνει τους Ρώσους διπλά βάρβαρους, φέρνοντας κοντά δύο μεγάλες μάζες για τις οποίες οι παραδόσεις και ο πολιτισμός της Δυτικής Ευρώπης είναι εντελώς ξένες … το προλεταριάτο των μεγάλων πόλεων με τον ταξικό ανταγωνισμό του, και το ρωσικό στοιχείο που στρέφει όλο και περισσότερο την πλάτη του στην Ευρώπη. Όπως το έθεσε ο Γερμανός ιστορικός της λογοτεχνίας Ερνστ Ρόμπερτ Κούρτιους, αναφερόμενος στο βιβλίο του Μασίς, «Αν η Δύση (das Abendland) αξίζει υπερασπίσεως σήμερα, αυτό πρέπει να γίνει με τη Γερμανία, όχι εναντίον της Γερμανίας». Ο Μαν είχε καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα. Οι Ρώσοι διανοούμενοι, έγραψε το 1922, υπέφεραν από το είδος των διώξεων «που εμείς στη Δύση δύσκολα μπορούμε να διανοηθούμε». Η άνοδος του ναζισμού σήμαινε ότι η Δύση έπρεπε τελικά να υπερασπιστεί τον εαυτό της από τη Γερμανία. Το Ναζιστικό-Σοβιετικό Σύμφωνο αφαίρεσε κάθε αμφιβολία, αποκαλύπτοντας και τους δύο εισβολείς. «Μπορεί να έχει περιπλέξει τα διπλωματικά και στρατιωτικά προβλήματα του κόσμου», έγραψε ο Λίπμαν, αλλά «απλοποίησε και αποσαφήνισε σε μεγάλο βαθμό το πνευματικό πρόβλημα». Το πνευματικό πρόβλημα έγινε ξανά περίπλοκο όταν οι ναζιστές εισέβαλαν στη Σοβιετική Ένωση. Και οι δύο ισχυρίζονταν ότι πολεμούσαν τη βαρβαρότητα: οι Ναζί για χάρη μιας «Νέας Ευρώπης», οι Σοβιετικοί για χάρη του «παγκόσμιου πολιτισμού». Η Σιμόν Βέιλ αντέδρασε υποστηρίζοντας μια αναζωογονημένη Δύση εμπλουτισμένη από «τους αρχαίους πολιτισμούς της Ανατολής», ο Αλεξάντρ Κοζέβ μια λατινική Δύση με επίκεντρο τη Γαλλία και ο Ρεϋμόν Αρόν μια αγγλο-γαλλική συμμαχία για την υπεράσπιση του «φιλελεύθερου πολιτισμού». Αλλά ήταν η θέση του Λίπμαν αυτή που επικράτησε, εξισώνοντας τη Δύση με την «Ατλαντική κοινότητα» με επικεφαλής την Ουάσιγκτον. «Στη διάρκεια της ζωής της γενιάς στην οποία ανήκουμε», έγραψε το 1939, «έχει συμβεί ένα από τα μεγαλύτερα γεγονότα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η κυρίαρχη δύναμη του Δυτικού πολιτισμού έχει διασχίσει τον Ατλαντικό». Ο ψυχρός πόλεμος συνέβαλε στην εδραίωση της «Δύσης», τοποθετώντας τη Δυτική Ευρώπη υπό την στρατιωτική προστασία των ΗΠΑ και συνδέοντάς την με περισσότερη συνέπεια με τον πολιτικό και οικονομικό φιλελευθερισμό. Η ένταξη της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ το 1952 θεωρήθηκε ενέργεια γεωπολιτικού οπορτουνισμού, η αποσύνδεση της Κεντρικής Ευρώπης ως στρατηγική οπισθοδρόμηση εξωτερικά και εθνική τραγωδία εσωτερικά. Για τους Ούγγρους, τους Τσέχους ή τους Πολωνούς, έγραψε ο Μίλαν Κούντερα, «η λέξη “Ευρώπη” δεν αντιπροσωπεύει ένα γεωγραφικό φαινόμενο, αλλά μια πνευματική έννοια συνώνυμη με τη λέξη “Δύση”». Η «βαθιά σημασία της αντίστασής τους [στη Ρωσία] είναι ο αγώνας για τη διατήρηση της ταυτότητάς τους – ή, για να το θέσουμε αλλιώς, για τη διατήρηση της Δυτικότητάς τους» σε μια αυτοκρατορία «που δεν θεωρείται απλώς μια ακόμη ευρωπαϊκή δύναμη, αλλά μια μοναδική πολιτισμική οντότητα, ένας άλλος πολιτισμός»[2]. Το εγχείρημα της διαμόρφωσης και της υπεράσπισης της έννοιας της Δύσης άρεσε στους Εβραίους μετανάστες που ήθελαν να κρατήσουν «τους Αμερικανούς μέσα, τους Ρώσους έξω και τους Γερμανούς κάτω» (όπως ο πρώτος γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, ο Λόρδος Ίσμεϊ φέρεται να περιέγραψε τον σκοπό του Βορειοατλαντικού Συμφώνου). Ο Χένρι Κίσινγκερ βοήθησε στην οργάνωση του Προγράμματος Ξένων Φοιτητών της Θερινής Σχολής του Χάρβαρντ, το οποίο περιελάμβανε ένα μάθημα για τον Δυτικό πολιτισμό με σκοπό να καταδείξει ότι οι πολιτισμοί της Αμερικής και της Δυτικής Ευρώπης ήταν «απλώς κλαδιά του ίδιου δέντρου». Η Χάνα Άρεντ εντόπιζε τις ρίζες του «ολοκληρωτικού» εχθρού της Δύσης στην ίδια της την ιστορία και συνέδεσε την ελπίδα για ένα λιγότερο καταστροφικό μέλλον με τις Ηνωμένες Πολιτείες (με τη βοήθεια μιας Ευρώπης απαλλαγμένης από τον αντανακλαστικό αντιαμερικανισμό). Ο Λέο Στράους πίστευε ότι η καλύτερη εγγύηση ενάντια στη σύγχρονη βαρβαρότητα ήταν η επιστροφή στον Δυτικό πολιτισμό ως μια θυελλώδης αλλά καρποφόρα ένωση της Αθήνας και της Ιερουσαλήμ. Σε πιο πρακτικό επίπεδο, ο Μέλβιν Λάσκι και ο Μάικλ Τζόσελσον βοήθησαν στην οργάνωση του χρηματοδοτούμενου από τη CIA Συνεδρίου για την Πολιτιστική Ελευθερία κατά της Σοβιετικής Ένωσης, το οποίο κινητοποίησε εξέχοντες διανοούμενους, πολλοί από τους οποίους ήταν πρώην κομμουνιστές. Όπως το έθεσε πολλά χρόνια αργότερα ο κοινωνιολόγος Έντουαρντ Σιλς, ο ίδιος γιος Ρωσοεβραίων μεταναστών, «αυτοί οι δύο Ρωσοεβραίοι αποφάσισαν να σώσουν τον Δυτικό πολιτισμό». Ο Γάλλος φιλόσοφος Ωγκύστ Κοντ, οξυγραφία και χαλκογραφία, 19ος αιώνας. Η στάση τους ήταν, τουλάχιστον από μια άποψη, δονκιχωτική. Οι Σοβιετικοί δεν επιτέθηκαν ποτέ στον «Δυτικό πολιτισμό» (σε αντίθεση με τον καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό) και υπερηφανεύονταν για την προάσπιση των «μεγαλύτερων επιτευγμάτων του παγκόσμιου πολιτισμού», εννοώντας με τον όρο αυτό τον Δυτικό λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό κανόνα, με τη Ρωσία ως συμμετέχον μέλος που πλήρωνε τις εισφορές του. Ενώ ο Λάσκι και ο Τζόσελσον έσωζαν τον Δυτικό πολιτισμό, το μουσείο τέχνης με την μεγαλύτερη επισκεψιμότητα στη Σοβιετική Ένωση ήταν το Ερμιτάζ (που ιδρύθηκε από την Μεγάλη Αικατερίνη και ήταν αφιερωμένο στην τέχνη της Δυτικής Ευρώπης), και μερικοί από τους πιο δημοφιλείς συγγραφείς ήταν ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ, ο Τζ. Ντ. Σάλιντζερ και ο Έριχ Μαρία Ρεμάρκ. Δεν είχε μεγάλη σημασία. Οι περισσότεροι συγγραφείς, συμπεριλαμβανομένων των Άρεντ και Στράους, συμφωνούσαν ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον Δυτικό πολιτισμό δεν προερχόταν από την Ανατολή, αλλά από το εσωτερικό – όχι τόσο από τους εγχώριους επικριτές του, των οποίων ο αριθμός αυξήθηκε τη δεκαετία του 1960, όσο από ένα μοιραίο ελάττωμα στη δομή του. «Η Δύση» γεννήθηκε άρρωστη (η ομοσπονδία που είχε προτείνει ο Κοντ είχε ως στόχο να την θεραπεύσει από την ιδιόμορφη περιφρόνησή της για το ίδιο της το παρελθόν) και από τότε ήταν σε κακή κατάσταση. Ο Σπένγκλερ είχε διαγνώσει την ασθένειά της (με ένα ελαφρύ νεύμα στον Εδουάρδο Γίββωνα[3]) και, όπως το έθεσε ο Στράους, «Παρά τα σφάλματα του Σπένγκλερ» ο τίτλος του βιβλίου του αποδείχθηκε ακριβής. Ο «εκβαρβαρισμός» της Ευρώπης στον εικοστό αιώνα ήταν το αποτέλεσμα «μιας σταδιακής διάβρωσης και καταστροφής της κληρονομιάς του Δυτικού πολιτισμού», έγραψε ο Στράους. Η διάκριση μεταξύ καλού και κακού είχε αντικατασταθεί από τη διάκριση μεταξύ προοδευτικού και αντιδραστικού. Η πρόοδος ήταν μια λειτουργία της ιστορίας· η ιστορία ήταν πολύ αόριστη για να χρησιμεύσει ως πρότυπο· ως εκ τούτου, «δεν είχε απομείνει κανένα πρότυπο». Στο Αυτοκτονία της Δύσης, που εκδόθηκε το 1964, ο Τζέιμς Μπέρνχαμ απέδωσε τη φυσική «συρρίκνωση της Δύσης» σε μια πνευματική αποτυχία που συνδέεται με την «παρακμή της θρησκείας» και εξέφρασε θαυμασμό για την «εκθαμβωτική επινοητικότητα» με την οποία η «ιδεολογία του φιλελευθερισμού» κατάφερε να παρουσιάσει «την ήττα ως νίκη, την εγκατάλειψη ως πίστη, τη δειλία ως θάρρος, την υποχώρηση ως πρόοδο». Τελικά, η Σοβιετική Ένωση ήταν αυτή που πρώτη έπαψε να υπάρχει. Η ειρηνική Drang nach Osten [επέλαση προς Ανατολάς] της Δύσης βασιζόταν στην μαξιμαλιστική ερμηνεία της επικράτειάς της: η Ευρώπη, και επομένως η Δύση, ήταν τα πάντα εκτός από τη Ρωσία. Το μεγαλύτερο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης έγινε Κεντρική, οι περισσότεροι Ορθόδοξοι και Μουσουλμάνοι Ευρωπαίοι βρέθηκαν στη Δύση, και οι «αιχμάλωτοι λαοί» της Βαλτικής ακτής μετατράπηκαν από Δυτικοί στην Ανατολή σε σωτήρες της Δύσης από τους Ανατολικούς (και σε μετανάστες εργάτες στη Δυτική Ευρώπη)[4]. Στις ΗΠΑ, δύο σύγχρονοι Μπλουμ ακολούθησαν τον προκάτοχό τους από το Δουβλίνο, υπερασπιζόμενοι τη διαδοχή των βάρδων. Ο Χάρολντ εξύμνησε το ασύγκριτο δέος του Δυτικού Κανόνα με επίκεντρο τον Σαίξπηρ, τον «επινοητή του ανθρώπινου»· ο Άλαν υποστήριξε ότι η Δύση είχε επινοήσει το ανθρώπινο ανακαλύπτοντας τη λογική. Ο ένας πίστευε ότι ο κανόνας ήταν οικουμενικός επειδή ήταν μοναδικός, ο άλλος ότι ήταν μοναδικός επειδή ήταν οικουμενικός. Οι Μπλουμ έθεσαν τους όρους και έδρασαν ως οδόσημα. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα ισχυρίστηκε ότι το παρόν της Δύσης ήταν το μέλλον όλων (περιγράφοντας την διαδρομή ως «πορεία προς τη “Δανία”» και χωρίς να αφήνει επιλογή σε όσους θα προτιμούσαν να μείνουν εκεί που είναι ή να πάνε κάπου αλλού). Ο Σάμιουελ Π. Χάντινγκτον επέμενε ότι η Δύση ήταν «μοναδική, όχι οικουμενική», ότι τελείωνε εκεί όπου άρχιζε το Ισλάμ και η Ορθοδοξία, και ότι το ΝΑΤΟ έπρεπε να περιοριστεί αναλόγως (ιδίως όσον αφορά την Ουκρανία). Και οι δύο συνέδεαν τη Δύση με τη φιλελεύθερη δημοκρατία και ενέκριναν αυτή τη σύνδεση. Πολλοί διαφώνησαν: ορισμένοι υπέθεταν ότι οι δυτικές αξίες ήταν καθολικές αλλά όχι Δυτικές (τα «φυσικά» δικαιώματα είχαν γίνει «ανθρώπινα»), άλλοι ότι η Δύση ήταν μοναδική αλλά όχι φιλελεύθερη ή ότι ο δυτικός φιλελευθερισμός ήταν εξόχως αρπακτικός. Οι Γερμανοί φιλελεύθεροι, με επικεφαλής τους τον Γιούργκεν Χάμπερμας και τον Χάινριχ Άουγκουστ Βίνκλερ, συνεχάρησαν τη Γερμανία για το γεγονός ότι ήταν δυτική αλλά όχι μοναδική (οι προσπάθειες να χαράξει μια ξεχωριστή πορεία, γνωστή ως Sonderweg, οδήγησαν στο Άουσβιτς). Ο πρώην μαθητής του Χάντινγκτον, ο Τζέιμς Κερθ, υποστήριξε ότι η Δύση είχε εγκαταλείψει τον χριστιανισμό και τον φιλελευθερισμό, υιοθέτησε ένα εκλεκτικό μίγμα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πολυπολιτισμικότητας, εκφραστικού ατομικισμού και λαϊκής κουλτούρας, και μετατράπηκε σε μια παγκόσμια αντιπολιτισμική δύναμη η οποία διεξήγαγε πόλεμο εναντίον όλων των παραδοσιακών πολιτισμών, ειδικά του δικού της. Ο Μισέλ Ουελμπέκ περιέγραψε ένα πιθανό αποτέλεσμα στο μυθιστόρημά του Υποταγή[5]: το «Ισλάμ» σημαίνει υποταγή στον Θεό, «η Δύση» δεν σημαίνει τίποτα συγκεκριμένο, το μέλλον της Δύσης είναι η υποταγή στο Ισλάμ. Στο βιβλίο του Η Δύση: Η ιστορία μιας ιδέας, ο Γεώργιος Βαρουξάκης αφηγείται αυτή την ιστορία με γλαφυρότητα, ευφυΐα και ευρυμάθεια. Είμαστε πολύ τυχεροί που η πρώτη ολοκληρωμένη ιστορία της ιδέας της Δύσης είναι επίσης, για το άμεσο μέλλον, και η καλύτερη.[6] Όποιος ασχολείται με το θέμα αυτό θα ήταν σκόπιμο να το διαβάσει προσεκτικά και να το έχει πάντα πρόχειρο. Ο συγγραφέας προειδοποιεί τον αναγνώστη ότι το βιβλίο του είναι μια ιστορία του όρου και όχι της ουσίας του πράγματος, και ότι δεν είναι δυνατόν ούτε επιθυμητό να δοθεί ένας γενικός ορισμός της «Δύσης», αλλά πιστεύει προφανώς ότι ορισμένες ερμηνείες είναι πιο πειστικές από άλλες και επισημαίνει, στο τέλος του βιβλίου, ότι η ύπαρξη διαφορετικών απόψεων «δεν πρέπει να εκληφθεί ως ένδειξη ότι στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κάτι που να ονομάζεται «Δύση»». Η ανθρωπότητα, γράφει, αποτελείται από πολιτισμούς ή κοινωνίες, ευρύτερους από το έθνος ή το έθνος-κράτος, οι οποίοι διαφέρουν με αναγνωρίσιμο τρόπο μεταξύ τους· είτε κανείς επιθυμεί να τους αποκαλεί «πολιτισμούς» είτε με κάποιον άλλον όρο, δεν μπορεί να αρνηθεί την ύπαρξη τέτοιων διακρατικών ενοτήτων που μοιράζονται μεταξύ τους στοιχεία που δεν μοιράζονται με άλλες. Τα κοινά στοιχεία μεταβάλλονται, αλλά σε κάθε δεδομένη στιγμή «υπάρχουν παράγοντες που διαφοροποιούν με σαφήνεια τους πολιτισμούς ή τις κουλτούρες των διακρατικών κοινωνιών, όπως η “Δύση”, από εκείνους που βρίσκονται εκτός αυτών». Ο Βαρουξάκης δεν εξηγεί πώς προσδιορίζονται αυτοί οι παράγοντες και μόνο περιστασιακά υπαινίσσεται «ουσιώδη στοιχεία», αλλά πριν από τριάντα πέντε χρόνια, όταν δίδασκα δύο μαθήματα Δυτικού πολιτισμού κάθε εξάμηνο (χωρίς να γνωρίζω ότι ίσως έκανα κάτι ανθυγιεινό), το βιβλίο που μου άρεσε περισσότερο ήταν το Η άνοδος της Δύσης του Μακνήλ, το οποίο όριζε τον πολιτισμό ως –«πιθανώς»– τη μεγαλύτερη κοινότητα που ενώνεται από «ένα κοινό λογοτεχνικό κανόνα και προσδοκίες για την ανθρώπινη συμπεριφορά σύμφωνα με αυτόν τον κανόνα». Το πλεονέκτημα αυτού του ορισμού είναι ότι εισάγει σαφή κριτήρια· το πρόβλημα είναι ότι «η Δύση» δεν ευθυγραμμίζεται πλέον με αυτά. Κάποτε, βεβαίως, ευθυγραμμιζόταν. Για περίπου χίλια χρόνια, οι δυτικοί χριστιανοί μοιράζονταν μια ενιαία ιερή γλώσσα, μια υπερεθνική διανοητική ελίτ και έναν σταθερό χριστιανικό-κλασικό κανόνα, αποτελώντας έτσι σαφώς έναν πολιτισμό συγκρίσιμο με τον κινεζικό, τον ινδικό, τον ισλαμικό και άλλες «διακρατικές ενότητες» στις οποίες συνήθως ταιριάζει να αποδοθεί ο όρος, όπως ο Μακνήλ τον ορίζει και όπως τον υπονοεί ο Βαρουξάκης. (Τίποτε από τα παραπάνω δεν ισχύει για τον ορθόδοξο κόσμο, ο οποίος είχε μια κεντρική αυτοκρατορία –αρχικά τη Βυζαντινή, κατόπιν τη Ρωσική– αλλά δεν είχε ενότητα ως πολιτισμός). Καρλ Ι. Ρόντε, Η πομπή των φοιτητών προς την εκκλησία στις 17 Σεπτεμβρίου 1837, λόγω του ιωβηλαίου του Πανεπιστημίου Γκέτινγκεν, 1837/1838, έγχρωμη λιθογραφία. Το Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν κατά τον 18ο και 19ο αιώνα αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα στα οποία άρχισε να αποκρυσταλλώνεται η έννοια της «Ευρώπης» και της «Δύσης». Αυτή η κοινή τάξη άρχισε να καταρρέει τον 16ο αιώνα. Η αποικιακή επέκταση της Ευρώπης δημιούργησε εκατομμύρια νέους προσηλυτισμένους, στους οποίους διδάχθηκε ένας προσαρμοσμένος χριστιανισμός στα ισπανικά, τα πορτογαλικά και τις δικές τους διαλέκτους, που τυποποιήθηκαν για τον σκοπό αυτό. Οι συνδυασμένες προσπάθειες των προτεσταντών, των ανθρωπιστών και της τυπογραφίας υπονόμευσαν τη θέση της λατινικής Βίβλου στην Ευρώπη και επέτρεψαν σε ορισμένους πρώην «Λατίνους» να φτάσουν στο ίδιο επίπεδο με τους Μάγιας, τους Γεωργιανούς, τους Σλάβους και τους Κόπτες, μεταξύ άλλων, όσον αφορά την ιεροποίηση των εθνικών τους γλωσσών. Στη Γαλλία, οι νεοκλασικιστές επικράτησαν των κλασικών, η γλώσσα του Γάλλου βασιλιά έγινε η γλώσσα της γαλλικής ποίησης και η γλώσσα της γαλλικής ποίησης έγινε τα «λατινικά των σύγχρονων». Αλλά ήταν οι κύριοι αντίπαλοι της Γαλλίας, οι οποίοι ενώθηκαν το 1707 για να σχηματίσουν το Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας, αυτοί που αντέδρασαν στις αξιώσεις του Παρισιού για οικουμενισμό, χαράζοντας την συντομότερη διαδρομή προς τις εθνικές λαϊκές επαναστάσεις και την τελική διάλυση της Λατινικής Χριστιανοσύνης. Η επινόηση από τον Τζέιμς Μακφέρσον ενός Σκωτσέζου Ομήρου, του Οσσιάν, στη δεκαετία του 1760 έγινε διεθνές λογοτεχνικό φαινόμενο, πηγή έμπνευσης για τη ρομαντική επανάσταση και πρότυπο για αμέτρητες μιμήσεις. Οι ισλανδικές σάγκες, το Τραγούδι των Νιμπελούνγκεν (Nibelungenlied), το Τραγούδι του Ρολάνδου (La chanson de Roland), το Άσμα του Σιντ (Poema / Cantar de mio Cid), και το Μπέογουλφ (Beowulf), μεταξύ άλλων, προωθήθηκαν και τιμήθηκαν ως εθνικοί θησαυροί, προηγουμένως άγνωστα μεσαιωνικά χειρόγραφα ανακαλύφθηκαν ή επινοήθηκαν εξ ολοκλήρου, και προφορικές ιστορίες που εξακολουθούσαν να κυκλοφορούν συλλέχθηκαν και δημοσιεύθηκαν, είτε σχετικά πιστά ή σε εκτεταμένη επική μορφή (όπως στην περίπτωση της Καλεβάλα (Kalevala) του Ελίας Λέννροτ στην Φινλανδία). Ωστόσο, οι περισσότερες νεοσύστατες ομηρικές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Σκωτίας, ακολούθησαν το παράδειγμα της Αγγλίας, αγιοποιώντας όχι ένα συγκεκριμένο κείμενο, αλλά έναν σύγχρονο συγγραφέα αντάξιο των δημιουργημάτων του. Η σταδιακή αγιοποίηση του Σαίξπηρ έφτασε στο απόγειο της «βαρδολατρίας» (όπως την αποκάλεσε ο Τζορτζ Μπέρναρντ Σω) στο Ιωβηλαίο του Στράτφορντ το 1769. Κατά τη διάρκεια του επόμενου ενάμισι αιώνα, τα περισσότερα ευρωπαϊκά έθνη απέκτησαν τους δικούς τους αθάνατους βάρδους που πρωτοστατούσαν στις δικές τους χρυσές εποχές. Ή μάλλον, οι περισσότεροι Ευρωπαίοι έγιναν μέλη εθνών αποδεχόμενοι ορισμένους συγγραφείς ως σωτήρες τους. Οι Ιταλοί και οι Γεωργιανοί στράφηκαν στο Μεσαίωνα επιλέγοντας τον Δάντη και τον Σότα Ρουσταβέλι. Η Ισπανία, η Πορτογαλία και οι Κάτω Χώρες έγιναν έθνη της Αναγέννησης (και επανέφεραν το αυτοκρατορικό τους παρελθόν) υιοθετώντας τον Θερβάντες, τον Λουίς ντε Καμόες και τον Γιόoστ φαν ντεν Bόντελ. Οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους έσπευσαν να επιλέξουν υποψηφίους από τους ζωντανούς ή τους πρόσφατα πεθαμένους. Ο Γκαίτε και ο Σίλλερ στη Γερμανία, ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν στη Δανία, ο Ρόμπερτ Μπερνς στη Σκωτία, ο Αλεξάντρ Πούσκιν στη Ρωσία, ο Άνταμ Μιτσκιέβιτς στην Πολωνία, ο Σάντορ Πέτεφι στην Ουγγαρία, ο Μιχάι Εμινέσκου στη Ρουμανία, ο Ταράς Σεβτσένκο στην Ουκρανία, ο Κάρελ Χίνεκ Μάχα στην Τσεχία, ο Χρίστο Μπότεφ στη Βουλγαρία, ο Φραντσέ Πρεσήρεν στη Σλοβενία, ο Πάβολ Ορσάγκ Βιέζντοσλαβ στη Σλοβακία και ο Γιόνας Χάλγκριμσον στην Ισλανδία, μεταξύ άλλων, στέφθηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής τους ή λίγο μετά. Αν ο Βιργίλιος μπορούσε να γίνει ο Όμηρος της Ρώμης και ο Καμόες μπορούσε –επίσης εντελώς σκόπιμα– να γίνει ο Βιργίλιος της Πορτογαλίας, και αν ο Σαίξπηρ μπορούσε να στρατολογηθεί μετά θάνατον, με τόσο θεαματικά αποτελέσματα, τότε ο καθένας μπορούσε να κάνει το ίδιο. Και αυτό έκαναν. Η μεγαλύτερη εξαίρεση εντοπιζόταν στο κέντρο. Η Γαλλία είναι μοναδική στην Ευρώπη, καθώς δεν έχει αναδείξει έναν σαφή νικητή – το μόνο «πάνθεον» σε μια ήπειρο πολιτισμικών μονοθεϊσμών. Οι περισσότερες προσπάθειες δημιουργίας λογοτεχνικού κανόνα στρέφονταν κατά της γαλλικής πολιτιστικής ηγεμονίας· μεγάλο μέρος του ρομαντισμού ήταν μια αντίδραση στον γαλλικό κλασικισμό. Η ίδια η Γαλλία βρισκόταν υπό λιγότερη πίεση να αποδείξει την αξία της βαπτίζοντας έναν νέο Όμηρο. Υπήρξαν ειδικές εορταστικές εκδηλώσεις αφιερωμένες στον Ραμπελέ, που δεν έγινε ποτέ ο Γάλλος Θερβάντες, στον Μολιέρο, που δεν έγινε ποτέ ο Γάλλος Σαίξπηρ, και στον Ουγκώ, που δεν έγινε ποτέ ο Γάλλος Πούσκιν. Η Γαλλική Επανάσταση ήταν Μεγάλη αλλά όχι Ένδοξη: απέτυχε να εγκαθιδρύσει ένα μόνιμο νέο καθεστώς που θα αγιοποιούσε ένας αλάθητος βάρδος. Η πανευρωπαϊκή επανάσταση της πολιτισμικής εθνικοποίησης είχε ολοκληρωθεί σε μεγάλο βαθμό μέχρι τη δεύτερη δεκαετία του εικοστού αιώνα. Η «Χριστιανοσύνη» είχε γίνει «Ευρώπη», με αποικιακούς θυλάκους και αβέβαια ανατολικά σύνορα· η «Ευρώπη» είχε χωριστεί σε έθνη-κράτη, το καθένα με τον δικό του Όμηρο και το δικό του εκπαιδευτικό σύστημα, βασισμένο στο τοπικό πρόγραμμα σπουδών της καθομιλουμένης. Ο Δυτικός Χριστιανικός κανόνας είχε κάποτε ενώσει τους πιστούς που ζούσαν σε μια πολιτικά κατακερματισμένη περιοχή· η επανάσταση της εθνικοποίησης κατακερμάτισε τον πολιτισμό ώστε να προσαρμοστεί τα πολιτικά όρια. Έβαλε επίσης τέλος στο χάσμα μεταξύ Λατινικής και Ορθόδοξης Εκκλησίας στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Χριστιανισμού. Η επίσημη αγιοποίηση του Πούσκιν στη Μόσχα και του Καμόες στη Λισαβόνα συνέβη την ίδια στιγμή, με τον ίδιο τρόπο, τον Ιούνιο του 1880, στα αντίθετα άκρα της Ευρώπης. Και οι δύο ποιητές ανακηρύχθηκαν παγκόσμιοι επειδή ήταν εθνικοί και εθνικοί επειδή ήταν παγκόσμιοι, αναγνωρίστηκαν ως πρόγονοι των εθνικών λογοτεχνικών γλωσσών και των χρυσών εποχών, και λατρεύτηκαν δημόσια και ιδιωτικά, στο σπίτι και στο σχολείο. Μια νέα μετα-χριστιανική Ευρώπη αναδύθηκε από τον Ατλαντικό έως τον Ειρηνικό και, μετά την εξάπλωση των αποικιακών οικισμών, από το Σαν Φρανσίσκο και το Μπουένος Άιρες έως το Κέιπ Τάουν και τη Μελβούρνη. Ήταν ένας λεπτός και εύθραυστος πολιτισμός, αλλά, σύμφωνα με τον ορισμό του Μακνήλ, ένας πολιτισμός παρ’ όλα αυτά, στον βαθμό που οι εθνικές ελίτ έπρεπε να είναι εξοικειωμένες με τα πάνθεα των μεγαλύτερων ευρωπαϊκών κρατών και με μια σειρά από ελληνικά και λατινικά κείμενα σε μετάφραση. Λίγοι άνθρωποι εκτός της Σλοβενίας διάβαζαν τον Πρεσήρεν, αλλά για να είναι κανείς μορφωμένος –στη Σλοβενία, τη Ρουμανία ή οπουδήποτε αλλού σε αυτόν τον νέο πολιτισμό– έπρεπε να διαβάζει τα έργα των κλασικών μεταφρασμένα από τα γαλλικά, αγγλικά, γερμανικά, ιταλικά και ρωσικά, με μερικές δευτερεύουσες προσθήκες. Εξ ου και «η Δύση». Η ιστορία που αφηγείται ο Βαρουξάκης δείχνει ότι η Ρωσία προκαλούσε ανησυχία λόγω του μεγέθους, της ασχήμιας και της πολιτισμικής (και φυλετικής) εγγύτητάς της. Ο νέος μετα-χριστιανικός κανόνας, όπως ήταν, απειλούσε να διαλύσει τα όρια που είχαν καθιερώσει τα τελετουργικά και τα ιερά κείμενα. Τα βιβλία Πόλεμος και η Ειρήνη και Οι Αδελφοί Καραμάζοφ μπορεί να ήταν «απείθαρχα, πλατιά αφηγηματικά πλάσματα», αλλά είχαν γίνει μέρος ενός κοινού πολιτισμικού ρεπερτορίου (ο Χένρι Τζέιμς, που επινόησε τη φράση, ένιωθε το ίδιο για τους σπουδαίους Βικτωριανούς). Χρειαζόταν ένα νέο μαγικό ξόρκι. Η «Δύση» είχε γεννηθεί με δύο συγγενείς παθήσεις, και οι δύο διαγνωσμένες από τον Κοντ από την πρώτη μέρα: την χρόνια αποστροφή προς τη Ρωσία και την «συνεχή εξέγερση της ατομικής λογικής ενάντια στο σύνολο των ανθρώπινων παραδόσεων». Η πρώτη έχει να κάνει με τον χώρο, η δεύτερη με τον χρόνο· η πρώτη με τα όρια της επικράτειάς της, η δεύτερη με το μυστήριο της καταγωγής της. Η «Δύση» δεν έχει νόημα χωρίς έναν αντίπαλο στην Ανατολή, και δεν υπάρχει καλύτερος (χειρότερος) εχθρός από έναν ψεύτικο φίλο. Επειδή το όνομά της προέκυψε μέσα από τα ερείπια ενός καταρρακωμένου πολιτισμού ως κώδικας για τους κατακερματισμένους κληρονόμους της, η Δύση φαίνεται να βρίσκεται σε διαρκή παρακμή. Η «Χριστιανοσύνη» έχει περιεχόμενο, η «Ευρώπη» έχει μορφή, και οι δύο είχαν παρελθόν. Η Δύση παρέμεινε ακαθόριστη. Πορτρέτο του μαρκήσιου Αστόλφ ντε Κυστίν, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στην Καλαβρία το 1812. Η Αμερική έσπευσε να σώσει την κατάσταση. Οι ΗΠΑ εισήγαγαν ορισμένα στοιχεία της λατρείας των βάρδων της μητρικής χώρας και έκαναν κάποια βήματα προς τη δημιουργία των δικών τους (το έργο του Λόνγκφέλλοου Το τραγούδι του Χιαγουάθα γράφτηκε με το μέτρο της Καλεβάλα, και σοβαρές προσπάθειες έγιναν εκ μέρους του Μαρκ Τουέιν, όχι μόνο από τον ίδιο τον Τουέιν), αλλά τα μόνα ιερά κείμενα τα οποία θεωρούνταν κατάλληλη βάση για μια μεσσιανική κουλτούρα που δεν ήταν πλέον εξ ολοκλήρου προτεσταντική ήταν νομικά-πολιτικά. Τα αμερικανικά πανεπιστήμια εγκατέλειψαν το χριστιανικό-κλασικό πρόγραμμα σπουδών περίπου την ίδια εποχή με τα ευρωπαϊκά, αλλά αντί να το αντικαταστήσουν με ένα εθνικό λογοτεχνικό πάνθεον (φανταστείτε τον Λόνγκφέλλοου στη θέση του Πούσκιν και τον Τουέιν και τον Μέλβιλ στη θέση του Τολστόι και του Ντοστογιέφσκι), εισήγαγαν μαθήματα Δυτικού πολιτισμού (τα οποία παρουσιάζονταν ως η προϊστορία του αμερικανικού φιλελευθερισμού) και λίστες «σπουδαίων βιβλίων», που περιλάμβαναν τη Βίβλο του Βασιλέως Ιακώβου, μερικά ελληνικά και ρωμαϊκά κείμενα και επιλογές από τα πιο σημαντικά ευρωπαϊκά πάνθεα, όλα σε αγγλικές μεταφράσεις. Το πρόβλημα της ρωσικής παρουσίας (η Ρωσία δεν είναι μέρος της Δύσης, αλλά ο Τσέχωφ είναι) λύθηκε μέσω της σιωπής. Στο βιβλίο του Ο Δυτικός Κανόνας, ο Χάρολντ Μπλουμ όρισε τον «κανόνα» αλλά όχι τη «Δύση» (και συμπεριέλαβε τον Τολστόι ως «τον πιο κανονικό από όλους τους συγγραφείς του 19ου αιώνα»), στο Η άνοδος της Δύσης ο Μακνήλ όρισε τον «πολιτισμό» αλλά όχι τη «Δύση» (και συμπεριέλαβε τη Ρωσία ως «παρεκκλίνουσα περίπτωση της Ευρώπης», που δεν ανήκει ούτε στη Δύση ούτε σε ξεχωριστό πολιτισμό), ενώ στο Η σύγκρουση των πολιτισμών και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης, ο Χάντινγκτον απαρίθμησε πέντε υπάρχοντες πολιτισμούς που αναγνωρίζονται παγκοσμίως ως τέτοιοι (κινεζικός, ιαπωνικός, ινδουιστικός, ισλαμικός και δυτικός) και πρόσθεσε ότι στον σύγχρονο κόσμο θα ήταν «χρήσιμο» να συμπεριληφθούν οι Ορθόδοξοι, οι Λατινοαμερικανοί «και, ενδεχομένως, οι Αφρικανοί» (προφανώς για να μην παραλείψει μεγάλο μέρος του κόσμου). Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πρώην Λατινική Χριστιανοσύνη απέκτησε το πρώτο της βασικό κράτος και κοινό στρατό από την πτώση της Ρώμης, αλλά «η Δύση» παρέμεινε ένα φάντασμα. Το ΝΑΤΟ ήταν μια επέκταση της αμερικανικής δύναμης στην Ευρώπη που εμφανιζόταν ως μια αμοιβαία αμυντική συμμαχία (χωρίς καμία αναφορά στη Δύση στην ιδρυτική της συνθήκη)· τα μαθήματα Δυτικού πολιτισμού διείσδυσαν ελάχιστα σε μια Ευρώπη που συνέχιζε να χωρίζει την ιστορία σε εθνική και παγκόσμια. Η σφαίρα που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύτηκαν να υπερασπιστούν και να εκπροσωπήσουν ήταν ο «Ελεύθερος κόσμος», ο οποίος ξεπερνούσε κατά πολύ τη Δύση και εκτεινόταν σε ολόκληρο τον πλανήτη, με την προσωρινή εξαίρεση της Αυτοκρατορίας του Κακού. Εντωμεταξύ, η Σοβιετική Ένωση υπερασπιζόταν την «προοδευτική ανθρωπότητα» ως την εμπροσθοφυλακή του μέλλοντος όλων. Το όνομα του διαστημικού σκάφους του Γιούρι Γκαγκάριν, Vostok 1 (Ανατολή 1), παρέπεμπε στην ανατολή του ηλίου, όχι σε ένα μέρος του πλανήτη. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, και οι δύο κατέληξαν στη φωλιά του κούκου. Η Σοβιετική Ένωση πέθανε μετά από μια μακρά μάχη με την άνοια· ενώ η Δύση έχασε τον δρόμο της. Ο «Ελεύθερος κόσμος» εξαφανίστηκε σε μεγάλο βαθμό από τις επίσημες δηλώσεις· η «Δύση» εμφανιζόταν σε αυτές λιγότερο συχνά. Η αντεπαναστατική αντίσταση έγινε εκπαιδευτική ορθοδοξία, και τόσο τα εθνικά πάνθεα της Δυτικής Ευρώπης όσο και τα διατλαντικά προγράμματα Δυτικού πολιτισμού άρχισαν σταδιακά να παρακμάζουν. Η εποχή της ενισχυμένης αυτοαμφισβήτησης υποστηρίχθηκε από την ιδεολογία της εθνικής ενοχής, η οποία πρωτοεμφανίστηκε στη Γερμανία και βασίστηκε σε ένα συνδυασμό χριστιανικού και φροϋδικού εξομολογητισμού. Για πρώτη φορά στην καταγεγραμμένη ιστορία, οι ανθρώπινες κοινωνίες επιβεβαίωναν τελετουργικά τη συνοχή τους όχι με εορτασμούς για τις νίκες και θρήνους για τις ήττες, αλλά θαυμάζοντας τους εαυτούς τους στον καθρέφτη της συλλογικής μεταμέλειας. Η κατάρρευση του κομμουνισμού συνέπεσε με τον θρίαμβο της Δύσης-ως-καθολικής-δύναμης έναντι της Δύσης-ως-μοναδικής-δύναμης. Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους μετατράπηκαν σε «διεθνή κοινότητα». Ο Ελεύθερος κόσμος έγινε ο κόσμος. Τα περισσότερα μαθήματα Δυτικού πολιτισμού αντικαταστάθηκαν από μαθήματα παγκόσμιας ιστορίας. Ο Δυτικός φιλελευθερισμός επεκτάθηκε στο υπόλοιπο της ανθρωπότητας ως παγκόσμια ανθρώπινα δικαιώματα. Τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης εγκατέλειψαν τη ρομαντική τους υπόσταση ή raison d’être (η Σουηδία είναι κράτος του σουηδικού έθνους) υπέρ των καθολικών «αξιών» (οι Ανατολικοευρωπαίοι προσποιήθηκαν ότι δεν το πρόσεξαν αυτό). Ο Δυτικός ατομικισμός, που αναλύθηκε και καταγγέλθηκε από τον Κοντ και τους αμέτρητους διαδόχους του, κέρδισε νέο έδαφος καθώς τα απελευθερωμένα άτομα άρχισαν να δημιουργούν όλο και πιο καινοτόμους, ευέλικτους και πολύπλοκα εξατομικευμένους τρόπους ύπαρξης. Για πρώτη φορά στην καταγεγραμμένη ιστορία, ορισμένοι επίσημοι θεσμοί (συμπεριλαμβανομένων σχολείων, εταιρειών και κυβερνητικών οργανισμών) δεσμεύτηκαν να υπερβούν τη διαίρεση της ανθρωπότητας σε άνδρες και γυναίκες. Η Χάριετ Μαρτινό από τον Ρίτσαρντ Έβανς, 1834. Η Μαρτινό, μεταφράστρια του Κοντ στα αγγλικά, υπήρξε από τους πρώτους στοχαστές που ταύτισαν τις ΗΠΑ με τη διαμόρφωση της σύγχρονης Δυτικής ταυτότητας. Ο Δυτικός πολιτισμός ως κοινότητα «ενωμένη από έναν κοινό λογοτεχνικό κανόνα» είχε πάψει να υπάρχει, επειδή δεν μοιραζόταν πλέον έναν τέτοιο κανόνα. Ο «Δυτικός πολιτισμός» ως πολιτιστική και πολιτική έννοια είχε πάψει να υπάρχει, επειδή είχε εξαφανιστεί από την πολιτική ρητορική, τα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών και, σε πολλούς τομείς, από την πολιτιστική φαντασία. Η Δύση εξακολουθούσε να υπάρχει, αλλά ο πολιτισμός της όχι (παρά τις προσπάθειες του Χάντινγκτον). Ήταν εκείνη τη στιγμή που το ΝΑΤΟ, ένας στρατιωτικός θεσμός Δυτικής συμμετοχής, με αντισοβιετικό σχεδιασμό και ξαφνικά χωρίς αποστολή, άρχισε να εκπληρώνει την αρχική του προφητεία. Αυτό που είχε σημασία δεν ήταν η φύση της εμπλοκής (ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας, η προώθηση της δημοκρατίας, η ανθρωπιστική παρέμβαση και ο αγώνας εναντίον των αυταρχικών καθεστώτων είναι καθολικά εγχειρήματα, όχι εκστρατείες συγκεκριμένα για τη Δύση), αλλά εναντίον ποιανού στρεφόταν. Η Δύση ήταν έτοιμη να επανακαθοριστεί ως μετα-χριστιανική Χριστιανοσύνη που φοβάται τη Ρωσία. Το ΝΑΤΟ, ως στρατιωτικός βραχίονας της Δύσης (το ευρωπαϊκό σκέλος της αμερικανικής αυτοκρατορίας), χρειαζόταν την ύπαρξη της ρωσικής απειλής για να διατηρήσει ζωντανό το αίσθημα του φόβου. Στον αντίποδα του Δυτικού οικουμενισμού βρίσκονται οι εθνικιστές, που διατηρούν σταθερά την εξουσία στο μεγαλύτερο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης (θεωρούμενοι είτε άξιοι είτε ανάξιοι ανάλογα με τη στάση τους απέναντι στις Βρυξέλλες) και αποδοκιμάζονται ως «ακροδεξιοί λαϊκιστές» δυτικά του Όντερ. Οι επικλήσεις τους ποικίλλουν από μια κοινή «χριστιανική κληρονομιά» που υπονοεί τη δυτική ενότητα έως τις λαϊκές επαναστάσεις που την θέτουν σε κίνδυνο, με γενική προτίμηση προς τις τελευταίες. Η λέξη «Δύση» χρησιμοποιείται σποραδικά και ασυνεπώς. Τα μόνα κράτη που δηλώνουν ότι υπερασπίζονται τον Δυτικό πολιτισμό είναι το Ισραήλ και η Ουκρανία, ενώ νωρίτερα ήταν η Νότια Αφρική επί Εθνικού Κόμματος – όλα κράτη με έντονα εθνοκεντρικά στοιχεία τα οποία έρχονται σε έντονη αντίθεση με τις φιλελεύθερες αξίες που πρεσβεύουν οι περισσότερες δυτικές κυβερνήσεις. Τα περιθώρια μπορούν να ελεγχθούν. Το Ισραήλ και η Ουκρανία μπορούν να μπουν σε παρένθεση ως χώρες μη εντασσόμενες στους περισσότερους ορισμούς της «Δύσης», οι εθνικιστές της Βαλτικής μπορούν να αγνοηθούν λόγω του μικρού τους μεγέθους ή να επαινεθούν για την υποδειγματική τους απέχθεια για τη Ρωσία, και η Ουγγαρία του Ορμπάν ή η Ιταλία της Μελόνι μπορούν να εξημερωθούν ή να περιοριστούν, με διαφορετικό βαθμό επιτυχίας – αλλά τι συμβαίνει στη «Δύση», όπως και αν ορίζεται, όταν οι εθνικιστές κυριεύσουν την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας; Η δεύτερη προεδρία του Τραμπ αποκάλυψε την ιστορική ανωμαλία του ρόλου του ΝΑΤΟ. Η προστασία από απειλές, πραγματικές ή φανταστικές, έχει ένα τίμημα, είτε πρόκειται για υποταγή σε φεουδάρχες, φόρο τιμής σε Βίκινγκς, φόρους σε σύγχρονα κράτη ή πληρωμές στον Τόνι Σοπράνο[7]. Αν οι πάροχοι προστασίας πιστεύουν ότι η απειλή είναι πραγματική και αφορά τη δική τους ασφάλεια, το τίμημα μπορεί να παραμείνει σχετικά χαμηλό· αν πιστεύουν ότι περιορίζεται στον πελάτη ή είναι εντελώς φανταστική, το τίμημα αυξάνεται. Η ΕΕ έχει επενδύσει τόσο πολύ στην διόγκωση της απειλής και τόσο λίγο στην αντιμετώπισή της, ώστε η επιλογή μπορεί να είναι να πληρώσει περισσότερα για την προστασία των ΗΠΑ, να πληρώσει ακόμη περισσότερα για τη δική της πολεμική μηχανή ή να παραδεχθεί (όπως πιστεύω) ότι η απειλή είναι πλασματική. Ο αμερικανικός εθνικισμός δεν προήλθε από την επανάσταση της εθνοποίησης. Πάντα ήταν προγραμματικά οικουμενικός και δεν έχει κάτι ανάλογο με το ουγγρικό έθνος στο οποίο να μπορεί να ανατρέξει. Ο Νέος Κόσμος περιφρονούσε τον Παλαιό Κόσμο για μεγάλο μέρος της ιστορίας του και εγκατέλειψε σιωπηλά τον «Δυτικό πολιτισμό» μετά από περίπου ογδόντα χρόνια ήπιας επιτήρησης. Ούτε η Μεγάλη Αμερική του Τραμπ ούτε η «Ευρώπη των εθνών» του Ορμπάν έχουν μεγάλη σημασία για τη «Δύση». Στην ομιλία του στη Διάσκεψη του Μονάχου για την Ασφάλεια τον Φεβρουάριο, ο Τζ. Ντ. Βανς έθεσε το ερώτημα που οι άνθρωποι του Βαρουξάκη έθεταν ο ένας στον άλλο για σχεδόν δύο αιώνες: Έχω ακούσει πολλά για το τι πρέπει να υπερασπιστείτε και, φυσικά, αυτό είναι σημαντικό. Αλλά αυτό που μου είναι λιγότερο σαφές, και σίγουρα νομίζω ότι το ίδιο ισχύει και για πολλούς πολίτες της Ευρώπης, είναι το τι ακριβώς υπερασπίζεστε. Ποιο είναι το θετικό όραμα που ενθαρρύνει αυτή την κοινή συμφωνία ασφάλειας που όλοι πιστεύουμε ότι είναι τόσο σημαντική; Οι δημόσιες δηλώσεις των Ευρωπαίων πολιτικών υποδηλώνουν δύο απαντήσεις. Η πρώτη –η πιο επείγουσα και βαθιά αισθητή– είναι ότι η υπεράσπιση «για» είναι το ίδιο με την υπεράσπιση «από», επειδή η Ρωσία αποτελεί πάντα απειλή. Η δεύτερη είναι οι «αξίες», τις οποίες η συνθήκη της ΕΕ εξισώνει με τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Το επιχείρημα του Βανς στο Μόναχο ήταν ότι η εξωτερική απειλή είχε υπερτονιστεί και η φιλελεύθερη δημοκρατία είχε εγκαταλειφθεί για χάρη νέων δογμάτων. Το πιο σημαντικό σημείο του, το οποίο δεν ανέφερε στους έκπληκτους ακροατές του, ήταν ότι η Δύση υπερασπιζόταν κάτι πολύ πιο θεμελιώδες από τις «αξίες». Μιλώντας στο Heritage Foundation ενάμιση μήνα αργότερα, υποστήριξε την επιστροφή σε «ορισμένες από τις θεμελιώδεις ιδέες της Δύσης, την χριστιανική πίστη στην οποία βασίστηκαν πραγματικά όλες οι δυτικές χώρες». Δεν εξήγησε τι θα μπορούσε να σημαίνει αυτό πολιτικά ή θεσμικά, και είναι ασφαλές να υποθέσουμε ότι κάτι τέτοιο δεν είναι επικείμενο ή ακόμη και πιθανό. Η σύστασή του, την οποία απέδωσε στο «προφητικό» όπως το χαρακτήρισε «εγχειρίδιο για χριστιανούς αντιφρονούντες» του Ροντ Ντρέχερ[8], ήταν να «ζούμε χωρίς ψέματα». Σύμφωνα με τον Ντρέχερ, η έκκληση του Σολζενίτσιν το 1974 προς τους αιχμάλωτους Σοβιετικούς ήταν και πάλι επίκαιρη, επειδή η Δύση βρισκόταν υπό πολιορκία από έναν νέο ολοκληρωτισμό «κοινωνικής δικαιοσύνης». Όπως δείχνει ο Βαρουξάκης, η ιδέα της Δύσης ως πολιτιστικής κοινότητας εμφανίστηκε μέσα από τα διάσπαρτα απομεινάρια αυτής της κοινότητας. Μπορεί να αναφέρεται σε οποιονδήποτε αριθμό «ουσιών», μερικές από τις οποίες (όπως η ελευθερία και ο χριστιανισμός) δεν συνάδουν μεταξύ τους, αλλά δύο πράγματα παρέμειναν σταθερά: η απειλή από τη Ρωσία εξωτερικά και ο φόβος της παρακμής εσωτερικά. Λειτουργούν πιο αποτελεσματικά από κοινού, αλλά μπορούν να καλύψουν ο ένας τον άλλον αν χρειαστεί. Η προηγούμενη αμερικανική κυβέρνηση επικεντρώθηκε στο πρώτο, η τρέχουσα στο δεύτερο. Η «ειρήνη μέσω της δύναμης» βασίζεται στη δύναμη μέσω της αδυναμίας. © 2025 Yuri Slezkine / New York Review of Books — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη [1] Walter Lippmann (1889-1974): Αμερικανός συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολιτικός σχολιαστής ο οποίος διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και της πολιτικής σκέψης του 20ού αιώνα στις ΗΠΑ. (Σ.τ.Μ.) [2] Milan Kundera, “The Tragedy of Central Europe,” The New York Review, 26 Απριλίου 1984. [3] Edward Gibbon (1737-1794). Άγγλος ιστορικός, γνωστός για το μνημειώδες έργο του Η Ιστορία της Παρακμής και της Πτώσεως της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. (Σ.τ.Μ.) [4] Από την ανεξαρτησία της, η Λετονία έχει χάσει περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της λόγω της μετανάστευσης. [5] Βλ. Mark Lilla, “Slouching Toward Mecca,” The New York Review, 2 Απριλίου 2015. [Το «Βαδίζοντας αργά προς τη Μέκκα» δημοσιεύθηκε στην Athens Review of Books, τχ. 62 (Μάιος 2015). Αποτελεί κριτική παρουσίαση του μυθιστορήματος του Μισέλ Ουελμπέκ, Soumission (Υποταγή) και είναι το τελευταίο άρθρο της οξυδερκούς τριλογίας του Μαρκ Λίλα «Η Γαλλία φλέγεται» (τχ. 60, Μάρτιος 2015) και «Γαλλία: Μια παράξενη ήττα» (τχ. 61, Απρίλιος 2015)]. [6] Σχετικά με την έννοια της «Δύσης» στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ (και για πολλά άλλα θέματα), βλ. το κομψό έργο του Michael Kimmage, The Abandonment of the West: The History of an Idea in American Foreign Policy (Basic Books, 2020). [7] O μαφιόζος από το Νιου Τζέρσεϊ πρωταγωνιστής της τηλεοπτικής σειράς The Sopranos. (Σ.τ.Μ.) [8] Rod Dreher. Αμερικανός δημοσιογράφος και συγγραφέας, γνωστός για τις συντηρητικές του απόψεις. (Σ.τ.Μ.)

Σύνδεση