«Πρέπει να σκοτώνουμε και να σκοτώνουμε»

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Ενώ η φήμη του Φρανθίσκο Φράνκο μεγαλώνει στην ακροδεξιά, μια νέα ιστορία του καθεστώτος του μάς υπενθυμίζει την ατελείωτη βία του. Paul Preston, Architects of Terror: Paranoia, Conspiracy and Anti-Semitism in Franco’s Spain [Αρχιτέκτονες του τρόμου: παράνοια, συνωμοσία και αντισημιτισμός στην Ισπανία του Φράνκο], William Collins, Λονδίνο 2023, σελ. 463 Το 1936, λίγο μετά την έναρξη του Ισπανικού Εμφύλιου, ο λοχαγός Γκονθάλο ντε Αγιλέρα Μούνρο, ένας ανώτερος εκπρόσωπος τύπου των ακροδεξιών στρατιωτικών δυνάμεων που μάχονταν για την ανατροπή της Ισπανικής Δημοκρατίας, πρότεινε μια θεωρία για να εξηγήσει την προέλευση της σύγκρουσης. «Ξέρετε από τι πάσχει η Ισπανία;» ρώτησε τον Τζον Γουίτακερ, ανταποκριτή της Chicago Daily News. Από σύγχρονες υδραυλικές εγκαταστάσεις! Σε υγιέστερες εποχές –εννοώ εποχές πνευματικά υγιέστερες, όπως καταλαβαίνετε– λοιμοί και επιδημίες αποδεκάτιζαν τις ισπανικές μάζες. Τις διατηρούσαν σε σωστές αναλογίες. Τώρα, με τα σύγχρονα αποχετευτικά συστήματα και τα τοιαύτα, πολλαπλασιάζονται πάρα πολύ γρήγορα. Είναι σαν τα ζώα, όπως καταλαβαίνετε, και δεν γίνεται να περιμένουμε να μη μολυνθούν από τον ιό του μπολσεβικισμού. Ο Αγιλέρα, που είχε μορφωθεί σε ιησουίτικα σχολεία στην Αγγλία, ήταν ο Κόμης Άλμπα δε Γέλτες, κληρονόμος ενδέκατης γενιάς τεράστιων λατιφουντίων στις επαρχίες της Σαλαμάνκα και του Κάθερες. Έπαιζε πόλο, διάβαζε New Yorker, και ήταν φανταχτερή παρουσία στο πεδίο της μάχης με το μαστίγιο και τις ψηλές του μπότες. Ο Αγιλέρα επιδίωκε να διατηρήσει αυτή τη δομή. «Είναι φυλετικός πόλεμος, όχι μόνο ταξικός» είπε στον Χ.Ρ. Νικερμπόκερ, έναν Αμερικανό ρεπόρτερ. Δεν καταλαβαίνετε επειδή δεν αντιλαμβάνεστε ότι υπάρχουν δύο φυλές στην Ισπανία – οι δούλοι και οι αφέντες. Αυτοί οι κόκκινοι, από τον πρόεδρο Αθάνια ως τους αναρχικούς, είναι όλοι δούλοι. Έχουμε χρέος να τους βάλουμε στη θέση τους – ναι, να τους βάλουμε ξανά αλυσίδες, αν προτιμάτε. Η αγροτική δυσαρέσκεια διογκωνόταν στην Ισπανία καθ’ όλη τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα και στις αρχές του εικοστού, με αποκορύφωμα το 1918 που οι εργάτες γης ξεκίνησαν κύμα απεργιών. Έπειτα από τρία χρόνια, ο στρατός, που συντασσόταν με τους γαιοκτήμονες, πέτυχε να καταπνίξει την επανάσταση. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας που ακολούθησε, τη χώρα κυβερνούσε στρατιωτική δικτατορία. Οι ταραχές και η βία αυξήθηκαν μετά την παραίτηση και τον θάνατο του στρατηγού Μιγέλ Πρίμο ντε Ριβέρα το 1930, και οι εκλογές που διεξήχθησαν την επόμενη χρονιά οδήγησαν στη δημιουργία της Δεύτερης Ισπανικής Δημοκρατίας, της πρώτης αληθινά δημοκρατικής κυβέρνησης της χώρας. Ο νέος συνασπισμός κεντροαριστερών και σοσιαλιστικών κομμάτων προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις που περιλάμβαναν τη δημιουργία λαϊκού δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος και τη δήμευση τμημάτων των λατιφούντιων προς αναδιανομή στους αγρότες. Ο Φρανθίσκο Φράνκο. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA Γαιοκτήμονες όπως ο Αγιλέρα περιφρονούσαν ανοιχτά την κυβέρνηση, και στις εκλογές του 1933 κέρδισε την εξουσία η Δεξιά. Λίγο αργότερα, μια ξηρασία οδήγησε σε εκτόξευση της αγροτικής ανεργίας, που σε ορισμένες περιοχές ξεπέρασε το 40%. Οι αγρότες έβγαιναν πεινασμένοι στους δρόμους, ψάχνοντας απεγνωσμένοι για πεσμένες ελιές και βελανίδια, που συνήθως χρησιμοποιούνταν ως χοιροτροφή. Τον Φεβρουάριο του 1936 οι αγροτικές μάζες, μαζί με το αυξανόμενο αστικό προλεταριάτο της Ισπανίας και τη μικρή τάξη των επαγγελματιών, εξέλεξαν την αριστερή κυβέρνηση συνασπισμού του Λαϊκού Μετώπου. Και αυτή προσπάθησε να εφαρμόσει οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Όμως τον Ιούλιο του 1936, μια ομάδα αντιδραστικών στρατιωτικών αξιωματικών οργάνωσε πραξικόπημα. Οι πραξικοπηματίες στόχευαν στην αποκατάσταση της κυριαρχίας της ισπανικής ελίτ – του δεξιού σώματος αξιωματικών, της ιεραρχίας της Καθολικής Εκκλησίας και των πλούσιων γαιοκτημόνων. Το πραξικόπημα απέτυχε και οδήγησε σε τριετή εμφύλιο πόλεμο που προκάλεσε τον θάνατο μισού εκατομμυρίου ανθρώπων· επιπλέον δεκάδες χιλιάδες σκοτώθηκαν μετά τη λήξη του. «Οι μαζικές εκτελέσεις αιχμαλώτων και αμάχων ήταν το τελευταίο χαρτί των “καλύτερων” στοιχείων της Ισπανίας», έγραφε ο Γουίτακερ για τους ηγέτες των στασιαστών, οι οποίοι υποστηρίζονταν από τη ναζιστική Γερμανία και τη φασιστική Ιταλία. «Ήταν αριθμητικά λιγότεροι από τις μάζες· τις φοβούνταν· και σχεδίαζαν να ελαττώσουν τον αριθμό τους». Ο Αγιλέρα ήταν ακόμη πιο ωμός. «Πρέπει να σκοτώνουμε και να σκοτώνουμε και να σκοτώνουμε, καταλαβαίνετε;» είπε στον Γουίτακερ. Όπως δείχνει ο Πολ Πρέστον στο αποκαλυπτικό Αρχιτέκτονες του τρόμου, ο Αγιλέρα δεν αποτελούσε εξαίρεση. Το βιβλίο δομείται σε έξι βιογραφικά κεφάλαια προσώπων που διαμόρφωσαν τη φασιστική εξέγερση η οποία κατέστρεψε την Ισπανική Δημοκρατία και οδήγησε στη σχεδόν τεσσαρακονταετή δικτατορία του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο. Εκτός από τον Αγιλέρα, περιλαμβάνονται ο Μαουρίθιο Καρλαβίγια, μυστικός αστυνομικός πράκτορας, επιτυχημένος προπαγανδιστής, μαστροπός και διοργανωτής μιας δολοπλοκίας για τη δολοφονία του πρωθυπουργού της δημοκρατίας Μανουέλ Αθάνια, ο Χουάν Τουσκέτς, Καταλανός θεολόγος και αντισημίτης συγγραφέας, ο Χοσέ Μαρία Πεμάν, μέλος της Φάλαγγας (του φασιστικού κινήματος της Ισπανίας), εμπρηστικός αντισημίτης ποιητής και ρήτορας, ο στρατηγός Γκονθάλο Κέιπο ντε Γιάνο, που ηγήθηκε των στασιαστών στις νότιες επαρχίες της χώρας και έγινε δημοφιλής ραδιοφωνικός εκφωνητής γνωστός για τις προτροπές του προς τους στρατιώτες να βιάζουν και να δολοφονούν αμάχους, και ο στρατηγός Εμίλιο Μόλα, υπεύθυνος για τις δυνάμεις στον Βορρά, όπου επέβλεψε τη δολοφονία περισσότερων από 40.000 αμάχων. Ο Φράνκο, που αναδείχθηκε σε ανώτατο στρατιωτικό ηγέτη της στάσης χάρη στην πανουργία και την τύχη, είναι παρών σε κάθε πορτρέτο, άλλοτε ως συνεργάτης, άλλοτε ως βασανιστής και άλλοτε ως αντίπαλος. Όλοι τους συμμερίζονταν τη βαθιά πεποίθηση σε μια αντισημιτική θεωρία συνωμοσίας που ονομαζόταν contubernio[1] judeo-masónico-bolchevique, την οποία ο Πρέστον μεταφράζει ως «εβραιο-μασονικο-μπολσεβίκικη άνομη σύζευξη». Βασισμένο στα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών –το πλαστογράφημα του 19ου αιώνα που διατεινόταν ότι κατέγραφε μια εβραϊκή συνωμοσία για τον έλεγχο του κόσμου– το contubernio, η άνομη σύζευξη, ήταν μια παράξενη, αντιφατική και συνολική θεωρία ότι οι Εβραίοι δημιούργησαν τον τεκτονισμό και τον κομμουνισμό για να καταστρέψουν την Ισπανία και να επιτύχουν παγκόσμια κυριαρχία. (Ύστερα από την εκδίωξή τους το 1492, σχεδόν κανένας Εβραίος δεν ζούσε ανοιχτά στην Ισπανία· το 1936 η χώρα είχε λιγότερους από έξι χιλιάδες Εβραίους και περίπου ίδιο αριθμό τεκτόνων). Η αφήγηση του Πρέστον δείχνει τον βαθμό στον οποίο ο αντισημιτισμός κινητοποίησε και ενοποίησε την ισπανική ακροδεξιά εκείνη την περίοδο. Είναι ιδιαίτερα επίκαιρη δεδομένου του ανανεωμένου θαυμασμού της αμερικανικής ακροδεξιάς προς το πρόσωπο του Φράνκο, της συζήτησης για το αν ο χαρακτηρισμός «φασιστικός» ταιριάζει στον Ντόναλντ Τραμπ και στο είδος του δεξιού λαϊκισμού που εκπροσωπεί,[2] καθώς και της εργαλειοποίησης του αντισημιτισμού από την κυβέρνησή του ως όπλο εναντίον πανεπιστημίων σε όλη τη χώρα. Παρότι οι ιστορίες του ιταλικού και του γερμανικού φασισμού εξακολουθούν να παραμένουν στο προσκήνιο, η συζήτηση για τον ισπανικό φασισμό, ο οποίος διήρκεσε πολύ περισσότερο και εξακολουθεί να χαίρει πιο απροκάλυπτης εκτίμησης, παραμένει πολύ περιορισμένη.[3] Σε μια φάση που κίβδηλες κατηγορίες αντισημιτισμού εκτοξεύονται τακτικά εναντίον της αριστεράς, η αφήγηση του Πρέστον αποτελεί χρήσιμη υπενθύμιση της γενικευμένης, έστω και ασυνεπούς, απέχθειας της αριστεράς απέναντί του και της εξάρτησης της ακροδεξιάς από αυτόν. Κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφύλιου υπολογίζεται ότι το 20% των Διεθνών Ταξιαρχιών, των περισσότερων από 35.000 εθελοντών ανδρών και γυναικών που συνέδραμαν στην υπεράσπιση της δημοκρατίας, ήταν Εβραίοι. Παράλληλα, η τελευταία δημόσια ομιλία του Φράνκο την οποία εκφώνησε μερικές εβδομάδες πριν από τον θάνατό του το 1975, κατέστησε σαφές ότι εξακολουθούσε να πιστεύει στη θεωρία συνωμοσίας (στην άνομη σύζευξη). Για τους προπαγανδιστές (Τουσκέτς, Πεμάν, Καρλαβίγια) ο μύθος της άνομης σύζευξης (contubernio) έγινε το σημαντικότερο μέσο συσπείρωσης των καθολικών, μοναρχικών και φασιστικών παρατάξεων της δεξιάς. Το 1932 ο Τουσκέτς, ο υποστηρικτής της άνομης σύζευξης με τη μεγαλύτερη επιρροή, εξέδωσε το Orígenes de la Revolución Española [Οι απαρχές της Ισπανικής Επανάστασης], μια συνωμοσιολογική επισκόπηση της ισπανικής ιστορίας του προηγούμενου αιώνα βασισμένης στα Πρωτόκολλα. Το βιβλίο είχε τεράστια επιτυχία και ανέδειξε τον Τουσκέτς σε σταρ της ευρωπαϊκής άκρας δεξιάς. Το 1934 η Διεθνής Αντιμασονική Ένωση τον προσκάλεσε να περιηγηθεί στο Νταχάου, το οποίο είχε πρόσφατα ανοίξει ως στρατόπεδο συγκέντρωσης για πολιτικούς κρατουμένους. «Το έκαναν για να μας δείξουν τι έπρεπε να κάνουμε στην Ισπανία», έγραψε κατόπιν εκείνος. Ο Πεμάν, μυθιστοριογράφος, ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, διέδωσε την ιδέα της «αντι-Ισπανίας», ενός εσωτερικού εχθρικού έθνους αποτελούμενου από όσους πολίτες κρίνονταν μη συντηρητικοί, μη θρήσκοι και μη εθνικιστές. Όπως πολλοί φασίστες, ο Πεμάν είχε εμμονή με την κάθαρση. Σε μια ραδιοφωνική εκπομπή το 1937 χαρακτήρισε τον εμφύλιο ως «έναν μεγαλειώδη αγώνα για να ματώσει η Ισπανία». Το έργο του με τη μεγαλύτερη επίδραση, το Poema de la bestia y el ángel [Ποίημα του Θηρίου και του αγγέλου] (1938), αντλούσε υλικό από τα Πρωτόκολλα. (Οι φανταστικοί Σοφοί της Σιών περιγράφονται «σκυμμένοι πάνω από τον χάρτη της Ισπανίας, εκατό γαμψές μύτες σαν ράμφη κοράκων … σχεδιάζουν τον διαμελισμό της Ισπανίας»). Η επιρροή του Πεμάν δεν περιορίστηκε σε ρητορικό επίπεδο. Κατά τη διάρκεια του Εμφύλιου ο Φράνκο τον διόρισε πρόεδρο μιας νέας εκπαιδευτικής επιτροπής· ο Πεμάν, δίχως να χάσει καιρό, εκκαθάρισε 16.000 δασκάλους, στέλνοντας πολλούς στη φυλακή και διατάσσοντας την εκτέλεση πολλών εκατοντάδων. Ο Αδόλφος Χίτλερ και ο Φρανθίσκο Φράνκο κατά τη διάρκεια της συνάντησής τους στο Αντάι, στον γαλλικό σιδηροδρομικό σταθμό κοντά στα γαλλοϊσπανικά σύνορα, 23 Οκτωβρίου 1940. Φωτογραφία του Χάινριχ Χόφμαν. Οι στρατιωτικοί που παρουσιάζει ο Πρέστον πίστευαν επίσης στην άνομη σύζευξη. «Οι Εβραίοι», έλεγε ο Μόλα στο επιτελείο του, «είναι μια συσσώρευση αρχαίας κακίας, σατανικών προθέσεων και παλιών φυλετικών μνησικακιών». Ο ρατσισμός και η αγριότητα που επέδειξαν ο Μόλα, ο Φράνκο, ο Κέιπο ντε Γιάνο και ο Αγιλέρα καθ’ όλη τη διάρκεια του εμφύλιου είχαν ήδη φανεί κατά τη διάρκεια της θητείας τους στις αποικίες, όταν επέβαλλαν την ισπανική κατοχή στο βόρειο Μαρόκο. Οι Αφρικανίστας, όπως αποκαλούνταν αυτοί οι στρατιωτικοί, κατηγορούσαν την άνομη σύζευξη για την παρακμή της ισπανικής αυτοκρατορίας και παρακινούνταν από την οργή για την απώλεια της Κούβας και των Φιλιππίνων στον ισπανοαμερικανικό πόλεμο. Τη δεκαετία του 1920, οι Αφρικανίστας κατέστειλαν μια σειρά από εξεγέρσεις Βερβέρων στα όρη Ριφ. Στα απομνημονεύματά του, ο Μόλα έγραψε πόσο απολάμβανε τον περίπατο πάνω από μια ρεματιά γεμάτη από θρυμματισμένα κρανία και εκτεθειμένα ξασπρισμένα έντερα μιας ομάδας εξεγερμένων. Οι στρατιώτες υπό τις διαταγές του έκοβαν τις καρδιές των αντιπάλων τους με ματσέτες. Όπως και ο Αγιλέρα, έτσι και ο Μόλα ήθελε να αποκαταστήσει το φεουδαρχικό σύστημα της Ισπανίας. «Αυτός ο πόλεμος θα λύσει το αγροτικό πρόβλημα», έγραφε στο ημερολόγιό του. Κατά τη διάρκεια του εμφύλιου, ο Μόλα επέβλεψε την εκτέλεση σχεδόν τριών χιλιάδων Δημοκρατικών στη Ναβάρρα. Διέταξε να ξυρίσουν τα κεφάλια των γυναικών και τις ανάγκαζε να πίνουν ρετσινόλαδο. Πολλές βιάστηκαν. «Ο θάνατος θα ήταν ανεπαρκής» για τους ηττημένους Δημοκρατικούς, έλεγε. Στις περιοχές που έλεγχε, καταρτίζονταν κατάλογοι με χορτοφάγους, ομιλητές εσπεράντο, Τέκτονες, γυμνιστές –δηλαδή οποιονδήποτε συμπεριφερόταν διαφορετικά από τον ιδανικό Ισπανό της ακροδεξιάς– ώστε να συλληφθούν, να βασανιστούν και κάποιες φορές να εκτελεστούν. Κάπου κάπου, η μηδενιστική στρατιωτική στρατηγική του Μόλα γινόταν υπερβολική ακόμη και για ορισμένους από τους Ναζί που τον βοηθούσαν. Κατά την πολιορκία του Μπιλμπάο, ικέτευσε έναν σοκαρισμένο ναζιστή σμήναρχο να βομβαρδίσει τα εργοστάσια της πόλης, μολονότι σύντομα θα τα καταλάμβαναν οι φασιστικές δυνάμεις. «Αν τα μισά εργοστάσια της Ισπανίας καταστρέφονταν από γερμανικά βομβαρδιστικά, η μετέπειτα ανοικοδόμηση της Ισπανίας θα διευκολυνόταν σημαντικά», είπε ο Μόλα στον αξιωματικό, ο οποίος απευθύνθηκε στον Φράνκο για να απορρίψει το αίτημα. (Ο Φράνκο επέτρεψε να ικανοποιηθεί μερικώς το αίτημα του Μόλα). Η εριστική σχέση του Μόλα με τον Φράνκο ίσως του κόστισε τη ζωή. Υπήρχαν υποψίες ότι ο Φράνκο σαμποτάρισε το αεροπλάνο που συνετρίβη σκοτώνοντάς τον. Ωστόσο, ο Μόλα είχε και θαυμαστές, κυρίως τον Αδόλφο Χίτλερ. «Η πραγματική τραγωδία για την Ισπανία ήταν ο θάνατος του Μόλα», είπε ο Χίτλερ. «Ήταν ο πραγματικός εγκέφαλος, ο πραγματικός ηγέτης». Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που εξετάζει ο Πρέστον προσπάθησαν να ξεπλύνουν το παρελθόν τους μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με πιο επιτυχημένο από όλους τον Πεμάν, ο οποίος επανεμφανίστηκε ως φιλελεύθερος μοναρχικός. Το 1981, δύο μήνες πριν από τον θάνατό του, ο βασιλιάς Χουάν Κάρλος απένειμε στον άρρωστο ποιητή το βραβείο του Τάγματος του Χρυσόμαλλου Δέρατος, μία από τις ανώτατες διακρίσεις για καθολικούς ευγενείς. Το τέλος του Αγιλέρα ήταν πολύ πιο κακόφημο. Ένα απόγευμα του 1964 ο γιος του, ο Αγουστίν, άρχισε να του κάνει μασάζ στα πονεμένα πόδια του. Ξαφνικά ο Αγιλέρα έβγαλε ένα παλιό περίστροφο από τη θητεία του στην Αφρική και τον πυροβόλησε στο στήθος. Ο μεγαλύτερος γιος του ο Γκονθάλο όρμησε στο δωμάτιο, και ο Αγιλέρα τον πυροβόλησε κι εκείνον στο στήθος, σκοτώνοντάς τον ακαριαία. Κατόπιν πήγε να βρει τον Αγουστίν, ο οποίος είχε διαφύγει παραπαίοντας από το δωμάτιο, και τον βρήκε να κείτεται νεκρός σε μια λίμνη αίματος. Η σύζυγός του κρύφτηκε ώσπου να φτάσει η Γκουάρδια Θιβίλ (Πολιτοφυλακή). «Σκοτώστε τον, είναι βάρβαρος», τους ικέτευσε. Ο Αγιλέρα πέθανε εννέα μήνες αργότερα σε ψυχιατρική κλινική. Δεν κατηγορήθηκε ποτέ για τους φόνους. Τον Ιανουάριο του 1939, τα στρατεύματα του Φράνκο κατέλαβαν τη Βαρκελώνη. Οι στρατιώτες λεηλάτησαν και σφράγισαν τις δύο συναγωγές της πόλης. Τρεις μήνες αργότερα η δημοκρατία έπεσε. Το καθεστώς του Φράνκο απέλασε όλους τους Εβραίους που είχαν έρθει στη χώρα μετά το 1931 και απαγόρευσε στα Εβραιόπουλα να φοιτούν στα δημόσια σχολεία. Δημοκρατικοί κρατούμενοι υποχρεώθηκαν να ετοιμάσουν δύο νέες εκδόσεις των Πρωτοκόλλων των Σοφών της Σιών. Στο πρώτο του πρωτοχρονιάτικο ραδιοφωνικό διάγγελμα ως ηγέτης της χώρας, ο Φράνκο εξήρε τον αντισημιτισμό του Γ΄ Ράιχ και της Ιεράς Εξέτασης. «Τώρα θα κατανοήσετε τα κίνητρα που ώθησαν ορισμένα έθνη να πολεμήσουν και να ανακόψουν τις δραστηριότητες των φυλών που φέρουν το στίγμα της απληστίας και της ιδιοτέλειας», δήλωσε. «Με τη χάρη του Θεού και την προνοητικότητα των καθολικών βασιλέων, απαλλαχθήκαμε εδώ από πολλούς αιώνες από αυτό το βαρύ φορτίο». Μετά τη νίκη του, ο Φράνκο επέτρεψε στους Ναζί να συλλάβουν Γερμανοεβραίους πρόσφυγες και να τους μεταφέρουν πίσω στο Γ΄ Ράιχ. Το 1941 ίδρυσε την División Azul (Κυανή Μεραρχία), μια μονάδα περίπου 47.000 Ισπανών στρατιωτών που πολέμησαν στο πλευρό των Ναζί στο Ανατολικό Μέτωπο, παρότι η Ισπανία ήταν επισήμως ουδέτερη. Την ίδια χρονιά, η κυβέρνησή του παρέδωσε στον Χάινριχ Χίμλερ, τον αρχηγό των Ες Ες και αρχιτέκτονα της Τελικής Λύσης, λεπτομερές μητρώο των Εβραίων που ζούσαν στην Ισπανία. Κατόπιν αιτήματος του Φράνκο, ο Τουσκέτς δημιούργησε επίσης ένα «εβραιομασονικό» τμήμα εντός της ισπανικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών για τον εντοπισμό όσων θεωρούνταν Εβραίοι ή Τέκτονες. Μετά την ήττα των Γερμανών στο Στάλινγκραντ στις αρχές του 1943, ο Φράνκο άρχισε να μεταβάλλει την εξωτερική πολιτική του για να κερδίσει την εύνοια των Συμμάχων. Κεντρικό στοιχείο αυτής της προσπάθειας ήταν η συγκάλυψη του αντισημιτισμού του καθεστώτος του. (Η εκστρατεία αντανακλούσε επίσης την πεποίθηση του Φράνκο ότι ο διεθνής τύπος ελεγχόταν από Εβραίους). Σε ορισμένους Εβραίους πρόσφυγες παραχωρήθηκε απρόθυμα περιορισμένη άδεια διέλευσης στην Ισπανία, υπό τον προϋπόθεση ότι δεν θα παράμεναν στη χώρα. Το 1943 αξιωματούχοι των Ναζί ενημέρωσαν την κυβέρνηση Φράνκο ότι σύντομα θα έληγε η «ειδική μεταχείριση» των Ισπανοεβραίων στην κατεχόμενη Ευρώπη, και θα άρχιζαν να τους συλλαμβάνουν και να τους απελαύνουν, όπως έκαναν με τους Εβραίους από άλλες χώρες. Προέτρεψαν τη φρανκική κυβέρνηση να επαναπατρίσει τους Ισπανοεβραίους. «Διατρέχουμε τον κίνδυνο να ενταθεί η διεθνής εχθρότητα εναντίον μας, ιδίως στην Αμερική, όπου θα κατηγορηθούμε ως δολοφόνοι και συνεργοί δολοφόνων», εξήγησε ο ανώτερος αξιωματούχος Χοσέ Μαρία Ντουσιναγκέ στον Φρανθίσκο Γκόμεθ-Χορδάνα Σόουζα, τον υπουργό Εξωτερικών. Αλλά «είναι αδιανόητο να σκεφτούμε ως λύση να τους φέρουμε στην Ισπανία, όπου η φυλή τους, ο πλούτος τους, η αγγλοφιλία τους και η μασονία τους θα τους μετέτρεπαν σε πράκτορες παντός είδους μηχανορραφιών». Πάνω, από αριστερά προς τα δεξιά: ο Υπουργός Εξωτερικών της Ισπανίας Ραμόν Σεράνο Σουνιέρ, ο δικτάτορας της Ισπανίας Φρανθίσκο Φράνκο και της Ιταλίας Μουσολίνι να συνομιλούν στην Μπορντιγκέρα της Ιταλίας, 12 Φεβρουαρίου 1941. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / MIGUEL CORTES. Κάτω αριστερά: ο στρατηγός Γκονθάλο Κέιπο ντε Γιάνο και δεξιά ο στρατηγός Εμίλιο Μόλα. Το καθεστώς συζήτησε το ενδεχόμενο να επιτρέψει σε μικρούς αριθμούς Εβραίων προσφύγων να παραμείνουν προσωρινά όσο θα περίμεναν βίζες για να μεταβούν αλλού. «Μόνο αφότου φύγει η μία ομάδα από την Ισπανία –περνώντας μέσα από τη χώρα όπως περνά το φως μέσα από το γυαλί, χωρίς να αφήνει ίχνος– θα επιτρέπουμε την είσοδο στην επόμενη» έγραψε ο Γκόμεθ‑Χορδάνα. Εν τω μεταξύ, όπως περιγράφει ο Πρέστον, το φρανκικό καθεστώς είχε πλήρη επίγνωση του Ολοκαυτώματος. Υπήρχαν, για παράδειγμα, τα μηνύματα που έστελνε ο Άνχελ Σανθ Μπριθ, ένας Ισπανός διπλωμάτης τοποθετημένος στη Βουδαπέστη, απευθείας στον Φράνκο. Ο Σανθ Μπριθ είχε καταγράψει τις μαρτυρίες δύο κρατουμένων που είχαν δραπετεύσει από το Άουσβιτς. Περιέγραφαν τη συστηματική δολοφονία περίπου 45.000 Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη. Η ουγγρική κυβέρνηση έδωσε άδεια στον Σανθ Μπριθ να εκδώσει διακόσια διαβατήρια, αλλά εκείνος αψήφησε τον περιορισμό, διανέμοντας τελικά περίπου δύο χιλιάδες. Εφάμιλλες προσπάθειες άλλων Ισπανών διπλωματών στην Ελλάδα, τη Ρουμανία, τη Γαλλία και τη Βουλγαρία κατάφεραν να σώσουν αρκετές χιλιάδες Εβραίους ακόμη, όμως ο Πρέστον ξεκαθαρίζει ότι ενεργούσαν χωρίς την έγκριση του Υπουργείου Εξωτερικών. Μετά τον πόλεμο, ο Φράνκο εξέδωσε δύο διατάγματα με στόχο την απέλαση των Σεφαραδιτών. Το 1949 η φρανκική κυβέρνηση εξέδωσε ένα προπαγανδιστικό φυλλάδιο πενήντα σελίδων, ισχυριζόμενη ότι είχε ενεργήσει με «συμπάθεια και φιλία προς μια διωκόμενη φυλή» κατά τη διάρκεια του πολέμου, αλλά ο αντισημιτισμός του Φράνκο συνεχίστηκε. Στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και στις αρχές της δεκαετίας του 1950 δημοσίευσε μια σειρά άρθρων με το ψευδώνυμο Χακίμ Μπουρ, επαινώντας τα Πρωτόκολλα επειδή αποκάλυπταν «τα ταλμουδικά δόγματα και τη συνωμοσία για την κατάληψη των μοχλών της εξουσίας στην κοινωνία» και απορρίπτοντας το Ολοκαύτωμα με την πεποίθηση ότι επρόκειτο για «μια χούφτα Εβραίους που παραβίασαν τους φυλετικούς νόμους». Τα περίπου πενήντα άρθρα του Χακίμ Μπουρ κυκλοφόρησαν τελικά σε συλλογή με τον τίτλο Masonería, και το καθεστώς εξέδωσε μια γελοία ανακοίνωση ότι ο Φράνκο είχε παραχωρήσει ακρόαση στον Μπουρ. Ο Πρέστον σημειώνει πως ο Λευκός Οίκος είχε πλήρη επίγνωση ότι συγγραφέας των άρθρων ήταν ο Φράνκο. Δεν έπαιξε ρόλο. Η Ισπανία είχε αποκλειστεί από τον ΟΗΕ και το Σχέδιο Μάρσαλ, όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο Φράνκο ήταν πρόθυμοι να συμμαχήσουν στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. Ο μύθος που διέδιδε ο Φράνκο ότι υπήρξε σωτήρας των Εβραίων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ότι νίκησε τον κομμουνισμό στον εμφύλιο, τους έδωσε το άλλοθι να το πραγματοποιήσουν. Το 1953, οι δύο χώρες υπέγραψαν το Σύμφωνο της Μαδρίτης, που επέτρεψε στις ΗΠΑ να κατασκευάσουν πέντε στρατιωτικές βάσεις στην Ισπανία. Λίγο αργότερα, ο Αγουστίν Μουνιόθ Γκράντες, υπουργός Στρατιωτικών του Φράνκο και πρώην διοικητής της Κυανής Μεραρχίας, πέρασε δύο εβδομάδες στην Ουάσιγκτον σε συναντήσεις με ομόλογούς του. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δημιούργησαν ένα Σχέδιο Μάρσαλ στα μέτρα της Ισπανίας, σώζοντας την οικονομία της που κατέρρεε. Η ακροδεξιά καθολική δικτατορία του Φράνκο θα γινόταν πρότυπο για όλη τη Λατινική Αμερική· ο φρανκισμός εμφανίστηκε μεταξύ άλλων στην Παραγουάη του Αλφρέδο Στρέσνερ, την Αργεντινή του Χόρχε Ραφαέλ Βιδέλα και τη Χιλή του Αουγούστο Πινοσέτ. (Ο Πινοσέτ, ένας από τους ελάχιστους αρχηγούς κρατών που παρευρέθηκαν στην κηδεία του Φράνκο, εκμεταλλεύτηκε την περίσταση για να συναντηθεί με νεοφασίστες Ιταλούς τρομοκράτες που είχαν πρόσφατα αποπειραθεί να δολοφονήσουν δύο Χιλιανούς αντιφρονούντες εξορισμένους στην Ευρώπη). Ο Ουίλλιαμ Φ. Μπάκλεϋ είχε ίσως τη μεγαλύτερη ευθύνη από οποιονδήποτε άλλον για την άφεση του Φράνκο στις τάξεις των Αμερικανών συντηρητικών. «Ο στρατηγός Φράνκο είναι αυθεντικός εθνικός ήρωας», έγραφε στο National Review το 1957. «Δεν είναι δυναστικός δικτάτορας. Είναι τόσο δυναστικός όσο είναι απαραίτητο για να διατηρήσει την απόλυτη εξουσία, και αυτό τυχαίνει να μην είναι καν ιδιαίτερα δυναστικό, αφού ο λαός, σε γενικές γραμμές, είναι ευχαριστημένος». Ο Μπάκλεϋ, που θαύμαζε τον αυταρχικό καθολικισμό του Φράνκο, παρέλειψε να αναφέρει ότι ο πόλεμος εναντίον της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης στην κήρυξη του οποίου συνέβαλε ο στρατηγός είχε προκαλέσει μισό εκατομμύριο θανάτους και είχε εξορίσει εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους, καθώς και ότι μετά τον πόλεμο το καθεστώς του είχε εκτελέσει δεκάδες χιλιάδες Δημοκρατικούς και είχε φυλακίσει έως και ένα εκατομμύριο ανθρώπους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπου τους χρησιμοποιούσε για καταναγκαστικά έργα. Ούτε ανέφερε τον αντισημιτισμό του Φράνκο, που δεν μετριάστηκε ποτέ. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του κυκλοφόρησαν δώδεκα εκδόσεις των Πρωτοκόλλων. Ο Πρέστον μελετά σε όλη του τη ζωή την ισπανική ιστορία του εικοστού αιώνα. Οι Αρχιτέκτονες του τρόμου, όπου αντλεί υλικό από προηγούμενα έργα του, αναδεικνύει την ιδιαίτερη αρετή του ως πολιτικοποιημένος, αυστηρός και προσιτός ιστορικός που δεν φοβάται να εμποτίσει το έργο του με ηθική αγανάκτηση. Οι αφηγήσεις του είναι καθηλωτικές, γεμάτες εύγλωττες, συχνά μακάβριες λεπτομέρειες. «Στη διαδρομή από το Βαγιαδολίδ προς το Μπούργος, ο Μόλα ενοχλήθηκε που το αυτοκίνητό του καθυστερούσε επειδή ο δρόμος έπρεπε να καθαριστεί από πλήθος πτωμάτων», γράφει. «Απαίτησε στο εξής να πραγματοποιούνται οι εκτελέσεις μακριά από κεντρικούς δρόμους και τα σώματα να θάβονται αμέσως». Ο Πρέστον μεγάλωσε φτωχός στο μεταπολεμικό Λίβερπουλ. Όταν ήταν μωρό, ο ίδιος και η μητέρα του προσβλήθηκαν από φυματίωση. Η μητέρα του πέθανε ύστερα από εφτά χρόνια σε σανατόριο, και τον ανέθρεψαν οι παππούδες του. Αυτό το υπόβαθρο, όπως έχει πει, του δημιούργησε συμπάθεια για τη Ισπανική Δημοκρατία. «Δεν γινόταν να είσαι από την εργατική τάξη του Λίβερπουλ και να μην είσαι αριστερός», είπε το 2013 στον Σεμπάστιαν Φάμπερ, καθηγητή ισπανικών στο Όμπερλιν. «Στο αίσθημά μου για τη Δημοκρατία νομίζω ότι υπάρχει μια δόση αγανάκτησης για την ήττα της, μια αλληλεγγύη προς τους ηττημένους». Ο Πρέστον πήρε υποτροφία για την Οξφόρδη και κατόπιν σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ με τον Χιου Τόμας, έναν αριστοκρατικής καταγωγής ιστορικό που αργότερα έγινε βουλευτής των Τόρις στη Βουλή των Λόρδων. Το βιβλίο του Τόμας The Spanish Civil War (1961) αποτέλεσε, για ένα διάστημα, την οριστική αφήγηση του πολέμου. (Ο Πρέστον συνεργάστηκε ως βοηθός έρευνας σε μια μεταγενέστερη έκδοση). Ο Φράνκο απαγόρευσε τη μετάφραση στα ισπανικά, παρ’ όλα αυτά λαθραίες εκδόσεις κυκλοφόρησαν ευρέως στην Ισπανία. Οι προηγούμενες ισπανόφωνες ιστορίες του εμφυλίου είχαν γραφτεί κυρίως είτε από υποστηρικτές του καθεστώτος είτε από εξόριστους Δημοκρατικούς που δεν είχαν πρόσβαση σε ιστορικά αρχεία και συχνά έτρεφαν πολιτικές εμπάθειες. Ο Πρέστον χαρακτήρισε το βιβλίο του Τόμας «την πρώτη προσπάθεια για μια αντικειμενική γενική θεώρηση». Ακόμη μεγαλύτερη επιρροή στον Πρέστον άσκησε ο Χέρμπερτ Σάουθγουορθ, πρώην μεταλλωρύχος από την Οκλαχόμα. Κατά τη Μεγάλη Ύφεση, ο Σάουθγουορθ έπιασε δουλειά στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου και άρχισε να γράφει βιβλιοκριτικές για τον Ισπανικό Εμφύλιο στην Washington Post. Τα άρθρα τράβηξαν την προσοχή του πρέσβη της Ισπανικής Δημοκρατίας στην Ουάσιγκτον, ο οποίος του ζήτησε να εργαστεί για το γραφείο πληροφοριών της κυβέρνησης. Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Σάουθγουορθ στρατολογήθηκε από το Γραφείο Στρατηγικών Υπηρεσιών (τον πρόδρομο της CIA) και τοποθετήθηκε στο Μαρόκο, όπου μετέδιδε ραδιοφωνικές εκπομπές στην φρανκική Ισπανία στηλιτεύοντας το καθεστώς. Μετά τον πόλεμο παρέμεινε στο Μαρόκο, αγόρασε εγκαταλελειμμένους ραδιοφωνικούς πύργους, ίδρυσε ραδιοφωνικό σταθμό και έκανε ταξίδια στην Ισπανία για να αγοράζει βιβλία. Το 1960 η μαροκινή κυβέρνηση εθνικοποίησε τον σταθμό. Ο Σάουθγουορθ έφυγε για τη Γαλλία, όπου αγόρασε έναν πύργο για να στεγάσει τη βιβλιοθήκη του, που πλέον ήταν η μεγαλύτερη ιδιωτική συλλογή υλικού για τον Ισπανικό Εμφύλιο στον κόσμο. Κήρυξε πόλεμο στο καθεστώς του Φράνκο μέσα από τα βιβλία του –The Myth of Franco’s Crusade [Ο μύθος της σταυροφορίας του Φράνκο] (1963), Antifalange [Αντιφάλαγγα] (1965)– που κυκλοφορούσαν λαθραία στην Ισπανία. Ήταν τόσο επιζήμια για την εικόνα του που ο Φράνκο δημιούργησε μια ειδική προπαγανδιστική μονάδα για να τον αντικρούσει. Πλήθος χαιρετά φασιστικά κατά τη διάρκεια συγκέντρωσης στην πλατεία Σαν Χουάν δε λα Κρουθ της Μαδρίτης, στις 22 Νοεμβρίου 1998, την 23η επέτειο από τον θάνατο του Ισπανού δικτάτορα στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / J.J. GUILLEN Πριν ολοκληρώσει τη διατριβή του, ο Πρέστον είχε στείλει στον Σάουθγουορθ ένα από τα άρθρα του και είχε λάβει ενθουσιώδη απάντηση. «Ύστερα από αυτό, ένιωσα σαν να με είχε ορίσει διάδοχό του», θυμόταν ο Πρέστον σε μια συνέντευξή του στον Ενρίκε Μοραντιέγιος, Ισπανό ιστορικό. «Τον επισκεπτόμουν συχνά και έγινε δάσκαλός μου, κάτι σαν θετός πατέρας». Ο Πρέστον ακολούθησε το πρότυπο της πολιτικής στράτευσης του Σάουθγουορθ. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 έμαθε ισπανικά από Κολομβιανούς εξόριστους στο Λονδίνο και αργότερα έγινε σύμβουλος αριστερών ομάδων κατά τη δημοκρατική μετάβαση της Ισπανίας. Το Franco (1993), η πρωτοποριακή βιογραφία του, ξεσκέπασε τον Καουδίγιο ως διεφθαρμένο και βίαιο δικτάτορα. Το The Spanish Holocaust [Το Ισπανικό Ολοκαύτωμα] (2012), μια σκοτεινή, επιβλητική αποτίμηση του μεγέθους της βίας και της καταστολής κατά τη διάρκεια του εμφυλίου και της δικτατορίας, κατέστρεψε ακόμη περισσότερο τον μύθο του καλοκάγαθου Καουδίγιο. Ο Πρέστον έχει επίσης αμφισβητήσει ορισμένες από τις αγιογραφίες της αριστεράς –συμπεριλαμβανομένης της περιγραφής των αναρχικών από τον Τζορτζ Όργουελ στο Πεθαίνοντας στην Καταλονία– αλλά δεν εγκατέλειψε ποτέ τη γενικότερη συμπάθειά του προς τη Ισπανική Δημοκρατία.[4] Και έχει αντιταχθεί σε ιστορικούς που τον έχουν κατηγορήσει για μεροληψία, ιδίως τον αναθεωρητή Αμερικανό Στάνλεϊ Πέιν. «Είναι κοινώς αποδεκτό ότι το να είσαι επικριτικός απέναντι στους Ναζί αποτελεί λογικό σημείο εκκίνησης», είπε ο Πρέστον στον Φάμπερ. Αυτό προφανώς δεν ισχύει όταν κρατάς κριτική στάση απέναντι στην ισπανική Δεξιά κατά τον εμφύλιο ή τη δικτατορία του Φράνκο στη συνέχεια. Είναι πραγματικό πρόβλημα. Πρέπει σχεδόν να επιχειρηματολογήσεις από τις βασικές αξίες κάθε φορά. Ο Πέιν έθεσε τα θεμέλια για την πρόσφατη υιοθέτηση του Φράνκο από την άκρα δεξιά και μάλιστα απέρριψε τον αντισημιτισμό του Φράνκο. «Παρ’ όλο που ένα ορισμένο επίπεδο αντιεβραϊκής γλώσσας ήταν εγγενές στον υπερεθνικιστικό λόγο του καθεστώτος, ο καουδίγιο δεν ήταν ιδιαίτερα αντισημίτης», υποστήριξε ο Πέιν στην επιδραστική βιογραφία του Franco (2014). Πρόσφατα ο Πέιν τού έδωσε ακόμη μεγαλύτερη άφεση στο First Things, ένα δεξιό καθολικό περιοδικό, επαινώντας τον για τον «εκσυγχρονισμό και τη μεταμόρφωση» της Ισπανίας. Πέρα από τις μαζικές εκτελέσεις και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ο «εκσυγχρονισμός» αυτός περιλάμβανε ότι την ποινικοποίηση της κατοχής διπλώματος οδήγησης από γυναίκες χωρίς την άδεια του συζύγου ή του πατέρα, την αναβίωση της νομικής αποδοχής των «εγκλημάτων τιμής» και την παροχή ασύλου σε εγκληματίες πολέμου όπως ο Καρλ Μπέμελμπουργκ, επικεφαλής της Γκεστάπο στη Γαλλία, και ο Άντε Πάβελιτς, συνεργάτης των Ναζί και ιδρυτής της Ουστάσε, του φασιστικού κινήματος της Κροατίας. Το καθεστώς του Φράνκο, που προστάτευσε εκατοντάδες Ναζί και υψηλόβαθμους αξιωματούχους της Γαλλίας του Βισύ και της κυβέρνησης του Μουσολίνι, υπήρξε πολύ πιο φιλόξενο για τους φασίστες πρόσφυγες απ’ όσο υπήρξε ποτέ για τους Εβραίους. Παρά την προϊστορία αυτή, ή ίσως εξαιτίας της, η φήμη του Φράνκο συνεχίζει να ενισχύεται στην αμερικανική άκρα δεξιά. Ορισμένοι ακτιβιστές που συνδέονται με το Ινστιτούτο Claremont, ένα think tank στην Καλιφόρνια που έχει εξελιχθεί σε κορυφαίο κέντρο της MAGA Δεξιάς, έχουν αρχίσει να τον εξυμνούν. «Η Αμερική θα χρειαστεί έναν προτεστάντη Φράνκο», έγραψε στο X ο Τζος Άμποτοϋ, πρώην υπότροφος του Claremont. Άλλοι του τραμπικού χώρου, όπως ο Τζακ Ποσόμπιεκ, είναι ακόμη πιο ενθουσιώδεις. Ο Ποσόμπιεκ έκανε μια σειρά «Franco Fridays» στο X, όπου έψαλλε τακτικά παιάνες στον Φράνκο τους οποίους μοιραζόταν με εκατομμύρια ακολούθους. «Ο ΦΡΑΝΚΟ ΕΣΩΣΕ ΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΗΣΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟ», έγραψε το 2023. Στο βιβλίο Unhumans: The Secret History of Communist Revolutions (and How to Crush Them) [Μη άνθρωποι: η μυστική ιστορία των κομμουνιστικών επαναστάσεων (και πώς να τις καταπνίξετε)] (2024) ο Ποσομπιέκ αφιερώνει ένα κεφάλαιο στον Ισπανικό Εμφύλιο, όπου εγκωμιάζει τον Φράνκο ως «Μεγάλο άνδρα της Ιστορίας» και περιλαμβάνει στο εξώφυλλο εγκωμιαστικό σχόλιο του Τζ. Ντ. Βανς. Ο Ποσομπιέκ και ο συνεργάτης του, γράφει ο Βανς, «μας δείχνουν τι να κάνουμε για να αντεπιτεθούμε». Στην Ισπανία, η προσπάθεια αναβίωσης της φήμης του Φράνκο έχει συνοδευτεί από επιδεικτικό φιλοσημιτισμό. Το 2015, για παράδειγμα, η κυβέρνηση του Λαϊκού Κόμματος, το οποίο ιδρύθηκε από μέλη του φρανκικού καθεστώτος, θέσπισε έναν νόμο που παρείχε στους απογόνους των Σεφαραδιτών Εβραίων που εκδιώχθηκαν την εποχή της Ιεράς Εξέτασης ένα μονοπάτι προς την απόκτηση ισπανικής υπηκοότητας. Αυτό όχι μόνο συσκότισε τις αντισημιτικές ρίζες του φρανκισμού, αλλά λειτούργησε και ως χρήσιμο προκάλυμμα για την αυξανόμενη εχθρότητα της δεξιάς απέναντι στους μουσουλμάνους. Αυτή η στροφή έχει ενταθεί ακόμη περισσότερο με την καταστροφή της Γάζας από το Ισραήλ, και δεν περιορίζεται στην Ισπανία. Ένας βουλευτής του γαλλικού ακροδεξιού Εθνικού Συναγερμού χαρακτήρισε τους Παλαιστίνιους αμάχους «παράπλευρες απώλειες», την ίδια στιγμή που ανάμεσα στους υποψηφίους του κόμματος στις εκλογές του 2024 συμπεριλαμβανόταν ένας νομοθέτης που είχε γράψει στο X ότι «το αέριο έφερε δικαιοσύνη στα θύματα του Ολοκαυτώματος» και ένας άλλος που είχε φωτογραφηθεί φορώντας καπέλο με ναζιστικά διακριτικά. Τον περασμένο Μάιο, την ημέρα που η ισπανική κυβέρνηση αναγνώρισε παλαιστινιακό κράτος, ο Σαντιάγο Αμπασκάλ, ο ηγέτης του Βοξ, του ακροδεξιού κόμματος της Ισπανίας, ταξίδεψε στο Ισραήλ για να καταγγείλει την απόφαση. Αυτό το μίγμα φιλοσημιτισμού και αντισημιτισμού έχει γίνει επίσης χαρακτηριστικό της κυβέρνησης Τραμπ. Τον Ιούνιο [2025], για παράδειγμα, ο Τραμπ βομβάρδισε το Ιράν κατόπιν αιτήματος του Ισραήλ και λίγο αργότερα αναφέρθηκε σε «Σάιλοκ» σε μια συγκέντρωση στην Αϊόβα. Πιο πρόσφατα, η Boston Globe αποκάλυψε ότι ένας συνήγορος του Υπουργείου Δικαιοσύνης, που υπερασπιζόταν τα σκληρά μέτρα της κυβέρνησης εναντίον του Χάρβαρντ σχετικά με τους ισχυρισμούς ότι το πανεπιστήμιο καλλιεργούσε τον αντισημιτισμό, είχε γράψει ως προπτυχιακός φοιτητής του ένα δοκίμιο «από την οπτική γωνία του Αδόλφου Χίτλερ» και αργότερα είχε επαινέσει το Ο αγών μου (Mein Kampf). Τον περασμένο μήνα ο Τάκερ Κάρλσον εγκατέλειψε εντελώς το πρόσχημα του φιλοσημιτισμού καλώντας για συνέντευξη στο podcast του τον αρνητή του Ολοκαυτώματος Νικ Φουέντες. Ο Φουέντες είπε στον Κάρλσον ότι «οι οργανωμένοι Εβραίοι» αποτελούν απειλή για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μετά την κατακραυγή που δέχτηκε ο Κάρλσον επειδή δεν αντέδρασε, ο Κέβιν Ρόμπερτς, πρόεδρος του Heritage Foundation, τον υπερασπίστηκε. Στο μεταξύ, ανώτερα στελέχη του Βοξ έχουν εκφράσει την πίστη τους στη «Μεγάλη Αντικατάσταση», μια αντισημιτική θεωρία συνωμοσίας που ισχυρίζεται ότι οι Εβραίοι ενορχηστρώνουν την εξαφάνιση της λευκής φυλής προωθώντας τη μετανάστευση μη λευκών στη Δύση. «Υπάρχει αληθινή θέληση στις Βρυξέλλες να εφαρμοστεί αντικατάσταση πληθυσμού στην Ευρώπη», δήλωσε τον Μάρτιο του 2022 ο Χόρχε Μπουξαδέ, πρώην αντιπρόεδρος του κόμματος. Αυτό το διπρόσωπο παιχνίδι θυμίζει τον τρόπο που ο Φράνκο, τον οποίο κάποτε είχε επαινέσει η Γκόλντα Μέιρ,[5] συγκάλυπτε τον αντισημιτισμό του προσεγγίζοντας το Ισραήλ. Ορισμένοι, ακόμη και δεξιότερα του Βοξ, έχουν τοποθετηθεί πιο ρητά σχετικά με την αναβίωση της άνομης σύζευξης. Ο Πρέστον κλείνει το βιβλίο του με μια συγκέντρωση του 2021 με επικεφαλής την Ιζαμπέλ Περάλτα, μια δεκαοκτάχρονη ακροδεξιά ακτιβίστρια, σε ένα νεκροταφείο της Μαδρίτης, δίπλα σε ένα μνημείο της Κυανής Μεραρχίας. «Είναι ύψιστο χρέος μας να αγωνιστούμε για την Ισπανία και να αγωνιστούμε για μια Ευρώπη που είναι αδύναμη και έχει καταστραφεί από τον εχθρό», είπε. «Έναν εχθρό που είναι πάντα ο ίδιος, έστω και με διαφορετικά προσωπεία: ο Εβραίος. Γιατί δεν υπάρχει μεγαλύτερη αλήθεια από το ότι φταίει ο Εβραίος. Φταίει ο Εβραίος και γι’ αυτόν τον λόγο πολέμησε η Κυανή Μεραρχία. Ο κομμουνισμός είναι εβραϊκή επινόηση». Όμως έχουν υπάρξει και πιο ελπιδοφόροι απόηχοι του Ισπανικού Εμφυλίου στην Ευρώπη. Πέρυσι, ο Ραφαέλ Γκλυκσμάν, τότε επικεφαλής του Σοσιαλιστικού Κόμματος στη Γαλλία, ο οποίος είναι επίσης Εβραίος, βοήθησε στην οργάνωση του Νέου Λαϊκού Μετώπου, έναν συνασπισμό των κατακερματισμένων αριστερών κομμάτων της Γαλλίας με άλλους πολιτικούς ηγέτες. Επέλεξαν το όνομα ως φόρο τιμής στο Λαϊκό Μέτωπο της δεκαετίας του 1930, όταν στη Γαλλία, όπως και στην Ισπανία, τα αριστερά κόμματα ενώθηκαν για να νικήσουν την ανερχόμενη ακροδεξιά στις εκλογές του 1936. (Ο Λεόν Μπλουμ, Εβραίος σοσιαλιστής που μπήκε στην πολιτική από αντίδραση στην υπόθεση Ντρέυφους, έγινε πρωθυπουργός.). Το Νέο Λαϊκό Μέτωπο ήρθε πρώτο στις βουλευτικές εκλογές του 2024, διαψεύδοντας σχεδόν όλες τις προβλέψεις, με τον Εθνικό Συναγερμό να περιορίζεται στην τρίτη θέση. Μόλις έγιναν γνωστά τα αποτελέσματα, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι κατέκλυσαν τους δρόμους του Παρισιού φωνάζοντας «¡NO PASARÁN!», την αγέρωχη ιαχή της Δημοκρατικής Ισπανίας, η οποία κάποτε, έστω για λίγο, απέκρουσε τους φασίστες. © Dan Kaufman / The New York Review of Books — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη [1] Contubernio σημαίνει μοιχεία. Περισσότερο διαδεδομένη είναι όμως η μεταφορική σημασία της λέξης: σύζευξη, ένωση ή συμμαχία προς επίτευξη άνομων / παράνομων σκοπών. Κατ’ επέκτασιν και συνωμοσία. Εδώ προτιμήσαμε την απόδοση: άνομη σύζευξη. (Σημ. ARB). [2] Βλ. Did It Happen Here? Perspectives on Fascism and America [Συνέβη εδώ; Απόψεις για τον φασισμό και την Αμερική], επιμ. Daniel Steinmetz-Jenkins (Norton, 2024). [3] Το Spanish Fascist Writing [Ισπανικά φασιστικά κείμενα], επιμ. Justin Crumbaugh και Nil Santiáñez (University of Toronto Press, 2021), αποτελεί αξιοπρόσεκτη εξαίρεση. [4] “George Orwell’s Spanish Civil War Memoir Is a Classic, but Is It Bad History?” [Τα απομνημονεύματα του Τζορτζ Όργουελ από τον Ισπανικό Εμφύλιο είναι κλασικά, όμως μήπως είναι κακή ιστορία;], The Guardian, 6 Μαΐου 2017. [5] Η Γκόλντα Μέιρ, ενώ ήταν Υπουργός Εξωτερικών, δήλωσε: «Ο εβραϊκός λαός και το κράτος του Ισραήλ θυμούνται την ανθρωπιστική στάση που υιοθέτησε η Ισπανία κατά την εποχή του Χίτλερ, όταν παρείχε βοήθεια και προστασία σε πολλά θύματα του ναζισμού». (Κνεσέτ, στις 10 Φεβρουαρίου 1959). (Σημ. ARB).

«Πρέπει να σκοτώνουμε και να σκοτώνουμε»

Σύνδεση