Γνώρισε και τους άλλους εαυτούς σου

Pierre Bayard, Je sommes plusieurs. Sur les personnalités multiples [Εγώ είμαστε πολλοί. Περί πολλαπλών προσωπικοτήτων], Les Éditions de Minuit 2025, σελ. 185 Je est un autre [Εγώ είναι ένας άλλος] Αρθούρος Ρεμπώ (1871) Η δήλωση της προμετωπίδας, από ένα γράμμα του Ρεμπώ στον επίσης ποιητή και φίλο του Πωλ Ντεμενύ, έρχεται σε πλήρη ρήξη με το περίφημο «γνώθι σεαυτόν» – το δελφικό παράγγελμα που επαναλαμβάνουν και ορισμένοι πλατωνικοί διάλογοι. Πώς να επιδιώξει κανείς να γνωρίσει κάτι που διαρκώς μεταμορφώνεται ή διασπάται σε νέες συνειδησιακές φόρμες; Μήπως ορθότερο θα ήταν το «γνώθι σεαυτούς»; Και πόσους ακριβώς εαυτούς, όταν έχεις μπροστά σου μια ζωή; Πολύ πιο ποιητικά, ο Ρεμπώ απαντούσε στο ερώτημα συμπληρώνοντας παρακάτω: «Αν ο χαλκός ξυπνήσει σάλπιγγα, δεν έχει καμιά ευθύνη γι’ αυτό». Την άνοιξη του 1871, όταν διατύπωνε αυτές τις σκέψεις, ο Ρεμπώ ήταν μόλις 17 χρόνων. Είχε ήδη γράψει σημαντικά ποιήματα, υποστήριξε την εξέγερση της παρισινής Κομμούνας, έπειτα ρίχτηκε στην εκμάθηση ξένων γλωσσών, έφυγε στο Λονδίνο με τον κατά 12 χρόνια μεγαλύτερό του Πωλ Βερλαίν –κορυφαίο εκπρόσωπο της παρακμιακής ποίησης–, διατήρησε μια θυελλώδη σχέση μαζί του (με απόπειρες δολοφονίας) και στα 19 του, έχοντας ήδη μεγαλουργήσει με δυο ποιητικές συλλογές, εγκατέλειψε την ποίηση για να καταλήξει ταξιδευτής στην Αφρική και εντέλει έμπορος όπλων στην Αιθιοπία, πριν επιστρέψει στην Γαλλία, όπου πέθανε από καρκίνο των οστών μόλις στα 37 του χρόνια. Στάθηκε, λοιπόν, απολύτως συνεπής προς τη νεανική δήλωσή του – «εγώ είναι [διαρκώς] ένας άλλος». Κι όπως πολλοί στοχαστές ή ψυχαναλυτές διέκριναν σε αυτή τη δήλωση μιαν εξερεύνηση του βάθους του ασυνειδήτου (Φρόυντ, Λακάν κ.ά.), κάτι ανάλογο κάνει στο πιο πρόσφατο βιβλίο του ο Πιερ Μπαγιάρ, ψυχαναλυτής και ομότιμος καθηγητής γαλλικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Paris 8. Μόνο που η δική του προσέγγιση διακρίνεται από μια πιο ήπια, σχεδόν χιουμοριστική στάση. Δεν αναφέρει τον Ρεμπώ, προφανώς θεωρώντας πασίγνωστη την περίπτωσή του, παραθέτει όμως ένα πλήθος συναφών παραδειγμάτων από τη λογοτεχνία ή την ψυχιατρική, για να υποστηρίξει ότι οι πάντες έχουμε πολλαπλούς εαυτούς κι όλο το ζήτημα ενός σώφρονος κοινωνικού βίου είναι να συμβιβαστούμε με αυτή την πολλαπλότητα. Να αποδραματοποιήσουμε και να δούμε θετικά τις εναλλαγές μας∙ όχι ως ζοφερό βάθος ενός ασυνειδήτου, αλλά ως δημιουργικά αξιοποιήσιμη συνθήκη του οποιουδήποτε ανθρώπου, πέρα από τον προικισμένο ποιητή, που η Μούσα τον χρησιμοποιεί για να μιλήσει με τις φωνές διαφορετικών προσώπων σε μεγάλα ποιητικά έπη. Περίπου όπως στο χαριτολόγημα: «Εγώ δεν είμαι σχιζοφρενής, αλλά, εγώ, είμαι»! Θα πρόσθετα, μάλιστα, ότι και το σύνολο των κάπου τριάντα βιβλίων που έχει γράψει ο Μπαγιάρ, παρά την πλούσια θεματολογία τους, επικεντρώνονται, σταθερά, στο ίδιο παιχνίδι εναλλακτικών εκδοχών. Χωρίς ν’ αλλάζει την ελάχιστη λεπτομέρεια από διάσημα αστυνομικά μυθιστορήματα, της Άγκαθα Κρίστι ή του Κόναν Ντόυλ, τα ανατέμνει «αποδεικνύοντας», με εξαιρετική μαεστρία, ότι ο δολοφόνος είναι άλλος από αυτόν τον οποίον ο συγγραφέας αποκαλύπτει στο τέλος του δικού του βιβλίου[1]. Το ίδιο με την ταινία του Χίτσκοκ Σιωπηλός μάρτυς (Rear Window), όπου, σεβόμενος όλες τις σκηνές της ταινίας, αθωώνει εντελώς εκείνον που ο Χίτσκοκ υποδεικνύει ως φρικτό συζυγοκτόνο[2]. Ομοίως αθωώνει τον Κλαύδιο, ως δολοφόνο του αδελφού του και πατέρα του Άμλετ, ενοχοποιώντας με εύλογα επιχειρήματα διαφορετικόν ήρωα[3], όπως αθωώνει, με συστηματική έρευνα στην περίφημη «σχιστή οδό», και τον άλλο μέγιστο ένοχο του θεατρικού ρεπερτορίου, τον Οιδίποδα[4]. Δεν σκότωσε αυτός τον πατέρα του Λάιο, όπως παρουσιάζει τα πράγματα ο Σοφοκλής! Κι ακόμα, με το ίδιο μπρίο, παίζει πάνω σε εναλλαγές όπως η τροπή που θα είχε πάρει ο κόσμος αν δεν εμφανίζονταν οι Μπητλς ή άλλες ηγετικές μορφές καλλιτεχνικών και κοινωνικών ρευμάτων[5], τι στάση θα είχε κρατήσει ο ίδιος αν ζούσε στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής[6], πόσο άμεμπτος κι ατρόμητος θα δειχνόταν αν είχε βρεθεί στη θέση ενός προγόνου του[7] (του ιππότη ντε Μπαγιάρ, μεταξύ 15ου και 16ου αιώνα) κ.ο.κ. Σε όλες τις περιπτώσεις, ο σημερινός καθηγητής Μπαγιάρ έχει το ταλέντο, σαν «μάγος της εναλλαγής», να δείχνει ποιες διαφορετικές εκδοχές θα μπορούσε να πάρει η στάση ενός προσώπου ή η έκβαση μιας κατάστασης, είτε του πραγματικού κόσμου είτε του κόσμου της μυθοπλασίας. Το πιο γνωστό στη Ελλάδα βιβλίο του Πιερ Μπαγιάρ είναι, μέχρι στιγμής, το Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει. Γραμμένο το 2007, έγινε αμέσως επιτυχία και μεταφράστηκε σε διάφορες γλώσσες[8]. Με τον τρόπο του, μετέχει σαφώς στο ίδιο παιχνίδι εναλλαγών που χαρακτηρίζει τον συγγραφέα, διερευνώντας όλες εκείνες τις τακτικές με τις οποίες μπορεί κανείς να τα βγάλει επιτυχώς πέρα σε μια συζήτηση για ένα βιβλίο που αγνοεί, ακόμα και αν η συζήτηση γίνεται με τον ίδιο τον συγγραφέα του. Παραθέτοντας εκτενή αποσπάσματα από έργα του Πωλ Βαλερύ και του Όσκαρ Ουάιλντ, οι οποίοι συνέκλιναν στο ότι «η σωστή ανάγνωση γυρίζει τις πλάτες της στο έργο»[9], ο Μπαγιάρ κρίνει ότι η κορυφαία τακτική έγκειται, πολύ συνοπτικά, στο να μιλάμε για τον εαυτό μας ή να μετακυλίουμε το θέμα σε βιβλία που τα γνωρίζουμε καλά ή, έστω, κάπως καλύτερα από το εντελώς αδιάβαστο. Με το να κινούμαστε, δηλαδή, στον χώρο μεταξύ των βιβλίων, χωρίς να δεσμευόμαστε από το περιεχόμενο του υπό συζήτησιν, αφού έτσι κι αλλιώς ο κάθε αναγνώστης αναμορφώνει αυτό το περιεχόμενο κατά την πρόσληψή του. «Το παράδοξο της ανάγνωσης», επισημαίνει τελειώνοντας, «είναι ότι η πορεία προς τον εαυτό μας περνά μέσα από ένα βιβλίο αλλά πρέπει να παραμείνει ένα πέρασμα» (σ. 261). Ο Γάλλος μυθιστοριογράφος Ρομέν Γκαρί, προσκεκλημένος στην εκπομπή “Cavalcade of Books”, των δικτύων KNXT / CBS με θέμα την κριτική βιβλίων, σεναρίων και των δημιουργών τους. 20 Ιανουαρίου 1959, Χόλιγουντ, Καλιφόρνια. © CBS Photo/ Getty Images/ Ideal Image Με άλλα λόγια, κάποιος που έχει διαβάσει αμέτρητα βιβλία, αρκετά από τα οποία εμβριθώς, ώστε να είναι σε θέση να αναδιατάξει τα στοιχεία της πλοκής και να συναγάγει διαφορετικές καταλήξεις από τους συγγραφείς τους, πλέκει το εγκώμιο της διαγώνιας ανάγνωσης ή και της αδιαφορίας για βιβλία ορόσημα στην ιστορία της λογοτεχνίας. Ποιος από τους δύο καθηγητές Μπαγιάρ είναι, λοιπόν, ο αυθεντικός; Ιδού ένα πρώιμο δείγμα της ύλης του πρόσφατου Εγώ είμαστε πολλοί. Όπως, επίσης, δείγμα της συμβιβαστικής στάσης την οποία δείχνει απέναντι στις «πολλαπλότητές» μας σε αυτό το βιβλίο του. Αφού και ο πλέον μακρόβιος φιλαναγνώστης αδυνατεί να διαβάσει περισσότερα από μερικές χιλιάδες βιβλία, περιοριζόμενος στα κορυφαία έστω, καθώς ο «κανόνας» της λογοτεχνικής παράδοσης δεν παύει να εμπλουτίζεται με νέα αριστουργήματα, το σώφρον, λοιπόν, είναι να συμβιβαστεί και με διαγώνιες ή αποσπασματικές αναγνώσεις. Κάτι ανάλογα απενοχοποιητικό για τις τέτοιου είδους αναγνώσεις συστήνει ο Μπαγιάρ και ως προς τις πολλαπλές προσωπικότητες του καθενός μας. Κάπου είκοσι χρόνια μετά τη συγγραφή πολλών άλλων βιβλίων, προσεγγίζει πάλι με μιαν ήπια, συμβιβαστική ματιά τη «συνομοσπονδία πολύμορφων, ετερογενών κι ανεξάρτητων εαυτών» οι οποίοι συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο, πιθανώς εν αγνοία του ενός για τους υπόλοιπους. Και με την άνεση που διαθέτει, ως ψυχαναλυτής και ως καθηγητής λογοτεχνίας, μπορεί να παρουσιάσει μια μακρά σειρά καλλιτεχνών ή μυθιστορηματικών ηρώων με το σύνδρομο πολλαπλής προσωπικότητας στη θετική, πάντα, προσέγγισή του. Δεν αρνείται, βέβαια, τις αντιξοότητες που μπορεί να παρουσιάζει η ζωή ενός ατόμου με τέτοιο σύνδρομο, όπως και τις αναπάντεχες στιγμές στις οποίες θα βρεθεί ο θεραπευτής του. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση μιας νεαρής δασκάλας στις ΗΠΑ, τη δεκαετία του 1950. Η οποία όχι μόνο περνούσε ακαριαία από έναν τύπο συμπεριφοράς σε κάποιον άλλο –από την αιδημοσύνη σε εκρήξεις θυμού ή από την ονειροπόληση στη χολερική ανυπομονησία–, αγνοώντας τι είχε πράξει στο μόλις προηγούμενο λεπτό, αλλά, επιπλέον, έδινε διάφορα ονόματα στις προσωπικότητες που «συγκατοικούσαν» εντός της. Με αποτέλεσμα να μην ξέρει η ψυχαναλύτριά της ποιαν ακριβώς να περιμένει στο προσεχές ραντεβού τους! (σ. 46-55). Ωστόσο, η έμφαση του Μπαγιάρ στρέφεται στη δημιουργική πτυχή που έχει επίσης να δείξει η ζωή παρεμφερών περιπτώσεων. Η σεμνή γραμματέας του λόγιου περιοδικού Nouvelle Revue Française φερ’ ειπείν, η Ντομινίκ Ωρύ, μεταφράστρια του Φιτζέραλντ και φίλη του Μπόρχες, εξέδωσε με ψευδώνυμο το 1950 την περίφημη Ιστορία της Ο, αφήνοντας επί 44 χρόνια να πλανώνται οι εικασίες για την ταυτότητα του συγγραφέα ενός τόσο τολμηρού ερωτογραφήματος. Η Αναΐς Νιν, πολύ διάσημη συγγραφέας τέτοιων λογοτεχνημάτων όσο και σοβαρή δοκιμιογράφος, διατηρούσε επί 25 χρόνια δύο συζύγους στις δύο ακτές των ΗΠΑ, αδαείς για τη διγαμία τους, όσο και πλήθος εραστών. Ο Γκυστάβ Φλωμπέρ ομολογούσε ότι διέθετε δύο εαυτούς – έναν λυρικό συγγραφέα μυθιστορημάτων όπως η Σαλαμπώ ή Οι πειρασμοί του Αγίου Αντωνίου κι έναν ερευνητή του απολύτως αληθινού, με μυθιστορήματα σαν την Κυρία Μποβαρύ ή την Αισθηματική αγωγή. Ο Ρομέν Γκαρί έγινε ο μόνος γάλλος συγγραφέας με δύο βραβεία Γκονκούρ, ένα με μυθιστόρημα με το δικό του όνομα κι ένα με μυθιστόρημα κάποιου Εμίλ Αζάρ, που μόνο μετά τον θάνατο του Γκαρί έγινε γνωστό ότι Εμίλ Αζάρ ήταν ο ίδιος. Όσο για την κορυφή της πολυπροσωπίας, σαφώς την κατέχουν οι Αλμπέρτο Καέιρο όσο και Άλβαρο δε Κάμπος όσο και Ρικάρντο Ρέις ή Μπερνάρντο Σοάρες, πίσω από τα έργα των οποίων βρίσκεται ο Φερνάντο Πεσσόα. Με ανάλογη έμφαση αντιμετωπίζονται και μυθιστορηματικοί χαρακτήρες, τα σύνθετα αισθήματα ή οι αντιφατικές συμπεριφορές των οποίων επιτείνουν τη σαγήνη των έργων που τους παρουσιάζουν. Παράδειγμα τα σχεδόν σχιζοειδή αισθήματα του αφηγητή προς την εξίσου πολυπρόσωπη Αλμπερτίν, στο Η αναζήτηση του χαμένου χρόνου του Προυστ∙ ο ταλαίπωρος και αντικοινωνικός Γκολιάντκιν στην αλλόκοτη σχέση με τον εξωστρεφή Σωσία του, στην ομώνυμη νουβέλα του Ντοστογιέφσκι∙ ο αφοσιωμένος γιος μα και κατά συρροή δολοφόνος Νόρμαν Μπέιτς, στο μυθιστόρημα του Ρόμπερτ Μπλοχ όσο και η περιβόητη ταινία του Χίτσκοκ Ψυχώ∙ ή, μεταξύ πολλών ακόμα συναφών παραδειγμάτων, η διασημότερη όλων των διχασμένων προσωπικοτήτων στο μυθιστόρημα Η παράξενη υπόθεση του δόκτορος Τζέκιλ και του κυρίου Χάιντ, του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον. Από αυτήν ξεκινά το βιβλίο του ο Μπαγιάρ, εικάζοντας ότι θα μπορούσε κάλλιστα να έχει εμπνεύσει στον Φρόυντ τη θεωρία του «υπερεγώ» και του «ασυνειδήτου» (σ. 19-30). Όπως ξέρουμε από το συγκεκριμένο μυθιστόρημα του Στίβενσον, η κατάληξη του δόκτορος Τζέκιλ δεν είναι καθόλου καλή, όταν διαπιστώνει ότι μονιμοποιείται εντός του η πλευρά του κυρίου Χάιντ. Ωστόσο, συνεπής στην κεντρική θέση του βιβλίου του, ο Μπαγιάρ επιμένει ότι πλανάται όποιος θεωρεί ενιαία την προσωπικότητά του κι ότι καλό θα ήταν να αρχίσει να αναγνωρίζει και τις υπόλοιπες συνοικούσες εντός του. Άρα, σε κάθε συνάντηση αγνώστων, η σωστή ερώτηση θα πρέπει να είναι όχι «ποιος είστε;», αλλά «ποιοι είστε;». Μια τέτοια επίγνωση ευνοεί, παρεμπιπτόντως, και την αποτροπή παρεξηγήσεων ή διενέξεων στις διαπροσωπικές σχέσεις. Αντιμετωπίζοντας αυτή τη θέση από ευτράπελη πλευρά, θα έλεγα ότι η τόσο γενικευμένη πολλαπλότητα κάθε προσωπικότητας αθωώνει πάραυτα τη μοιχεία, αν άλλο πρόσωπο είναι ο πιστός και άλλο ξενοκοιμάται∙ προσφέρει στους δικηγόρους ένα ιδεώδες τεκμήριο αθώωσης των πελατών τους, με το οποιοδήποτε έγκλημα να αποδίδεται σε παράπλευρο «εαυτό» του δικαζόμενου∙ όπως επιτρέπει σε ψυχιάτρους που αναλαμβάνουν ασθενείς με Διασχιστική Διαταραχή Ταυτότητας («Dissociative Identity Disorder», κατά τον διεθνή όρο) να απαιτούν διπλή αμοιβή ανά επίσκεψη. Κι ακόμα, το κοινότοπο κάλεσμα που επαναλαμβάνουν οι κάθε απόχρωσης πολιτικοί, «να σκεφτόμαστε με το εμείς και όχι με το εγώ», εκπληρώνεται απρόσκοπτα εφόσον πίσω από το κάθε «εγώ» συνωστίζονται άφθονοι «εμείς»! Υπάρχει όμως και μια πολύ σοβαρή πλευρά, που δεν νομίζω ότι ο Μπαγιάρ την υποτιμά, έστω κι αν την περιορίζει σε κάποιους υπαινιγμούς. Διότι είναι άλλο πράγμα να είσαι μια πραγματικά πολλαπλή προσωπικότητα την οποία αναγνωρίζει ο περίγυρός της και δικαίως ανησυχεί με τις αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές της ή την οδηγεί σε ψυχιατρικό εγκλεισμό∙ είναι άλλο πράγμα, επίσης, να είσαι ένας δόλιος Ταρτούφος, που εξαπατά με την υποκρισία του τον κόσμο σε κρίσιμες στιγμές του κι αξίζει κάθε δικαστική τιμωρία∙ και είναι τελείως άλλο να είσαι ένας Ρομέν Γκαρί, π.χ., ο οποίος διέπρεψε με ψευδώνυμα σε διάφορα λογοτεχνικά είδη, τα έργα του έγιναν βραβευμένες ταινίες, γνώρισε στιγμές μεγάλης ευτυχίας στην περιπετειώδη αν και σύντομη ζωή του (πέθανε στα 66 του), κι ο οποίος δήλωνε σε κάποια συνέντευξη: «Εκπλήσσομαι όταν ακούω να λένε για μένα ότι “είναι μια ισχυρή προσωπικότητα”∙ προσωπικότητες έχω καμιά εικοσαριά και δεν βλέπω πώς η μόνιμη σύγκρουση ανάμεσά τους μπορεί να δώσει μία μόνο ισχυρή προσωπικότητα». Αυτή τη δήλωση του Γκαρί κάνει προμετωπίδα του τελευταίου βιβλίου του ο Μπαγιάρ, και την αξιοποιεί ως κεντρική θέση στην απολαυστική επιχειρηματολογία και την αισιόδοξη κατάληξη του Εγώ είμαστε πολλοί. Να έχει κανείς συνείδηση ότι αλλιώς φέρθηκε σε κάποια συγκυρία κι αλλιώς έπρεπε να έχει φερθεί, άλλο πρόσωπο έδειξε κάπου κι ένα διαφορετικό κάπου αλλού, μα να επιδιώκει να συναρμόζει τις διαφορετικές εκδοχές του σε μια προσωπικότητα που ωριμάζει μέσα στις ποικιλίες της και χάρη σ’ αυτές, ίσως να συνιστά την πεμπτουσία της σωφροσύνης. Αυτό, σαν «μάγος της εναλλαγής», νομίζω ότι εισηγείται εν προκειμένω ο Πιερ Μπαγιάρ. [1] Pierre Bayard, Qui a tué Roger Ackroyd?, Minuit 1998, Pierre Bayard, La vérité sur « dix petits nègres », Minuit 2019, Pierre Bayard, L’affaire du chien des Baskerville, Minuit 2008/2010. [2] Pierre Bayard, Hitchcock s’est trompé. “Fenêtre sur cour”, contre-enquête, Minuit 2023. [3] Pierre Bayard, Enquête sur Hamlet, Le dialogue de sourds, Minuit 2002. [4] Pierre Bayard, Œdipe n’est pas coupable, Minuit 2021. (Θα κυκλοφορήσει σε ελληνική μετάφραση το 2026.) [5] Pierre Bayard, Et si les Beatles n’étaient pas nés ?, Minuit 2022. [6] Pierre Bayard, Aurais-je été résistant ou bourreau ?, Minuit 2013. [7] Pierre Bayard, Aurais-je été sans peur et sans reproche ? Le chevalier Bayard et moi, Minuit 2024. [8] Pierre Bayard, Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει, μτφρ. Ελπίδα Λουπάκη, Πατάκης 2008. [9] Στάση η οποία μεγαλοπρεπώς και δικαίως ίσχυσε στην περίπτωση του βιβλίου Ιθάκη, του Α. Τσίπρα, σε όλο το διάστημα μεταξύ Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 2025.

Γνώρισε και τους άλλους εαυτούς σου

Σύνδεση