Ο πόλεμος είναι βαθιά ριζωμένος στην ανθρώπινη φύση;

Harald Meller, Kai Michel, Carel van Schaik, Die Evolution der Gewalt. Warum wir Frieden wollen, aber Kriege führen. Eine Menschheitsgeschichte [Η εξέλιξη της βίας. Γιατί θέλουμε ειρήνη, αλλά κάνουμε πολέμους. Μια ιστορία της ανθρωπότητας], dtv Verlagsgesellschaft, Μόναχο 2024, σελ. 368 «Ο πόλεμος επιστρέφει ξανά» – αυτό ακουγόταν μετά την ρωσική επίθεση στην Ουκρανία από τον Φεβρουάριο του 2022 και εξής. Ωστόσο ο πόλεμος ποτέ δεν είχε σταματήσει, μόνο που συνέβαινε κάπου αλλού, όπως στους πολυάριθμους εμφύλιους πολέμους (Αιθιοπία, Υεμένη, Σουδάν κ.λπ.). Το Ινστιτούτο Έρευνας για την Ειρήνη του Όσλο είχε μάλιστα καταγράψει 59 ένοπλες συγκρούσεις το 2023. Από την άλλη πλευρά, στη διάρκεια του 99% της ιστορίας της ανθρωπότητας υπήρχε μεν βία, δεν υπήρχαν όμως πόλεμοι διότι ήταν πολύ ριψοκίνδυνοι για τους ανθρώπους. Στις πρώιμες εποχές είχαν σχηματισθεί νομαδικές ομάδες κυνηγών - τροφοσυλλεκτών που εξαρτώνταν από τη συνεργασία. Μπορεί μεν ανάμεσά τους να ξεσπούσαν και συγκρούσεις, όμως ο πόλεμος συνδεόταν με την παραμονή σε έναν τόπο. Πριν από 9.000 χρόνια η ανάπτυξη της γεωργίας δημιούργησε μια νέα δυναμική. Δημιουργήθηκαν η ιδιοκτησία στο έδαφος, ο ανταγωνισμός σχετικά με τους πόρους, κοινωνικές ιεραρχίες. Πριν από 5.000 χρόνια ιδρύθηκαν τα πρώτα κράτη (Αίγυπτος, Μεσοποταμία, Κίνα, η Κοιλάδα του Ινδού). Οι ανάγκες της αρδευτικής οικονομίας επέβαλαν τον συντονισμό των εργασιών και οδήγησαν στην ανάπτυξη ενός διοικητικού μηχανισμού. Οι πόλεμοι στόχευαν πλέον στην διασφάλιση της κυριαρχίας και οι συνοδευτικοί μύθοι στην ωραιοποίησή της. Οι συγγραφείς αναρωτιούνται γιατί με τον πόλεμο δεν συμβαίνει το ίδιο όπως με την κλιματική κρίση; Και αυτό με την έννοια γιατί δεν λαμβάνουν χώρα διεθνείς διασκέψεις ή γιατί δεν συνάπτονται ισχυρές κυβερνητικές συμφωνίες; Οι ερευνητικές δαπάνες για την αποφυγή του πολέμου είναι σχετικά λίγες. Στα περισσότερα δυτικά πανεπιστήμια δεν ασχολούνται με τον πόλεμο και αυτό αποτελεί μια λευκή κηλίδα στις κοινωνικές επιστήμες. Οι πόλεμοι θεωρούνται πολλές φορές ως κάτι ξεπερασμένο, πεπαλαιωμένο. Και όμως η πυρηνική απειλή πλανάται διαρκώς πάνω από την ανθρωπότητα, ενώ η πολιτική των εξοπλισμών προκαλεί γιγαντιαίες δαπάνες και μάλιστα χωρίς πόλεμο. Σε ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα ένας αρχαιολόγος, ένας ιστορικός και ένας ερευνητής της συμπεριφοράς πραγματεύονται το κεντρικό ζήτημα που αποτελεί και υπότιτλο του βιβλίου: «Γιατί θέλουμε ειρήνη, όμως διεξάγουμε πολέμους». Ή για να το πούμε διαφορετικά: «Βρίσκεται ο πόλεμος στο γονίδιά μας ή είναι ένα προϊόν του πολιτισμού;». Η φράση αυτή ανήκει στον Στήβεν Πίνκερ, καθηγητή Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, ο οποίος υποστήριζε ότι οι επιθετικές συμπεριφορές είναι βαθιά ριζωμένες, μπορούσαν ωστόσο να χαλιναγωγηθούν μέσω των θεσμών.[1] Επίσης σημείωνε ότι η άποψη πως «πάντα υπήρχαν πόλεμοι» ενισχύει μια μοιρολατρία, ενώ από την άλλη πλευρά βρίσκεται ένα «ταμπού της εξέλιξης» που χαρακτηρίζεται από την απόρριψη όλων των βιολογικών εξηγήσεων σε σχέση με την ανθρώπινη συμπεριφορά. Παρατηρεί ότι με αυτόν τον τρόπο η Ιστορία περιορίζεται στα 5.000 χρόνια γραπτής ιστορίας, ενώ στην πραγματικότητα είναι πολύ πιο μακρόχρονη. Για να αντιμετωπίσουν αυτόν τον χρονικό περιορισμό της Ιστορίας οι συγγραφείς θεωρούν αναγκαία μια συνεργασία των επιστημονικών τους κλάδων όπως είναι η εξελικτική ανθρωπολογία, η αρχαιολογία, καθώς και η ιστορία και η θρησκειολογία. Στη βάση του σημερινού επιπέδου της έρευνας σκοπός είναι να αναδειχθούν οι εξελικτικές ρίζες της επιθετικότητας και της βίας. Το πρώτο κεντρικό μέρος φέρει τον τίτλο «Κανένα παιδί του Κάιν». Με αφετηρία την αφήγηση για τον Κάιν και τον φόνο του αδελφού του, Άβελ, οι συγγραφείς πραγματεύονται την άποψη ότι στον άνθρωπο ενυπάρχει το Κακό ήδη από την εποχή των βιβλικών χρόνων. Αυτή η απαισιόδοξη έποψη παραμένει δημοφιλής στη διάρκεια όλης της Ιστορίας. Ο Άγγλος φιλόσοφος Τόμας Χομπς εξέφρασε τη γνωστή θέση ότι ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος (homo hominis lupus, Πλαύτος, Asin. II,4,88). Ότι είναι αναγκαίο ένα ισχυρό κράτος, ο Λεβιάθαν, που προστατεύει τον άνθρωπο από τον ίδιο του τον εαυτό. Στον Χομπς ιστορικοποιείται το βιβλικό αφήγημα. Οι άνθρωποι πρέπει να εξαναγκαστούν σε συνεργασία μέσα από έναν ισχυρό ηγεμόνα. Εδώ πρέπει να ληφθεί υπόψη το υπόβαθρο του έργου του Χομπς, δηλαδή ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618-1648) ή ο Αγγλικός Εμφύλιος Πόλεμος (1642-1649). Μια σημαντική αναφορά υπάρχει στον Θουκυδίδη, τον οποίο ο Χομπς πρώτος μετέφρασε στα αγγλικά. Ο Έλληνας ιστορικός παραπέμπει συνεχώς στις βαρβαρότητες στην Ιστορία. Υπήρχαν όμως πάντα αντίθετες φωνές που αρνούνταν να δουν τις καταβολές του ανθρώπου με σκοτεινά χρώματα. Για μεγάλες περιόδους του Διαφωτισμού ο άνθρωπος θεωρούνταν κατά βάση καλός στη φυσική του κατάσταση. Η οπτική του Ρουσσώ είναι το πιο γνωστό παράδειγμα. Τον εικοστό αιώνα η εθνολογία αντιστεκόταν στην ιδέα να θεωρηθεί ο πόλεμος ως βιολογική αναγκαιότητα. Το δεύτερο μέρος έχει τίτλο «Το εξελικτικό θεμέλιο». Στην αρχή τίθεται το ερώτημα, τι σημαίνει γενικά πόλεμος και πόσο βαθιά εντυπωμένος είναι στη φύση του ανθρώπου. Και σε ποια φύση: την πρώτη, βιολογική, ή τη δεύτερη, πολιτισμική; Η τελευταία μοιάζει φυσική στους ανθρώπους λόγω συνήθειας. Παρ’ όλες τις αντιθέσεις είναι ζωτική η αμοιβαία βοήθεια ανάμεσα στους ανθρώπους, οι παραβιάσεις των κανόνων τιμωρούνται και υπάρχει καταναγκασμός για κομφορμιστική συμπεριφορά. Οι ερευνητές εξετάζουν τις συγκρούσεις των ομάδων στα πρωτεύοντα και διαπιστώνουν ότι η βία και στο βασίλειο των ζώων δεν αποτελεί το μοναδικό μέσο για να διαχειριστούν τις αντιθέσεις τους. Μια άλλη θέση υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι και οι χιμπαντζήδες επιδεικνύουν μια γενετική επικάλυψη περίπου 95%. Εάν επομένως οι χιμπαντζήδες είναι βίαιοι, τότε πρέπει εξίσου να είναι και οι άνθρωποι. Βέβαια εδώ δεν λαμβάνεται υπόψη ότι οι άνθρωποι ήδη πριν από περίπου 8 εκατομμύρια χρόνια διαχωρίσθηκαν από τους κοινούς προγόνους. Θα έπρεπε να ληφθούν υπόψη και οι πυγμαίοι χιμπαντζήδες, πιο μικροί και πιο «ειρηνικοί» συγγενείς των χιμπαντζήδων, οι οποίοι έχουν ακολουθήσει την δική τους ανάπτυξη εδώ και 2 εκατομμύρια χρόνια περίπου. Σε έναν ενδιάμεσο απολογισμό οι συγγραφείς συνοψίζοντας τα συμπεράσματά τους διαπιστώνουν ότι τα τελευταία αντικρούουν, κατά την άποψή τους, την θέση μιας διαρκούς κατάστασης ανάγκης στην οποία θα λάμβανε χώρα η ανθρώπινη εξέλιξη. Στην προϊστορία η βία και οι συγκρούσεις δεν ήταν τίποτε άγνωστο, ωστόσο οι πόλεμοι δεν αποτελούσαν μια διαρκή απειλή και γι’ αυτό η διεξαγωγή των πολέμων δεν εγγράφηκε στο γενετικό υλικό του Homo Sapiens ο οποίος εμφανίσθηκε πριν από 300.000 χρόνια. Οι συγγραφείς ευνοούν έναν ορισμό ο οποίος αντιλαμβάνεται τον πόλεμο ως ένα σύμπλεγμα που αποτελείται από επιμέρους συστατικά στοιχεία. Πολλά αποτελούν πολιτισμική διάπλαση, άλλα πάλι όμως παλιά κληρονομιά των πρωτευόντων. Η γέννηση του «Εμείς» μπορεί να θεωρηθεί ως ορόσημο της εξέλιξής μας. Σε παγκόσμιο επίπεδο υπάρχουν αναρίθμητες φυλές και εθνότητες που χαρακτηρίζουν τους εαυτούς τους ως ανθρώπους, ενώ οι άλλοι δεν θεωρούνται ως πραγματικοί. Γίνεται αυστηρός διαχωρισμός ανάμεσα στον φίλο και τον εχθρό, το καλό και το κακό. Κάντιντο Πορτινάρι, Ο Θάνατος ως Καβαλάρης, 1955. Πρότζεκτ Πορτινάρι, Ρίο ντε Τζανέιρο. Είναι πιο εύκολο να κερδίσεις κάποιον για την άμυνα παρά για την επίθεση. Γι’ αυτό οι πόλεμοι χαρακτηρίζονται τόσο συχνά ως αμυντικοί πόλεμοι. Για να υπερβεί κανείς την αναστολή της ανθρωποκτονίας, αρνείται να αποδώσει στον αντίπαλο λιγότερο ή περισσότερο την ιδιότητα του ανθρώπου. Οι κρίσεις ενθαρρύνουν την ετοιμότητα να ακολουθήσει κανείς έναν ηγέτη. Ο πόλεμος είναι μια ανδρική υπόθεση, γεγονός που ενισχύεται από την μεγαλύτερη δύναμη των πρωτευόντων μέχρι την κατανομή της εργασίας στους κυνηγούς και συλλέκτες. Αποκτούν σημασία οι σύνδεσμοι ανδρών. Αυτό δεν αποκλείει να συμμετέχουν και γυναίκες στους αμυντικούς αγώνες της ομάδας τους. Ένας σημαντικός παράγοντας είναι ότι στην ανθρώπινη γραμμή, σε διάκριση με τους πιθήκους, αναπτύσσονται σταθερές σχέσεις ζευγαριών και υπάρχει κοινή ανατροφή των παιδιών. Ένα τελευταίο στοιχείο, που πραγματεύονται οι συγγραφείς σ’ αυτό το μέρος της μελέτης, το ονομάζουν «ψυχολογία της ειρήνης». Με αυτήν την έννοια αναφέρονται στις προδιαθέσεις που αφορούν την «διαχείριση των συγκρούσεων» του Homo Sapiens. Οι άνθρωποι είναι τα μοναδικά πρωτεύοντα που διατηρούν επωφελείς σχέσεις με γειτονικές ομάδες. Αυτές οι σχέσεις προσφέρουν πραγματικά πλεονεκτήματα, με τη μορφή του εμπορίου ζωτικής σημασίας αγαθών ή με αμοιβαία υποστήριξη. Αυτό μπορεί να αποδοθεί στις τεράστιες δυνατότητες της γλώσσας. Πρόκειται για κλασικές καταστάσεις αμοιβαίου κέρδους: και οι δύο πλευρές μπορούν να επωφεληθούν η μία από την άλλη περισσότερο από τις συναλλαγές παρά από μια σύγκρουση. Οι φιλόσοφοι το είχαν αντιληφθεί προ πολλού. Ο Ιμμάνουελ Καντ στο έργο του Για την αιώνια ειρήνη (1795) αναφέρεται σχετικά: όσο πιο εντατικά οι χώρες αναπτύσσουν το εμπόριο μεταξύ τους, τόσο πιο μικρή είναι η πιθανότητα να εμπλακούν σε πόλεμο η μία εναντίον της άλλης. Το τρίτο βασικό κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην «αρχαιολογική αναζήτηση ιχνών». Τα ευρήματά της, π.χ. σε σπήλαια των Νεάντερταλ, αποτελούν λιγότερο αποδείξεις για φόνο και ακούσια ανθρωποκτονία παρά για φροντίδα και θεραπεία. Πάντως δεν προκύπτουν ενδείξεις για υπερβολική βία. Ο ισχυρισμός του Στήβεν Πίνκερ, ότι στην προϊστορική εποχή είχε πέσει στον πόλεμο το 15% των ανθρώπων, στερείται σύμφωνα με τους συγγραφείς αποδεικτικών στοιχείων. Η υπόθεση ότι ο πόλεμος δεν έπαιξε κανένα δεσπόζοντα ρόλο στην δική μας προϊστορία στηρίζεται στο γεγονός ότι δεν υπάρχει καμία ένδειξη για οχυρωματικά έργα από την παλαιολιθική εποχή. Οι ζωγραφιές στους τοίχους των σπηλαίων εντυπωσιάζουν με την σαφή ηπιότητα των σκηνών που παριστάνουν. Ωστόσο οι καιροί άλλαξαν. Πριν από περίπου 14.700 χρόνια ξεκίνησε μια σχετικά σταθερή θερμή περίοδος, γεγονός που ευνόησε την μόνιμη εγκατάσταση σε έναν τόπο. Τα νεκροταφεία αποτελούν μια έκφραση αυτής της διαδικασίας· το να δείχνουν τάφους: αυτή είναι η χώρα μας και οι προπάτορές μας ζούσαν πάντα εδώ. Οι άνθρωποι συνδέονται πιο στενά με την περιοχή τους, γεγονός που συμβαδίζει με την εξειδίκευση σε διάφορες δραστηριότητες. Οι ωδίνες του πολέμου εμφανίσθηκαν για πρώτη φορά πριν από 15 χιλιάδες χρόνια. Συναντούμε κατά την Μεσολιθική Εποχή όπλα που δεν χρησιμεύουν στο κυνήγι, αλλά αποκλειστικά στην θανάτωση ανθρώπων. Όλα αυτά διαμορφώνονται ως ένας αυτόνομος πολιτισμικός χώρος με δικό του εξοπλισμό και πρακτικές και στη συνέχεια τελετουργίες και αφηγήσεις. Όμως δεν είναι μόνον τα όπλα για την θανάτωση των ανθρώπων μια καινοτομία αυτής της εποχής, αλλά και οι οχυρώσεις. Ο αρχαιολογικός τόπος Άμνυα στη σιβηρική τάιγκα εκτιμάται ότι έχει ηλικία 8.000 χρόνων, σε καλή τοποθεσία σ’ ένα λόφο πάνω από μια ελώδη περιοχή δίπλα σε ποτάμι με τείχος, τάφρο και ξύλινους φράχτες. «Όταν ο πόλεμος έγινε καθημερινός» είναι ο τίτλος στο τρίτο βασικό μέρος. Ο αριθμός των συγκρούσεων αυξήθηκε γιατί ζώα και αποθηκευμένα αγαθά έγιναν στόχος επιδρομών ή άνθρωποι εκδιώχθηκαν από τη γη τους. Έτσι πλεονεκτούσαν εκείνες οι ομάδες που βασίζονταν σε πιστές ανδρικές συμμαχίες. Νέες αγροτικές κοινότητες είχαν ως βάση την αρχή της πατρικής γραμμής καταγωγής που συνδέονταν με την λατρεία των προγόνων. Όπως πιστεύουν οι συγγραφείς, η πατριαρχία και ο πόλεμος αντίκριζαν από κοινού το φως του κόσμου, σαν σιαμαίοι δίδυμοι. Από δω και πέρα αποφασιστικό ρόλο έπαιζε η ικανότητα να δίνουν όρκο στο κοινό αγαθό όσο το δυνατόν πιο πολλοί αξιόμαχοι άνδρες. Για τον σκοπό αυτό ήταν αναγκαίοι αρκετοί πόροι, ενθουσιασμός και χαρισματικοί ηγέτες, αλλά και γιορτές και ιεροτελεστίες για να υμνήσουν την κοινότητα. Κοινωνικές πρακτικές, κανόνες και θεσμοί παρέχουν στη βία ένα πολιτισμικό, και με τον τρόπο αυτό, νομιμοποιημένο πλαίσιο. Η βία εσωτερικεύεται από τα άτομα μέσω της κοινωνικοποίησης. Υφίσταται ως συστατικό μέρος της νέας τάξης που δεν μπορεί πλέον ο καθένας να αρνηθεί χωρίς να πρέπει να υπολογίζει ότι θα του επιβληθούν κυρώσεις. Με τις εξελίξεις που σκιαγραφήθηκαν παραπάνω βαθαίνουν οι διαφορές των φύλων. Οι άνδρες είχαν την δύναμη και την εμπειρία για να εκλαμβάνουν ως μεγάλη ευκαιρία την βία εναντίον άλλων ομάδων. Αντίθετα οι γυναίκες συμμετείχαν από την αρχή πολύ περισσότερο στη γεωργία. Όμως η αύξηση των γεννήσεων περιόρισε ακόμη πιο πολύ τις δυνατότητες. Στο τέταρτο μέρος του βιβλίου με τίτλο «Ο πόλεμος γίνεται ολοκληρωτικός» η παρουσίαση εισέρχεται σε ιστορικές εποχές. Γραπτές πηγές διευρύνουν την παράδοση και εμφανίζονται δίπλα στην αρχαιολογία. Ο πόλεμος είναι η ζωτική αρχή των υψηλών πολιτισμών της αρχαιότητας και των αρχαίων κρατών. Ένα αποφασιστικό βήμα τον τρίτο αιώνα π.Χ. ήταν η ανακάλυψη της ανάμιξης χαλκού με κασσίτερο και η δημιουργία του κράματος που το όνομά του θα χαρακτηρίσει τη νέα εποχή: μπρούντζος. Για πρώτη φορά μπόρεσαν να παραχθούν όπλα γρήγορα και σε μεγάλες ποσότητες. Ο πόλεμος παρήγαγε μια κεντρική εξουσία προσταγών καθώς και έναν στρατιωτικό μηχανισμό που στηριζόταν στη γραφειοκρατία. Δεν ήταν πια ο κανόνας οι μεμονωμένες επιδρομές, αλλά εκστρατείες και κατακτήσεις. Βάση για τον σχηματισμό των πρώτων κρατών (Αίγυπτος, Μεσοποταμία) ήταν μια παραγωγική γεωργία, από την οποία συνεχώς αντλούνταν και μονοπωλούνταν πλεονάσματα. Αυτό οδήγησε στον σχηματισμό των ελίτ. Μεμονωμένα άτομα αναδείχθηκαν σε ηγεμόνες. Η αποδοτικότητα της κοινωνίας ενεργοποιήθηκε με στόχο την συντήρηση ενός όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικού και ισχυρού στρατού. Οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν τον πόλεμο ως τον πραγματικό τρόπο ύπαρξης των πρώιμων κρατών. Όμως ο πόλεμος, ακόμα και κάτω από τις συνθήκες που περιγράφηκαν, δεν ήταν κάτι το αναπόφευκτο. Υπήρχε και η επιλογή της σύναψης ειρήνης. Δεκαπέντε χρόνια μετά την μάχη του Καντές, που έλαβε χώρα το 1274 π.Χ. ανάμεσα στις αντίπαλες μεγάλες αυτοκρατορίες των Αιγυπτίων και των Χετταίων, συνήφθη σύμφωνα με την παράδοση η πρώτη συνθήκη ειρήνης στην ανθρώπινη ιστορία. Και οι δύο αυτοκράτορες υποχρεώθηκαν σε αιώνια αδελφοσύνη. Ένα σύμφωνο μη επίθεσης συνοδεύτηκε από τη συμφωνία αμοιβαίας συμπαράστασης εναντίον εξωτερικών και εσωτερικών εχθρών. Η συνθήκη επισφραγίσθηκε με το να παντρευτεί ο Φαραώ Ραμσής Β΄ μια κόρη του Βασιλέως των Χετταίων. Η μεταγενέστερη ανάδειξη των Ασσυρίων στην μεγαλύτερη δύναμη της Μέσης Ανατολής οφείλεται αντίθετα στον πόλεμο, γεγονός που δεν συνέβη σε κανέναν άλλο λαό της περιοχής. Μπορεί μεν να διατηρούσαν εμπορικές σχέσεις σε πολλά μέρη, όμως η πραγματική τους επιτυχία βασιζόταν στο γεγονός ότι είχαν αναπτύξει την αυτοκρατορία τους σε στρατιωτικό κράτος σε έναν μέχρι τότε άγνωστο βαθμό. Οι Ασσύριοι καλλιεργούσαν την υπερβολική τρομοκρατία ως όπλο, ως μέσο της ψυχολογικής διεξαγωγής πολέμου. Η φήμη της ωμής βιαιότητας χρησίμευε για τoν εκφοβισμό. Αλλά και οι μεταγενέστερες αρχαίες αυτοκρατορίες –είτε ήταν αυτή των Περσών, του Μεγάλου Αλεξάνδρου ή της Ρώμης– ήταν προϊόντα του πολέμου. Μόνον αυτές μπορούσαν να αντέξουν την διεξαγωγή ενός μεγάλου πολέμου. «Πόλεμος κατά γυναικών» είναι ο τίτλος ενός επόμενου, πολύ διαφωτιστικού κεφαλαίου. Οι συγγραφείς θεωρούν εκπληκτικό το γεγονός ότι αυτό το θέμα δεν εμφανίζεται σε καμία από τις πολλές ιστορίες πολέμου. Και σε περίπτωση που αυτό συμβαίνει, τότε η αιχμαλωσία και ο βιασμός γυναικών παρουσιάζονται ως αυτονόητο κατηγόρημα του ηρωισμού. Τα ομηρικά έπη είναι γεμάτα με τέτοιες αναφορές. Σε στοχευμένους μαζικούς βιασμούς από τους νικητές ενυπάρχει επίσης μέχρι τον 21ο αιώνα και ένας γενοκτόνος σκοπός. Ο αντίπαλος λαός πρέπει να εξοντωθεί με το να εξαναγκαστούν οι γυναίκες του να φέρουν στη ζωή ξένους απογόνους ή στην πατριαρχική κοινωνία λόγω της δήθεν «ντροπής» δεν μπορούν πλέον να επιλεγούν ως σύζυγοι. Ωστόσο οι συγγραφείς δεν θέλουν να ολοκληρώσουν το κεφάλαιο χωρίς να υπενθυμίσουν με την βιβλική Ιουδήθ ότι οι γυναίκες δεν υπέμεναν πάντα έτσι απλά την μοίρα τους. Όταν οδηγήθηκε λόγω της ομορφιάς της στον Ασσύριο στρατηγό Ολοφέρνη, τότε η Ιουδήθ τον μέθυσε και του έκοψε το κεφάλι με το ίδιο του το σπαθί. Όμως οι Ασσύριοι ήταν αυτοί που εκτιμούσαν να γιορτάζουν τον θρίαμβό τους με το να κόβουν τα κεφάλια των ηττημένων εχθρών. «Να δαμάσουμε το κτήνος». Με αφετηρία μια εξελικτική προοπτική οι συγγραφείς δεν βρίσκουν κανένα λόγο για μοιρολατρία. Δεν είμαστε κανένα πολεμοχαρές είδος, αλλά γινόμαστε μόνον κάτω από πολύ ιδιαίτερες συνθήκες. Οι εξισωτικές λεπτομέρειες της ανθρώπινης κουλτούρας ήταν αυτές που οδήγησαν στο να αναπτύσσονται διαρκώς επιχειρήματα για τη νομιμότητα του πολέμου. Αναφέρουν ότι τα κράτη επιδίωξαν έναν εξανθρωπισμό του πολέμου. Σταθμούς αποτελούν μεταξύ άλλων η Σύμβαση της Χάγης του 1907, η Κοινωνία των Εθνών (1920), τα Ηνωμένα Έθνη (1945) και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1959). Από το 2002 το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο στη Χάγη στρέφεται κατά φυσικών προσώπων για εγκλήματα πολέμου. Από την άλλη πλευρά, μετά το 1989 ξέσπασαν εστίες αναταραχών που είχαν διατηρηθεί υπό έλεγχο κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Ένα ευρωπαϊκό παράδειγμα γι’ αυτό αποτελεί ο πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία. Ξέσπασαν νέοι πόλεμοι που θυμίζουν τη φρίκη του Τριακονταετούς Πολέμου με τους πλιατσικολόγους στρατιώτες του. Εδώ αναμιγνύονται η επιδίωξη εξουσίας, ιδεολογικές πεποιθήσεις, εθνοτικές αντιθέσεις και απληστία. Παρά ταύτα, για πρώτη φορά βρισκόμαστε στη θέση να μπορούμε να αντιπαραθέτουμε στον πόλεμο κάτι άλλο. Δώδεκα μαθήματα προκύπτουν για τους συγγραφείς από την εργασία τους. Βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου και θα παρουσιαστούν εδώ συνοπτικά και επιγραμματικά: ο πόλεμος δεν είναι αιώνιος, το 99% της εξέλιξης του ανθρώπου τα έβγαλε πέρα χωρίς αυτόν, έχουμε το δυναμικό να ζούμε χωρίς αυτόν. Μόνο λίγοι άνθρωποι θέλουν τον πόλεμο, οι περισσότεροι θέλουν ειρήνη. Οι άνθρωποι είναι σημαντικά καλύτεροι από τη φήμη τους, έχουν την ικανότητα για συνεργασία. Ο πόλεμος είναι μια πιθανή επιλογή, η οποία όπως η δουλεία εφευρέθηκε σε μια ορισμένη στιγμή και καταργήθηκε πάλι. Πρέπει να καταδειχθεί ποιος θέλει πραγματικά πολέμους και επωφελείται από αυτούς. Η διεξαγωγή πολέμων είναι η κληρονομιά ενός παρασιτικού τρόπου ζωής που γεννήθηκε με τα πρώιμα κράτη και σήμερα ακόμη προπαγανδίζεται από δικτάτορες, δημαγωγούς και πολέμαρχους. Οι αμυντικοί πόλεμοι είναι νομιμοποιημένοι και κάτι θεμελιωδώς διαφορετικό από τους επιθετικούς πολέμους. Πρέπει να αναπτυχθούν τρόποι της ειρηνικής επίλυσης των συγκρούσεων και να δημιουργηθούν ανάλογοι θεσμοί της παγκόσμιας κοινωνίας. Πρέπει σε παγκόσμιο επίπεδο να ενισχυθούν η δημοκρατία και η παιδεία. Πρέπει να μειωθεί η ανισότητα, τόσο η υλική όσο και εκείνη των ευκαιριών ζωής. Οι πατριαρχικές δομές πρέπει να καταργηθούν προς όφελος της ισότητας των δύο φύλων. Και πρέπει να ελεγχθεί τι ταιριάζει στον σημερινό κόσμο από το ήθος των κυνηγών και συλλεκτών. Σε μία ακροτελεύτια αποτίμηση του βιβλίου πρέπει εν πρώτοις να επισημάνουμε θετικά την διεπιστημονική του προσέγγιση. Οι συγγραφείς εκτός αυτού αμύνονται δικαιολογημένα έναντι της απόρριψης όλων των βιολογικών προσεγγίσεων και αποσαφηνίζουν υποφωτισμένες πλευρές, όπως τον ρόλο των γυναικών. Ως μειονέκτημα μπορεί να αναφερθεί η πλήρης έλλειψη του διαχωρισμού ανάμεσα στον πόλεμο και την βία. Δεν ερευνώνται οι ποικίλες μορφές της τελευταίας. Θα έπρεπε επίσης να τεθεί το ερώτημα «Τι είναι γενικά πόλεμος;». Ο πόλεμος δεν χαρακτηρίζεται μόνον από την άσκηση βίας, αλλά από μια σειρά περαιτέρω χαρακτηριστικών. Από τον πόλεμο των κρατών θα έπρεπε πάλι να διακρίνουμε τον εμφύλιο πόλεμο, για τον οποίο η έρευνα μέχρι σήμερα έχει θέσει μια σειρά από προϋποθέσεις (πεδίο του πολέμου και εμπλεκόμενα μέρη, αριθμός θυμάτων, πολιτική και στρατιωτική οργάνωση, δημόσιοι στόχοι κ.λπ.). Τα αρχαιολογικά ευρήματα που αναφέρονται, αφενός φαίνονται πολυάριθμα, αφετέρου παρατραβηγμένα στην ερμηνεία τους. Είναι σήμερα σημαντικό το 99% της προϊστορίας χωρίς πόλεμο ή το 1% της ιστορίας στο οποίο ζούμε τώρα; Μπορεί πραγματικά να καταργηθεί ο πόλεμος όπως παλιά η δουλεία ή μήπως ο πόλεμος δεν είναι τόσο πολύ καταστατικός για την κοινωνία και το κράτος όπως ήταν η δουλεία; Υπάρχει πραγματικά σήμερα μια εναλλακτική λύση να καταργήσουμε τον πόλεμο, και είναι πραγματικά δικαιολογημένη η επίκληση ότι «οι άνθρωποι είναι καλύτεροι από ό,τι η φήμη τους»; Και δεν είναι πολύ γενικά τα μέσα για την καταπολέμηση του πολέμου (ενίσχυση της δημοκρατίας και της παιδείας, μείωση της ανισότητας, χειραφέτηση των γυναικών); Αυτές οι αντιρρήσεις δεν μειώνουν πάντως την αξία και το ευανάγνωστο του βιβλίου, πράγμα που οφείλουμε ρητά να τονίσουμε. [1] Steven Pinker, The Better Angels of Our Nature: A History of Violence and Humanity, Penguin 2011.

Ο πόλεμος είναι βαθιά ριζωμένος στην ανθρώπινη φύση;

Σύνδεση