Η μελανιά της Κύπρου

Βασίλειος Κ. Φούσκας, Το μελάνωμα της Κύπρου. Οι ευθύνες του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ευάγγελου Αβέρωφ για την κυπριακή τραγωδία, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2024, σελ. 168 1. [Εισαγωγή] Ο τίτλος του βιβλίου, Το μελάνωμα της Κύπρου, παραπέμπει σε μια φράση που αποδίδεται στον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο τον Δεκέμβριο του 1974, ότι «ο μώλωπας της Κύπρου θεράπευσε την Ελλάδα», με την έννοια πως η κυπριακή κρίση λειτούργησε ως καταλύτης για την πτώση της Δικτατορίας, την επιστροφή του Καραμανλή και την έναρξη της Μεταπολίτευσης. Καταρχάς πρέπει να επισημάνουμε ότι ο όρος μελάνωμα, δηλαδή καρκίνος του δέρματος, είναι ατυχής απόδοση του όρου μώλωψ. Η ορθή απόδοση θα ήταν μελανιά. Ο υπότιτλος, «Οι ευθύνες του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ευάγγελου Αβέρωφ για την κυπριακή τραγωδία», προϊδεάζει τον αναγνώστη για μια ακόμη ανάγνωση απόδοσης ευθυνών στο δίδυμο Καραμανλή-Αβέρωφ. Ο καθηγητής Φούσκας, ωστόσο, ξεκαθαρίζει από την αρχή ότι δεν συμμερίζεται αυτή τη γραμμή ερμηνείας «περί προδοσίας», ενώ ταυτόχρονα παίρνει αποστάσεις και από το «αφήγημα της Δεξιάς» ότι η Ελλάδα βρισκόταν σε τόσο οριακή κατάσταση, ώστε ένας πόλεμος με την Τουρκία να είναι, εκ των πραγμάτων, αδιανόητος (σσ. 31-32).[1] Ο Φούσκας σημειώνει ότι, για την πλήρη τεκμηρίωση των θέσεών του, ο αναγνώστης πρέπει να στραφεί στο πιο πρόσφατο έργο του Cyprus 1974: Anatomy of an Invasion,[2] καθώς το βιβλίο που εξετάζεται εδώ δεν συνοδεύεται από εκτεταμένες παραπομπές σε πρωτογενές αρχειακό υλικό. Με αυτή την έννοια, Το μελάνωμα της Κύπρου δεν ενδείκνυται να αξιολογηθεί ως μια αυστηρά επιστημονική μονογραφία, αλλά ως κείμενο που απευθύνεται πρωτίστως σε ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Παράλληλα, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η «εναλλακτική ιστοριογραφία» που εισηγείται δεν αποτελεί απόρροια του μαρξιστικού του υπόβαθρου, αλλά στηρίζεται σε ιστορικά γεγονότα και πηγές. Στο ίδιο πνεύμα, ο Φούσκας διατείνεται, σε πιο καταγγελτικό ύφος, πως επιδιώκει να φέρει στο φως όσα, κατά τον ίδιο, το «εξαρτημένο και υποτελές σύστημα εξουσίας» στη χώρα μας αποκρύπτει, συνειδητά ή ασυνείδητα (σσ. 22-23). 2. [Η επιχειρηματολογική αφετηρία του Φούσκα (1956-1974) και η διχοτόμηση ως «νατοϊκή λύση»] Η επιχειρηματολογία του Φούσκα εδράζεται κατ’ αρχάς στην υπόθεση ότι οι ευθύνες των Καραμανλή-Αβέρωφ για το Κυπριακό ανάγονται ήδη στην περίοδο κατά την οποία συνδιαμόρφωσαν την ελληνική εξωτερική πολιτική, δηλαδή από το 1956. Κατά τον ίδιο, από εκείνο το σημείο και εξής το δίδυμο είχε ουσιαστικά αποδεχθεί τον ελάχιστο στρατηγικό στόχο της Τουρκίας –τη διχοτόμηση– την οποία ο Καραμανλής αποδέχθηκε εκ νέου τον Σεπτέμβριο του 1974 υπό «συγκαλυμμένη» μορφή, μέσω της λύσης της διζωνικής ομοσπονδίας. Καπνός από εκρήξεις βομβών κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου 1974. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / CYPRIOT PRESS OFFICE Για να συγκροτήσει αυτή τη γραμμή επιχειρηματολογίας, ο Φούσκας, σε ορισμένα σημεία, στηρίζεται είτε σε δευτερεύουσες ενδείξεις είτε σε αμφισβητούμενα περιστατικά, όπως το υποτιθέμενο «μυστικό πρωτόκολλο» Καραμανλή-Μεντερές του 1959, όπου ο Καραμανλής φέρεται να συναίνεσε στη νατοϊκή ένταξη/«νατοποίηση» της Κύπρου και στην παραχώρηση τουρκικής στρατιωτικής βάσης στη βόρεια Κύπρο (σσ. 32 και 48-49). Πλην όμως, μια τέτοια διευθέτηση –ιδίως ως προς την εγκατάσταση τουρκικής (ή και ελληνικής) βάσης στο νησί– έρχεται σε αντίθεση με το πλαίσιο των Συμφωνιών Λονδίνου-Ζυρίχης, που προέβλεπε μόνο τις δύο περιοχές που, βάσει της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης (1960), παραμένουν υπό βρετανική κυριαρχία (Ακρωτήρι και Δεκέλεια) και, επιπλέον, μόνον περιορισμένη ελληνοτουρκική στρατιωτική παρουσία βάσει της Συνθήκης Συμμαχίας (1960). Προκειμένου να επικρίνει τον διαχρονικό ρόλο του Αβέρωφ και τη σταθερή του προσήλωση σε μια «νατοϊκή λύση» του Κυπριακού παραπέμπει επίσης στο λεγόμενο «Σεμινάριο της Ρώμης» (σσ. 76-77), που πραγματοποιήθηκε στις 19-24 Νοεμβρίου 1973 στο Center for Mediterranean Studies. Ωστόσο, η ερμηνεία του Φούσκα –η οποία στηρίζεται στην έρευνα του Μιχάλη Ιγνατίου[3]– δύσκολα συμβιβάζεται τόσο με αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά διπλωματικά τηλεγραφήματα όσο και με την αφήγηση του βρετανοϊρακινού ιστορικού Ελί Κεντουρί,[4] ο οποίος συμμετείχε στο σεμινάριο: Η Ουάσιγκτον γνώριζε ότι οι δικοινοτικές συνομιλίες υπό την αιγίδα του ΟΗΕ είχαν περιέλθει σε αδιέξοδο και επιδίωκε να ασκήσει πίεση για αμοιβαίες παραχωρήσεις, πρωτίστως προς τον Ραούφ Ντεκτάς και δευτερευόντως προς τον Γλαύκο Κληρίδη. Ο Αβέρωφ δεν εισηγήθηκε διχοτόμηση· αντίθετα, για να αρθεί το αδιέξοδο των διακοινοτικών συνομιλιών, πρότεινε –κατόπιν προηγούμενης εξουσιοδότησης από τον κυπριακό λαό μέσω δημοψηφίσματος– να προσφύγουν οι δύο κοινότητες σε διεθνή διαιτησία για τη διαμόρφωση ενός νέου συνταγματικού πλαισίου, πρόταση που ο Μακάριος απέρριψε άμεσα.[5] Το Σεμινάριο της Ρώμης έχει σημασία ως case study για την αποτίμηση των ισχυρισμών περί μακράς συνέχειας της νατοϊκής πολιτικής από το 1956 έως το 1974, διότι το στρατηγικό περιβάλλον είχε αλλάξει αισθητά: η περίοδος της αμερικανοσοβιετικής ύφεσης (détente) επέβαλλε διαφορετικούς περιορισμούς στους αμερικανούς ιθύνοντες. Έτσι, η διχοτόμηση ή η «διπλή ένωση» –που θα μπορούσαν να τεθούν στο τραπέζι το 1964, όπως στα σχέδια [Τζορτζ] Μπολ - [Ντην] Άτσεσον– ήταν πολύ λιγότερο εφικτές το 1973 ως ενεργές αμερικανικές επιλογές. Αντιθέτως, οι ΗΠΑ φαίνεται να προέκριναν μια λειτουργική αναθεώρηση του συντάγματος του 1960, ως μέσο εκτόνωσης της δικοινοτικής σύγκρουσης, αποκλιμάκωσης της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης και αποτροπής μιας επικίνδυνης διεθνοποίησης του Κυπριακού στο πλαίσιο του ανταγωνισμού των υπερδυνάμεων. 3. [Ηττοπάθεια ή πραγματικότητα; Οι συσχετισμοί δυνάμεων το 1974] Ως προς τα γεγονότα του 1974, ο Φούσκας υποστηρίζει ότι οι Καραμανλής-Αβέρωφ επέδειξαν ανεπαρκή αποφασιστικότητα, καθώς απέφυγαν να παράσχουν στρατιωτική βοήθεια στην Κύπρο, παρότι –κατά την ανάγνωσή του– η δράση ήταν επιβεβλημένη κατά την περίοδο της «ψευδοεκεχειρίας», δηλαδή στο μεσοδιάστημα ανάμεσα στην εκεχειρία της 22ας Ιουλίου 1974 και τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής (Αττίλας ΙΙ) στις 14 Αυγούστου. Ερμηνεύει αυτή την απόφαση πρωτίστως ως προσπάθεια να μη δυσαρεστηθούν οι Ηνωμένες Πολιτείες και να αποφευχθεί ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος εντός ΝΑΤΟ (σ. 117 κ.ε.). Η πάγια θέση του Αβέρωφ ότι «η Κύπρος ήταν στρατιωτικά υποθηκευμένη στην Τουρκία» παρουσιάζεται από τον συγγραφέα ως ηττοπαθής και ως στάση η οποία, στην πράξη, ταυτίζεται με τα στρατηγικά συμφέροντα του ΝΑΤΟ (σ. 119). Ο Φούσκας υποστηρίζει ότι ο Καραμανλής όφειλε να αγνοήσει τις εισηγήσεις του Γενικού Επιτελείου περί αδυναμίας της Ελλάδας να επιχειρήσει στην Κύπρο, με το σκεπτικό ότι το «επιβαρυμένο» παρελθόν της στρατιωτικής ηγεσίας –ως ανώτατων στελεχών που είχαν διορισθεί επί χούντας– την καθιστούσε εκ των πραγμάτων αναξιόπιστη. Στη δική του ανάγνωση, οι ίδιοι αυτοί αξιωματικοί προωθούσαν ουσιαστικά την προτεραιότητα του ΝΑΤΟ να αποτραπεί, με κάθε τρόπο, ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος. Περαιτέρω, ο συγγραφέας προσάπτει στον Καραμανλή ότι δεν αποδέχθηκε τη σύσταση του απόστρατου στρατηγού Πανουργιά Πανουργιά να προχωρήσει άμεσα σε μαζική και συνολική εκκαθάριση των χουντικών αξιωματικών από τη δομή διοίκησης των ενόπλων δυνάμεων (σσ. 124-126). Ωστόσο, πρέπει να συνεκτιμηθεί η εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στη νέα πολιτική κυβέρνηση και το στράτευμα: Ανάλυση της CIA για τις προοπτικές της μεταπολιτευτικής κυβέρνησης, με ημερομηνία 2 Αυγούστου 1974, υπογράμμιζε ότι ο Καραμανλής δεχόταν αυξανόμενη πίεση από τους υπουργούς του να αντικαταστήσει γρήγορα τη στρατιωτική ηγεσία. Τόνιζε, ωστόσο, ότι οι ένοπλες δυνάμεις, παρότι είχαν απαξιωθεί, «παρέμεναν η ισχυρότερη δύναμη στη χώρα» και ότι, ως εκ τούτου, ο Καραμανλής όφειλε να κινηθεί με προσοχή, ώστε να προλάβει ενδεχόμενες αντιδράσεις ή αντενέργειες από καίριους στρατιωτικούς παράγοντες.[6] Πρωτογενές υλικό της περιόδου συνηγορεί ότι η «ανεπαρκής αποφασιστικότητα» που καταλογίζει ο Φούσκας στην ελληνική πλευρά το δίμηνο Ιουλίου-Αυγούστου 1974 αντανακλούσε, σε σημαντικό βαθμό, αντικειμενικούς επιχειρησιακούς φραγμούς. Η λειτουργική απορρύθμιση των Ενόπλων Δυνάμεων –απόρροια της πολιτικοποίησης και του φατριασμού– συνοδευόταν από εμφανή υστέρηση εμπειρίας στους ανώτατους αξιωματικούς λόγω των διαδοχικών εκκαθαρίσεων.[7] Σε υπηρεσιακή εκτίμηση υπογραμμιζόταν ότι η Πολεμική Αεροπορία είχε περιέλθει σε κατάσταση σοβαρής επιχειρησιακής υποβάθμισης λόγω της εκτεταμένης απαξίωσης των μαχητικών F‑84G Thunderjet και των εκπαιδευτικών αεροπλάνων T 33. Μάλιστα, ακόμη και μια άμεση παραγγελία σύγχρονων τύπων αεροσκαφών δεν θα απέδιδε βραχυπρόθεσμα, καθώς ο χρόνος παράδοσης εκτιμάτο σε περίπου δύο χρόνια.[8] Σε αυτό το πλαίσιο, η διάλυση της δομής διοίκησης και οι αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα του στρατεύματος, σε συνδυασμό με την αδυναμία του δικτατορικού καθεστώτος να εξασφαλίσει γνήσια λαϊκή στήριξη, κατέληξαν να αποτυπωθούν με τον πιο απτό τρόπο στην αποτυχία της γενικής επιστράτευσης της 20ής Ιουλίου 1974.[9] Η ανισορροπία δυνάμεων του 1974 αποτυπώνεται με ωμό τρόπο σε μια φράση που αποδίδεται στον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ, Γιόζεφ Λουνς, ο οποίος στις 19 Ιουλίου 1974 φέρεται να είπε ότι, σε περίπτωση ελληνοτουρκικού πολέμου, «οι Τούρκοι θα έκαναν κιμά τους Έλληνες».[10] Το ίδιο συμπέρασμα ενισχύεται και από τις αναφορές των αμερικανικών πρεσβειών σε Αθήνα και Άγκυρα κατά τη –λιγότερο γνωστή– κρίση του Αιγαίου την άνοιξη του 1975, όταν ο τουρκικός στρατός επιδίωκε να πραγματοποιήσει ένα προληπτικό πλήγμα κατά της Ελλάδας, πριν μπορέσει να μεταβληθεί ο συσχετισμός δυνάμεων λόγω του αμερικανικού εμπάργκο όπλων και ενώ η Τουρκία βρισκόταν σε παρατεταμένη κυβερνητική κρίση.[11] Όταν το ζήτημα συζητήθηκε στις 3 Απριλίου 1975 στο Οβάλ Γραφείο του Λευκού Οίκου, ο Πρόεδρος Φορντ ρώτησε εάν οι Τούρκοι «θα έπαιρναν μερικά νησιά του Αιγαίου; Σίγουρα έχουν τη στρατιωτική δυνατότητα». Ο Κίσινγκερ απάντησε: «Δεν υπάρχει καμία σύγκριση ανάμεσα στην αξία της Τουρκίας και της Ελλάδας».[12] Σε υπόμνημα με ημερομηνία 13 Αυγούστου 1974, το οποίο συνέταξε ο διευθυντής της CIA Γουίλιαμ Ε. Κόλμπι, κατέληγε ότι ούτε η Ελλάδα ούτε οι δυνάμεις του ΟΗΕ ή του Ηνωμένου Βασιλείου που βρίσκονταν στην Κύπρο ήταν σε θέση να αποτρέψουν την Τουρκία από το να εδραιώσει τον έλεγχό της περίπου στο ένα τρίτο του νησιού, που αποτελούσε και τον τουρκικό στόχο: Η τουρκική αεροπορία διέθετε περίπου 600 επιχειρησιακά έτοιμα αεροσκάφη, ενώ η ελληνική Πολεμική Αεροπορία περί τα 400, τα οποία όμως ήταν στην πράξη μη διαθέσιμα για παρατεταμένες επιχειρήσεις πάνω από την Κύπρο, καθώς τα μαχητικά –συμπεριλαμβανομένων των περίπου 20 νεοπαραληφθέντων F 4E– θα αναγκάζονταν να λειτουργήσουν στο όριο της επιχειρησιακής τους ακτίνας δράσης. Ως άμεση συνέπεια, το Πολεμικό Ναυτικό δεν μπορούσε να επιχειρήσει αποτελεσματικά γύρω από την Κύπρο, εφόσον στερούνταν της αναγκαίας αεροπορικής κάλυψης.[13] Το συμπέρασμα περί επιχειρησιακής αδυναμίας της Ελλάδας στην Κύπρο δεν προκύπτει μόνο συγκυριακά το 1974, αλλά επιβεβαιώνεται από διαχρονικές, ενδοϋπηρεσιακά εκπονημένες αξιολογήσεις των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών (1964-1984), γεγονός που τείνει να δικαιώνει την προσέγγιση Αβέρωφ για τους ανυπέρβλητους γεωγραφικούς και επιχειρησιακούς περιορισμούς στην περίπτωση της Κύπρου. 4. [Ο Σοβιετικός Παράγοντας] Ο Φούσκας επικρίνει επίσης το δίδυμο Καραμανλή-Αβέρωφ επειδή δεν προσέγγισε τη Σοβιετική Ένωση και τη Βουλγαρία ως αντίβαρο στην αμερικανική επιρροή (σ. 137). Στην πραγματικότητα, ο Καραμανλής απέρριψε δημοσίως τη σοβιετική διαμεσολάβηση μέσω επίσημης διάψευσης/διακοίνωσης του Υπουργείου Εξωτερικών στις 10 Αυγούστου 1974, ενημέρωσε τον αμερικανό πρεσβευτή Χένρι Τάσκα για την απόφασή του και, στην ουσία, επένδυσε εξ ολοκλήρου στην υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών για να αποτραπεί η επικείμενη τουρκική εισβολή. Επιπλέον, στη μεταγενέστερη συνομιλία του με τον Τάσκα στις 13 Αυγούστου, ο Καραμανλής αναγνώρισε ότι είχε δεχθεί έντονη κριτική από ορισμένους στενούς συνεργάτες του για αυτή τη στάση. Υπ’ αυτήν την έννοια, η κριτική του Φούσκα είναι κατανοητή· ωστόσο, δεδομένου του πολιτικού χαρακτήρα και του διαχρονικού προσανατολισμού του Καραμανλή, θα ήταν μη ρεαλιστικό να αναμένει κανείς ότι θα ενεργούσε διαφορετικά, «στρέφοντας» την Ελλάδα προς τη Μόσχα. Τουρκικά στρατεύματα κατά την διάρκεια της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου 1974. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / CYPRIOT PRESS OFFICE Οι Καραμανλής-Αβέρωφ ούτε επέδειξαν ατολμία ούτε λειτούργησαν ως εντολοδόχοι των Αμερικανών· αντιθέτως, εντός των ασφυκτικών περιορισμών του Αυγούστου 1974 –όταν ένας διπλωματικός συμβιβασμός στο Κυπριακό θα ισοδυναμούσε με πολιτική αυτοχειρία και ενδεχόμενο νέο πραξικόπημα– η δεύτερη βέλτιστη επιλογή (second-best optimum) που τους απέμενε ήταν να διατηρούν την πίεση προς την Ουάσιγκτον, προβάλλοντας διαρκώς την απειλή μιας ελληνοτουρκικής σύρραξης, ώστε να κερδίσουν χρόνο με την προσδοκία ότι ο Κίσινγκερ θα εξαναγκαζόταν να κινηθεί για να συγκρατήσει την Τουρκία.[14] Ο Καραμανλής επεδίωκε εμφανώς να ωθήσει το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να αποστείλει στην Άγκυρα ένα αυστηρό αποτρεπτικό μήνυμα, σε ανάλογο πνεύμα με εκείνο της «επιστολής Τζόνσον» του 1964, αντί να προσέλθει στη Γενεύη ΙΙ για έναν «έντιμο συμβιβασμό» από θέση ακραίας αδυναμίας. Αυτό που ο Καραμανλής δεν μπορούσε να γνωρίζει ήταν ότι, ήδη από την έναρξη της τουρκικής εισβολής, υπήρξε μια συνεννόηση μεταξύ Άγκυρας και Μόσχας. Κρίσιμο στοιχείο αυτής της προσέγγισης ήταν η τουρκική διαβεβαίωση ότι η Άγκυρα θα παρείχε «πλήρεις εγγυήσεις» έναντι της διχοτόμησης και της «διπλής ένωσης»· συνεπώς, η Κύπρος θα παρέμενε εκτός νατοϊκής δικαιοδοσίας – μια θέση που συνέπιπτε με τη θέση του Μπουλέντ Ετσεβίτ προς τους Αμερικανούς ότι η κυρίαρχη ανεξαρτησία της Κύπρου δεν ήταν διαπραγματεύσιμη.[15] Ως αποτέλεσμα, η Ουάσιγκτον διέθετε περιορισμένη επιρροή επί της Τουρκίας, καθώς η Άγκυρα δεν μπορούσε πλέον να αποτραπεί από τον «σοβιετικό μπαμπούλα», ο οποίος δεν λειτουργούσε πια ως αποτελεσματικό μέσο πίεσης όπως το 1964 και το 1967.[16] 5. [Θα επενέβαιναν στρατιωτικά οι ΗΠΑ σε έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο;] Ο κεντρικός άξονας της επιχειρηματολογίας του Φούσκα (σσ. 128-132) εδράζεται στην υπόθεση ότι, σε περίπτωση ελληνοτουρκικής πολεμικής σύγκρουσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα προέβαιναν σε άμεση στρατιωτική παρέμβαση –με αξιοποίηση αερομεταφερόμενων δυνάμεων και του 6ου Στόλου– με σκοπό την ταχεία παύση των εχθροπραξιών. Με βάση μια «στρατηγική των ορίων», ο Φούσκας υποστηρίζει ότι η Ελλάδα όφειλε να αναλάβει το ρίσκο και να πλήξει τις τουρκικές δυνάμεις στην Κύπρο ακόμη και στις 14 Αυγούστου, επειδή η Ουάσιγκτον –η οποία, κατά τη δική του ανάγνωση, επιδίωκε να αποτρέψει ελληνοτουρκική σύρραξη εντός ΝΑΤΟ «με κάθε κόστος»– θα εξαναγκαζόταν τότε να επέμβει, αναχαιτίζοντας όχι μόνο την ελληνική κλιμάκωση, αλλά και κάθε περαιτέρω τουρκική προέλαση στο νησί. Στο υποθετικό αυτό σενάριο, η Τουρκία θα περιοριζόταν στα αρχικά κέρδη της πρώτης εισβολής, θα αποτρεπόταν ο «Αττίλας ΙΙ» και, συνακόλουθα, οι μαζικές προσφυγικές ροές, ενώ το Κυπριακό θα εισερχόταν κατόπιν σε φάση σκληρής διαπραγμάτευσης μόνο για τον ακριβή προσδιορισμό μιας ομοσπονδιακής φόρμουλας, αφού ο γεωγραφικός διαχωρισμός των δύο κοινοτήτων θα είχε ήδη παγιωθεί επί του πεδίου.[17] Παρότι ο Κίσινγκερ πράγματι εξέτασε στις 18 Ιουλίου τις διαθέσιμες στρατιωτικές επιλογές των ΗΠΑ, τα αμερικανικά έγγραφα δείχνουν ότι επρόκειτο για σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης, που υπαγορευόταν κυρίως από τον κίνδυνο σοβιετικής εμπλοκής και από σενάρια worst-case escalation, όχι για κάποια πάγια «εγγύηση» ότι η Ουάσιγκτον θα προσέφευγε αυτομάτως στη χρήση βίας σε περίπτωση ελληνοτουρκικού πολέμου.[18] Στο ίδιο πνεύμα, το υπόμνημα του υφυπουργού Εξωτερικών για Ευρωπαϊκές Υποθέσεις Άρθουρ Χάρτμαν (22 Ιουλίου 1974), στο οποίο παραπέμπει ο Φούσκας για να θεμελιώσει την κριτική του περί ατολμίας των Καραμανλή-Αβέρωφ, παραθέτει μια κλιμακωτή δέσμη επιλογών που θα μπορούσε να ενεργοποιήσει η Ουάσιγκτον: (1) διακοπή της στρατιωτικής βοήθειας προς ένα ή και τα δύο μέρη· (2) επίδειξη ισχύος μέσω περιορισμένης ανάπτυξης αμερικανικών δυνάμεων· (3) επιβολή ναυτικού αποκλεισμού πέριξ της Κύπρου· (4) χρήση αμερικανικών δυνάμεων για την επιβολή κατάπαυσης του πυρός στο νησί· και ως (5) ενδεχόμενη –και σαφώς έσχατη– επιλογή, στρατιωτικές ενέργειες έναντι της Ελλάδας και της Τουρκίας.[19] Από την εξέλιξη των γεγονότων φαίνεται ότι η κατάπαυση του πυρός της 22ας Ιουλίου επιτεύχθηκε κυρίως μέσω του πρώτου από αυτά τα μέτρα, δηλαδή της απειλής αναστολής της στρατιωτικής βοήθειας. Τούρκοι αλεξιπτωτιστές κατά την εισβολή στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου 1974. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών Κύπρου Ο Φούσκας παραπέμπει γενικά στα δημοσιευμένα αμερικανικά αρχεία FRUS (1969-1976), αναφερόμενος σε συνομιλία Κίσινγκερ-Ντομπρίνιν στις 20 Ιουλίου 1974 αμέσως μετά την τουρκική απόβαση, χωρίς να δίνει συγκεκριμένο τόμο/έγγραφο ή σύνδεσμο, από την οποία –κατά τον ίδιο– ο Κίσινγκερ εξασφάλισε «τη μη εμπλοκή της Σοβιετικής Ένωσης» (σ. 97). Ωστόσο, στις 20 Ιουλίου ο Κίσινγκερ βρισκόταν στο Σαν Κλεμέντε, ενώ ο σοβιετικός πρεσβευτής Ντομπρίνιν είχε ήδη αναχωρήσει από την Ουάσιγκτον στις 17 Ιουλίου για Μόσχα (μέσω Λονδίνου) και αναμενόταν να παραμείνει εκεί περίπου έναν μήνα, άρα τυχόν επαφή θα μπορούσε να είναι μόνο τηλεφωνική.[20] Παρά ταύτα, στο διαθέσιμο αρχειακό σώμα των Kissinger Telephone Conversation Transcripts (Nixon Presidential Materials), και ειδικότερα στη σειρά Anatoli Dobrynin File (Boxes 27-28), δεν εντοπίζεται τηλεφωνική συνομιλία Κίσινγκερ-Ντομπρίνιν με ημερομηνία 20.7.1974, ενώ η τελευταία σχετική καταγραφή τοποθετείται στις 17.7.1974. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι η κρίση ΗΠΑ-ΕΣΣΔ στο Κυπριακό εκτονώθηκε μετά και την ανταλλαγή επιστολών Νίξον-Μπρέζνιεφ (21 και 23 Ιουλίου), όπου ο Νίξον υπογράμμισε ότι οι ΗΠΑ δεν επιδιώκουν καμία μορφή αντιπαράθεσης με τη Μόσχα και ότι θέλουν να συνεργαστούν για την αποκατάσταση της ειρήνης και του προηγούμενου συνταγματικού καθεστώτος στην Κύπρο.[21] Από εκείνο το σημείο και μετά δεν προκύπτει σαφής ένδειξη στο διαθέσιμο αρχειακό υλικό ότι ο Κίσινγκερ διατήρησε αμερικανικές δυνάμεις σε ετοιμότητα για άμεση επέμβαση στην περίπτωση ενός ελληνοτουρκικού πολέμου. Σε μήνυμα του Κίσινγκερ, που διαβιβάστηκε στον Καραμανλή από τον Τάσκα το πρωί της 18ης Αυγούστου, ο Κίσινγκερ φέρεται να υπογράμμισε ότι μόνον η προσφυγή στη βία θα μπορούσε να αποτρέψει την Τουρκία από το να προχωρήσει στον «Αττίλα II». Παράλληλα, όμως, διευκρίνισε ότι μια τέτοια επιλογή θα ήταν απολύτως απαράδεκτη τόσο για το Κογκρέσο των ΗΠΑ όσο και για την αμερικανική κοινή γνώμη, καθόσον θα προϋπέθετε να ληφθούν στρατιωτικά μέτρα εναντίον ενός συμμαχικού κράτους στο ΝΑΤΟ, δηλαδή της Τουρκίας. Υπ’ αυτήν την οπτική, η τοποθέτηση του Κίσινγκερ αποδυναμώνει σημαντικά τον ισχυρισμό του Φούσκα.[22] Στο πλαίσιο μιας realpolitik προσέγγισης, ο Κίσινγκερ απέφυγε να επαναλάβει –δεύτερη φορά μέσα σε περίπου 30 ημέρες– μια ρητή απειλή προς την Άγκυρα περί διακοπής της αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας, θεωρώντας ότι δεν θα είχε αποτέλεσμα και απλώς θα υπονόμευε τις σχέσεις ΗΠΑ-Τουρκίας. Η επιλογή αυτή βασίστηκε και στο προηγούμενο του 1964 (επιστολή Τζόνσον), όπου ο αποτρεπτικός παράγοντας δεν ήταν οι ενδεχόμενες αμερικανικές κυρώσεις καθαυτές, αλλά το μήνυμα ότι οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ δεν θα αντιδρούσαν σε ενδεχόμενη σοβιετική στρατιωτική παρέμβαση.[23] Ως αποτέλεσμα, οι προσδοκίες του Καραμανλή για αποφασιστική αμερικανική αποτροπή δεν επιβεβαιώθηκαν, με αποτέλεσμα να αισθανθεί εγκαταλελειμμένος και να κινηθεί προς την αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ. Παράλληλα, ο Κίσινγκερ φέρεται να ξεκαθάριζε σε συνεργάτες του στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ ότι δεν ήταν «δική μας δουλειά» η εκδίωξη των Τούρκων από την Κύπρο[24] και να υποστήριζε προς τον Πρόεδρο Φορντ ότι δεν υπήρχε ιδιαίτερος αμερικανικός λόγος να αποτραπεί ο τουρκικός έλεγχος περίπου του 1/3 του νησιού[25] – επιλέγοντας εξαρχής τη διαχείριση μέσω διπλωματικής λύσης αντί της ανατροπής των τετελεσμένων. 6. [Συμπέρασμα] Στην περίπτωση του Μελανώματος της Κύπρου, ορισμένοι από τους πλέον φιλόδοξους ισχυρισμούς του στηρίζονται σε ερμηνευτικές υπερβάσεις, οι οποίες δύσκολα συμβιβάζονται με το αρχειακό υλικό όπως είναι σήμερα διαθέσιμο. Επίσης, η συνολική κριτική του Φούσκα κατά των Καραμανλή-Αβέρωφ μοιάζει, σε έναν βαθμό, δυσανάλογη, ιδίως όταν –έστω εμμέσως– αναδιανέμεται η ευθύνη για την κυπριακή κρίση του 1974 από τον στενό πυρήνα της χούντας προς τη μεταπολιτευτική ηγεσία. Η μη επιλογή στρατιωτικής σύγκρουσης με την Τουρκία το 1974 ερμηνεύεται πειστικότερα ως αποτέλεσμα έλλειψης αξιόπιστης επιχειρησιακής δυνατότητας, παρά ως ένδειξη πολιτικής υποτέλειας προς την Ουάσιγκτον. Άλλωστε, αν ο υπέρτατος στόχος του Καραμανλή ήταν η ικανοποίηση των αμερικανικών/νατοϊκών προτιμήσεων, θα μπορούσε να είχε υιοθετήσει τη γραμμή «ευελιξίας και ρεαλισμού» που του εισηγούνταν επανειλημμένα ο Κίσινγκερ: έναν «έντιμο» διπλωματικό συμβιβασμό στη Γενεύη, ο οποίος –δυνητικά– θα διευκόλυνε και την εσωτερική του ατζέντα, μεταθέτοντας την πολιτική ευθύνη στην κληρονομιά της χούντας. Έτσι, η αξία της «εναλλακτικής ιστοριογραφίας» του Φούσκα κρίνεται από το κατά πόσο αντέχει στον έλεγχο των πηγών και όχι από το αν επιβεβαιώνει ή ανατρέπει τα παγιωμένα διπολικά σχήματα: «Εθνική προδοσία» έναντι τού «ο Καραμανλής παρέλαβε χάος, έφτιαξε κράτος». Μια πιο πειστική «εναλλακτική ιστοριογραφία» του 1974 θα όφειλε, ωστόσο, να υπερβεί το στενά ελληνοτουρκικό πλαίσιο και να προσεγγίσει την κρίση πρωτίστως ως ένα επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου, ώστε να εξηγηθεί γιατί τελικά οδηγηθήκαμε στην de facto διχοτόμηση της Κύπρου. [1] Βασίλειος Κ. Φούσκας, «Μπορούσε η Ελλάδα να επιχειρήσει στην Κύπρο; Αποδομώντας το αφήγημα της Δεξιάς», Τετράδια Πολιτικού Διαλόγου, Έρευνας και Κριτικής, 85-87 (2024): 233-252. [2] Vassilis Fouskas and William Mallinson, Cyprus 1974: Anatomy of an Invasion (Routledge, Λονδίνο 2024). [3] Μιχάλης Ιγνατίου, Το σεμινάριο της Ρώμης: Νοέμβριος ’73 – τότε που παίχτηκε η τύχη της Κύπρου (Το Ποντίκι, Αθήνα 1989). [4] Elie Kedourie, “The Cyprus Problem and Its Solution”, Middle Eastern Studies 41, no. 5 (2005): 649-660. [5] Ενδεικτικά βλ. Embassy Nicosia to Department of State, Telegram 02309, November 13, 1973, 1973NICOSI02309, Central Foreign Policy Files, 1973-79/Electronic Telegrams, RG 59: General Records of the Department of State, U.S. National Archives, [στο εξής CFPF Electronic Telegrams (RG 59, NARA)] και Embassy Nicosia to Department of State, Telegram 02418, November 29, 1973, 1973NICOSI02418. [6] «The President’s Daily Brief», August 2, 1974, Central Intelligence Agency, Doc. No. 0006007781. [7] Embassy Athens to Department of State, Telegram 00842, February 8, 1974, 1974ATHENS00842, CFPF Electronic Telegrams (RG 59, NARA). [8] Embassy Athens to Department of State (Tasca to Kissinger for Schlesinger), Telegram 01391, March 7, 1974, 1974ATHENS01391, CFPF Electronic Telegrams (RG 59, NARA). [9] Άγγελος Συρίγος και Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Μεταπολίτευση, 1974-1975: 50 ερωτήματα και απαντήσεις (Πατάκης, Αθήνα 2024), 83-85. [10] Jan Asmussen, Cyprus at War: Diplomacy and Conflict during the 1974 Crisis (I.B. Tauris, Λονδίνο 2008), 90; the National Archives (TNA), Foreign and Commonwealth Office (FCO), “Record of a Conversation between the Secretary General of NATO and the Permanent Under-Secretary of State, Foreign and Commonwealth Office”, July 19, 1974, FCO 9/1894, Kew. [11] Embassy Ankara to Department of State, Telegram 02454, March 26, 1975, 1975ANKARA02454 και Embassy Athens to Department of State, Telegram 02437, March 28, 1975, 1975ATHENS02437, CFPF Electronic Telegrams (RG 59, NARA). [12] «Υπόμνημα Συνομιλίας (Memorandum of Conversation)», Οβάλ Γραφείο, April 3, 1975 (συμμετέχοντες: Πρόεδρος Gerald R. Ford, Henry A. Kissinger, Αντγος Brent Scowcroft), Gerald R. Ford Presidential Library, συλλογή National Security Adviser, σειρά «Memoranda of Conversations, 1973-1977», Κουτί 10, φάκελος «April 3, 1975 – Ford, Kissinger». [13] «Turkish Military Capabilities on Cyprus», υπόμνημα, August 13, 1974, Central Intelligence Agency (CIA), CIA FOIA Electronic Reading Room, CIA-RDP79B01737A002100080001-0. [14] Ο Αβέρωφ διατύπωσε, σε τουλάχιστον τρεις περιπτώσεις, ρητές προειδοποιήσεις προς τον αμερικανό πρεσβευτή στην Αθήνα: στις 26 Ιουλίου υπαινίχθηκε τον κίνδυνο γενικευμένης σύρραξης με ευρύτερες προεκτάσεις ΝΑΤΟ-Συμφώνου της Βαρσοβίας, στις 6 Αυγούστου υπογράμμισε ότι ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος θα απέφερε οφέλη μόνο στη Σοβιετική Ένωση και ζήτησε προσωπική παρέμβαση του Κίσινγκερ, ενώ στις 13 Αυγούστου προχώρησε σε ρητή απειλή ελληνοτουρκικού πολέμου, την οποία ο Τάσκα εξέλαβε ως αξιόπιστη, πλην όμως ο Κίσινγκερ αγνόησε ως μπλόφα. [15] Embassy Geneva to Department of State (Hartman to Sisco), Telegram 05158, August 10, 1974, 1974GENEVA05158, CFPF Electronic Telegrams (RG 59, NARA). [16] Μακάριος Δρουσιώτης, Κύπρος 1974-1977: Η εισβολή και οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αλφάδι, Λευκωσία 2014), 102-107, 194-195 και Joel C. Christenson, Anthony R. Crain, and Richard A. Hunt, “Chapter 7: The Cyprus Crisis and Discord along NATO’s Southern Flank”, στο The Decline of Détente: Elliot Richardson, James Schlesinger, and Donald Rumsfeld, 1973-1977 (Secretaries of Defense Historical Series, vol. VIII, 2024), 11. [17] Vassilis K. Fouskas, “Constantine Karamanlis and the Cyprus Crisis of July-August 1974: A Re- assessment”, Eastern Mediterranean Policy Note, no. 68 (November 2021): 16-17. [18] Christenson et al., “Cyprus Crisis and Discord”, 17-18. [19] Arthur A. Hartman, “Briefing Memorandum from the Assistant Secretary of State for European Affairs (Hartman) to Secretary of State Kissinger, Cyprus Task Force”, Washington, July 22, 1974, στο U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1969-1976, τ. XXX, Greece; Cyprus; Turkey, 1973-1976, Doc. 112. [20] Department of State to Embassy Moscow, Telegram 158323, July 22, 1974, 1974STATE158323, CFPF Electronic Telegrams (RG 59, NARA). [21] Document 205, “Letter from President Nixon to Soviet General Secretary Brezhnev”, July 21, 1974 και Document 206, “Letter from Soviet General Secretary Brezhnev to President Nixon”, July 23, 1974 στο Foreign Relations of the United States, 1969-1976, vol. XV, Soviet Union, June 1972-August 1974. [22] Secretary of State to Embassy Athens (Kissinger to Tasca), Telegram 181127, August 17, 1974, 1974STATE181127, U.S. Department of State, Kissinger–Scowcroft West Wing Office Files, Κουτί 9, φάκελος “Cyprus Crisis (40)”, Gerald R. Ford Presidential Library και Embassy Athens to Department of State, Telegram 05797, August 18, 1974, 1974ATHENS05797, CFPF Electronic Telegrams (RG 59, NARA). [23] Ιωάννης Δ. Στεφανίδης, Εν ονόματι του έθνους: Πολιτική κουλτούρα, αλυτρωτισμός και αντιαμερικανισμός στη μεταπολεμική Ελλάδα, 1945-1967 (Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2010), 245. [24] «Cyprus Critique», August 5, 1974, U.S. Department of State, Digital National Security Archive (ProQuest), ProQuest Doc ID 1679067940. [25] Αλέξης Παπαχελάς, Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974 (Μεταίχμιο, Αθήνα 2021), 528.

Σύνδεση