Η Έλλη Λαμπρίδη ύποπτη Μπολσεβικισμού (1919)

Η ιστορία που ακολουθεί ξεκινά τον Δεκέμβριο του 1918, λίγες εβδομάδες μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και έναν χρόνο μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Η Ευρώπη ανασυντάσσεται, ενώ οι κυβερνήσεις της παρακολουθούν με νευρικότητα τη διάχυση των επαναστατικών ιδεών. Στη Ζυρίχη, η 23χρονη Ελληνίδα φοιτήτρια φιλοσοφίας Έλλη Λαμπρίδη προετοιμάζεται για σπουδές παιδαγωγικής στο Λονδίνο: έχει μόλις εξασφαλίσει μια υποτροφία και ανυπομονεί. Ωστόσο, χωρίς να εμπλακεί σε καμία ύποπτη δραστηριότητα, συνδέεται εξαίφνης στα αρχεία των βρετανικών υπηρεσιών ασφαλείας με τη «μπολσεβίκικη απειλή», κατηγορία στηριγμένη αποκλειστικά σε φήμες και ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες καταδοτών. Το ταξίδι της αναστέλλεται επ’ αόριστον. Εγκλωβισμένη για έναν χρόνο μεταξύ Ζυρίχης και Βέρνης, υποβάλλεται σε εξαντλητικές γραφειοκρατικές διαδικασίες, ενώ παράλληλα κινδυνεύει να χάσει την υποτροφία της. Γιατί μια νεαρή φοιτήτρια, χωρίς προηγούμενη πολιτική δράση, αντιμετωπίζεται ως ύποπτη διεθνούς ανατροπής; Ποιοι θεσμοί, ποιοι άνθρωποι και ποιες νοοτροπίες συνέργησαν ώστε να εκληφθεί ως κίνδυνος για την εθνική ασφάλεια της Μεγάλης Βρετανίας; Η παρούσα μελέτη, βασισμένη σε ανέκδοτα τεκμήρια του Foreign Office, της MI5, της CID, του War Office και των ελληνο-γαλλο-βρετανικών διπλωματικών θεσμών, αναδεικνύει την «υπόθεση Λαμπρίδη» ως χαρακτηριστικό στιγμιότυπο του πρώιμου Red Scare, της εποχής που το ιδεώδες της ελεύθερης κυκλοφορίας ανθρώπων και ιδεών υποχωρούσε μπροστά στη λογική της προληπτικής καταστολής. 1. Whitehall 1918-1919: ανασύνταξη εν μέσω του «Κόκκινου Τρόμου» Το φθινόπωρο του 1918, το Ηνωμένο Βασίλειο εξέρχεται μεν νικηφόρο από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά αντιμετωπίζει οξυμένες εσωτερικές κοινωνικές εντάσεις. Η καθιέρωση του καθολικού δικαιώματος ψήφου για τους άνδρες της εργατικής τάξης, η άνοδος του Εργατικού Κόμματος και η απεργιακή έξαρση –με αποκορύφωμα τη γενική απεργία στη Γλασκώβη τον Ιανουάριο 1919, που ερμηνεύθηκε ως «μπολσεβίκικη εξέγερση»– ενισχύουν τον φόβο μιας «εισαγόμενης επανάστασης». Υπό την πίεση της πολεμικής κόπωσης και του διεθνούς αντίκτυπου της Οκτωβριανής Επανάστασης, τα κοινωνικά αιτήματα αντιμετωπίζονται μέσα από ένα πρίσμα ιδεολογικής καχυποψίας, νομιμοποιώντας την ανάπτυξη ενός εκτεταμένου μηχανισμού εσωτερικής ασφάλειας.[1] Στο θεσμικό πεδίο, η προπολεμική διάκριση μεταξύ MI5 (αρμόδιας για την εσωτερική ασφάλεια) και MI1(c) (υπεύθυνης για τις εξωτερικές επιχειρήσεις) υποχωρεί υπέρ ενός ενιαίου δόγματος εξασφάλισης «εθνικής ανοσίας» απέναντι στον μπολσεβικισμό. Παρότι οι έρευνες για γερμανική χρηματοδότηση Βρετανών ριζοσπαστών δεν τελεσφορούν,[2] η αυξανόμενη πίεση για προληπτικό έλεγχο οδηγεί στην ίδρυση της Directorate of Intelligence (1.5.1919), υπό την διεύθυνση του σερ Μπέιζιλ Χομ Τόμσον (Basil Home Thomson)[3] και υπό την εποπτεία της Secret Service Committee, επικεφαλής της οποίας ήταν ο λόρδος Τζωρτζ Ναθάνιελ Κώρζον (George Nathaniel Curzon)[4]. Η νέα υπηρεσία, σε στενή διασύνδεση με το Special Branch και την εκστρατεία προπαγάνδας του National War Aims Committee, συντονίζει παρακολουθήσεις συνδικαλιστών, μυστικές εκθέσεις για επαναστατικές οργανώσεις, επιχειρήσεις παραπληροφόρησης και απελάσεις αλλοδαπών υπόπτων για κομμουνιστική δράση. Παράλληλα, ο στρατιωτικός μηχανισμός Passport Control μετεξελίσσεται σε εργαλείο αποκλεισμού «ανεπιθύμητων» από την είσοδο στο Ηνωμένο Βασίλειο.[5] Η στρατηγική αυτή επεκτείνεται και εκτός βρετανικής επικράτειας. Το Foreign Office, η MI5 και η Directorate of Military Intelligence (DMI) ενισχύουν τα δίκτυα συλλογής πληροφοριών στην Ευρώπη και στις παραμεθόριες ζώνες της αυτοκρατορίας, με κεντρικό συντονιστή τον υποστράτηγο Γουίλιαμ Θουέιτς (William Thwaites), επικεφαλής της DMI (1918-1921). Ο Θουέιτς προωθεί τη λογική επιβολής αυστηρών περιορισμών στην είσοδο αλλοδαπών που θεωρούνται ύποπτοι για διεθνιστική ή επαναστατική δράση.[6] Η στενή συνεργασία του με τους Κώρζον και Τόμσον συμβάλλει στην εδραίωση ενός ενιαίου συστήματος διοικητικού αποκλεισμού, όπου οι στρατιωτικοί μηχανισμοί ασφάλειας συγχωνεύονται με τους διοικητικούς μηχανισμούς μεταναστευτικού ελέγχου. Στο νέο αυτό πλαίσιο, η υπόθεση Λαμπρίδη εντάσσεται οργανικά στο πλέγμα της ιδεολογικής επιτήρησης. Αποκρυπτογραφημένο τηλεγράφημα του Υπ. Εξωτερικών Ην. Βασιλείου (λόρδος Κώρζον) προς τη Βρετανική Αποστολή στην Αθήνα, Λονδίνο (27.2.1919· παραλήφθηκε Αθήνα 1.3.1919): με παραπομπή στο Commercial No. 435/11.12.1918, αναφέρει ότι η D.N.I. πληροφορείται πρόθεση της Έλλης Λαμπρίδη να έρθει «σε μπολσεβικική αποστολή»· οι γαλλικές αρχές στη Βέρνη παρακρατούν τη βίζα εν αναμονή ερευνών. Πηγή: Foreign Office. Η ανεπάρκεια αξιόπιστων πληροφοριών για τις επιδιώξεις της σοβιετικής Ρωσίας εντείνει την προσφυγή σε σχήματα συλλογικής φαντασίωσης.[7] Οι βρετανικές αρχές βασίζονται σε αποσπασματικά στοιχεία, όπως οι φήμες για τον «Κόκκινο Τρόμο» ή η μονομερής αποχώρηση της Ρωσίας από τον πόλεμο (συνθήκη Μπρεστ-Λιτόφσκ). Αδυνατώντας να σχηματίσουν συνεκτική εικόνα της σοβιετικής εξωτερικής στρατηγικής, καταφεύγουν σε παραδοσιακά γεωπολιτικά σχήματα· η Ρωσία εξακολουθεί να νοείται ως επεκτατική δύναμη του Great Game, απλώς αυτή τη φορά με ιδεολογική επικάλυψη.[8] Μέσα σε αυτή τη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας, υποθέσεις όπως του δημοσιογράφου Μόργκαν Φίλιπς Πράις (Morgan Philips Price), ο οποίος συνελήφθη στο Βερολίνο τον Ιούλιο του 1919 με την κατηγορία της διακίνησης μπολσεβικικής προπαγάνδας,[9] ή της φοιτήτριας Έλλης Λαμπρίδη αποτελούν δοκιμαστικά πεδία εφαρμογής της πολιτικής της πρώιμης «Red Scare». Οι μηχανισμοί επιτήρησης, ακόμη και όταν βασίζονται σε αστήρικτες αναφορές ή φήμες, παράγουν ένα καθεστώς θεσμοποιημένης καχυποψίας, στο οποίο η ελευθερία μετακίνησης και διακίνησης ιδεών τίθεται υπό τον έλεγχο μιας προληπτικής ιδεολογικής αστυνόμευσης. Η περίοδος 1918-1919 σηματοδοτεί έτσι τη μετάβαση από τις έκτακτες ανάγκες λόγω πολέμου σε μια μεταπολεμική φάση διοικητικού πειθαρχισμού, προοικονομώντας τις πολιτικές εξελίξεις του Μεσοπολέμου. 2. Έλλη Λαμπρίδη – υποτροφία για σπουδές στη Βρετανία Η Έλλη Λαμπρίδη (Αθήνα, 1896), απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, είχε εγκατασταθεί στη Ζυρίχη το 1916 με υποτροφία του Άθλου (Βραβείου) Όθωνος Σταθάτου, για σπουδές Παιδαγωγικής και Φιλοσοφίας στο εκεί Πανεπιστήμιο. Τον Αύγουστο 1918, η Επιτροπή του Άθλου ενέκρινε την παράταση της υποτροφίας έως τον Ιούλιο 1919 και συναίνεσε στην επιθυμία της να συνεχίσει τις σπουδές της στην Αγγλία.[10] Η αλληλογραφία του φθινοπώρου αποτυπώνει έναν μεθοδικό σχεδιασμό για εγκατάσταση στο Λονδίνο τον Δεκέμβριο του 1918, με στόχο την εγγραφή της ως εσωτερικής φοιτήτριας στο Training College του Κέιμπριτζ – μια επιλογή οικονομικά και θεσμικά ασφαλής. Από 1ης Δεκεμβρίου, το νέο καθεστώς υποτροφιών προέβλεπε μηνιαίο επίδομα 16 λιρών μέσω αγγλικής τράπεζας, που τον Ιανουάριο αυξήθηκε στις 20, με πρόσθετα κονδύλια για βιβλία και μετακινήσεις. Καθοριστική εδώ υπήρξε η συμβολή του Ιωάννη Αθανασάκη, υφυπουργού Στρατιωτικών και εκπροσώπου του Άθλου Σταθάτου, ο οποίος ήρθε εγκαίρως σε επικοινωνία με την ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο (πρεσβευτής Δημήτριος Κακλαμάνος) και με Βρετανούς πανεπιστημιακούς, διασφαλίζοντας έτσι την ομαλή διοικητική και ακαδημαϊκή υποδοχή της Ελληνίδας υποτρόφου. 3. Η απαρχή της «Υπόθεσης Λαμπρίδη» Παρά τον αρχικό σχεδιασμό, η μετάβαση της Λαμπρίδη στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο 1918, αλλά τον Νοέμβριο του 1919· η σχεδόν ετήσια καθυστέρηση συνδέεται με το μεταπολεμικό κλίμα διοικητικής ακαμψίας και διπλωματικής επιφυλακτικότητας. Ωστόσο, τα εμπόδια δεν περιορίζονταν στη γραφειοκρατία. Σύμφωνα με αναφορά της MI5 (26.4.1919), η υπόθεση Λαμπρίδη είχε τεθεί υπό παρακολούθηση ήδη από τον Νοέμβριο του προηγούμενου έτους. Το έγγραφο παραπέμπει σε σχετική αλληλογραφία από τις 16 Νοεμβρίου 1918 – ημερομηνία που συμπίπτει με την κατάθεση του αιτήματος για άδεια εισόδου στο Ηνωμένο Βασίλειο, λίγο μετά την έγκριση της υποτροφίας από την Επιτροπή Σταθάτου. Η χρονική αυτή σύμπτωση υποδηλώνει ότι το όνομά της είχε ήδη ενταχθεί σε κάποιο φάκελο ασφαλείας. Η πρώτη της επαφή με τις βρετανικές αρχές λειτούργησε ως το έναυσμα για την ενεργοποίηση μηχανισμών επιτήρησης, δίχως τεκμηριωμένη υποψία ή επίσημη καταγγελία. Παρά τις επιφυλάξεις, η βρετανική θεώρηση εισόδου εκδόθηκε στα μέσα Ιανουαρίου 1919. Πριν, όμως, εξασφαλίσει αντίστοιχη θεώρηση και από τις γαλλικές αρχές, ο Βρετανός πρόξενος στη Ζυρίχη, Τζ. Μπ. Μπικ (G. B. Beak), πληροφορήθηκε ότι η φοιτήτρια θεωρούνταν πιθανή απειλή για τη δημόσια τάξη. Το γαλλικό Γραφείο Διαβατηρίων ενημερώθηκε σχετικώς και αρνήθηκε να της χορηγήσει βίζα. Η άρνηση των γαλλικών αρχών ώθησε τη Λαμπρίδη στην απόφαση να απευθυνθεί με επιστολή διαμαρτυρίας στην ελληνική πρεσβεία της Βέρνης (Απόστολος Αλεξανδρής), καταγγέλλοντας την αδράνεια της διπλωματικής αντιπροσωπείας, η οποία –κατά την εκτίμησή της– έθετε σε κίνδυνο τόσο την υποτροφία όσο και τη συνέχιση των σπουδών της. Η απάντηση της πρεσβείας (15 Ιανουαρίου) δεν μαρτυρούσε γνώση των πρόσφατων εξελίξεων· αντίθετα, υπενθύμισε ότι ήδη από 26 Δεκεμβρίου 1918 είχε σταλεί ρηματική διακοίνωση προς τη γαλλική πρεσβεία, οδηγώντας σε έγκριση εισόδου (αρ. πρωτ. 888 Α.Μ., 30 Δεκεμβρίου). Στην ίδια επιστολή γίνεται μνεία και στη μεσολάβηση του επισκόπου Βέρνης Παππά, ο οποίος, ύστερα από παράκληση της Λαμπρίδη, ανέλαβε πρωτοβουλίες διπλωματικής αλλά και προσωπικής στήριξης. Στις 7 Φεβρουαρίου 1919, ο Παππάς, της απευθύνει επιστολή σε ύφος συναισθηματικό και συγχρόνως συγκρατημένα επικριτικό, βεβαιώνοντάς την ότι, κατόπιν των επανειλημμένων ενεργειών του, «ἐγγὺς εἶναι τὴν ὥραν καθ’ ἣν τὰ σὰ παλίμψηστα πολύστιχα ἔχουσα ὑπὸ μάλης, τὴν πρὸς τὴν τῆς Ἀλβυῶνος Μητρόπολιν ἄγουσαν λαβῇς». 4. Διαβαθμισμένα μηνύματα και εμπλοκή του Foreign Office Η υπόθεση Λαμπρίδη είχε ήδη ενταχθεί από τον Δεκέμβριο του 1918 σε φάκελο του Foreign Office με την ένδειξη Despatch Commercial No. 435. Σε αποκωδικοποιημένο μήνυμα του λόρδου Κώρζον προς τον Βρετανό Υπουργό στην Αθήνα λόρδο Γκράνβιλ[11] (αρ. 156R, 27.2.1919), σημειώνεται ότι η Διεύθυνση Ναυτικών Πληροφοριών (DNI) είχε πληροφορηθεί πως η Λαμπρίδη επρόκειτο να εισέλθει στο Ηνωμένο Βασίλειο «στα πλαίσια μπολσεβικικής αποστολής». Το έγγραφο έχει σαφώς αντικατασκοπευτικό χαρακτήρα και δεν προέρχεται από διπλωματικές ή ακαδημαϊκές πηγές. Παρότι η κατηγορία ήταν ατεκμηρίωτη, ενεργοποίησε τους γαλλικούς μηχανισμούς ασφαλείας στη Βέρνη, οι οποίοι ανέστειλαν τη χορήγηση θεώρησης «εν ἀναμονή περαιτέρω ερευνών» («Pending further enquiries»). Η διακρατική αυτή αντίδραση προδίδει την ύπαρξη κοινού πλαισίου για τον έλεγχο «πολιτικώς υπόπτων» μετακινήσεων. Συμπληρωματική αναφορά του υπηρεσιακού Βρετανού Γενικού Προξένου Τζ. Μπ. Μπικ στη Ζυρίχη για τον Ρίζο: μέσω Μίλιγκαν μεταφέρει πληροφορία της «Burgerwehr» ότι η Έλλη Λαμπρίδη ενεργεί για τους μπολσεβίκους, σημειώνοντας πιθανή υπερβολή αλλά ανάγκη προσοχής· επισυνάπτει τα δικαιολογητικά της και ζητά οδηγίες αν πρέπει να κληθεί στο προξενείο. Σε επόμενο τηλεγράφημα (F.O. Tel. No. 141), ο Γκράνβιλ εκφράζει αμηχανία και ζητεί επίσπευση των ερευνών, επισημαίνοντας ότι, εάν η κατηγορία επιβεβαιωνόταν, θα όφειλε να ενημερώσει την ελληνική κυβέρνηση. Η δήλωση αυτή υποδηλώνει την ανάγκη πολιτικής κάλυψης, αλλά και τον δισταγμό ανάληψης δημόσιας ευθύνης χωρίς αποδείξεις. Ενδεικτική είναι και η κατηγοριοποίηση της υπόθεσης στον φάκελο Commercial, παρότι η φύση της ήταν καθαρά πολιτική – πρακτική συνήθης στην πρώιμη φάση συγκρότησης αντικατασκοπευτικών μηχανισμών, όταν δεν είχε ακόμη θεσμοθετηθεί γραφείο εσωτερικής ασφάλειας στο Foreign Office.[12] Η Λαμπρίδη καταγράφεται έτσι από τον αναδυόμενο συμμαχικό μηχανισμό επιτήρησης, υπό την σκιά της επαναστατικής απειλής. Η ταυτοποίησή της επιβεβαιώνεται στο τηλεγράφημα αρ. 168 (6.3.1919), όπου ζητείται επανάληψη του προηγούμενου F.O. Tel. No. 141, και στην απάντηση της επομένης (αρ. 160): «This reference is to Miss Lambrides.» Μέσα σε αυτό το πλαίσιο σημειώνεται μία απόπειρα αποκατάστασης της ισορροπίας: στις 14/27 Μαρτίου 1919 το Γενικό Προξενείο της Ελλάδος στη Ζυρίχη εκδίδει επίσημη βεβαίωση υπέρ της Λαμπρίδη, επιβεβαιώνοντας την ακαδημαϊκή της ιδιότητα, την προγραμματισμένη μετάβασή της στο Λονδίνο στο πλαίσιο υποτροφίας της Επιτροπής Σταθάτου, και τον σκοπό της μελέτης του βρετανικού εκπαιδευτικού συστήματος. Το έγγραφο καταλήγει με σύσταση προς τις βρετανικές αρχές να της παρασχεθεί «κάθε δυνατή διευκόλυνση και προστασία», σε μια προσπάθεια να αμβλυνθεί η ήδη διαμορφωμένη εικόνα. 5. Ο μηχανισμός πληροφόρησης του Βρετανικού Προξενείου Ζυρίχης Η πρώτη τεκμηριωμένη εμφάνιση της κατηγορίας περί «μπολσεβικικής αποστολής» περιλαμβάνεται στην αναφορά του Βρετανικού Προξενείου Ζυρίχης (1.4.1919), υπογεγραμμένη από τον Μπικ, τότε ασκούντα καθήκοντα γενικού προξένου. Η αναφορά στηρίζεται στη μαρτυρία του πρώην αντιπρόξενου Τζον Μίλιγκαν (John Milligan)· σύμφωνα με αυτήν, ο Ρίζο (Riso) –Βρετανός υπήκοος, ελληνικής και γερμανικής καταγωγής, γνωστός για τον «πατριωτισμό» του– ισχυρίστηκε ότι είχε ακούσει τη Λαμπρίδη να δηλώνει, στα ελληνικά και σε τρίτο πρόσωπο, πως θα ταξιδέψει στην Αγγλία για διάδοση μπολσεβικικής προπαγάνδας και ότι διέθετε τα οικονομικά μέσα για αυτόν τον σκοπό. Ωστόσο, σε μεταγενέστερη κατάθεσή του ο ίδιος ο Ρίζο ανασκευάζει· παραδέχεται πως δεν ήταν παρών και ότι πληροφορήθηκε το «περιστατικό» από γνωστό του («Α»), ο οποίος το είχε ακούσει από μέλος της τοπικής εθνοφρουράς Burgerwehr («Β»). Ο «Β» φέρεται να χαρακτήριζε τη Λαμπρίδη «γνωστή πράκτορα των μπολσεβίκων». Παρά την ασάφεια και την πολυπλοκότητα της διαδρομής της πληροφορίας, η φήμη είχε ήδη οδηγήσει τις γαλλικές αρχές στην αναστολή θεώρησης και την Ελληνική Πρεσβεία σε διαμαρτυρία. Κατόπιν αιτήματος του Μπικ, η Λαμπρίδη προσήλθε στο Προξενείο και κατέθεσε εξηγήσεις: ταξίδευε στα πλαίσια υποτροφίας της Επιτροπής Σταθάτου, με χρηματοδότηση μέσω τράπεζας του Λονδίνου, και σκοπό τη φοίτηση στο Training College του Κέιμπριτζ. Προσκόμισε επιστολές υποτροφίας, συστάσεις από το Ελληνικό Προξενείο Ζυρίχης και υποστήριξε πως το επώνυμό της είναι συνηθισμένο και πιθανόν να συγχέεται με συνονόματό της που κατοικεί στη Γενεύη. Ο Μπικ αναγνωρίζει πως δεν προέκυψαν νέα επιβαρυντικά στοιχεία και σχολιάζει ότι ο Μίλιγκαν, «παρά τις καλές προθέσεις του, πιθανόν να μετέφερε το περιστατικό με κάποια υπερβολή». Ήδη από το 1915, ο Μίλιγκαν είχε χαρακτηριστεί ως «no guts and very little brains» (άτομο «χωρίς κότσια και με ελάχιστο μυαλό») από την ίδια την υπηρεσία του για απερίσκεπτη διαχείριση τηλεγραφημάτων[13] – στοιχείο που υπονομεύει την αξιοπιστία του και στην παρούσα υπόθεση. Παρά την αποδυνάμωση των κατηγοριών, ο Μπικ εισηγείται την είσοδό της υπό όρους: λογοκρισία αλληλογραφίας και ανάληψη ευθύνης εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης. Εκφράζει επιφυλάξεις ακόμη και για τη συστατική επιστολή του Ελληνικού Προξενείου – επικαλούμενος την απουσία Γενικού Προξένου. Η αναφορά του συνοδεύεται από διαβατήριο, επιστολές και ερωτηματολόγιο για τη Λαμπρίδη, καθώς και την αλληλογραφία με τον Μίλιγκαν, και καταλήγει με τη φράση: «There is certainly some reason to be careful about this case.» 6. Παγίωση της υποψίας, απαξίωση του Ελληνικού Προξενείου της Ζυρίχης Η επιστολή του E. O. Φίλιπς από το Γραφείο Διαβατηρίων της Βέρνης (5.4.1919) επιβεβαιώνει ότι η υπόθεση Λαμπρίδη παρέμενε ανοιχτή εβδομάδες μετά τις αρχικές, ανεπιβεβαίωτες καταγγελίες. Το έγγραφο –συνέχεια επιστολής της 23ης Φεβρουαρίου και τηλεγραφήματος της 20ής Μαρτίου– συνοψίζει τη θέση γαλλικών και βρετανικών υπηρεσιών: η Λαμπρίδη «ακούστηκε να δηλώνει» πως επρόκειτο να ταξιδέψει στο Ηνωμένο Βασίλειο για μπολσεβικική προπαγάνδα και «προτείνεται από το Ελληνικό Προξενείο Ζυρίχης, το οποίο θεωρείται κάπως ύποπτο (slightly suspect)». Έγγραφο 443/M.I.5.E. του War Office (Διευθυντής Στρατιωτικών Πληροφοριών) προς τον Υφυπουργό Εξωτερικών, Λονδίνο (Whitehall) (26.4.1919): με παραπομπή στο 186938/C/119 (16.11.1918) για την Έλλη Λαμπρίδη, διαβιβάζει προς ενημέρωση του λόρδου Κώρζον αναφορά από την Ελβετία· ο υποστράτηγος Θουέιτς εισηγείται διατήρηση της άρνησης βίζας και κοινοποιεί την αλληλογραφία στον Μπέιζιλ Τόμσον. Πηγή: Foreign Office. Η χρήση του όρου «slightly suspect» δείχνει ότι η υποψία δεν περιοριζόταν πλέον στην ίδια την υποψήφια, αλλά επεκτεινόταν και στο προξενικό δίκτυο που την υποστήριζε. Παρά τη ρητή σύσταση υπέρ της (27 Μαρτίου), η αξιοπιστία του Προξενείου τίθεται υπό αμφισβήτηση – πιθανόν λόγω της απουσίας προϊσταμένου ή της εμπλοκής του σπιούνου Ρίζο. Έτσι η υποψία λαμβάνει θεσμική διάσταση. Το Γραφείο Διαβατηρίων δηλώνει ότι διαβίβασε στο Λονδίνο την αναφορά του Βρετανικού Προξενείου Ζυρίχης, χωρίς να λάβει τελική οδηγία. Η βίζα ούτε απορρίπτεται ούτε εγκρίνεται· το σχήμα «holding up the applicant» υποδηλώνει τακτική κωλυσιεργίας, όχι προς επιβεβαίωση της ενοχής της ύποπτης, αλλά ως μέσο προληπτικού ελέγχου μιας δυνητικής απειλής. Στο μεταξύ, αναδύεται και η ανθρώπινη πλευρά· στις 11 Απριλίου 1919 ο Ιωάννης Αθανασάκης (υφυπουργός Στρατιωτικών και εκπρόσωπος του Άθλου Σταθάτου) τηλεγραφεί στη Λαμπρίδη ότι οι πρεσβείες Γαλλίας και Ελλάδας στη Βέρνη επιτρέπουν τη χρήση διπλωματικών διαύλων για την επικοινωνία μαζί του σε περίπτωση ανάγκης. Η πρωτοβουλία του μαρτυρεί τη συνέχιση της προξενικής μέριμνας, ακόμη και εν μέσω διοικητικής καχυποψίας. Η υπόθεση έχει πλέον περάσει από την επαλήθευση φημών στην πολιτική στάθμιση: η έκβαση δεν κρίνεται από αποδείξεις, αλλά από την αξιολόγηση θεσμικών εγγυήσεων, τη θέση των εμπλεκομένων υπηρεσιών και τις επιταγές ασφαλείας της μεταπολεμικής περιόδου. 7. Η MI5 στο προσκήνιο: κλιμάκωση και στρατιωτική εμπλοκή Στις 26 Απριλίου 1919 ο φάκελος Λαμπρίδη περνά επίσημα στη MI5 (έγγραφο 443/M.I.5.E.). Με επιστολή προς τον υφυπουργό Εξωτερικών, ο διευθυντής της MI5 διαβιβάζει νέα αναφορά από την Ελβετία, ζητώντας να τεθεί υπ’ όψιν του λόρδου Κώρζον – συνέχεια της αλληλογραφίας 16.11.1918: αποδεικνύεται ότι η στοχοποίηση είχε αρχίσει πριν από το επίσημο αίτημα εισόδου. Καθοριστική είναι η εισήγηση του υποστρατήγου Γουίλιαμ Θουέιτς, διευθυντή Στρατιωτικών Πληροφοριών, για συνέχιση της άρνησης χορήγησης βίζας. Η υπόθεση μετατοπίζεται από διοικητικό σε στρατιωτικο-πολιτικό πεδίο· ο Θουέιτς, υπέρμαχος της προληπτικής αντικατασκοπείας, θεωρεί τα άτομα με διεθνή κινητικότητα και έντονο πνευματικό προφίλ ως εν δυνάμει αποσταθεροποιητικούς παράγοντες.[14] Η Λαμπρίδη εντάχθηκε εύκολα στην κατηγορία των «πολιτικά επισφαλών», όχι βάσει πράξεων, αλλά εξαιτίας φημών, του μορφωτικού της επιπέδου και της κινητικότητάς της. Η μεταβίβαση του φακέλου στον σερ Μπέιζιλ Τόμσον, επικεφαλής του Criminal Investigation Department (CID) της Scotland Yard και Διευθυντή Πληροφοριών του Home Office, επιβεβαιώνει την υπαγωγή της υπόθεσης σε μηχανισμούς εσωτερικής ασφάλειας. Ήδη από το 1919, ο Τόμσον κατήρτιζε δελτία για φιλομπολσεβικικές δραστηριότητες, στο πλαίσιο των οποίων η Λαμπρίδη υπάγεται σε καθεστώς ιδεολογικής επιτήρησης.[15] Η απόφαση να διατηρηθεί η άρνηση (maintain the refusal) δεν βασίζεται σε νέα στοιχεία, αλλά σε ένα πλέγμα προγενέστερων επιφυλάξεων: καταγγελία Ρίζο, υποβάθμιση της αξιοπιστίας του Ελληνικού Προξενείου Ζυρίχης, αναφορές Γραφείου Διαβατηρίων, ετικέτα «μπολσεβικική αποστολή», κ.λπ. Η υπόθεση αντιμετωπίζεται πλέον ως μέρος ευρύτερης επιχείρησης ελέγχου «ενδιαφερόντων» προσώπων. Η αρχική καταχώριση στο Foreign Office ήδη από τον Νοέμβριο 1918 (αρ. 186938/C/119) δείχνει την έγκαιρη ενσωμάτωσή της στο νέο καθεστώς ιδεολογικής επιτήρησης. Το έγγραφο της 26ης Απριλίου αποτυπώνει πλήρως τη νέα κατεύθυνση: η διαχείριση της υπόθεσης περνά στον έλεγχο των υπηρεσιών εσωτερικής ασφάλειας, όπου το ζητούμενο δεν είναι η απόδειξη της ενοχής, αλλά η επιχειρησιακή σκοπιμότητα παρακολούθησης ή σταδιακής απεμπλοκής από το δίκτυο υποψιών. 8. Η αρχή της αποδόμησης του φακέλου Λαμπρίδη Έως τα τέλη Απριλίου 1919, η υπόθεση Λαμπρίδη είχε μετατραπεί σε πολυεπίπεδο ζήτημα ασφαλείας, με εμπλοκή της MI5, του War Office, της Scotland Yard και των διπλωματικών αρχών σε Βέρνη και Ζυρίχη. Η πρώτη ρωγμή στην πρακτική του αποκλεισμού έρχεται με την παρέμβαση του Κ. Ράσελ (C. Russell), εκπροσώπου του Foreign Office στην Αθήνα. Στο τηλεγράφημά του (αρ. 367, 5.6.1919), ο Ράσελ αμφισβητεί ανοιχτά το κυρίαρχο αφήγημα περί «μπολσεβικικής αποστολής». Η παρέμβασή του απαντά σε αίτημα του Κώρζον (τηλεγρ. αρ. 320, 31.5.1919) για εκτίμηση της κατάστασης, κατόπιν αποστολής σχετικών αναφορών από την Αθήνα (αρ. 71, 5.5.1919) και της έκθεσης της MI5 (26.4.1919). Η απάντηση του Ράσελ είναι κατηγορηματική: «δεν υφίσταται τίποτε επιβαρυντικό για τη Λαμπρίδη στην Αθήνα». Επιπλέον, χαρακτηρίζει την έκθεση του War Office «αντιφατική και, κατά τη γνώμη [τ]ου, χωρίς αξία» – μια θέση εξαιρετικά τολμηρή, που αποδομεί το πληροφοριακό σχήμα Ρίζο-Μίλιγκαν-Μπικ, το οποίο στηριζόταν αποκλειστικά σε ήσσονος αξιοπιστίας φήμες. Προτείνει μεν συνέχιση της λογοκρισίας της αλληλογραφίας «μέχρι να διαπιστωθεί το ποιόν της», αλλά εκφράζει μια στάση διοικητικού ρεαλισμού: συνδυάζει τη θεμιτή επιτήρηση με την απόρριψη της ενοχοποίησης χωρίς αποδείξεις. Η παρέμβασή του υπήρξε καθοριστική για τέσσερις λόγους: 1. Επανέφερε τη λογική της τεκμηρίωσης έναντι ενός φαύλου κύκλου υπονοιών. 2. Επανασύνδεσε τη Λαμπρίδη με τον εκπαιδευτικό στόχο του ταξιδιού της. 3. Αποδυνάμωσε de facto την έκθεση της MI5, εμποδίζοντας περαιτέρω στρατιωτική ή διοικητική κλιμάκωση. 4. Πρότεινε ένα ήπιο καθεστώς επιτήρησης, συμβατό με την εσωτερική πολιτική διαχείριση, αποφεύγοντας τη διπλωματική όξυνση. Η στάση αυτή –τεκμηριωμένη αμφιβολία συνδυασμένη με ψύχραιμη ευελιξία– ανοίγει τον δρόμο για τη σταδιακή απεμπλοκή της Λαμπρίδη από τα δίχτυα της υποψίας. Αριστερά: Τηλεγράφημα του Υπ. Εξωτερικών (λόρδος Κώρζον) προς τον Κ. Ράσελ στην Αθήνα, Λονδίνο (31.5.1919· παραλήφθηκε Αθήνα 4.6.1919): παραπέμπει στο αποσταλέν της 5.5.1919, αρ. 71 («Commercial»), για τη Λαμπρίδη· αναφέρει πίεση από τον Έλληνα υπουργό και ζητείται τηλεγραφική αναφορά απόψεων. Μέσο: Τηλεγράφημα της Βρετανικής Αποστολής (Κ. Ράσελ) προς το Foreign Office, από την Αθήνα (5.6.1919) (αρ. 307, απάντηση στο αρ. 320/31.5.1919): δεν προκύπτει «τίποτε επιβαρυντικό» για τη Λαμπρίδη στην Αθήνα· η συνημμένη στο αποσταλέν αρ. 71/05.05.1919 αναφορά κρίνεται «αντιφατική» και «χωρίς αξία»· εισηγείται άδεια μετάβασης στην Αγγλία με δυνατότητα ελέγχου αλληλογραφίας έως ότου «επιβεβαιωθεί το ποιόν της». Δεξιά: Τμήμα της εκτενούς αναφοράς του Κ. Ράσελ (Βρετανική Αποστολή) προς τον λόρδο Κώρζον από την Αθήνα (2.6.1919), σε απάντηση του υπ’ αρ. 71/5.5.1919 («Commercial»): διαπιστώνει ότι δεν υφίστανται επιβαρυντικά στοιχεία για γνωριμίες ή απόψεις της Έλλης Λαμπρίδη. Πηγή: Foreign Office. 9. Πίεση από την Αθήνα Η παρέμβαση του Ράσελ (αρχές Ιουνίου 1919) δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία· αποτέλεσε επιστέγασμα συντονισμένης διπλωματικής και προσωπικής προσπάθειας. Ήδη στις 2 Μαΐου ο πρέσβης της Ελλάδας στο Λονδίνο, Δημήτριος Κακλαμάνος, ενημέρωνε την Πρεσβεία Βέρνης ότι είχε προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για τη χορήγηση άδειας εισόδου. Στις 5 Μαΐου το Foreign Office διαβιβάζει στην Πρεσβεία του Ηνωμένου Βασιλείου Αθήνας –με την ένδειξη Commercial No. 71– την έκθεση της MI5 (26.4.1919)· για πρώτη φορά αναγνωρίζεται ρητά ο ακαδημαϊκός σκοπός της υποψήφιας (Training College), ήδη τεκμηριωμένος από το Προξενείο Ζυρίχης (27.3.1919) και ενισχυμένος τώρα από τη νηφάλια παρέμβαση του Ράσελ. Την ίδια περίοδο η Λαμπρίδη παραμένει «εγκλωβισμένη» στη Ζυρίχη, με νέες καθυστερήσεις θεωρήσεων. Η αβεβαιότητα εξοργίζει τον Ιωάννη Αθανασάκη (μέλος της Επιτροπής του Άθλου Σταθάτου και στέλεχος του Υπουργείου Στρατιωτικών). Σε επιστολή (5/18.5.1919), εκφράζει την απογοήτευσή του: «Πολὺ παραξενεύθηκα νὰ λάβω ἀκόμη γράμμα σας ἀπὸ τὴ Ζυρίχη τῆς 24/7.V. Ἐξ αὐτοῦ δὲν ἐννοῶ καλὰ καλὰ ἂν ἐλάβατε ἐπὶ τέλους τὴν ἄδειαν τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως ἢ ὄχι; Σᾶς ἐτηλεγράφησα ὅτι ἡ ἐδῶ Γαλλικὴ Πρεσβεῖα ἐτηλεγράφησεν εἰς τὴν ἐν Βέρνῃ νὰ σᾶς δώσῃ τὴν ἄδειαν. Ἂν δὲν σᾶς τὴν ἔδιδε, ἔπρεπε νὰ μὲ ἀπαντήσετε, τὸ αὐτὸ ἔπρεπε νὰ κάμετε καὶ διὰ τὴν Ἀγγλικήν. Διότι ἂν ἐξακολουθῇ αὐτὸ τὸ παιγνίδι ὣς ποῦ νὰ ἔλθῃ ἡ ἄδεια ἀπὸ τὴ Γαλλία νὰ παραγράφεται ἡ ἄδεια τῆς Ἀγγλίας καὶ ὣς ποῦ νὰ ἔλθῃ ἡ νέα τῆς Ἀγγλίας νὰ τελειώνουν τὰ χρήματα δὲν θὰ κατορθώσητε ποτὲ νὰ πᾶτε.» Ο Αθανασάκης επισημαίνει ασύγχρονα διαστήματα εγκρίσεων και κίνδυνο εξάντλησης πόρων, προτρέποντάς την να μεταβεί στο Παρίσι και να απευθυνθεί μέσω της Ελληνικής Πρεσβείας στον γαμπρό του, κ. Βασιλόπουλο, για πιθανή διαμεσολάβηση ή οικονομική ενίσχυση. Η επιτακτική γλώσσα της επιστολής («πηγαίνετε», «ζητήσατε», «δείξατέ του») αποδίδει την αίσθηση του επείγοντος και υποδηλώνει τον φόβο οριστικής ματαίωσης του ταξιδιού. Με τις παρεμβάσεις Ράσελ, Κακλαμάνου και Αθανασάκη, η γραμμή των αρχών μεταβάλλεται από καχυποψία σε προσεκτική αποκατάσταση. Η παρακολούθηση αλληλογραφίας –όπως εισηγήθηκε ο Ράσελ– λειτουργεί ως ενδιάμεση λύση ανάμεσα σε άρνηση και αποδοχή. Η κορύφωση της μεταστροφής εντοπίζεται στην αναλυτική έκθεση του Ράσελ προς τον λόρδο Κώρζον (No. 41 Commercial, 2.6.1919). Απαντά στο απόρρητο τηλεγράφημα του Κώρζον (31.5.1919), το οποίο ζητούσε επειγόντως εκτίμηση της κατάστασης, πιθανώς κατόπιν και των ελληνικών πιέσεων. Διαπιστώνοντας την απουσία τεκμηριωμένων στοιχείων, το Foreign Office καθοδηγεί τον Ράσελ να απαντήσει πως «δεν είναι γνωστό τίποτε εις βάρος της δεσποινίδος», άρα δεν υφίσταται λόγος διατήρησης της άρνησης. Έτσι, η υπόθεση –υπό επιτήρηση από τον Δεκέμβριο του 1918– παύει να αντιμετωπίζεται ως απειλή και θεωρείται πλέον διοικητικό βάρος· ανοίγει ο δρόμος για άρση του ανεπίσημου αποκλεισμού και σταδιακή επιστροφή στη διοικητική κανονικότητα. 10. Η έκθεση που αποδομεί οριστικά τον φάκελο Στην έκθεση της 2ας Ιουνίου 1919 ο Ράσελ δηλώνει ότι δεν εντοπίζονται στην Ελλάδα επιβαρυντικά στοιχεία ως προς τις πολιτικές ή κοινωνικές σχέσεις της Λαμπρίδη. Η επιλογή της από το ίδρυμα Σταθάτου –με υπογραφή του υφυπουργού Στρατιωτικών Ι. Αθανασάκη– προβάλλεται ως τεκμήριο θεσμικής αξιοπιστίας. Αν και αναγνωρίζει πιθανό ιδεολογικό επηρεασμό από το ελβετικό περιβάλλον (1916-1919) –όταν η Ζυρίχη έγινε εστία ριζοσπαστισμού (Cabaret Voltaire, δράση εκεί του Λένιν, του Τριστάν Τζαρά κ.ά.)[16]– κρίνει ότι μια απλή υπόνοια δεν αρκεί για συνέχιση της απαγόρευσης. Κεντρικό βάρος δίνεται στην αποδόμηση των πληροφοριών του Βρετανικού Προξενείου Ζυρίχης: η «αυτοπρόσωπη μαρτυρία» του Ρίζο αποδεικνύεται τριτογενής αλυσίδα («Α» → «Β») και, χωρίς διασταύρωση, στερείται κάθε αποδεικτικής αξίας. Ο Ράσελ επισημαίνει την απουσία ταυτοποίησης και την παράλειψη επίσημης επανεξέτασης των εμπλεκομένων προσώπων. Στις συστάσεις του, εισηγείται ένα εναλλακτικό πλαίσιο: λογοκρισία της αλληλογραφίας για εύλογο διάστημα και διακριτική επιτήρηση κατά την άφιξη, αποδεχόμενος έτσι την ιδέα Μπικ για είσοδο υπό όρους, αλλά απορρίπτοντας απομόνωση ή πλήρη απαγόρευση επικοινωνίας. Η έκθεση Ράσελ αποτελεί τομή διότι: – Αποδομεί το αφήγημα περί μπολσεβικικής αποστολής. – Επανατοποθετεί τη Λαμπρίδη στο πλαίσιο μιας νόμιμης, ακαδημαϊκής μετακίνησης. – Μεταθέτει την υπόθεση από το πεδίο αντικατασκοπείας σε διοικητική διαχείριση ήπιας εποπτείας. Με νηφαλιότητα και θεσμική ψυχραιμία, ο Ράσελ εισάγει ένα πρότυπο τεκμηριωμένης επιείκειας, που οδηγεί στην τελική αποκατάσταση της Λαμπρίδη και στην επανένταξή της στον ακαδημαϊκό και διοικητικό χάρτη. Αριστερά: Βεβαίωση του Ελληνικού Προξενείου στη Ζυρίχη (14/27.3.1919): επιβεβαιώνει την ακαδημαϊκή ιδιότητα της Έλλης Λαμπρίδη και την υποτροφία Σταθάτου για μετάβαση στο Λονδίνο προς μελέτη της οργάνωσης γυναικείων σχολείων· συστήνει στις βρετανικές αρχές πλήρη διευκόλυνση και προστασία. Μέσο: Τηλεγράφημα Ι. Αθανασάκη (Επιτροπή Σταθάτου) από την Αθήνα προς την Έλλη Λαμπρίδη στη Ζυρίχη (24.6/7.7.1919): ζητεί ολοκλήρωση των εξετάσεων και επιστροφή στην Αθήνα· ενημερώνει ότι τα χρήματα από το Λονδίνο μεταφέρονται στη Βέρνη μέσω του πρέσβη Δ. Κακλαμάνου. Δεξιά: Επιστολή του Γαλλικού Προξενείου στη Ζυρίχη (8.8.1919) προς την Έλλη Λαμπρίδη: ανταπόκριση στο αίτημά της και πρόσκληση στο Προξενείο για την υπόθεση του διαβατηρίου. Πηγή: Αρχείο Έλλης Λαμπρίδη. 11. Από την υποψία στις σπουδές: Λονδίνο 1919 Παρά την αποδομητική έκθεση του Ράσελ, η ελληνική διοίκηση φαίνεται να παραμένει αδρανής· ή απληροφόρητη. Στις 24 Ιουλίου, ο Ιωάννης Αθανασάκης τηλεγραφεί στη Λαμπρίδη να ολοκληρώσει τις εξετάσεις της και να επιστρέψει στην Ελλάδα. Η Αγγλία αποσιωπάται, ενώ τα κονδύλια που είχαν σταλεί στο Λονδίνο μεταφέρονται στη Βέρνη μέσω του πρέσβη Κακλαμάνου – ένδειξη διαχειριστικής αναδίπλωσης. Ωστόσο, στις 8 Αυγούστου, το Γαλλικό Προξενείο Ζυρίχης την καλεί για το θέμα του διαβατηρίου της, ένδειξη ότι ο φάκελος παραμένει ενεργός και ότι η νεότερη διπλωματική επανατοποθέτηση έχει ήδη επιδράσει. Τελικά, με καθυστέρηση ενός έτους, η Λαμπρίδη εισέρχεται στο Ηνωμένο Βασίλειο στα τέλη του 1919. Τεκμήρια του Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου καταγράφουν έντονη ακαδημαϊκή δραστηριότητα: Goldsmiths’ College, London Day Training College, Newnham College (Cambridge), Manchester University, Perse School· η «ύποπτη» μετατρέπεται σε προσκεκλημένη με παιδαγωγικό κύρος. Με τη στήριξη των Burnett και Young δικτυώνεται στο βρετανικό πανεπιστήμιο. Τον Φεβρουάριο 1920 επιστρέφει στη Ζυρίχη και, στις 20 του μηνός, αναγορεύεται διδάκτωρ φιλοσοφίας («Die Erkenntnisprinzipien bei Aristoteles») – κορύφωση μιας διαδρομής επιμονής, επιβίωσης και τελικής επανόρθωσης. Η υπόθεση Λαμπρίδη που για πρώτη φορά έρχεται στο φως, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μικροϊστορικός φακός στη μετάβαση του βρετανικού μηχανισμού ασφαλείας από τις πολεμικές δομές πληροφοριών σε ένα πλέγμα εσωτερικής επιτήρησης. Η σύμπλευση διπλωματικών, στρατιωτικών και αστυνομικών θεσμών, ο ρόλος των επιμέρους χειριστών και τα όρια της προληπτικής αστυνόμευσης απέναντι στις επιστημονικές δραστηριότητες παρέχουν πολύτιμο υλικό για την κατανόηση της πρώιμης μεσοπολεμικής διαμόρφωσης της βρετανικής πολιτικής ασφαλείας. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΝ The National Archives (TNA), FO 286/710/209 Οφείλω ιδιαίτερη ευγνωμοσύνη στον Χρήστο Σαλατέλη (University of Reading), για την πρόθυμη και άμεση ανταπόκρισή του στην παράκλησή μου να φωτογραφήσει και να μου αποστείλει τα συγκεκριμένα τεκμήρια του Foreign Office από τα Εθνικά Αρχεία του Λονδίνου. 1. Foreign Office → MI5, αναφορά συν. F.O. 186938/C/119, 16.11.1918 2. Despatch Commercial No. 435, Λονδίνο, 11.12.1918 3. Τηλεγράφημα αρ. 156 R, Foreign Office → Lord Granville (Αθήνα), 27.2.1919 4. Τηλεγράφημα αρ. 141, Lord Granville (Αθήνα) → Foreign Office, 1.3.1919 5. Τηλεγράφημα αρ. 168, Foreign Office → Lord Granville (Αθήνα), 6.3.1919 6. Τηλεγράφημα αρ. 160, Lord Granville (Αθήνα) → Foreign Office, 7.3.1919 7. Βρετανικό Προξενείο Ζυρίχης (Beak) → Foreign Office, αναφορές των Riso και Milligan, 1.4.1919 8. Βρετανικό Προξενείο Ζυρίχης → Foreign Office, συμπλ. σημείωμα Riso / Beak, 1.4.1919 9. Passport Office Berne (Phillips) → Foreign Office, 5.4.1919 10. War Office → Foreign Office, αναφορά PFNE 443/M.I.5.E., 26.4.1919 11. Despatch No. 71 (C.329/c/119), Foreign Office → Βρετανική Πρεσβεία στην Αθήνα, 5.5.1919 12. Τηλεγράφημα αρ. 320, Foreign Office → Russell (Αθήνα), 31.5.1919 13. Έκθεση αρ. 41 Coml., Russell → Foreign Office, 2.6.1919 14. Τηλεγράφημα αρ. 367, Russell → Foreign Office, 5.6.1919 Αρχείο Έλλης Λαμπρίδη (χωρίς κωδικό ταξινόμησης) 15. Επιτροπή Σταθάτου, βεβαίωση παράτασης υποτροφίας, 12.10.1918 16. Επιτροπή Σταθάτου, επιστολή αρ. 249, 12/25.10.1918 17. Επιτροπή Σταθάτου, επιστολή αρ. 253, 28.10.1918 18. Αθανασάκης → Κακλαμάνος, συστατική επιστολή, 28.10.1918 19. Αθανασάκης → Λαμπρίδη, επιστολή οδηγιών, 28.10/9.11.1918 20. Επιτροπή Σταθάτου, επιστολή αρ. 254, 6/19.11.1918 21. Αθανασάκης → Λαμπρίδη, επιστολή, 4.1.1919 22. Επιτροπή Σταθάτου → Λαμπρίδη, 14.1.1919 23. Ελληνική Πρεσβεία στην Ελβετία → Λαμπρίδη, 15.1.1919 24. Βέρνης Παππάς → Λαμπρίδη, ιδιωτική επιστολή, 7.2.1919 25. Γενικό Προξενείο Ελλάδος Ζυρίχης, πιστοποιητικό αρ. 123, 14/27.3.1919 26. Passport Office Berne → Foreign Office, ref. PFNE 443, 5.4.1919 27. Τηλεγράφημα Αθανασάκης → Λαμπρίδη, 11.4.1919 28. Πρεσβεία Η.Β. → Πρεσβεία Ελβετίας, Κακλαμάνος → Λαμπρίδη, 2.5.1919 29. Αθανασάκης → Λαμπρίδη, οδηγίες μετάβασης Παρίσι, 5/18.5.1919 30. Επιτροπή Σταθάτου, εγκύκλιος 500 φρ., 2.6.1919 31. Τηλεγράφημα Αθανασάκης → Λαμπρίδη, 24.6/7.7.1919 32. Τηλεγράφημα Κακλαμάνος → Λαμπρίδη, Λονδίνο → Βέρνη, 16.7.1919 33. Γαλλικό Προξενείο Ζυρίχης → Λαμπρίδη, 8.8.1919 34. London County Council – Brockley Central School → Λαμπρίδη (F. E. Rogers), 5.11.1919 35. London Day Training College → Λαμπρίδη (M. Burnett), 18.11.1919 36. Goldsmiths’ College → Λαμπρίδη (C. L. Graveson), 18.11.1919 37. Newnham College, Cambridge → Λαμπρίδη (K. Stephen), 20.11.1919 38. Perse School / The Athenæum → Λαμπρίδη (W. H. D. Rouse), 23.11.1919 39. Association of Head Mistresses → Λαμπρίδη (Ruth Young), 24.11.1919 [1] Jack G. Ward, «Bolshevik Bogies: Red Scares in Britain, 1919–24», Contemporary British History (2023), 4–11, advance online publication, https://doi.org/10.1080/13619462.2023.2294977. Βλ. επίσης «What Bolshevist Socialism has done for Russia it would like to do for you, 1918», Bodleian Library, PUB 401/1· «Election Notes, 1918», Bodl., PUB 224/7A, 44–45, 56–60. Βλ. και G. H. Bennett, British Foreign Policy in the Curzon Period, 1919–1924 (New York: St. Martin’s Press, 1995). [2] Christopher Andrew, Her Majesty’s Secret Service: The Making of the British Intelligence Community (London: Heinemann, 1985), 224–230. [3] Ο σερ Μπέιζιλ Χομ Τόμσον (1861-1939) υπήρξε κεντρική φυσιογνωμία της βρετανικής εσωτερικής ασφάλειας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Ως επικεφαλής του Criminal Investigation Department (CID) της Scotland Yard (1913-1919) και μετέπειτα Director of Intelligence στο Home Office, διαχειρίστηκε υποθέσεις υψηλού προφίλ, όπως οι συλλήψεις των Καρλ Χανς Λόντι (Carl Hans Lody), Μάτα Χάρι και τη δίωξη του Ιρλανδού επαναστάτη σερ Ρότζερ Κέιζμεντ (Roger Casement). Συντηρητικός και σφόδρα αντικομμουνιστής, αντιμετώπισε με την ίδια αυστηρότητα τόσο ξένους κατασκόπους όσο και εσωτερικά ριζοσπαστικά κινήματα (Ιρλανδοί εθνικιστές, Βρετανοί μαρξιστές, φιλομπολσεβίκοι). Επικρίθηκε για αντισημιτισμό, κυρίως λόγω δημοσιευμάτων του στην Whitechapel Gazette, όπου υποστήριζε τη σύνδεση εβραϊσμού και μπολσεβικισμού. Παραιτήθηκε τον Νοέμβριο 1921, ύστερα από σύγκρουση με τον Ντέιβιντ Λόιντ Τζορτζ (David Lloyd George), για λόγους που παραμένουν αδιευκρίνιστοι. Βλ. Noel Rutherford, «Thomson, Sir Basil Home (1861–1939)», Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept. 2004· online edn, Jan. 2008, https://doi.org/10.1093/ref:odnb/36499. Βλ. και Jeffrey Bloomfield, «The Rise and Fall of Basil Thomson, 1861–1939», Journal of the Police History Society 12 (1997), 11–19. [4] Ο Τζωρτζ Ναθάνιελ Κώρζον, 1ος Μαρκήσιος του Κέντλεστον, διετέλεσε Υφυπουργός (Parliamentary Under-Secretary) στο Foreign Office από τον Οκτώβριο 1918 και, de facto, ασκούσε την εξωτερική πολιτική του Ηνωμένου Βασιλείου έως την επίσημη ανάληψη του χαρτοφυλακίου του Υπουργού Εξωτερικών τον Οκτώβριο 1919. Η ενισχυμένη παρουσία του οφειλόταν στην απουσία του Λόιντ Τζορτζ στο Συνέδριο Ειρήνης και στη μειωμένη θεσμική παρουσία του Άρθουρ Μπάλφουρ (Arthur Balfour), τον οποίο και διαδέχθηκε. [5] Andrew, Her Majesty’s Secret Service, 236–246. [6] Έγγρ. 443/M.I.5.E, 26 Απρ. 1919· Andrew, Her Majesty’s Secret Service, 231–234. [7] Η συλλογική φοβία της Βρετανίας απέναντι στον μπολσεβικισμό δεν περιοριζόταν εντός των συνόρων της, αλλά διαχεόταν σε ευρύτερους γεωπολιτικούς χώρους, φτάνοντας και στην Ελλάδα. Η εφημ. Η Καθημερινή, σε ανταπόκριση από το Λονδίνο (7.11.1919), με τον πηχιαίο τίτλο «Η Ρωσσία διαρκής κίνδυνος», αναπαράγει το βρετανικό κλίμα ανησυχίας: «ο αναβρασμός εις Ευρώπην προέρχεται από την Ρωσσικήν επανάστασιν […] ο αντίκτυπος της μπολσεβικής αναρχίας κατ’ ανάγκην θα εξαπλούται εις όλον τον κόσμον». Η αντανάκλαση αυτή του βρετανικού αντιμπολσεβικισμού στον ελληνικό δημόσιο λόγο αποτελεί ενδεικτικό στοιχείο της διάχυσης της Red Scare σε χώρες-εταίρους της Αντάντ, ήδη από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. [8] Heather Alison Campbell, Bolshevism, Islamism, Nationalism: Britain’s Problems in South Asia, 1918–1923, διδακτορική διατριβή, Queen Mary, University of London, 2014, 32–36. [9] Colin Storer, «Censoring an “English Renegade” in Germany», The Historical Journal 61.3 (2018), 767–786. [10] Για περισσότερα σχετικά με την Έλλη Λαμπρίδη βλ. Κων. Γαρίτσης, Βιο-Εργογραφικά για την Έλλη Λαμπρίδη (Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2017). [11] Ο Γκράνβιλ Λέβεσον-Γκόουερ (Granville Leveson-Gower), 3ος Κόμης του Γκράνβιλ, ανέλαβε Υπουργός (Minister) του Ηνωμένου Βασιλείου στην Ελλάδα στις 23 Αυγούστου 1917, διαδεχόμενος τον σερ Φράνσις Έλιοτ (Francis Elliot), ο οποίος απομακρύνθηκε λόγω φιλομοναρχικών δεσμών μετά την εκθρόνιση του βασιλιά Κωνσταντίνου. Είχε προηγουμένως διοριστεί Διπλωματικός Αντιπρόσωπος στη Θεσσαλονίκη (1.1.1917) και στη συνέχεια Πληρεξούσιος Υπουργός (Minister Plenipotentiary) στην προσωρινή κυβέρνηση Βενιζέλου. The Times, 2.1.1917: 8 και 23.8.1917: 5· The London Gazette, 9.1.1917: 376· Ι. Δασκαρόλης, «Ο Άγγλος που ήθελε να αποτρέψει την ήττα της Ελλάδας», Τα Νέα, 19.2.2022. [12] Ο όρος Commercial Despatch, κωδικώνυμο σύστημα του Foreign Office (1918–1920), δεν αφορούσε αποκλειστικά εμπορικά ζητήματα· συχνά κάλυπτε υποθέσεις εσωτερικής ασφάλειας, επιτήρησης ή αντικατασκοπείας. Η χρήση του στον φάκελο Λαμπρίδη (Commercial Despatch No. 435, 11.12.1918) υποδηλώνει πιθανή πρόθεση συγκάλυψης ευαίσθητων πληροφοριών, ιδίως σε συντονισμό με τις γαλλικές αρχές της Βέρνης. Η πρακτική εντάσσεται στην πρώιμη φάση συγκρότησης αντικατασκοπευτικών μηχανισμών στο Foreign Office, όταν ακόμη δεν υφίστατο θεσμοθετημένο γραφείο εσωτερικής ασφάλειας και χρησιμοποιούνταν ασαφείς επικεφαλίδες για την εσωτερική διακίνηση εμπιστευτικών εγγράφων. [13] Andrew, Her Majesty’s Secret Service, 148–149. [14] Andrew, Her Majesty’s Secret Service, 213–215. [15] Chris Woodman, Spycops in Context: Counter‑subversion, Deep Dissent and the Logic of Political Policing (Centre for Crime and Justice Studies, Λονδίνο 2018), 11. [16] Η Λαμπρίδη διέμενε στη Ζυρίχη την περίοδο 1916–1919, όταν η πόλη αποτελούσε σημαντικό χωνευτήρι ιδεολογικής και καλλιτεχνικής ζύμωσης. Στο Cabaret Voltaire γεννήθηκε το κίνημα Dada, ενώ στο Café de la Terrasse και σε σειρά συνεδρίων συγκεντρώνονταν σοσιαλιστές, εξπρεσιονιστές, Ρώσοι επαναστάτες και άλλοι εξόριστοι διανοούμενοι. Η παρουσία του Λένιν και η δράση προσωπικοτήτων όπως ο Λεονάρντ Ραγκάζ (Leonhard Ragaz), ο Λούντβιχ Ρούμπινερ (Ludwig Rubiner) ή ο Τριστάν Τζαρά (Tristan Tzara) καθιστούν τη Ζυρίχη μήτρα ριζοσπαστικών ιδεών. Η υπόνοια του Ράσελ περί ιδεολογικού επηρεασμού της Λαμπρίδη συνδέεται με αυτό το περιβάλλον, παρότι ο ίδιος επισημαίνει την έλλειψη επιβαρυντικών στοιχείων. Το κλίμα της Ζυρίχης του 1917 δραματοποιεί ο Τομ Στόπαρντ (Tom Stoppard) στο Travesties (1974), όπου, μέσα από τις αναμνήσεις του Χένρι Καρ (Henry Carr), παρελαύνουν ο Τζέιμς Τζόις, ο Τζαρά και ο Λένιν. Βλ. Inge Kümmerle, Tristan Tzara. Dramatische Experimente zwischen 1916 und 1940 (Rheinfelden: Schäuble, 1978)· J. Elderfield (επιμ.), Flight Out of Time: A Dada Diary by Hugo Ball (University of California Press, Μπέρκλεϊ - Λος Άντζελες - Λονδίνο 1996)· W. Gautschi, Lenin als Emigrant in der Schweiz, (Ζυρίχη - Κολωνία 21973).

Η Έλλη Λαμπρίδη ύποπτη Μπολσεβικισμού (1919)

Σύνδεση