Η βιομηχανία ως ανάπτυξη: κράτος, κεφάλαια και κουλτούρα

Τάσος Γιαννίτσης, Χρόνος και Πολιτική Οικονομία, 1953-2024, Πατάκη, Αθήνα 2025, σελ. 400 1. Η μακρά και η μέση διάρκεια O Τάσος Γιαννίτσης (όπως και ο γράφων) ανήκει στην γενιά που η διαδρομή της –από την νεότητα έως την ύστερη ενηλικίωση– ταυτίσθηκε με τον ελληνικό κύκλο «Εκβιομηχάνισης - Αποβιομηχάνισης - Επαναβιομηχάνισης». Η ταύτιση δεν είναι μόνον χρονολογική. Είναι και ιδεολογική. Η μετακατοχική γενιά γαλουχήθηκε με ιδέες οι οποίες, τόσο στην «αριστερή» όσο και στην «δεξιά» εκδοχή τους, εναπέθεταν τις προσδοκίες για την ανασυγκρότηση της χώρας, και την συνεχή ανάπτυξή της, στην εκβιομηχάνιση. Η βιομηχανία θεωρούνταν ως μηχανισμός που θα προσκαλούσε νέα επενδυτικά εγχειρήματα, θα δημιουργούσε απασχόληση, θα πετύχαινε υψηλότερη παραγωγικότητα δημιουργώντας ευημερία και μια καλή θέση της Ελλάδας στον διεθνή καταμερισμό εργασίας. Η εκβιομηχάνιση ως ανάπτυξη τόσο των τέως εμπολέμων κρατών όσο και των «υπανάπτυκτων» χωρών ήταν διεθνές ρεύμα σκέψης και πολιτικής, μετά τον πόλεμο και την ανεξαρτητοποίηση των αποικιών. Ο Γιαννίτσης ασχολείται επίμονα με το «παραγωγικό πρότυπο» ως το κρίσιμο αποτέλεσμα αλλά και βηματοδότη της εκβιομηχάνισης που προσδιορίζει την φυσιογνωμία και την ανθεκτικότητα της ανάπτυξης. Στα δικά μου σχόλια επιλέγω μία προσέγγιση της ανάπτυξης που συντίθεται και από τις παράλληλες δράσεις συλλογικών υποκειμένων, όπως η «καταναλωτική κοινωνία» και η «πολιτικο-διοικητική ελίτ». Μαζί με το «παραγωγικό», συνυπολογίζω την επίδραση του «καταναλωτικού» και του «δημοσιονομικού» προτύπου κατά την Μεταπολίτευση. Ναυπηγεία Ελευσίνας. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς / Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Ελληνικής Τράπεζας Βιομηχανικής Αναπτύξεως. To βιβλίο του Γιαννίτση μας αποκαλύπτει το επιστέγασμα μιας μακράς επιστημονικής ωρίμανσης του «αναπτυξιολόγου» - οικονομολόγου που έχει επίσης ασχοληθεί με κρίσιμη άσκηση πολιτικής. Σε πλήθος βιβλιογραφικές αναφορές, το βιβλίο αποκαλύπτει έναν διαχρονικό διάλογο με μεγάλο αριθμό έργων που κυκλοφόρησαν στην ιστορική διαδρομή που πραγματεύεται. Η πλειονότητα των κοινωνικο-οικονομικών δοκιμίων που διαβάζουμε σήμερα επιλέγουν ως αφετηρία την εποχή της Μεταπολίτευσης. Ο Γιαννίτσης, με συνείδηση ιστορικής συνέχειας, έχει την πεποίθηση ότι η εξιστόρηση οφείλει να ξεκινά από σημείο «βαθιάς» τομής, όπως για την Ελλάδα (και την Ευρώπη) ήταν το τέλος του Πολέμου. Η ιστορία έκανε επανεκκίνηση με ειρηνική ροή από πεδία καταστροφής που «παρέδωσε» ο Πόλεμος. Το βιβλίο αναλαμβάνει δύσκολο έργο: να συνθέσει ένα πανοραμικό ιστορικό, ρωτώντας πώς δομήθηκε η κίνηση της οικονομίας από ανάπτυξη σε κρίση και σε ανάκαμψη. H πολυπαραγοντική προσέγγιση του αναπτυξιολόγου ατενίζει μακροσκοπικές μετατοπίσεις οικονομίας και κοινωνίας και εξαπολύει αναλυτική περιέργεια προς τα κοινωνικά τους υπόβαθρα. Η παρουσίαση της ελληνικής διαδρομής χωρίζεται από τον συγγραφέα σε υποπεριόδους, που γενικά αντιστοιχούν στα σημεία καμπής της τεθλασμένης πορείας της εκβιομηχάνισης. Αυτά είναι το 1953 (μεταπολεμική σταθεροποίηση), το 1974 (κρίση ενέργειας, μεταπολίτευση αποβιομηχάνιση), το 1995-2000 (πορεία προς ΟΝΕ), το 2010-22 (ελληνική υπερχρέωση). Κάθε υποπερίοδος έχει ιστορική ταυτότητα, ενσωματώνει όρους που δημιούργησε η προηγούμενη και κληροδοτεί τους όρους της στην επόμενη. Η εξέλιξη, όπως την συλλαμβάνει ο Γιαννίτσης, έχει τον χαρακτήρα μιας ακολουθίας στην οποία κάθε στάδιο ενσωματώνει εξαρτήσεις από χαρακτηριστικά που παρήγαγε το προηγούμενο, η λεγόμενη path dependence. Ο βιομηχανικός τομέας αποτελεί πυρήνα του βιβλίου: διαπλάθει το «παραγωγικό πρότυπο», που ενσωματώνει νέες τεχνολογίες, δημιουργεί αποθέματα δεξιοτήτων ζωογονώντας την οικονομική μεγέθυνση. Επιδρά πολυμερώς στον κοινωνικό και δημόσιο βίο, αναπτύσσοντας νέες σχέσεις και κοινωνικές προσδοκίες. Καμία βιομηχανική εξέλιξη δεν λειτουργεί σε κενό. Πλήθος κοινωνικές δυνάμεις αλληλεπιδρούν με το βιομηχανικό εγχείρημα. Τι εξηγεί την τεθλασμένη πορεία και την αστάθεια; Τι έφταιξε ώστε αντί να σταθεροποιηθούν επιτυχίες, αναδύθηκαν κρίσεις; Γιατί δεν απέκτησε η οικονομία επαρκή άμυνα απέναντι σε αναγνωρίσιμες απειλές; Τι ρόλο έπαιξε το κράτος στην ανάπτυξη και την περιορισμένη ανθεκτικότητα των θετικών επιτευγμάτων; Πώς και πόσο επέδρασαν στην ελληνική πορεία οι διεθνείς ανακατατάξεις που σημειώθηκαν στα 72 χρόνια από το 1953; Τα ερωτήματα του συγγραφέα είναι κεντρικά για το χθες και καίρια για το σήμερα και το μεθαύριο! Υπογραμμίζουν την ανάγκη για μια ολιστική κατανόηση, βασισμένη σε ανάλυση, δεδομένα και σεβασμό στην ιστορία, μακριά από έωλες, εύκολες, λαϊκίστικες ερμηνείες. Η χώρα έγινε αγνώριστη στα 72 χρόνια που καλύπτει το βιβλίο. Η πρόοδος ήταν επεισοδιακή. Είχε σκαμπανεβάσματα, που μας έφθασαν στο όριο κατάρρευσης. Είχε όμως και στιγμές θριάμβου. Η εκβιομηχάνιση και η επιχειρηματικότητα συναντούσαν ενίοτε κοινωνική αποδοχή και άλλοτε αντιπάθεια. Σε αυτό το πλαίσιο παρεμβαίνει με τόλμη και χωρίς δογματισμούς το σύγγραμμα του Γιαννίτση. 2. Το παρελθόν της αφετηρίας Το 1953, βρήκε την Ελληνική Οικονομία σε στιγμή ανασυγκρότησης μετά από Πόλεμο-Κατοχή-Εμφύλιο. Επρόκειτο για κρίσιμη στιγμή που ξεκαθάρισαν επιλογές μετά από μεγάλη καταστροφή και αποδιάρθρωση. Το 1953 στην Ελλάδα οριστικοποιήθηκε η συμπερίληψη της χώρας στο Δυτικό στρατόπεδο και η ένταξη στις πολιτικές ανασυγκρότησης του Ευρωατλαντικού καπιταλισμού. Αξίζει να στρέψουμε το βλέμμα περιληπτικά, ακόμη πιο πίσω στην μακρά διάρκεια από τον πόλεμο του 1897. Στα 50 χρόνια μετά από εκείνο τον πόλεμο, η Ελλάδα βίωσε τα πάνδεινα: πολέμους, πτωχεύσεις, σφαγές, καταστροφές, προσφυγιά. Περιέλαβαν όμως και νίκες που προσδιόρισαν κρισιμότατες παραμέτρους: Μεγάλωσαν την Ελλάδα, σε έκταση και σε πληθυσμό, συγκριτικά με τα αρχικά όρια του κράτους του 1828-30. Η σταθεροποίηση των συνόρων μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και η αύξηση του πληθυσμού κλείδωσαν την κλίμακα, τον ζωτικό χώρο, την πληθυσμιακή ορμή, τους φυσικούς πόρους που θα πλαισίωναν την οικονομία της χώρας. Ο πολλαπλασιασμός του πληθυσμού, ιδιαίτερα, προίκισε την οικονομία με πυκνότητα εργατικού δυναμικού. Προσέδωσε περιθώριο για εξειδικεύσεις και ευκαιρίες ποικίλων δεξιοτήτων στον δευτερογενή τομέα. Αυτά έφερναν τη χώρα πιο κοντά στην βιομηχανική προοπτική. Απαιτούνταν βέβαια να ικανοποιηθεί και η άλλη προϋπόθεση της εκβιομηχάνισης, η επάρκεια κεφαλαίων. Η σταθεροποίηση των γεωγραφικών ορίων του Κράτους μετά την Μικρασιατική Καταστροφή απάλλαξε την ελληνική πολιτική (και το λαϊκό φαντασιακό) από εδαφικές διεκδικήσεις και τοπικούς πολέμους. Ωστόσο, η ωφέλεια της σταθεροποίησης των συνόρων δεν πρόλαβε να λάβει σάρκα και οστά, παρά ένα βιομηχανικό ξεκίνημα που εμφανίσθηκε στα χρόνια 1923-30. Η οικονομική κρίση του 1930 και ένας εκτός ορίων πολιτικός διχασμός εξαφάνισαν κάθε ενδεχόμενο ανάπτυξης, μέχρι που η Γερμανική Κατοχή κατέστρεψε τα θεμελιώδη της οικονομίας: άνθρωποι και περιουσίες χάθηκαν, το νόμισμα καταστράφηκε, το κράτος απαξιώθηκε, η κοινωνία φτωχοποιήθηκε. Επρόκειτο για καταστάσεις που δεν ήταν δυνατόν να αρθούν παρά μόνο με σημαντική ξένη βοήθεια, όπως και έγινε. 3. Μορφολογία ανάπτυξης: κεφάλαιο, εργασία, «οικονομικό θαύμα» Η ανασυγκρότηση της δεκαετίας του 1950 στηρίχθηκε πράγματι στη μεγάλη αμερικανική βοήθεια και περιέλαβε υλικές επενδύσεις και υποδομές, καθώς και οργανωτικά επιτεύγματα όπως η επαναλειτουργία αγορών, θεσμών και του κρατικού μηχανισμού. Η δεκαετία ήταν εποχή αναζήτησης και επιλογής αναπτυξιακού σχεδίου. Η εκβιομηχάνιση επρόκειτο να υποδυθεί κεντρικό ρόλο στα ιδεολογήματα της ανάπτυξης. Ο Γιαννίτσης επεξηγεί με καθαρότητα διαφορετικές επιλογές και προσεγγίσεις στον σχεδιασμό. Υπήρχαν σχέδια που εκπορεύθηκαν από διιστάμενες πολιτικές ιδεολογίες για την εκβιομηχάνιση, αντανακλώντας εναλλακτικά συστήματα της εποχής. Εμβληματικές μορφές όπως ο Δημήτρης Μπάτσης, ο Ξενοφών Ζολώτας και ο Κυριάκος Βαρβαρέσος διατύπωσαν ένα φάσμα «μοντέλων εκβιομηχάνισης», στηριγμένα σε διαφορετικές προσεγγίσεις, από τον κεντρικό κρατικό σχεδιασμό έως την πρωτοκαθεδρία των δυνάμεων της αγοράς. Ωστόσο, σύμφωνα με πάγιες ιστορικές διαπιστώσεις αλλά και το μέγεθος των έργων που απαιτούνταν, οι εγχώριες δυνατότητες δεν επαρκούσαν για αυτοτροφοδοτούμενη αναπτυξιακή διαδικασία. Χρειαζόταν νέα φάση πρωταρχικής συσσώρευσης. Η εισροή πόρων αποτελούσε στην μακρά διάρκεια του Κράτους μόνιμο χαρακτηριστικό. Αυτό το θέμα απασχολεί πολύ τον Γιαννίτση. Με το τέλος του Εμφυλίου, οι «ιδέες των νικητών» δεν περιλάμβαναν βέβαια τον κεντρικό σχεδιασμό σοβιετικού τύπου. Περιέλαβαν ωστόσο διαρρυθμίσεις κεντρικού σχεδιασμού στον τομέα των κεφαλαιακών ελέγχων και των κατανομών πιστώσεων, που αντανακλούσαν ακριβώς την έλλειψη επενδύσιμου κεφαλαίου, τόσο στα κρατικά ταμεία όσο και στις διαθέσεις των εγχώριων κεφαλαιούχων της εποχής. Α.Ε. Τσιμέντων «Ο ΤΙΤΑΝ». Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς / Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Ελληνικής Τράπεζας Βιομηχανικής Αναπτύξεως. Με αυτά τα δεδομένα εύκολα βλέπει κανείς γιατί ο συγγραφέας επιλέγει ως αφετηρία το 1953. Η χρονιά ήταν σημαδιακή για ένα εγχείρημα «επιστροφής στην κανονικότητα» και έναρξης εκβιομηχάνισης: Το 1953 πραγματοποιήθηκε μεγάλη υποτίμηση της δραχμής έναντι του δολαρίου (1 δολάριο = 30 δραχμές, αντί 1 δολάριο = 15 δραχμές), που αποδείχθηκε σταθεροποιητική, με βάση τα τότε δεδομένα του πληθωρισμού. Την ίδια χρονιά θεσμοθετήθηκε το περίφημο Νομοθετικό Διάταγμα 2687/53, που προσέφερε μεγάλες προστασίες και δικαιώματα επανεξαγωγής σε ξένα επενδυτικά κεφάλαια. Τα δύο μέτρα μαζί –νομισματική σταθεροποίηση και κίνητρα εισροής κεφαλαίων– δημιουργούσαν ένα χρηματοδοτικό τοπίο για μακροπρόθεσμα επενδυτικά εγχειρήματα, αλλά και ενδυνάμωση της ρευστότητας της οικονομίας. Η πολιτική σηματοδοτούσε μία στρατηγική στροφή προς την αγορά ιδιωτικών κεφαλαίων, αναγνωρίζοντας ότι τα κρατικά κεφάλαια της αμερικανικής (μη στρατιωτικής) βοήθειας θα μειώνονταν ή η βοήθεια θα διακοπτόταν, πράγμα που συνέβη νωρίς στην δεκαετία του 1960. Παράλληλα, απαγορευόταν η εξαγωγή κεφαλαίων από εγχώριους ιδιώτες και επιχειρήσεις. Η χρήση των τραπεζικών αποταμιεύσεων (που είχαν αρχίσει να κινούνται πλέον το 1953) για χρηματοδότηση της οικονομίας, ήταν αντικείμενο αυστηρών κεφαλαιακών ελέγχων από τις Αρχές. Η Νομισματική Επιτροπή –διακυβερνητικό όργανο με συμμετοχή της Τράπεζας της Ελλάδος– αποτελούσε ισχυρή ρυθμιστική αρχή που όχι μόνον επέβαλλε την απαγόρευση και τον στενό έλεγχο εξαγωγών κεφαλαίων αλλά προκαθόριζε και την εσωτερική διανομή και τα επιτόκια τραπεζικών πιστώσεων. Επρόκειτο για καθεστώς «κεντρικού σχεδιασμού» ολόκληρου του κυκλώματος τραπεζικού δανεισμού στη χώρα. Η Νομισματική Επιτροπή έδιδε σαφή προτεραιότητα στην πιστοδότηση της μεταποίησης, ενώ χαρακτηριστικά απέκλειε την χρηματοδότηση του εμπορίου και της οικοδομής. Η σταθερή αυτή πολιτική ήταν ισχυρό δείγμα της ευμενούς προς την εκβιομηχάνιση πολιτικής του Κράτους. Ως «Αρχή» η Επιτροπή επέζησε μέχρι την δεκαετία του 1980! Η εξωτερική βοήθεια, συνδυαζόμενη με νομισματική σταθερότητα, αύξηση της αποταμίευσης, κινητροδότηση των επενδύσεων και εισαγωγές ξένου κεφαλαίου, επέτρεψε στην ανασυγκροτούμενη Ελλάδα να παραγάγει συγκλονιστική στροφή στην οικονομική κατάσταση: το περίφημο «οικονομικό θαύμα» που, ξεκινώντας μέσα στην δεκαετία του 1950, ξεδιπλώθηκε στις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Οι μέσοι ρυθμοί μεγέθυνσης του ΑΕΠ αναρριχήθηκαν σε 7% ετησίως, από τους ταχύτερους στην Ευρώπη. Με τέτοιο μέσο ρυθμό η οικονομία διπλασιαζόταν σε 10 χρόνια! Το «οικονομικό θαύμα» κινητοποιήθηκε από την κίνηση βασικών συντελεστών παραγωγής, κεφαλαίου και εργασίας. Εκτός από την αμερικανική κρατική βοήθεια αναπτύχθηκε σταδιακά εισροή ιδιωτικών κεφαλαίων από το εξωτερικό. Αυτή θα περιλάμβανε αργότερα μεγάλες πολυεθνικές, επενδύσεις αρχικά σε τομείς εντάσεως κεφαλαίου (π.χ. Esso, Ethyl Hellas, Pechiney). Μεταγενέστερα περιέλαβε και επιχειρήσεις καταναλωτικών ή ενδιάμεσων αγαθών που παρακολουθούσαν την μεγέθυνση των ελληνικών εισοδημάτων και των αυξανόμενων καταναλωτικών δυνατοτήτων. Η μεγάλη και ταχεία μετακίνηση πληθυσμού προς την Αθήνα, ιδίως μετά τον Εμφύλιο, οδηγούσε σε μαζική ζήτηση κατοικίας, αστικών υποδομών και καταναλωτικών προϊόντων. Έδινε έτσι ένα ισχυρό σήμα κοινωνικής ζήτησης για την ενεργοποίηση της διαθέσιμης επιχειρηματικότητας. Οι αμοιβές της εργασιακής δύναμης συγκρατούνταν λόγω αστικής ανεργίας, αλλά και λόγω των μετεμφυλιακών απαγορεύσεων των οργανωμένων εργατικών διεκδικήσεων. Σταθεροποιητικά λειτουργούσε ωστόσο ως «δικλείδα αποσυμπίεσης της ανεργίας» η εργατική μετανάστευση στον Ευρωπαϊκό Βορρά και σε πιο μακρινές περιοχές. Η εξαγωγή εργασίας συνοδευόταν από σημαντικό πλεονέκτημα: Την ροή «μεταναστευτικών εμβασμάτων» που συμπλήρωναν το συναλλαγματικό απόθεμα της χώρας. Συνοπτικά, το «οικονομικό θαύμα» ήταν σύμφυτο με τη μεγέθυνση της εσωτερικής αγοράς μέσω του συνδυασμού αστυφιλίας και ροών ξένου κεφαλαίου. Αναφορικά με το κεντρικό ζήτημα των εισροών επιχειρηματικού κεφαλαίου από το εξωτερικό και τον ρόλο τους στην ελληνική αναπτυξιακή εκβιομηχάνιση, ο Γιαννίτσης, ίσως ο εμβριθέστερος μελετητής των διεθνών επενδύσεων στην Ελλάδα, μας επιφυλάσσει ένα πανόραμα: Πώς η πορεία της ελληνικής ανάπτυξης διασταυρώνεται με τις τάσεις των διεθνών ροών κεφαλαίου, στην περίοδο του «θαύματος». Διακρίνουμε στην προσέγγιση Γιαννίτση μια σαφή απομάκρυνση από θεωρίες με μεγάλη διάδοση την εποχή του «θαύματος», που θεωρούσαν a priori τις ξένες επενδύσεις σε αναπτυσσόμενες χώρες ως μηχανισμούς που αντί να καταπολεμούν την υπανάπτυξη την επέτειναν, δημιουργώντας μονόπλευρες εξαρτήσεις και άνισες ανταλλαγές. Στην περίπτωση του ελληνικού «θαύματος» ο συγγραφέας παραθέτει επιμελή μελέτη και παρουσίαση εμπειρικών στοιχείων που, αντίθετα, οδήγησαν σε θετικά συνολικά αποτελέσματα. Θα τα συνόψιζα ως εξής: (α) Οι εισροές κεφαλαίων από το εξωτερικό για άμεσες επενδύσεις είχαν πολλαπλή ωφέλεια. Αφενός χαλάρωναν τον περιορισμό εγχώριων κεφαλαίων. Αφετέρου, οι άμεσες επενδύσεις, εισέρχονταν στην οικονομία «πακεταρισμένες» με οργανωσιακή και παραγωγική τεχνογνωσία και συνδεμένες με διεθνή δίκτυα πωλήσεων. Αυτά τα «άυλα» πλεονεκτήματα στήριξαν την εκβιομηχάνιση σε επιχειρήσεις εντάσεως κεφαλαίου (ενέργεια, μεταλλουργία, χημικά προϊόντα κ.ά.). Γενικότερα, στην περίοδο του «θαύματος» ο τομέας της μεταποίησης πρωτοστάτησε τόσο στην προστιθέμενη αξία του ιδιωτικού τομέα, όσο και στις εξαγωγές. (β) Αναπτύχθηκαν δύο ειδών διασυνδέσεις των ξένων αμέσων επενδύσεων με την τοπική οικονομία. Πρώτον, υπήρξαν οικονομικές και παραγωγικές διασυνδέσεις. Ξένες εταιρίες, με κύριο παράδειγμα την Pechiney, έγιναν επίκεντρο συνδεδεμένων δραστηριοτήτων, όπως ο κλάδος των αλουμινοκατασκευών. Άλλες εξαγόρασαν και ενίσχυσαν συμπληρωματικές εγχώριες επιχειρήσεις. Κοντολογίς, δημιουργήθηκαν συνδέσεις με την ελληνική επιχειρηματικότητα σε ικανό βαθμό. Το δεύτερο είδος διασυνδέσεων περιλάμβανε τις πολιτικές σχέσεις τις οποίες καλλιεργούσαν μεγάλες πολυεθνικές του ν. 2687/53 που είχαν αποκτήσει δικαιώματα από συμβάσεις με το Δημόσιο. Πολλές κατηγορήθηκαν, ιδίως κατά την Επταετία 1967-74, ότι ήσαν στηρίγματα της δικτατορίας, πράγμα πιθανόν αφού συντηρούσαν τα συμβατικά τους συμφέροντα και το μέγεθός τους τις καθιστούσε, ούτως ή άλλως, συνομιλητές της πολιτικής εξουσίας. Το βέβαιον είναι ότι το δικτατορικό καθεστώς, όπως συμπεραίνει ο Γιαννίτσης, αναζητούσε πολιτική νομιμοποίηση από την υπογραφή συμβάσεων που παρείχαν υπερβολικά προνόμια σε συγκροτήματα του εξωτερικού. (γ) Τα προηγούμενα συνιστούσαν μία διαδικασία εκβιομηχάνισης που συνεχίσθηκε μέχρι το 1974. Πρέπει όμως να θυμόμαστε ότι απαραίτητο υπόβαθρο κάθε εκβιομηχάνισης είναι το χρηματοδοτικό θεσμικό περιβάλλον. Ιστορικά, μαζί με κάθε κύμα εκβιομηχάνισης παρατηρείται μία παράγωγη διαμόρφωση χρηματοοικονομικών θεσμών που υποστηρίζουν το βιομηχανικό γίγνεσθαι και τις επενδυτικές προσδοκίες. Εύστοχα παρατηρεί ο Γιαννίτσης ότι την ωρίμανση της εκβιομηχάνισης ακολούθησε και σημαντική είσοδος ξένων τραπεζών στην Ελλάδα, πράγμα που έδωσε ώθηση στην ανανέωση υπηρεσιών, εργαλείων, μεθόδων και έφερε κάποια ευελιξία στις ρυθμιζόμενες πρακτικές του τραπεζικού τομέα. δ) Μία ακόμη πρωτοτυπία που συνόδευσε την εκβιομηχάνιση της δεκαετίας του 1960 ήταν η εμφάνιση στην Ελλάδα, την δεκαετία του 1960, επενδυτικών τραπεζών που ειδικεύονταν στην μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση: Η ΕΤΒΑ (Δημόσιο), η ΕΤΕΒΑ (Εθνική Τράπεζα) και η Τράπεζα Επενδύσεων (Εμπορική Τράπεζα). Οι δύο πρώτες φανέρωναν μάλιστα στον τίτλο τους την στήριξη της Βιομηχανικής Ανάπτυξης. Οι επενδυτικές τράπεζες επιδόθηκαν σε χρηματοδότηση και σε δημιουργία θετικών συνθηκών που θα μείωναν το κόστος κεφαλαίου για βιομηχανικά εγχειρήματα και θα βελτίωναν τις συνδέσεις τους με εξαγωγικές αγορές. 4. Ο συνδυασμός αποβιομηχάνισης και μεταπολιτευτικής «δημοσιονομίας» Ως ορόσημο του τέρματος του «οικονομικού θαύματος», το 1974, ήταν έτος διεθνώς πολυσήμαντο και καταλυτικό, με ειδική βαρύτητα για την χώρα μας: συνδυασμός διεθνούς Ενεργειακής Κρίσης και εθνικής Μεταπολίτευσης. Η ενεργειακή κρίση προκλήθηκε από κολοσσιαία αύξηση στην τιμή του πετρελαίου το 1973-74, που επαναλήφθηκε το 1978, με παγκόσμιο αντίκτυπο στις βιομηχανικές/ενεργοβόρες διαδικασίες, π.χ. ηλεκτροπαραγωγή, μεταφορές. Οι μεγάλες αυξήσεις κόστους οδήγησαν σε γενικές αυξήσεις τιμών και συρρίκνωση κερδοφορίας. Το αποτέλεσμα ήταν πληθωρισμός και ταυτόχρονη ύφεση, πρωτίστως στις οικονομίες της Δύσης. Παρεπόμενο ήταν η διεθνής τάση αποβιομηχάνισης, «αποεπένδυσης» και μετακινήσεων κεφαλαίου. Η παγκοσμιότητα αυτών των φαινομένων δεν άφησε ανεπηρέαστη την Ελλάδα. Εισέπραξε και αυτή ύφεση, πληθωρισμό και αποεπένδυση. Το «θαύμα» δεν αντιστράφηκε αμέσως. Στα 3-4 χρόνια μετά το 1974 συνεχίσθηκε μία ασθενής αλλά υπολογίσιμη μεγέθυνση της οικονομίας. Άρχισαν όμως να εμφανίζονται φαινόμενα εταιρικών ζημιών, φθίνουσα δραστηριότητα, πτώση απασχόλησης, επανεξαγωγές κεφαλαίων. Η χώρα διολίσθησε πάλι σε κατάσταση ανεπάρκειας κεφαλαίων. Ο. Δάριγκ ΑΒΝΕ, Χαλκίδα. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς / Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Ο. Δάριγκ ΑΒΝΕ. Οι κυβερνήσεις της Μεταπολίτευσης κληρονόμησαν εκ προοιμίου το βαρύ έργο της αποτροπής, ή έστω του μετριασμού, των αποτελεσμάτων της σοβούσας αποβιομηχάνισης. Οι μεταπολιτευτικές κυβερνήσεις, τόσο της Νέας Δημοκρατίας, όσο και περισσότερο του ΠΑΣΟΚ, σχεδίαζαν μέτρα «βιομηχανικής πολιτικής» με κίνητρα για επενδύσεις, πιστωτικές διευκολύνσεις, άμεσες επενδύσεις με συμμετοχή του Δημοσίου. Πολλές από αυτές τις προσπάθειες προσέκρουσαν ωστόσο στην διεθνή αύξηση των επιτοκίων και στην κεφαλαιακή αδυναμία των Ελληνικών Τραπεζών που επίσης πλήττονταν με δανειακές επισφάλειες από την βιομηχανική κρίση. Η προϊούσα αποβιομηχάνιση οδήγησε την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ να δημιουργήσει τον «Οργανισμό Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων» το 1983. Αυτός απέβλεπε στην διάσωση πλήθους «προβληματικών επιχειρήσεων» που είχαν περιέλθει σε δυσκολίες και που απασχολούσαν μεγάλο αριθμό εργαζόμενων. Ο Γιαννίτσης επισημαίνει ότι το σχήμα κατέληξε να δημιουργεί μόνιμο δημοσιονομικό βάρος στους Προϋπολογισμούς του Κράτους που αθροιστικά προσέγγισε το ενάμισι δισ. δολάρια. Το όλο εγχείρημα κατέληξε ουσιαστικά σε διανομή επιδομάτων στους εργαζόμενους, λειτουργούσε δηλαδή ως κοινωνικό μέτρο. Τα στοιχεία και οι αναλύσεις του Γιαννίτση αποκαλύπτουν την κρισιμότητα των περιστάσεων που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα και το αυξημένο μέγεθος των πιέσεων και υποχρεώσεων που επιφορτίζονταν οι μεταπολιτευτικές κυβερνήσεις. Η επιλογή της ένταξης της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση είχε οικονομική και γεωπολιτική σημασία σε εκείνη την δύσκολη εποχή. Η ΕΕ έγινε στην συνέχεια ο χρηματοδότης της Ελλάδας από τα διάφορα ευρωπαϊκά προγράμματα, όπως επισημαίνει ο Γιαννίτσης. Αυτά υποστήριξαν την ελληνική ανάπτυξη. Από την οπτική της βιομηχανίας όμως, η ένταξη σήμαινε τέλος στον προστατευτισμό, που ήταν πάγιο στήριγμα της εκβιομηχάνισης μέχρι τότε. Μολονότι η προστασία δεν επρόκειτο να καταργηθεί χωρίς περίοδο προσαρμογής, οι επιχειρηματικές προσδοκίες και τα σχέδια έπρεπε πλέον να ανταποκρίνονται σε υψηλότερο πήχη ανταγωνιστικότητας. Κρίσιμο ζήτημα επομένως ήταν να δαπανηθούν πόροι για ενίσχυση της εξαγωγιμότητας βιομηχανικών προϊόντων. Αυτό δεν επιτεύχθηκε σε ικανή κλίμακα ώστε να αλλάξει την εικόνα. Μεγάλο τμήμα των ευρωπαϊκών πόρων διατέθηκε επίσημα ή «ανεπίσημα» στην επιδοματικού τύπου στήριξη προς την κοινωνία και συνέτεινε, κατά τη γνώμη μου, στην ανάπτυξη όχι της βιομηχανίας αλλά του καταναλωτικού προτύπου των μεσαίων και ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Ο Γιαννίτσης επισημαίνει συνεχώς την αδυναμία προσαρμογής του παραγωγικού προτύπου. Είναι εξίσου σημαντικό το καταναλωτικό πρότυπο το οποίο στην μεταπολιτευτική Ελλάδα «εξευρωπαΐσθηκε» γρήγορα. Αυτό σήμαινε κύμα εισαγωγών, έλλειμμα στο ισοζύγιο πληρωμών, καθήλωση της ιδιωτικής αποταμίευσης, νέα στενότητα κεφαλαίου. Με αυτές τις σκέψεις προσγειωνόμαστε στο κρίσιμο ερώτημα: πώς διαμορφώθηκε το τρίτο, κρίσιμο, πρότυπο, το δημοσιονομικό; Πέραν από τα βάρη της αποβιομηχάνισης, οι κυβερνήσεις της πρώιμης Μεταπολίτευσης όφειλαν να αποκαταστήσουν την κοινωνική συνοχή μετά την κατάργηση του μετεμφυλιακού πολιτεύματος. Αυτό σήμαινε κοινωνικές παροχές, αλλά και ανάταξη της εμπιστοσύνης στο Κράτος και στη φορολογική συνείδηση, που είχαν διαταραχθεί κατά την Δικτατορία. Ήταν δύσκολο έργο: διαπλέχθηκε με παραχολογίες και κατέληξε με την μόνιμη λειτουργία παραοικονομίας. Ο Γιαννίτσης σημειώνει επίσης με έμφαση την μόνιμη αύξηση στρατιωτικών δαπανών μετά την Τουρκική Κατοχή της Κύπρου. Μία τελευταία αλλά συστηματική πηγή ελλειμμάτων ήταν, τέλος, η εμφάνιση, και επανάληψη επί σχεδόν είκοσι χρόνια, ενός εκλογικού δημοσιονομικού κύκλου που φούσκωνε τα ελλείμματα σε προεκλογικές περιόδους και τα συγκρατούσε μετεκλογικά, αλλά όχι ολοκληρωτικά, με αποτέλεσμα την σωρευτική αύξηση υποχρεώσεων του κράτους. Όλα αυτά συνέτρεχαν σε μία οικονομία που είχε χάσει την αναπτυξιακή της ρώμη, προσέγγιζε μηδενικό ρυθμό μεγέθυνσης, και είχε περιπέσει σε πληθωριστική σπείρα. Αν αθροίσουμε την λειτουργία των τριών προτύπων –παραγωγικού, καταναλωτικού, δημοσιονομικού– κατανοούμε καθαρά την πορεία προς την κρίση. Η πολιτική των κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του 1980 ήταν «αμυντική», με υποτιμήσεις της δραχμής και με ρήτρες τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των μισθών, ως προστασία από τον πληθωρισμό. Το 1985-87 ωστόσο, με το σταθεροποιητικό πρόγραμμα Σημίτη, έγινε σοβαρή προσπάθεια δημοσιονομικής αποκατάστασης με περιοριστικά μέτρα. Το πρόγραμμα είχε αρχίσει να παράγει σοβαρά αποτελέσματα, στον τομέα εισροών κεφαλαίου και επενδύσεων, αλλά ανατράπηκε μετά από κοινωνικές αντιδράσεις που το θεωρούσαν αντιπροοδευτικό και αντιλαϊκό. Η οδυνηρή «κάθαρση» ήλθε αναπόφευκτα με την δημοσιονομική κρίση του 1990 και τα έκτακτα μέτρα της οικουμενικής κυβέρνησης Ζολώτα. Οι διαδοχικές κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας το 1991 και του ΠΑΣΟΚ το 1993, συνέτειναν σε συναίνεση για σταθεροποίηση της οικονομίας, και επαναπροσδιορισμό της αναπτυξιακής πορείας. Ο Γιαννίτσης δίδει συνεχώς έμφαση στα θέματα της τεχνολογικής ικανότητας και του εκσυγχρονισμού των παραγωγικών μεθόδων. Αναγνωρίζει το αυτονόητο, ότι η ελληνική αποβιομηχάνιση δεν οφειλόταν αποκλειστικά σε ενδογενείς αιτίες, αλλά και σε παγκόσμιες τάσεις. Με απαρχή την ενεργειακή κρίση εγκαινιάσθηκε η φάση «παγκοσμιοποίησης» των οικονομιών που στερεώθηκε σε δύο ποδάρια: την ελευθέρωση των κεφαλαιακών ροών και την αξιοποίηση των νέων αναδυόμενων τεχνολογιών σε περιοχές όπως η πληροφορική, η βιοτεχνολογία, οι νέες πηγές ενέργειας. Το ελληνικό βιομηχανικό πρόβλημα δεν διέφερε σημαντικά από άλλες χώρες. Απουσίαζαν όμως οι τεχνολογικές και οργανωσιακές ικανότητες που άνοιγαν πύλες νεωτερικής ανάπτυξης. Η τεχνολογική υστέρηση ήταν μειονέκτημα της Ελλάδας, της ανώτατης παιδείας, των ερευνητικών υποδομών. Το τεχνολογικό πλεονέκτημα άλλων χωρών οδηγούσε ενίοτε, κατά την ευρηματική διατύπωση του Γιαννίτση, σε έναν διασυνοριακό επιμερισμό της Σουμπετεριανής «δημιουργικής καταστροφής»: ορισμένες χώρες ενεργούσαν δημιουργικά, ενώ άλλες εισέπρατταν καταστροφές… 5. Νέα εποχή: νόμισμα, επενδύσεις, σειρήνες δανεισμού Η προετοιμασία και ο σχεδιασμός για την δημιουργία της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης ήταν το εμβληματικό γεγονός της δεκαετίας του 1990. Η Ελλάδα βρέθηκε μπροστά σε ένα στοίχημα: να σταθεροποιήσει την οικονομία της και να μην μείνει αποκλεισμένη στην δραχμή, που με τις υποτιμήσεις της δεκαετίας του ’80 είχε γίνει αναξιόπιστο νόμισμα. Αυτό ήταν θεμελιώδες ζήτημα για μια επανεκκίνηση εισροών κεφαλαίου και επενδύσεων λόγω του εμφανούς συναλλαγματικού κινδύνου που καθιστούσε παρακινδυνευμένες τις τοποθετήσεις σε δραχμικά περιουσιακά στοιχεία. Η υιοθέτηση του Ευρώ θα εξάλειφε τον συναλλαγματικό κίνδυνο· βήμα ανατρεπτικό, ριζικό. Στην Ελλάδα είχε ήδη διαφανεί συναίνεση μετά την κρίση του 1990 για την μετάβαση στο Ευρώ. Η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ του 1993 διαχειρίσθηκε το βάρος μακροοικονομικών πολιτικών που θα ικανοποιούσαν τα κριτήρια ένταξης, σταθεροποιώντας την οικονομία. Στα χρόνια από τα μέσα της δεκαετίας άρχισε να φαίνεται, με εντυπωσιακά μάλιστα αποτελέσματα, η επιτυχία αυτών των πολιτικών: ραγδαία μείωση του πληθωρισμού και των επιτοκίων, μεγάλη επενδυτική κινητοποίηση, και υπολογίσιμη μεγέθυνση του ΑΕΠ. Στην χώρα αποκαταστάθηκε κλίμα αισιόδοξων προοπτικών, θετική αντιστροφή οικονομικών προσδοκιών στην εγχώρια επιχειρηματική τάξη και γενικότερη προσμονή νέων ευεργετημάτων από την νέα ανάπτυξη. Η νέα κατάσταση υποβοηθήθηκε από την ενίσχυση εισροών κεφαλαίου που δεν ήταν οι «άμεσες επενδύσεις» του 1960, αλλά κεφάλαια για εξαγορά εγχώριων επιχειρήσεων, κεφάλαια για επενδύσεις χαρτοφυλακίου ιδιωτικών ή δημόσιων χρηματιστηριακών τίτλων, κεφάλαια για μεγάλα έργα υποδομής. Η κίνηση των κεφαλαίων διευκολύνθηκε αποφασιστικά από την «ελευθέρωση» (από διοικητικούς περιορισμούς στα επιτόκια και τις χρηματοδοτήσεις) των τραπεζών και την ευρεία αναπτυξιακή μεταρρύθμιση της κεφαλαιαγοράς για μετοχές και ομόλογα. Μέσω της κεφαλαιαγοράς ενισχύθηκε πολύ σοβαρά στην περίοδο 1996-2000 η κεφαλαιακή επάρκεια των τραπεζών και η «ανθεκτικότητα» των εισηγμένων εταιρειών από κινδύνους υπερβολικού δανεισμού. Μία σειρά μετοχοποιήσεων μεγάλων δημόσιων εταιριών (ΔΕΗ, ΟΤΕ κ.ά.) έδωσε την ευκαιρία να αναδιοργανωθούν με σύγχρονες τεχνολογίες οι εταιρείες και να ενταχθούν στην «επανεκβιομηχάνιση. Οι μετοχοποιήσεις απέδωσαν έσοδα στο Δημόσιο με εισπράξεις που αποσοβούσαν την πίεση για δημόσιο δανεισμό. Η επαναδραστηριοποίηση των επενδύσεων που επήλθε με ορμητικό ρυθμό από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, ενσωμάτωνε την εμβληματική διεθνή τάση η οποία μετακινούσε την αιχμή της παραγωγικής δυναμικότητας από την μεταποίηση στις υπηρεσίες. Ο Γιαννίτσης προβάλλει αυτήν την αλλαγή που αποτυπώθηκε και στην ελληνική «επανεκβιομηχάνιση» ως σημαντική μεταβολή. Η βιομηχανία υλικών ειδών συνέχιζε φυσικά να είναι σπουδαίος τομέας. Η παροχή τεχνολογικά μορφοποιημένων υπηρεσιών (π.χ. επικοινωνίας, μεταφορών, εκπαίδευσης, υγείας, ψυχαγωγίας) όμως αποτελούσε πλέον έναν δυναμικό παραγωγικό τομέα που επιδρούσε, και επιδρά, τόσο στην διαμόρφωση της καθημερινότητας όσο και στην επώαση καινοτομιών και εφευρέσεων που άνοιγαν νέους ορίζοντες παραγωγικότητας, αξιοποιώντας και την ψηφιακή/πληροφορική επανάσταση. Κορυφαίες περιπτώσεις εισροών ξένου κεφαλαίου ήταν στην περίοδο αυτή και οι συμμετοχές σε μεγάλα έργα υποδομής τα οποία διευκόλυναν συγκοινωνίες και μεταφορές που ελάφρυναν τα κοινωνικά κόστη μετακίνησης αγαθών και ανθρώπων (αυτοκινητόδρομοι, λιμάνια, δίκτυα, αεροδρόμια, ολυμπιακά έργα). Με όλον τον επενδυτικό όγκο και ποικιλία, η οικονομία πέτυχε ρυθμούς ανάπτυξης πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, αποκαθιστώντας την αξιοπιστία της στο εξωτερικό. Αλουμίνιον της Ελλάδος. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς / Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Οργανισμού Βιομηχανικής Αναπτύξεως. Με την ένταξη στο Ευρώ, η χώρα δημιούργησε ένα μέγεθος διεθνούς εμπιστοσύνης που της άνοιξε την πόρτα των διεθνών κεφαλαιαγορών. Ο ελληνικός δημόσιος δανεισμός στα χρόνια μετά την ένταξη ήταν φθηνός σε σχέση με το δραχμικό παρελθόν. Χρεωνόταν μόνο με ένα χαμηλό πριμ επιτοκίων σε σχέση με τον γερμανικό δανεισμό (που θεωρούνταν ο ασφαλέστερος στην Ευρώπη). Αυτό ήταν μία ευχάριστη και συμφέρουσα κατάσταση. Μπορούσε όμως να λειτουργήσει και ως σειρήνα υπερχρέωσης. Το γενικότερο κλίμα στις διεθνείς αγορές κεφαλαίου ήταν αισιόδοξο. Το Ευρώ και οι ευρωτίτλοι κατέκτησαν σοβαρά επίπεδα εμπιστοσύνης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική δημοσιονομική πειθαρχία χαλάρωσε σταδιακά. Η πρόοδος της δεκαετίας του 2000-2010 συνοδεύθηκε με ταχύτερη συσσώρευση δημόσιου χρέους, και η αξιοπιστία του Δημοσίου άρχισε να τίθεται πάλι υπό εξέταση. Ωστόσο, η συνεχιζόμενη μεγέθυνση της οικονομίας πιθανώς υπερκάλυπτε την επικινδυνότητα της υπερχρέωσης. Στις διεθνείς αγορές κεφαλαίου επικρατούσε μία ψευδαίσθηση, ότι η Ένωση θα στήριζε ένα υπερχρεωμένο κράτος της Ευρωζώνης χάριν της σταθερότητας του Ευρώ. Θεσμικά αυτό δεν ίσχυε. Έτσι καθυστέρησε να λειτουργήσει ένα εξωτερικό «φρένο χρέους» που θα ήταν η έγκαιρη αύξηση των επιτοκίων στα ελληνικά ομόλογα, και θα εξέφραζε σταδιακά την μειωμένη αξιοπιστία του Ελληνικού Δημοσίου. Όταν η διεθνής οικονομική κρίση ξέσπασε τo 2008-2010 μετά την πτώχευση της Lehman Brothers, οι προσδοκίες ανατράπηκαν, η αξιοπιστία των τίτλων επανεξετάσθηκε και η Ελλάδα κυριολεκτικά ταπεινώθηκε με την αποκάλυψη ότι τα επίσημα στοιχεία του ελληνικού χρέους ήταν αναξιόπιστα (Greek Statistics!). Ακολούθησε ο αποκλεισμός της Ελλάδας από τις αγορές και όλο το δράμα των μνημονίων, της λιτότητας και της βαθιάς πολύχρονης ύφεσης της οικονομίας. Για το θέμα της μεγάλης κρίσης έχουν γραφεί πολλά και δεν θα επιχειρήσω εδώ την συνολική του αποτίμηση. Ο Γιαννίτσης δίνει αναλυτικές εικόνες του ρόλου που έπαιξε η χαμηλή διεθνής ανταγωνιστικότητα των ελληνικών εξαγωγών μετά την είσοδο στο Ευρώ για την αρνητική εξέλιξη του ισοζυγίου πληρωμών που συνέβαλε στην κρίση. Θέτει όμως επίσης καίρια ερωτήματα για το πώς και αν η κρίση θα μπορούσε να αποφευχθεί, και γενικότερα το πώς θα αύξανε εκείνη την εποχή (αλλά και στο μέλλον) η ανθεκτικότητα της οικονομίας απέναντι σε εξωγενείς κρίσεις. Αυτό το ερώτημα μεταφέρει την συζήτηση και στο «δημοσιονομικό πρότυπο», την συστηματική εγκατάλειψη της δημοσιονομικής πειθαρχίας. Μία αρχική κατεύθυνση πολιτικής θα ήταν η μετατροπή του μακροπρόθεσμου χρέους από εργαλείο συστηματικής διαχείρισης ελλειμμάτων, σε όπλο έσχατης προσφυγής απέναντι σε απρόβλεπτες ανάγκες. Συμπληρωματική κατεύθυνση, που ακουμπά στη θεμελιώδη πηγή εσόδων, το φορολογικό σύστημα, θα ήταν μία πολιτική τόνωσης της φορολογικής συνείδησης με μέτρα δίκαιης κατανομής βαρών, ώστε να προστατεύονται τα χαμηλά εισοδηματικά στρώματα από τα βάρη απρόβλεπτων κακών συγκυριών και να φορολογούνται ανάλογα τα υψηλότερα. 6. Ανάπτυξη, κρίσεις, κοινωνικές συμπεριφορές Ανατρέχοντας σε κοινωνικές συμπεριφορές και εκδηλώσεις «κοινής γνώμης» κατά την αναπτυξιακή διαδρομή των 72 ετών που μελετά, ο Γιαννίτσης διατυπώνει με οξυδέρκεια μία αξιοπερίεργη διαφορά: Η «κοινή γνώμη» κρατούσε στάση αμφισβήτησης και καχυποψίας απέναντι στις άμεσες ξένες επενδύσεις κατά την δεκαετία 1960-70. Αυτό εκδηλωνόταν στις δημόσιες συζητήσεις. Αντίθετα, στην δεκαετία 2000-10, η «κοινή γνώμη» δεν αντιδρούσε στις εισροές κεφαλαίου με μορφή κρατικών δανείων. Η σύγκριση φαίνεται παράδοξη, παρά την διαφορά εποχής και γενεών. Στην περίπτωση του «οικονομικού θαύματος» του 1960, επρόκειτο για βιομηχανικές επενδύσεις, ενώ στα χρόνια του Ευρώ επρόκειτο για δάνεια του κράτους που κατέληγαν σε κατανάλωση. Στην πρώτη περίπτωση υπήρχε ένα στοιχείο κοινωνικής αμφισβήτησης που εκδήλωνε ανησυχία για την μελλοντική απομύζηση πόρων από τις πολυεθνικές. Στην δεύτερη περίπτωση δεν εκδηλωνόταν κοινωνική έγνοια για ενδεχόμενο πτώχευσης. Τα δάνεια του κράτους φάνταζαν ως εύκολη λύση στην εποχή του Ευρώ. Ο πρέπων χαρακτηρισμός στην δεύτερη περίπτωση είναι «αμέριμνος δανεισμός». Αυτή και παρόμοιες διαπιστώσεις οδηγούν τον συγγραφέα σε μία γόνιμη αναζήτηση στις διαμορφώσεις και τις μεταπτώσεις της κοινωνικοπολιτικής κουλτούρας. Θεωρεί ότι σε αυτό το πεδίο δημιουργείται η ατμόσφαιρα της πολιτικής, των διεκδικήσεων και των αντιστάσεων σε αλλαγές, γενικότερα του τρόπου με τον οποίο ενεργούν τα «υποκείμενα» της οικονομίας: καταναλωτές, επενδυτές, φορολογούμενοι, ψηφοφόροι, όλοι όσοι τελικά προσδιορίζουν τον «δημόσιο χώρο». Με την αναφορά σε αυτό το θέμα ο Γιαννίτσης διανοίγει ένα μεγάλο πεδίο συζήτησης, ιδίως σε σχέση με την κατάρρευση του 2010. Δύο πολύ συμπυκνωμένες διαπιστώσεις του συγγραφέα που συνοπτικά αποδίδουν νοοτροπίες και συμπεριφορές απέναντι στα αναπτυξιακά διλήμματα είναι χαρακτηριστικές: Πρώτη είναι η ροπή όσων σχεδιάζουν και εφαρμόζουν πολιτική να επιλέγουν λύσεις «εύκολης ανάπτυξης». Τέτοιες είναι οι επιλογές που δεν παρουσιάζουν απαιτήσεις υψηλού συντονισμού, που υπόσχονται βραχυπρόθεσμα θεαματικά αποτελέσματα, που δεν απαιτούν συνεχείς ελέγχους για την τήρηση των όρων κάθε εγχειρήματος, που πιθανώς εξυπηρετούν συγκεκριμένες και πολιτικά κρίσιμες ομάδες συμφερόντων. Δεύτερη είναι η επικράτηση της πεποίθησης, ιδίως σε εκδημοκρατιζόμενες κοινωνίες (όπως η δική μας Μεταπολίτευση), ότι όλα μπορούν να γίνουν, «αρκεί να υπάρχει πολιτική βούληση». Η υποτιθέμενη παντοδυναμία της πολιτικής βούλησης, είναι ρίζα του λαϊκισμού και γίνεται συνεχής πηγή ανεφάρμοστων πολιτικών υποσχέσεων και ανυπόστατων προσδοκιών. Θυμούμαι χαρακτηριστικά την εποχή του 2010, σε συζητήσεις καφενείου, που άκουγα ρητορείες με μοτίβο ότι «το κράτος δεν πτωχεύει ποτέ», μία βολική, ανιστόρητη, ακραία εκδοχή της παντοδυναμίας της πολιτικής βούλησης. Με τέτοιες πεποιθήσεις και ψευδοελπίδες εξανεμίσθηκε κάθε εσωτερικό φρένο στις αυξήσεις του δημόσιου δανεισμού που θα έπρεπε να λειτουργεί σε μία στοιχειωδώς προνοητική κοινωνία. Η αμεριμνησία της εποχής –και ιδίως των πολιτικών ελίτ– απέναντι στο ενδεχόμενο πτώχευσης δήλωνε, αν μη τι άλλο, την ανάγκη να ενδυναμωθεί η οικονομία και η κοινωνία με θεσμούς που προάγουν την έγκαιρη αναγνώριση κινδύνων, την προνοητικότητα και την συνακόλουθη μέριμνα διαμόρφωσης πολιτικών. Την τελευταία φορά που ο Γιαννίτσης, ως υπουργός Εργασίας, πρότεινε προνοητική μεταρρύθμιση στην κοινωνική ασφάλιση, έγινε στόχος τόσων και τέτοιων επιθέσεων που αναγκάσθηκε να ανακρούσει πρύμναν. Εκ των υστέρων, διαπίστωσε ο ίδιος (και άλλοι) ότι πάνω από τα δύο τρίτα αύξησης του δημόσιου χρέους, μέχρι την κρίση, κάλυπταν ελλείμματα κοινωνικής ασφάλισης… Η προνοητικότητα δεν είναι συντηρητικός ελιγμός. Είναι εχέγγυο διαγενεακής ωφέλειας, κοινωνικής προστασίας, και εν τέλει δημοκρατικής ανθεκτικότητας. Μήπως είναι καιρός να ανασκουμπωθούμε και να συνεννοηθούμε για προνοητικές πολιτικές απέναντι σε τόσες απειλές που μας τριγυρίζουν;

Η βιομηχανία ως ανάπτυξη: κράτος, κεφάλαια και κουλτούρα

Σύνδεση