Ο αιώνας των τυχοδιωκτών

Alessandro Marzo Magno, Καζανόβα, μτφρ. Σταύρος Οικονομίδης, εκδόσεις Historical Quest, Αθήνα 2025, σελ. 303 Tan largo me lo fiáis [Θα το πιστέψω όταν το δω]Tirso de Molina, Δον Ζουάν Το θεατρικό έργο για τη ζωή ενός ακόλαστου[1] γράφηκε περί το 1625 κι έγινε μια από τις πιο διάσημες όπερες του Μότσαρτ το 1787. Με το αρχέτυπο του ακαταμάχητου γυναικοκατακτητή να αψηφά τις προειδοποιήσεις τιμωρίας των αμαρτιών του, μέχρι που ζωντανεύει το πέτρινο άγαλμα και τον κάνει να δει ότι καταλήγει στην Κόλαση[2]. Λίγο νωρίτερα ο υπηρέτης του, σε μιαν ενδεικτική για το χιούμορ του Μότσαρτ άρια, αριθμούσε τις γυναίκες που ο αφέντης του αποπλάνησε, τραγουδώντας: «Στην Ιταλία εξακόσιες σαράντα, στη Γερμανία διακόσιες τριάντα μία, εκατό στη Γαλλία, ενενήντα μία στην Τουρκία, στην Ισπανία χίλιες τρεις, μέχρι στιγμής»! Χάρη στην ειρωνεία της τύχης, εκατό χρόνια μετά τη δημιουργία του θεατρικού χαρακτήρα, το 1725, γεννιέται από οικογένεια ηθοποιών στη Βενετία ένα παιδί που θα ενσαρκώσει στ’ αλήθεια τον Δον Ζουάν και θα συνενώσει τα δυο ονόματα ως συνώνυμα του «γυναικά» – ο Τζάκομο Καζανόβα. Ο οποίος δεν αφήνει σε άλλον να αθροίσει τα ερωτικά του κατορθώματα, μα τα αφηγείται ο ίδιος στα απομνημονεύματά του με τίτλο Histoire de ma vie[3], γραμμένα στα γαλλικά κι ολοκληρωμένα το 1797, ένα χρόνο πριν τον θάνατό του, δέκα μετά την όπερα του Μότσαρτ. Όπου γεωγραφική κατανομή και αριθμοί κατακτήσεων δεν απέχουν από ό,τι κατέγραφε η άρια του Λεπορέλο – υπηρέτη του Ντον Τζιοβάνι, στο λιμπρέτο του Λορέντζο ντα Πόντε. Ο 18ος αιώνας έχει μείνει στην ιστορία ως Αιώνας των Φώτων («siècle des Lumières»). Αλλά, όπως αποκαλύπτει ο ιστορικός Αλεσάντρο Μάρτσο Μάνιο, ήταν εξίσου «αιώνας τυχοδιωκτών». Διαδεχόταν εξάλλου το τέλος των θρησκευτικών πολέμων στη Γαλλία και μια περίοδο επιδεικτικής χλιδής των αριστοκρατών, κατά τις βασιλείες των Λουδοβίκων ΙΓ΄ και ΙΔ΄, σε όλον τον 17ο. Γι’ αυτό του αποδόθηκε το όνομα: αιώνας των Μεγαλείων («siècle des Grandeurs»). Και τα «μεγαλεία» άνοιξαν τον δρόμο για κριτική σκέψη όσο και για πλιάτσικο. Μεταξύ 1789-1794, στα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης, αυτός ο συνδυασμός κατέληξε σε καρμανιόλες. Ως τότε όμως, όπως δήλωνε στα γεράματά του ο Ταλλεϋράνδος, «Όποιος δεν έζησε πριν το 1789 δεν έχει ιδέα τι σημαίνει χαρά της ζωής»! Μπορούμε να φανταστούμε τι περίπου εννοούσε ο διπλωμάτης που επιβίωσε σε όλα τα καθεστώτα ως «χαρά της ζωής» στα προεπαναστατικά χρόνια: πύργοι, επαύλεις, αστικά μέγαρα, αφθονία υπηρετών, επιτηδευμένα ενδύματα, απερίγραπτα φαγοπότια, εκλεπτυσμένοι τρόποι μέσα σε απόλυτη ηθική χαλαρότητα και μια αριστοκρατία που διασκέδαζε την πλήξη της αναζητώντας ευφραδείς συζητητές, επινοητικούς χαρτοκλέφτες, επιδέξιους εραστές και μαγευτικά θεάματα. Ο αιώνας του Λουδοβίκου ΙΕ΄, ο οποίος ξεκίνησε τη βασιλεία του το 1715 και την έκλεισε το 1774, τα παρόξυνε όλα. Ο ΙΓ΄ είχε εδραιώσει τη γαλλική κυριαρχία σε τρεις ηπείρους, ο ΙΔ΄ είχε δεσμεύσει στο ανάκτορο των Βερσαλλιών όσους διατηρούσαν βλέψεις στον θρόνο του, με το να τους βάλει να ανταγωνίζονται για την ευμένειά του αντί να συνωμοτούν για την ανατροπή του, κι ο ΙΕ΄ απόλαυσε την παντοδυναμία του (έστω χάνοντας κάποιες αποικίες σαν τον Καναδά) και άφησε την πιο διάσημη ερωμένη του –τη Μαρκησία ντε Πομπαντούρ– να ενισχύει τους Εγκυκλοπαιδιστές∙ δίνοντας την ευκαιρία σε μιαν αναπτυσσόμενη αστική τάξη να αποκτήσει συνείδηση της ύπαρξής της. Ώσπου τη νύφη πλήρωσε ο γιος του, ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄, που όταν αποπειράθηκε να προβεί σε ορισμένες μεταρρυθμίσεις ήταν πια αργά. Τέκνο της «Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας», ο Τζάκομο Καζανόβα μπόρεσε να επωφεληθεί από αυτό το κλίμα, παρά την ταπεινή του καταγωγή. Δεν ήταν ο μόνος. Ανάλογες ευκαιρίες εκμεταλλεύθηκαν κι άλλα τέκνα της τότε Ιταλίας, όπως ο λιμπρετίστας Λορέντζο ντα Πόντε, ο ανανεωτής της Κομέντια ντελ άρτε Κάρλο Γκολντόνι, ο σικελός Τζουζέπε Μπάλσαμο, γνωστός ως Καλιόστρο, κ.ά. Αλλά ο Καζανόβα τους υπερέβη σε όλα: ταξίδια, συναναστροφές με γαλαζοαίματους ή λαμπρά πνεύματα της εποχής, αποστολές κατασκοπείας, μια παρ’ ολίγον καριέρα ιερωμένου, πλαστούς τίτλους ευγενείας, οικονομικές απάτες, φυλακίσεις και δραπετεύσεις, συγγραφές βιβλίων, μύηση στη μασονία, απολαυστικά εδέσματα και, προπάντων, ερωτοδουλειές. Γνωρίζοντας εξ απαλών ονύχων το θέατρο, πρωταγωνίστησε σε πλήθος «ρόλων» σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή σκηνή της εποχής του. Οι περιπέτειες των χειρογράφων της Histoire de ma vie ανταγωνίζονται εκείνες του συγγραφέα τους. Μια πρώτη έκδοσή τους έγινε το 1828 στα γερμανικά, γλώσσα που γνώριζε αλλά αντιπαθούσε ο Καζανόβα. Αυτή μετέφερε περικοπές και παρεμβάσεις στις μεταγενέστερες εκδόσεις, σε άλλες γλώσσες και στην ίδια τη Γαλλία, με πρώτη παρέμβαση στον τίτλο, ο οποίος έγινε: Από τις αναμνήσεις του Καζανόβα ή ο βίος του έτσι όπως τον κατέγραψε στην Ντουξ της Βοημίας. Τα αυθεντικά χειρόγραφα πέρασαν ενάμιση αιώνα κρυμμένα σ’ ένα χρηματοκιβώτιο στη Λειψία, όπου η οικογένεια του αρχικού αγοραστή τα διέσωσε από βομβαρδισμούς του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Έτσι, μόλις το 1962 γνώρισαν πλήρη και αλογόκριτη έκδοση, στα ιταλίζοντα γαλλικά του πρωτοτύπου, περιλαμβάνοντας σκόρπιες σημειώσεις, χάρτες και διακριβώσεις χρονολογιών ή προσώπων στα οποία ο συγγραφέας αναφερόταν υπαινικτικά. Για να περιέλθουν, μετά από γενναία εξαγορά, στην ιδιοκτησία της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας το 2010, χαρακτηριζόμενα «μνημείο της γαλλικής γλώσσας» (σ. 287-295). Βάσει αυτής της Ιστορίας ο Αλεσάντρο Μάρτσο Μάνιο[4] γράφει τη δική του βιογραφία του Καζανόβα, επιδιώκοντας να παρουσιάσει το πραγματικό πρόσωπο πίσω από τον μύθο – την επιτομή ενός τυχοδιώκτη του 18ου αιώνα. Κάποιον ο οποίος γίνεται εμβριθής παρατηρητής όσο και μέτοχος των συνθηκών του καιρού του, πέρα από τον ρόλο του γητευτή αμέτρητων ερωμένων (και των δύο φύλων). Τονίζονται έτσι, μεταξύ άλλων, οι συνεχείς μετακινήσεις και οι βαθύτερες σχέσεις της πολυμάθειάς του με το πνεύμα του Διαφωτισμού. Αυτό που έφερε αλλεπάλληλες καθεστωτικές ανατροπές στα τέλη του 18ου αιώνα, οι οποίες καθόρισαν την πορεία του 19ου. Από τον πόλεμο για την αμερικανική ανεξαρτησία μέχρι τους ναπολεόντειους πολέμους και τη βιομηχανική επανάσταση στην Αγγλία, η Μεγάλη Αφύπνιση αρχίζει, θα μπορούσε να πει κανείς, στο κρεβάτι του Καζανόβα. Τουλάχιστον ως προς «το δικαίωμα στην ελευθερία και την επιδίωξη της ευτυχίας»! Ασφαλώς δεν είναι η πρώτη βιογραφία του Καζανόβα. Μετά την εμφάνιση των αυθεντικών χειρογράφων το 1962, πολλοί μελετητές εξέδωσαν έργα με τίτλους όπως: Η ζωή και η δράση του Καζανόβα∙ Καζανόβας: Ηθοποιός, Εραστής, Ιερωμένος, Κατάσκοπος∙ Ο κόσμος μιας μεγαλοφυΐας της αποπλάνησης κ.ά. Από πολύ νωρίτερα όμως, με βάση τις «πειραγμένες» γερμανικές εκδόσεις, ο Στέφαν Τσβάιχ συνέτασσε ένα βιογραφικό δοκίμιο για τον Καζανόβα το 1928, στα 130 χρόνια από τον θάνατό του. Όπου έδινε ιδιαίτερη έμφαση στις σωματικές αντοχές του, ως ταξιδιώτη που επιβίωνε στις πιο δύσκολες κλιματικές συνθήκες και ως εραστή που μεριμνούσε για την ηδονή των ερωμένων του, αποπλανώντας χωρίς να αφήνει μεταγενέστερα τραύματα (βλ. σ. 99 και 227). Ακόμα πιο νωρίς, ο Κάρολος Ντίκενς είχε επίσης ενδιαφερθεί για τα γραπτά του Καζανόβα, επισκεπτόμενος τη Βενετία κι αναγνωρίζοντας μέρη που περιέγραφαν οι πρώτες παραποιημένες εκδοχές. Με όλο αυτό το υλικό στη διάθεσή του, ο Μάρτσο Μάνιο καταρτίζει, σαν νέος Λεπορέλο, τον λεπτομερή κατάλογο επιδόσεων του Καζανόβα. Όχι μόνο ως προς τη ζωή του πολυμήχανου καρδιοκατακτητή, μα και ως προς τις συνθήκες των πόλεων στις οποίες ταξίδεψε κατά καιρούς ή τα πρόσωπα που συνάντησε εκεί. Με αυτή την έννοια ο βίος του γίνεται ένα είδος τοιχογραφίας του ευρωπαϊκού 18ου αιώνα, δεδομένου ότι ο χάρτης των διαμονών του εκτείνεται από το Λονδίνο ή τη Μαδρίτη, δυτικά, ως την Κωνσταντινούπολη ή τη Μόσχα, ανατολικά, κι από την Αγία Πετρούπολη ή το Νόβγκοροντ, βόρεια, ως τη Νάπολη ή τη Βαλένθια, νότια. Εξίσου ποικίλλουν και οι συναναστροφές του. Από απλούς υπηρέτες ή προικισμένους τυχοδιώκτες σαν τον ίδιο, μέχρι βασιλείς και αριστοκράτες στους οποίους άλλοτε πουλούσε υπηρεσίες μάγου ή οικονομικού συμβούλου, άλλοτε τους συντρόφευε σε μικρά όργια εντός κήπων, σαλονιών ή και θεατρικών θεωρείων, άλλοτε τους καλούσε σε μονομαχία, άλλοτε τους έκλεβε στη χαρτοπαιξία και μονίμως τους έκλεβε κόρες, αδελφές ή συζύγους, όταν δεν έκανε και τον προαγωγό για ορισμένους. Πλασάροντας π.χ. στον Λουδοβίκο ΙΕ΄ τη δεκαπεντάχρονη Μαρί-Λουίζ Ο’Μέρφυ, την οποία απαθανάτισε σε πίνακα με τίτλο «ξανθιά οδαλίσκη» μια άλλη μεγαλοφυΐα της λαγνείας – ο ζωγράφος Φρανσουά Μπουσέ το 1752. Τα δεκαεπτά κεφάλαια του βιβλίου του, ο Μάρτσο Μάνιο τα τιτλοδοτεί επιλέγοντας φράσεις από την Ιστορία της ζωής μου. Αντί χρονικής σειράς έχουμε, έτσι, την κατά κατηγορία επιδόσεων του βενετού τυχοδιώκτη διαδοχή. Επιλέγοντας π.χ. τη φράση «αγάπησα τα πιάτα με δυνατές γεύσεις», παρουσιάζει στο κεφάλαιο 1 το πληθωρικό του ταμπεραμέντο∙ όπου, δίπλα σε γευστικές προτιμήσεις, συνάπτει την όρεξή του για πολυμάθεια, όπως και μια γραφομανία η οποία γέμισε χιλιάδες σελίδες αλληλογραφίας, πραγματείες για θέματα που μέτρια κατείχε και την ογκώδη αυτοβιογραφία, στο τέλος της ζωής του. Επιλέγοντας κατόπιν τη φράση «ο έρωτας δεν ήταν παρά μια περιέργεια», προβαίνει στην επισκόπηση της ερωτικής ζωής σε όλη την Ευρώπη της εποχής, με επίκεντρο τη Βενετία και το Παρίσι. Ομοίως, επιλέγει για το τρίτο κεφάλαιο τον χαρακτηρισμό «πόλη της Αφροδίτης» και, πάλι με επίκεντρο τη Βενετία, περιγράφει πολλές ακόμα πόλεις, συνδυάζοντας τα σχόλια του Καζανόβα για τις δικές του περιπέτειες σε αυτές με σχόλια άλλων διασημοτήτων της εποχής, όπως ο Γκαίτε κι αργότερα ο Μπαλζάκ (σ. 56 και 59). Ή, παρακάτω, επιλέγοντας τη φράση «να ξεπουπουλιάζεις το ορτύκι χωρίς να το κάνεις να φωνάζει», αναφέρει ποικίλους τρόπους με τους οποίους οι δεξιοτέχνες τζογαδόροι κέρδιζαν τα προς το ζην (σ. 227-242). Φρανσουά Μπουσέ, Κορίτσι που αναπαύεται, 1752, Παλαιά Πινακοθήκη, Μόναχο. Από κανένα κεφάλαιο δεν απουσιάζουν, πάντως, τόσο τα δείγματα τόλμης του βενετού τυχοδιώκτη όσο και τα σκαμπρόζικα περιστατικά. Άτρωτος από αρρώστιες, φυλακίσεις, αποκαλύψεις απατών ή ταξιδιωτικά ατυχήματα, παραμένει γοητευτικός συνομιλητής φιλοσόφων σαν των Ρουσσώ ή βασιλέων σαν τον Γεώργιο Γ΄ της Αγγλίας και σαν την αυτοκράτειρα Μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας. Εκτός από σχόλια για τις ελεεινές συνθήκες υγιεινής ακόμα και σε τέτοια περιβάλλοντα, εξαιτίας μιας απίστευτης ιατρικής αντίληψης ότι το νερό ανοίγει τους πόρους και κάνει τα άτομα ευάλωτα σε μολύνσεις, ένα ξεκαρδιστικό περιστατικό περιλαμβάνει το πέμπτο κεφάλαιο. Όπου, για να βοηθήσει μια κυρία να απαλλαγεί από την εγκυμοσύνη της, ο Καζανόβα την πείθει ότι γνωρίζει από παλιά ιατρικά βιβλία την παρασκευή μιας ειδικής αλοιφής αμβλώσεων. Την οποία, όμως, έπρεπε να αλείφει ανά διαστήματα στον φαλλό του και να την εξακοντίζει εντός της με το σπέρμα του! (σ. 100-101). Υπάρχουν πολλά ακόμα επεισόδια, που ο Μάρτσο Μάνιο αντιγράφει από το βιβλίο του Καζανόβα ή τα συνοψίζει στο δικό του. Με στοιχεία πορνογραφίας, τα οποία εξηγούν τις λογοκρισίες των πρώτων εκδόσεων, ή με λεπτομέρειες για τα τότε τυχερά παιχνίδια, που ανταγωνίζονταν σε ποικιλία τα πολύ σύγχρονα. Κι ακόμα, τονίζεται κάπου μια θεολογική αντίληψη της εποχής, εφάμιλλη με την περί κινδύνων της καθαριότητας ιατρική αντίληψη, η οποία πρέσβευε πως όσο κι αν έχει αμαρτήσει κάποιος, αν την τελευταία στιγμή μετανοήσει εξασφαλίζει τη σωτηρία. Τέτοιο, σε ένα ενδιάμεσο κεφάλαιο, περιγράφεται και το τέλος του Καζανόβα. Μετά από έναν βίο ασυγκράτητου λιμπερτίνου, ξεψυχά παραμελημένος στην Ντουξ της Βοημίας, όπου αφήνει και τα χειρόγραφα της Ιστορίας του, αναφωνώντας: «έζησα ως φιλόσοφος και πεθαίνω ως Χριστιανός» (σ. 138). Η έρευνα στα αρχεία διαφόρων πόλεων, η οποία συμπληρώνει τις λοιπές πηγές του βιβλίου (σ. 299-300), του προσδίδει μιαν αυστηρότητα, παρά την πλειάδα φαιδρών του στιγμών. Σε τόσο ταραχώδη βίο άλλωστε, με αλλεπάλληλα ταξίδια, ποικίλες γνωριμίες, υψιπετείς συζητήσεις και πεζές εξαπατήσεις, εύλογα συνυπάρχουν φαιδρές και σοβαρές πτυχές. Το να βρίσκεται ο Καζανόβα στη βασιλική αυλή της Πρωσίας και να συζητά με τον Φρειδερίκο τον Μέγα περί υδραυλικής μηχανικής, χωρίς καμία ειδικότητα στον τομέα (σ. 244), ή να συναντά τον Βολταίρο μεταξύ Γαλλίας-Ελβετίας και, μετά από ανταλλαγές εγκωμίων, να χωρίζουν κακολογώντας ο ένας τον άλλον (σ. 189-191), δεν ξέρουμε αν εντάσσονται στις σοβαρές ή στις φαιδρές πλευρές της ζωής του. Στο βιβλίο του Μάρτσιο Μάνιο αφθονούν τέτοιες λεπτομέρειες, αλλά λείπουν το χιούμορ ή μια κάποια αφηγηματική χάρη. Πολλά ενδιαφέροντα επεισόδια μένουν πληκτικά στην ανάγνωση, ακόμα κι αν προσφέρονται σε ευτράπελους σχολιασμούς. Όπως όταν ο Καζανόβα, για να κατακτήσει μια νεαρά της οποίας η θεία παθιαζόταν με την αστρολογία, συγγράφει ένα οκτασέλιδο φυλλάδιο «λόγιας αγυρτείας» πάνω στις προβλέψεις των άστρων και, από μια εύνοια των συνθηκών, οι προβλέψεις του επαληθεύονται! (σ. 183). Ίσως για το άχαρο ύφος να ευθύνεται και η μετάφραση, που συχνά αποδίδει μεταφορικά σχήματα σαν κυριολεξίες, καθιστώντας τα δυσνόητα. Με το να γράφει, π.χ., ότι «τα μακαρόνια αποτελούν ένα από τα άλογα μάχης του όταν ο Βενετός προσκαλεί επισκέπτες» (σ. 163), αντί «αποτελούν κορυφαίο έδεσμα» ή «pièce de résistance», κατά τον διεθνή γαλλικό ιδιωματισμό, που εν προκειμένω σημαίνουν τα «cavalli di bataglia». Ανεξάρτητα από τέτοια μειονεκτήματα, το βιβλίο παραμένει ενδιαφέρον ως περιγραφή αντιλήψεων και τρόπων ζωής στην Ευρώπη του 18ου αιώνα. Πέρα από αποσπασματικές αναφορές του ίδιου του Καζανόβα, τις οποίες μεταφέρει, προσθέτει πολλές επιπλέον πινελιές στην όλη τοιχογραφία. Πινελιές που δείχνουν ότι, τρεις ακριβώς αιώνες μετά τη γέννηση του παμπόνηρου Βενετού, ξαναμπαίνουμε σε περίοδο ευκαιριών για τυχοδιώκτες. Η άνοδος του Πούτιν στην εξουσία και οι δύο εκλογικές επιτυχίες του Τραμπ, η εννιάχρονη πρωθυπουργία του Μπερλουσκόνι στην Ιταλία και τα πέντε χρόνια του Τσίπρα εδώ, η αποφασιστική συμβολή του Νάιτζελ Φάρατζ στο Brexit ή οι επιτυχίες των Podemos στην Ισπανία, οι προοπτικές του κόμματος της Μαρί Λεπέν στη Γαλλία και πολλά ακόμα σχετικά παραδείγματα αυτό δείχνουν. Μετά από έναν 19ο αιώνα απορροφημένο σε βικτωριανές ηθικές, τεχνολογικά επιτεύγματα και ρομαντικά οράματα, κι έναν 20ό τεμαχισμένο σε παγκόσμια μακελειά, στυγνούς ολοκληρωτισμούς και μεταπολεμική ευδαιμονία, ο 21ος δίνει την εικόνα μιας εκ νέου ανακάλυψης του κόσμου, με δάδα την Τεχνητή Νοημοσύνη. Όχι ως άλλος Αιώνας των Φώτων, δυστυχώς, αλλά ως αιώνας ευκαιριών του ημίφωτος. Ευκαιριών για τυχοδιώκτες που δεν χρειάζεται πια να είναι προικισμένοι σαν τον Καζανόβα, αφού η ευεπίφορη σε εξαπατήσεις αφέλεια των προσκολλημένων στην ευζωία τους αριστοκρατών του 18ου αιώνα περιήλθε σε ψηφοφόρους κοινοβουλίων. Ψηφοφόρους που θέλγονται από λαϊκιστικές ρητορείες, κορπορατιστικές εξεγέρσεις ή ρατσιστικές φοβίες και εκθύμως διαθέτουν τις ψήφους τους σε τυχοδιώκτες. Μέχρι να απολέσουν το δικαίωμα του ψηφίζειν, όταν οι λαϊκισμοί διαφόρων αποχρώσεων καταλήξουν σε μονοχρωματικούς φασισμούς. Αλλά, όπως ο Δον Χουάν ή Δον Ζουάν ή Ντον Τζιοβάνι, πρέπει πρώτα να το δούμε για να το πιστέψουμε. [1] Τίρσο ντε Μολίνα, Δον Χουάν Τενόριο, ο απατεώνας της Σεβίλλιας, μτφρ. Ιουλία Ιατρίδη, Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1972. [2] Κατάληξη αναμενόμενη για γραμμένο από ιερωμένο έργο, το οποίο όμως ενέπνευσε πάμπολλες διασκευές σε λιγότερο ευσεβείς δημιουργούς, από τον Μολιέρο ως τον λόρδο Βύρωνα ή τον Πούσκιν, όπως και τον Λορέντζο ντα Πόντε, λιμπρετίστα της όπερας Ντον Τζιοβάνι. [3] Casanova, Ιστορία της ζωής μου, επιλογή από τις ωραιότερες σελίδες των απομνημονευμάτων, μτφρ. Σοφία Διονυσοπούλου, Άγρα 2005. [4] Στα ελληνικά επίσης κυκλοφορεί το βιβλίο του Βενετία. Μια ιστορία της θάλασσας και της στεριάς (Historical Quest, 2024).

Ο αιώνας των τυχοδιωκτών

Σύνδεση