Οι βαθιές ρίζες της οικονομικής κρίσης στο Ιράν

Η οικονομικοπολιτική κατάσταση που κυριαρχεί στο Ιράν δεν ευνοεί καθόλου τη θεσμική ανάπτυξη και τις μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Η επιδεινούμενη οικονομική κρίση στο Ιράν αντανακλά βαθύτερες αδυναμίες στην οικονομικοπολιτική δομή της χώρας. Η οικονομική ζωή του Ιράν διακατέχεται από μια «μερκαντιλιστική νοοτροπία», με χαρακτηριστικά της τη βραχυπρόθεσμη προοπτική, την αδιαφάνεια και την έλλειψη λογοδοσίας – όπου η τελευταία καθορίζει και με τη σειρά της καθορίζεται από την απουσία ενός κράτους δικαίου. Μια τέτοιου είδους νοοτροπία δεν αποκλείει την ανάπτυξη βιομηχανίας αλλά καθορίζει το πλαίσιο εντός του οποίου μπορεί αυτή να αναπτυχθεί, καθώς η αναποτελεσματικότητα και η εκτεταμένη διαφθορά λειτουργούν αποτρεπτικά για κάθε μορφή ιδιωτικής επένδυσης. Η έλλειψη στρατηγικής σκέψης είναι πιο εμφανής εκεί όπου είναι και πιο καταστροφική: στην κρατική διαχείριση του περιβάλλοντος και των υδάτων. Το οικονομικοπολιτικό σύστημα[1] της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν εστιάζει στην αδιάκοπη εκμετάλλευση των πόρων, η οποία διαμορφώνει το σύστημα διακυβέρνησης και αντίστοιχα ενισχύεται από αυτό. Έχουμε λοιπόν εδώ ένα κατεξοχήν εξορυκτικό κράτος. Το εμπόριο χαλιών στο Ιράν –μια δραστηριότητα παραδοσιακή με βαθιές ρίζες στο παρελθόν– συμβολίζει τις ευρύτερες οικονομικές σχέσεις που ορίζουν και διαμορφώνουν την οικονομικοπολιτική κατάσταση της χώρας έως σήμερα. Για τη Δύση, τα περσικά χαλιά αποτελούσαν ανέκαθεν περιουσιακά στοιχεία υψηλής αξίας, αγαθά πολυτελείας και πάνω απ’ όλα σύμβολα κοινωνικού κύρους. Η δυτική φαντασία τα συνδέει με την περσική χλιδή, και παρ’ όλο που αυτό συνέβαινε πολύ πριν την επαφή της Δύσης με την Περσία, ήταν η Δύση και οι δυτικοί έμποροι τέχνης που καθιέρωσαν το «περσικό χαλί» ως αντικείμενο πόθου. Η στέψη του Σάχη Ρεζά, 1925. © Alamy / Visual Hellas Η εν λόγω νοοτροπία, που ουσιαστικά ταυτίζεται με το «παζάρι», την παραδοσιακή αγορά, έχει καταφέρει να διαποτίσει βαθιά την οικονομική και κατ’ επέκταση την πολιτική ζωή στο Ιράν, κάτι που αντανακλά τη σοβαρή επίδραση του «παζαριού» στο οικονομικοπολιτικό σύστημα της χώρας. Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οι οικονομικοί παράγοντες του παζαριού –η εμπορική κοινότητα γύρω από την οποία αναπτυσσόταν σε μεγάλο βαθμό η οικονομία της χώρας– ήταν από τους πρώτους που αντέδρασαν στην πρόκληση που έθεσε η Δύση τον 19ο αιώνα. Η βιομηχανική Δύση δεν έθεσε μόνο μια πολιτική και ιδεολογική πρόκληση, αλλά και μια άμεση οικονομική πρόκληση, καθώς το Ιράν εντάχθηκε, αν και διστακτικά, στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα που προέκυψε. Οι αναδυόμενες, ανταγωνιστικές αυτοκρατορικές δυνάμεις[2] της Ρωσίας και της Βρετανίας διεκδίκησαν μια σειρά εμπορικών προνομίων, με τα οποία πέτυχαν την ευκολότερη πρόσβαση των φθηνότερων προϊόντων τους στην ιρανική αγορά, και με την πάροδο του χρόνου επιδίωξαν να ελέγξουν τομείς της αγοράς. Η προσπάθεια ενός Βρετανού επιχειρηματία να πάρει τον έλεγχο της αγοράς καπνού οδήγησε στην περίφημη εξέγερση του 1891, που θεωρείται στιγμή «πολιτικής αφύπνισης». Η Εξέγερση του Καπνού[3], προάγγελος της Συνταγματικής Επανάστασης[4] του 1906 και της πολιτικής αναδιάταξης της χώρας προς τη σύγχρονη εποχή, έτεινε πάντα να επισκιάζει την παραδοσιακή αντίσταση στην αλλαγή που αντιπροσώπευε η εμπορική κοινότητα. Καθώς επιδίωκε τη λαϊκή κυριαρχία, δεν ήταν πάντα ξεκάθαρο αν θεωρούσε αναγκαίες τις όποιες αλλαγές στο οικονομικό σύστημα του Ιράν. Οι μελετητές της ιρανικής ανάπτυξης σχολιάζουν κυρίως την πολιτική αλλαγή, καθώς γνωρίζουν καλά ότι τα δεδομένα που απαιτούνται για μια οικονομική ανάλυση δεν υφίστανται. Τον 19ο αιώνα το Ιράν δεν ήταν γραφειοκρατικό κράτος επομένως τα αξιόπιστα αρχεία της οικονομικής δραστηριότητας, πέραν όσων συνέταξαν οι ξένοι διπλωμάτες, είναι από ελάχιστα έως ανύπαρκτα. Όταν ο Μαρξ και ο Ένγκελς[5] επιχείρησαν να διευρύνουν την κριτική τους στον καπιταλισμό πέραν των ορίων της Ευρώπης, βρέθηκαν σε αδιέξοδο λόγω έλλειψης δεδομένων. Ο Ένγκελς βρήκε αν μη τι άλλο την εκμάθηση της περσικής γλώσσας πολύ ευκολότερη από την εκμάθηση της αραβικής και ισχυρίστηκε ότι μέσα σε λίγες εβδομάδες μπορούσε να διαβάσει περσική ποίηση, όμως υπήρχαν ελάχιστα στοιχεία για να τεκμηριώσουν οι δυο στοχαστές τις οικονομικές τους θεωρίες. Κατά συνέπεια, το Ιράν θεωρείται «προκαπιταλιστικό» σε αυτή την περίοδο και μάλιστα εντάσσεται στην κάπως γενική περιγραφή του Μαρξ για τον «ασιατικό τρόπο παραγωγής», η οποία πρότεινε κάποιες ενδιαφέρουσες ιδέες για τη φύση του ανατολικού δεσποτισμού και την ατομικοποίηση της κοινωνίας από την οποία αυτός εξαρτιόταν. Ωστόσο, οι ακαδημαϊκοί θεωρούν τον «ασιατικό τρόπο παραγωγής» πολύ «γενική» κατηγορία, η οποία περικλείει μεγάλες περιοχές του πλανήτη που ο Μαρξ δεν μπορούσε να εξετάσει επαρκώς, όμως θεωρούσε ότι έπρεπε να καλύψει για λόγους πληρότητας της θεωρίας. Θα υποστηρίξω εδώ ότι μια καλύτερη προσέγγιση προκειμένου να κατανοήσουμε τη λειτουργία του παζαριού στο Ιράν είναι να εφαρμόσουμε μια από τις άλλες θεωρίες του Μαρξ για τις ρίζες του καπιταλισμού στις εμπορικές κοινότητες της πρώιμης σύγχρονης Ευρώπης: αυτό που ο ίδιος ορίζει ως «εμπορικό κεφάλαιο», αλλά το οποίο εγώ θα αναφέρω ως «μερκαντιλιστικό κεφάλαιο», θέλοντας να τονίσω ότι περιγράφει μια νοοτροπία και όχι μια κοινωνικοοικονομική ομάδα. Κάτι που είναι σημαντικό διότι αν το αντιληφθούμε ως νοοτροπία θα διαπιστώσουμε ότι δεν αφορά τον τρόπο σκέψης μίας μόνο ομάδας αλλά ότι στην πράξη εκτείνεται πολύ πέρα από την παραδοσιακή εμπορική κοινότητα –δηλαδή το παζάρι– και απλώνεται σε όλο το φάσμα του οικονομικοπολιτικού γίγνεσθαι στο Ιράν. Η ανάλυση του Μαρξ για το «εμπορικό κεφάλαιο» εμφανίζεται στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου, επομένως δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί, ακόμη και οι δηλωμένοι μαρξιστές, έχουν ασχοληθεί ελάχιστα μαζί του παρ’ όλο που δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη λειτουργία, τους κινδύνους και τις παγίδες της συγκεκριμένης μορφής συσσώρευσης κεφαλαίου. Ο Μαρξ αναζητώντας τις ρίζες της ανάπτυξης του καπιταλισμού βασίστηκε στο προγενέστερο έργο του Άνταμ Σμιθ[6], ο οποίος σημείωνε στο βιβλίο του, Ο πλούτος των εθνών, ότι: Οι κάτοικοι των εμπορικών πόλεων εισάγοντας προηγμένα βιομηχανικά προϊόντα και ακριβά αγαθά πολυτελείας από πλουσιότερες χώρες, έτρεφαν τη ματαιοδοξία των μεγάλων γαιοκτημόνων, οι οποίοι έσπευδαν να τα αγοράσουν δίνοντας ως αντάλλαγμα μεγάλες ποσότητες πρωτογενών προϊόντων των γαιών τους. Αντίστοιχα, σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης εκείνη την εποχή το εμπόριο συνίστατο κυρίως στην ανταλλαγή των πρωτογενών προϊόντων της κάθε περιοχής με τα βιομηχανικά προϊόντα πιο πολιτισμένων εθνών. … Όταν η προτίμηση προς τα προϊόντα αυτά αυξήθηκε τόσο ώστε να δημιουργεί σημαντική ζήτηση, οι έμποροι προκειμένου να μειώσουν τα μεταφορικά έξοδα προσπάθησαν φυσικά να ιδρύσουν αντίστοιχες βιομηχανίες στη δική τους χώρα. Η βασική διαφορά ανάμεσα στον καπιταλισμό που περιγράφεται παραπάνω και τον πλήρως ανεπτυγμένο καπιταλισμό ήταν ότι ο ένας χαρακτηριζόταν από το εμπόριο και το κέρδος που προέκυπτε από την ανταλλαγή, ενώ ο άλλος από την παραγωγή. Ο ένας χρειαζόταν μεταβλητότητα και είχε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, ο άλλος απαιτούσε σταθερότητα και επενδύσεις και αναγκαστικά είχε μακροπρόθεσμη προοπτική. Κατά τον Μαρξ, αυτός ο τελευταίος, ο βιομηχανικός καπιταλισμός, ήταν ο πραγματικά επαναστατικός τρόπος παραγωγής στον οποίο βασιζόταν η νεωτερικότητα. Ο εμπορικός ή μερκαντιλιστικός καπιταλισμός ήταν το παλαιότερο ιστορικό παράδειγμα της λειτουργίας του κεφαλαίου. Το κεφάλαιο αυτό προηγήθηκε του βιομηχανικού κεφαλαίου και υπήρξε προάγγελος της εμφάνισής του, όμως είναι σημαντικό να μην θεωρείται υποσύνολό του. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να συνυπάρχουν, αλλά ότι πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα, και παρατηρούμε ότι όπου κυριαρχεί το μερκαντιλιστικό κεφάλαιο αποτελεί εμπόδιο στην εμφάνιση του βιομηχανικού καπιταλισμού, ενώ αντίστροφα η παρουσία του είναι μικρότερη όπου κυριαρχεί ο τελευταίος. Επιπλέον, ενώ υπάρχει παραγωγή και μεταποίηση στα μερκαντιλιστικά καπιταλιστικά συστήματα, αυτές οφείλονται στο ότι οι έμποροι επιδιώκουν να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους δραστηριοποιούμενοι στον τομέα της παραγωγής – από την οπτική γωνία όμως του εμπόρου και όχι του παραγωγού. Και πάλι, αυτό που έχει σημασία είναι η νοοτροπία. Αντίστοιχα, ο βιομηχανικός καπιταλισμός προάγει μεν το εμπόριο, αλλά εκκινώντας από την μεταποιητική παραγωγή που αποτελεί τη βάση για την επέκταση του εμπορίου. Ο μερκαντιλιστικός καπιταλισμός χρειάζεται ελάχιστα θεσμικά όργανα ή δομές για να λειτουργήσει. Σύμφωνα με τον Μαρξ: Δεδομένου ότι το εμπορικό κεφάλαιο είναι αυτό που κυκλοφορεί στην αγορά και η αποκλειστική λειτουργία του είναι να εξυπηρετεί την ανταλλαγή αγαθών, δεν απαιτεί άλλες προϋποθέσεις για την ύπαρξή του –εκτός από τις μη ανεπτυγμένες μορφές που προκύπτουν από το ανταλλακτικό εμπόριο– πέραν των απαραίτητων για την απλή κυκλοφορία των αγαθών και του χρήματος. Και μάλλον, θα λέγαμε, το τελευταίο αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξή του. Αυτό είναι σημαντικό διότι παρ’ όλο που το μερκαντιλιστικό κεφάλαιο λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης δεν απαιτεί την ύπαρξη νόμων ούτε διαφάνειας. Απαιτεί μόνο ένα προσωπικό δίκτυο και κυκλοφορία –όσο ταχύτερη τόσο καλύτερα– και πρόσβαση σε αγαθά, ιδανικά την προώθηση προηγμένων αγαθών σε μια υπανάπτυκτη οικονομία σε αντάλλαγμα για πρώτες ύλες. Η αναφορά του Σμιθ στην εισαγωγή αγαθών πολυτελείας από τους «μεγάλους γαιοκτήμονες» σε αντάλλαγμα για τα «πρωτογενή προϊόντα» των γαιών τους, περιγράφει εξαιρετικά το εμπόριο πολυτελών εισαγόμενων ειδών σε αντάλλαγμα για πετρέλαιο, χαρακτηριστικό της οικονομίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ο Μαρξ δεν εξηγεί ποτέ πώς γίνεται η μετάβαση από τον μερκαντιλιστικό καπιταλισμό στον βιομηχανικό καπιταλισμό. Ο πρώτος αποτελεί προϋπόθεση για τον δεύτερο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εξελίσσεται αυτόματα προς αυτή την κατεύθυνση, ενώ μάλιστα τείνει να τον εμποδίζει. Η υπόθεση είναι ότι οι πολιτικοί παράγοντες παίζουν καταλυτικό ρόλο στην αλλαγή του τρόπου παραγωγής και όταν οι πολιτικές συνθήκες δεν είναι κατάλληλες το μερκαντιλιστικό σύστημα παραμένει ως έχει. Αυτό επιδεινώνει «την κατάσταση των άμεσων παραγωγών, τους μετατρέπει σε απλούς μισθωτούς εργάτες και προλετάριους σε συνθήκες χειρότερες από αυτές που επικρατούν όταν τον έλεγχο έχει το κεφάλαιο, και οικειοποιείται την υπεραξία της εργασίας τους με βάση τον παλιό τρόπο παραγωγής». Ο Γουίλιαμ Νοξ Ντ’Άρσι. Από αυτή την οπτική γωνία, η αντίσταση που προέβαλαν οι εμπορικές κοινότητες στην οικονομική διείσδυση της Δύσης τον 19ο αιώνα μπορεί να θεωρηθεί περισσότερο αντιδραστική παρά προοδευτική. Ουσιαστικά ήταν μια προσπάθεια να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους και όχι μια εθνικιστική αντίσταση στην αυτοκρατορική διείσδυση, όπως συχνά παρουσιάζεται σήμερα. Οι Ιρανοί πολιτικοί, που μετά την αποτυχία τους να πείσουν τον Σάχη για τα πλεονεκτήματα της πολιτικής μεταρρύθμισης αναζήτησαν την αλλαγή μέσω της οικονομικής οδού, προσκαλώντας ξένους επιχειρηματικούς ομίλους και προσφέροντας ως δέλεαρ γενναιόδωρες παραχωρήσεις, ίσως προσέγγιζαν πιο δημιουργικά τη μεταρρύθμιση από ό,τι φαίνεται ιστορικά εκ των υστέρων. Πρέπει ωστόσο να παραδεχθούμε ότι η κυριαρχία της μερκαντιλιστικής νοοτροπίας είχε επιζήμια αποτελέσματα και για τους Δυτικούς. Η παραχώρηση των δικαιωμάτων εκμετάλλευσης του καπνού το 1890, στην οποία αντιστάθηκε με επιτυχία μια συμμαχία αποτελούμενη από εμπόρους των παζαριών, κληρικούς και διανοούμενους, δεν ήταν μια ενέργεια που έγινε στο πλαίσιο του βιομηχανικού καπιταλισμού, αλλά μια καθαρά εμπορική παραχώρηση. Η Συνταγματική Επανάσταση[7] του 1906 ήταν το πρώτο σοβαρό βήμα προς τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής στο Ιράν, ένα νέο πλαίσιο αναφοράς όπου θα μπορούσε να αναπτυχθεί ο βιομηχανικός καπιταλισμός. Στην πραγματικότητα η απουσία θεσμών εμπόδισε την πρόοδο και καταδίκασε κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού της χώρας, η οποία μπήκε ασθμαίνοντας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με μια κεντρική κυβέρνηση ανίκανη να κυβερνήσει. Η μόνη σημαντική βιομηχανία που ανέπτυξε η χώρα δημιουργήθηκε με αφορμή την παραχώρηση δικαιωμάτων για το πετρέλαιο στον βρετανικής καταγωγής Αυστραλό επιχειρηματία Γουίλιαμ Νοξ Ντ’Άρσι[8] το 1901. Εντέλει, μετά από πολυετή αγωνία, το πετρέλαιο ανακαλύφθηκε στο νοτιοδυτικό Ιράν το 1908. Παρά τη φήμη που απέκτησε με την πάροδο του χρόνου η Αγγλο-Περσική Εταιρεία Πετρελαίου (Anglo-Persian Oil Company, APOC, η οποία το 1935 μετονομάστηκε σε Anglo-Iranian Oil Company, AIOC), τα πρώτα της βήματα δεν ήταν ευοίωνα. Παρ’ όλο που ο Ουίνστον Τσώρτσιλ[9] αντιλαμβανόταν, ως Πρώτος Λόρδος του Ναυαρχείου, τη σημασία του πετρελαίου, η επίδραση της νέας βιομηχανίας στο Ιράν δεν έγινε αισθητή παρά μόνο μετά τον τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Συνταγματική Επανάσταση είχε ήδη δώσει τη θέση της σε μια νέα φάση αυταρχισμού –«πεφωτισμένου δεσποτισμού»– όπως το έβλεπε η μεγάλη μάζα των υποστηρικτών του Ρεζά Χαν που ίδρυσε τη νέα δυναστεία Παχλαβί το 1925 ως Ρεζά Σαχ. Οι εκσυγχρονιστικές βλέψεις του συνταγματικού κινήματος θα προωθούνταν από έναν αυτοκράτορα που θα αδιαφορούσε για τις όποιες διαφωνίες και θα επέβαλε την αλλαγή. Ωστόσο, αν και έγιναν σημαντικές αλλαγές στη δομή του νέου κράτους, δεν κατάφερε να προσφέρει ένα συνεκτικό νομικό πλαίσιο για την ανάπτυξη της βιομηχανίας. Η λιγοστή βιομηχανία που αναπτύχθηκε ήταν κρατική και μέχρι τη δεκαετία του 1930 ο μεγαλύτερος βιομηχανικός όμιλος της χώρας παρέμενε, κατά κάποιο τρόπο, η AIOC. Παρά την κακή φήμη που απέκτησε στη συνέχεια, η AIOC μεταμόρφωσε το βιομηχανικό τοπίο του Ιράν, επιδρώντας καταλυτικά στην εργασιακή κουλτούρα, και δημιούργησε την πρώτη «εργατική τάξη» της χώρας, κάτι που έγινε συγχρόνως με την εμφάνιση νέων πολιτικών θεωριών όπως ο κομμουνισμός. Το 1929 η AIOC απασχολούσε 15.245 άτομα, αριθμός που τριπλασιάστηκε σε περίπου 55.000 το 1949. Η ανάπτυξη της εταιρείας ήταν τόσο ραγδαία ώστε αναγκάστηκε να εισάγει εργατικό δυναμικό από την ινδική υποήπειρο[10] για να καλύψει την έλλειψη αξιόπιστου εργατικού δυναμικού στο Ιράν. Αυτό το είδος ανάπτυξης επιταχύνθηκε υπό την ηγεσία του γιου του Ρεζά Σαχ, Μοχάμεντ Ρεζά Σαχ (1941-79). Επίσης, μαζί με την ανάπτυξη του κράτους, που είχε ξεκινήσει υπό τον Ρεζά Σαχ, ήρθε η ανάπτυξη του νομικού συστήματος, όμως αυτό εξυπηρετούσε το ίδιο το κράτος και δεν κατάφερε να δημιουργήσει περιβάλλον ευνοϊκό για την ελεύθερη αγορά και την εκβιομηχάνιση του ιδιωτικού τομέα. Η εκβιομηχάνιση της χώρας ήταν κρατικά καθοδηγούμενη και το κράτος ταυτιζόταν με το πρόσωπο του Σάχη. Το αποτέλεσμα ήταν ότι το κράτος παρέμενε ευάλωτο, αδιαφανές και εξαρτημένο από την εξουσία και τη δύναμη του ηγεμόνα. Τίποτα από τα παραπάνω δεν δημιουργούσε πρόσφορο έδαφος για μακροπρόθεσμο βιομηχανικό σχεδιασμό, παρά μόνο εάν τον υποκινούσαν και τον έθεταν σε εφαρμογή τα ανώτατα κλιμάκια, τα δε κίνητρα για να αλλάξει η κυρίαρχη μερκαντιλιστική νοοτροπία ήταν ελάχιστα. Με πλήρη επίγνωση της εγγενούς αστάθειας της πολιτικής κατάστασης, ο κυρίαρχος τρόπος συσσώρευσης κεφαλαίου παρέμεινε μερκαντιλιστικός – η απόκτηση κεφαλαίου συνεχίστηκε μέσω του εμπορίου, όπου γινόταν με μεγάλη ταχύτητα και ελάχιστη διαφάνεια. Εντάθηκε δε μετά το 1973, όταν η εκθετική αύξηση της τιμής του πετρελαίου[11] εξασφάλισε στο Ιράν τεράστια ρευστότητα. Καθώς οι δυνατότητες βιομηχανικής παραγωγής ήταν περιορισμένες, μεγάλο μέρος του νέου κεφαλαίου διοχετεύθηκε στην αγορά βιομηχανικών προϊόντων από το εξωτερικό και στην ανάπτυξη μιας –με μαρξιστικούς όρους– «μεταπρατικής αστικής τάξης», με πολιτικές διασυνδέσεις και διαρκώς αυξανόμενο πλούτο. Οι έμποροι του παραδοσιακού παζαριού που υποστήριξαν το κράτος του Παχλαβί αποκόμισαν μεγάλα οφέλη. Πολλοί άλλοι που αποκλείστηκαν από αυτή την ευημερία, όπως και πολλοί απλοί Ιρανοί, έμειναν να παρακολουθούν με ζήλια (και αποστροφή) την έκρηξη της διαφθοράς και τον πληθωρισμό που ακολούθησε. Πολλοί εντυπωσιάστηκαν από τη δύναμη του νέου ιρανικού κράτους, που θεωρούνταν η Ιαπωνία της Μέσης Ανατολής, όμως λίγοι μπήκαν στον κόπο να μελετήσουν τι συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια. Μια καλή αναλογία προσφέρει η Ισπανία των Αψβούργων[12], η «υπερδύναμη» της πρώιμης σύγχρονης Ευρώπης, όπου το ασήμι του Νέου Κόσμου έρεε με τεράστια ευκολία προς και από τη χώρα, ώσπου εντέλει η «δύναμή» της αποδείχθηκε υπερβολικά εφήμερη. Η τύχη του Ιράν ήταν, σε πολλά επίπεδα, πολύ χειρότερη. Στη δεκαετία του 1970 ο Σάχης, πλέοντας μέσα στα πλούτη από το πετρέλαιο, αποφάσισε να καταπολεμήσει τη μερκαντιλιστική νοοτροπία, όχι αλλάζοντας το πολιτικό πλαίσιο –κάτι που θα μπορούσε να κάνει πολύ πιο εύκολα από ό,τι οι προκάτοχοί του, δεδομένης της συνολικής του εικόνας– αλλά μέσω της φυσικής επιβολής. Η προσπάθειά του, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, να αλλάξει τη φυσική μορφή του παζαριού είχε περισσότερο να κάνει με την αισθητική παρά με τη νοοτροπία (αν και υπήρχε η αίσθηση ότι το ένα θα οδηγούσε αναπόφευκτα στο άλλο, όπως με τους κώδικες ενδυμασίας του πατέρα του). Εντέλει οι οικονομικοί παράγοντες του παζαριού εξεγέρθηκαν, μαζί με πολλά άλλα τμήματα της ιρανικής κοινωνίας, με αποτέλεσμα να υποχωρήσουν σε μεγάλο βαθμό οι παραδοσιακοί κανόνες, που ναι μεν η βιβλιογραφία ταυτίζει με την κυριαρχία του κλήρου όμως υποκινούνταν από τους οικονομικούς παράγοντες του παζαριού και τη μερκαντιλιστική νοοτροπία που εκείνοι υπερασπίζονταν. Η μικρή πρόοδος που είχε επιτύχει ο Σάχης εγκαταλείφθηκε και –για να παραφράσουμε τον Μαρξ– το εμπόριο επέστρεψε θριαμβευτικά και κυριάρχησε επί της βιομηχανίας. Τα μέλη της παραδοσιακής εμπορικής κοινότητας όχι μόνο ανέλαβαν τον έλεγχο των κρατικών βιομηχανιών, αλλά κατέλαβαν το κενό το οποίο είχε αφήσει μεγάλο μέρος της «αστικής τάξης» που είχε πλέον εγκαταλείψει τη χώρα. Το αίτημα για ένα ισλαμικό σύστημα διακυβέρνησης με περιορισμό της φορολογίας και των κρατικών παρεμβάσεων σύντομα σκόνταψε στα πρακτικά προβλήματα της λειτουργίας ενός σύγχρονου κράτους, όμως αυτό που προέκυψε ήταν ο χειρότερος τύπος υβριδικού οικονομικοπολιτικού συστήματος, όπου μια επαναστατική τάξη με εμπειρία στον παραδοσιακό μερκαντιλιστικό καπιταλισμό απέφευγε τις επενδύσεις προωθώντας τη συστηματική εξόρυξη των πόρων. Ένας συνδυασμός μερκαντιλιστικού καπιταλισμού με αυταρχισμό, ενισχυόμενος από μια επαναστατική –και συχνά παρανοϊκή– ιδεολογία[13]. Όπως επισημαίνει ο Μαρξ: «Το εμπορικό κεφάλαιο όπου κατέχει κυρίαρχη θέση λειτουργεί ληστρικά και η ανάπτυξή του στα εμπορικά έθνη, τόσο στο παρελθόν όσο και στη σύγχρονη εποχή, συνδέεται πάντα άμεσα με τη λεηλασία, την πειρατεία, τις απαγωγές, τη δουλεία και την αποικιακή κατάκτηση». Αυτό που πρέπει να σημειωθεί εδώ είναι ότι τα παραπάνω συνέβαιναν στο Ιράν πριν βγουν από τα σύνορά του. Η λεηλασία, η πειρατεία και οι απαγωγές (η κατοχή ομήρων), καθώς και η αποικιοποίηση του νου, συνέβαιναν στο πολιτικό σώμα του Ιράν πριν αυτό διευρύνει την επιρροή του προς τις άλλες χώρες. Αυτή η οικονομικοπολιτική κατάσταση εδραιώθηκε και πάλι κατά την προεδρία του Χασεμί Ραφσαντζανί[14] (1989-1997), του κατεξοχήν μερκαντιλιστή προέδρου και αυτοαποκαλούμενου «στρατηγού της ανασυγκρότησης», ο οποίος επιχείρησε να διαμορφώσει τη μεταπολεμική Ισλαμική Δημοκρατία κατά τα δικά του πρότυπα. Οργισμένοι από την άρνηση του Ιράν να απελευθερώσει τους 50 Αμερικανούς ομήρους της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Τεχεράνη, Αμερικανοί και Καναδοί φοιτητές διαδηλώνουν μπροστά από τον Λευκό Οίκο στην Ουάσιγκτον, στις 26 Δεκεμβρίου 1979. © Len Hawley / CNP / Alamy / Visual Hellas Θέλοντας να διατηρήσει τον πολιτικό έλεγχο στο πρόσωπό του και στην ευρύτερη επανάσταση, ο Ραφσαντζανί απέτυχε όπως οι προκάτοχοί του να λάβει τα αναγκαία μέτρα για την αλλαγή της οικονομικοπολιτικής κατάστασης φοβούμενος μήπως χάσει την εξουσία – μια φυσική και αναπόφευκτη συνέπεια της διαφάνειας, της λογοδοσίας και του κράτους δικαίου, που είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για τις επενδύσεις και την εκβιομηχάνιση αλλά αποτελούν κατάρα για την μερκαντιλιστική νοοτροπία. Οι οικονομικοί παράγοντες που εκπροσωπούσαν την τελευταία συνωμότησαν ώστε να αποτρέψουν την αναδιάρθρωση του οικονομικοπολιτικού συστήματος της χώρας. Μια άμεση συνέπεια για τον Ραφσαντζανί και τους διαδόχους του ήταν ότι απέτυχαν να εξασφαλίσουν οποιαδήποτε μορφή σοβαρής επένδυσης είτε από Ιρανούς είτε από ξένες εταιρείες, που αντιμετώπιζαν το αδιαφανές περιβάλλον με δέος. Όπως μου είχε πει κάποτε ένας ξένος επιχειρηματίας, γιατί να επενδύσουμε εμείς όταν δεν επενδύουν οι ίδιοι οι Ιρανοί; Κάθε επένδυση στρατηγικής φύσης γινόταν συνήθως από το κράτος, κάτι που φυσικά ενίσχυε περαιτέρω τον κρατικό τομέα έναντι του ιδιωτικού τομέα που βρισκόταν σε εμβρυακό στάδιο. Η ιδέα ότι μια πετρελαϊκή εταιρεία μπορούσε να έχει τέτοιο μέγεθος που να της επιτρέπει να ξεπερνά τα προβλήματα καταρρίφθηκε, όχι μόνο επειδή ήταν δύσκολο να δραστηριοποιείται κάποιος στην ιρανική οικονομία αλλά και εξαιτίας των κυρώσεων. Βεβαίως οι διεθνείς κυρώσεις δεν αποτελούσαν την αιτία των οικονομικών προβλημάτων του Ιράν (πολλοί Ιρανοί σημειώνουν ότι οι «εσωτερικές» κυρώσεις –η γραφειοκρατία και η διαφθορά– είναι πολύ χειρότερες), όμως τα όξυναν και δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι όσοι επωφελούνται περισσότερο από την ετερογενή και αδιαφανή οικονομικοπολιτική κατάσταση της χώρας υποστηρίζουν τη συνέχιση των κυρώσεων. Επιπλέον οι κυρώσεις επιτρέπουν, αν μη τι άλλο, τη μετακύλιση της ευθύνης σε άλλους. Τα προβλήματα είναι πολύ σοβαρότερα. Η μερκαντιλιστική νοοτροπία καθιστά την ένταξη του Ιράν στην παγκόσμια οικονομία σαφώς πιο προβληματική. Και αυτό συμβαίνει διότι διαφέρει όχι μόνο η στάση του απέναντι στη συσσώρευση κεφαλαίου αλλά και η γλώσσα που χρησιμοποιεί. Κάτι που φάνηκε καθαρά κατά τη σχετικά ευημερούσα, υπό την προεδρία του Ραφσαντζανί, δεκαετία του 1990, όταν προωθούνταν η συνεργασία με τον έξω κόσμο με το σκεπτικό ότι θα βοηθούσε τις εξαγωγές του Ιράν. Το γεγονός ότι το Ιράν απέφευγε να υπογράψει πρότυπα και συμβάσεις (όπως αυτά που προωθούνται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου) ενδεχομένως εμπόδισε τη «διείσδυση» της Δύσης στην ιρανική οικονομία, αλλά συγχρόνως στέρησε από το Ιράν τη δυνατότητα να πραγματοποιεί πωλήσεις στο εξωτερικό. Το πώς κατάφερνε το Ιράν να χάνει ευκαιρίες στις διεθνείς αγορές μπορούμε να δούμε πολύ καθαρά στον τομέα των παραδοσιακών χαλιών του. Οι έμποροι χαλιών του Ιράν ασκούσαν τη δραστηριότητά τους με εμπορική και όχι βιομηχανική νοοτροπία, αρκούμενοι στην πεποίθηση ότι το εμπορικό όνομα που είχε χτίσει το προϊόν τους ήταν ασφαλές (οι έμποροι χαλιών του Ιράν, αντίθετα με τους Τούρκους συναδέλφους τους, σπάνια διαπραγματεύονταν τις τιμές). Τα προϊόντα τους ήταν είδη πολυτελείας υφασμένα στο χέρι από χωρικούς που ζούσαν σε άθλιες συνθήκες, χωρίς δικαιώματα και χωρίς προοπτική να ωφεληθούν οικονομικά από τις χειροποίητες δημιουργίες τους. Καθώς αυξανόταν η ζήτηση, αυξανόταν και το ποσοστό κέρδους, και οι έμποροι χαλιών κατάφερναν να αποκομίζουν εντυπωσιακά κέρδη από προϊόντα που είχαν αγοράσει σε τιμή πολύ χαμηλότερη από εκείνη στην οποία τα πωλούσαν. Ο Μαρξ περιγράφει πολύ ωραία αυτό που συμβαίνει στο Ιράν, όπου τα δικαιώματα των παραδοσιακών εργατών είναι ουσιαστικά ανύπαρκτα: «Όσο το εμπορικό κεφάλαιο βοηθά την ανταλλαγή προϊόντων μεταξύ υπανάπτυκτων κοινωνιών, το εμπορικό κέρδος φαίνεται αφενός ότι εξασφαλίζει υπεροχή στις διαπραγματεύσεις και προβάδισμα με δόλιο τρόπο, και αφετέρου ότι σε μεγάλο βαθμό πηγάζει από τα παραπάνω». Σε μικροοικονομικό επίπεδο, πρόκειται για την εκμεταλλευτική οικονομία ενός εξορυκτικού κράτους. Το ενδιαφέρον στοιχείο σε αυτή την αγορά, όπως αναφέρω παραπάνω, ήταν ότι είχε εδραιωθεί από τους δυτικούς εμπόρους τέχνης και όχι από τους ίδιους τους εμπόρους χαλιών, οι οποίοι ένιωθαν όλο και πιο εφησυχασμένοι. Όταν μετά από μια δεκαετία επαναστάσεων και πολέμων οι έμποροι χαλιών του Ιράν προσπάθησαν να επανενταχθούν στη διεθνή αγορά, συνάντησαν ένα πολύ δύσκολο περιβάλλον. Όχι μόνο η Δύση δεν ήταν πλέον κλειστή αγορά (captive market) αλλά είχε καταστραφεί και ο τουρισμός. Ακόμα χειρότερο όμως ήταν το γεγονός ότι είχαν διεισδύσει άλλοι στην αγορά τους. Η αγορά των χειροποίητων πολυτελών χαλιών συνέχιζε να υφίσταται, όμως δεν ήταν πια μαζική αγορά και όσο παλαιότερο ήταν το χαλί τόσο ανέβαινε η αξία του. Το προβάδισμα είχαν τώρα τα χαλιά μηχανής κυρίως από την Ινδία και την Κίνα, και οι Ιρανοί βρέθηκαν να προσπαθούν απεγνωσμένα να τους ακολουθήσουν, όμως η νοοτροπία και η στάση τους σε ό,τι αφορά το εμπόριο δεν τους το επέτρεπε. Ακόμα και όταν οι οικονομικοί παράγοντες του παραδοσιακού παζαριού ζήτησαν εντέλει βοήθεια από την κυβέρνηση, βρήκαν απέναντί τους έναν τρόπο σκέψης που αντανακλούσε τη δική τους στάση και τον δικό τους εφησυχασμό. Το αξιοσημείωτο στο οικονομικοπολιτικό σύστημα του Ιράν είναι ότι πρόκειται για ένα παραδοσιακό, προ-νεωτερικό σύστημα το οποίο προσπαθεί να διαχειριστεί τις σχέσεις του με ένα παγκόσμιο σύστημα που έχει εξελιχθεί. Η πεποίθηση ότι οι διεθνείς αγορές περιμένουν την επιστροφή του Ιράν είναι πολύ διαδεδομένη στις επαναστατικές ελίτ και επιβεβαιώθηκε το 2016 με τις χιμαιρικές ιδέες του Ρουχανί ότι οι άλλες αεροπορικές εταιρείες θα έκαναν στην άκρη για να επιτρέψουν στην Iran Air να επαναφέρει τα παραδοσιακά της δρομολόγια. Κάποια σημαντικά βήματα είχαν γίνει την εποχή του Παχλαβί, όμως δεν αρκούσαν για να αποτρέψουν τη συρρίκνωση των παραδοσιακών κλάδων μετά την επανάσταση. Η μερκαντιλιστική νοοτροπία –βραχυπρόθεσμη, αδιαφανής και χωρίς λογοδοσία– έχει μολύνει μεγάλο μέρος της οικονομικοπολιτικής κατάστασης του Ιράν. Ενισχύεται από την επαναστατική ιδεολογία και από ένα αυταρχικό καθεστώς που χάνει τη δύναμη του[15], τα οποία ενισχύει με τη σειρά της. Η πλούσια κληρονομιά του Ιράν και τα σταθερά (αν και πλέον μειωμένα) πετρελαϊκά έσοδα γέννησαν αισθήματα ασφάλειας και εφησυχασμού, και το κράτος κρύβεται πίσω από την εχθρότητα της Δύσης και τις κυρώσεις (για τις οποίες ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό το ίδιο) για να δικαιολογήσει οποιαδήποτε σοβαρή προσπάθεια αντιμετώπισης του προβλήματος. Πολλοί Ιρανοί οικονομολόγοι αντιλαμβάνονται το μέγεθος του προβλήματος και γνωρίζουν επίσης ότι το Ιράν αντιμετωπίζει ένα σοβιετικό δίλημμα[16]. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις –πολιτικές και οικονομικές– είναι απαραίτητες για να μπορέσει το Ιράν να αξιοποιήσει το δυναμικό του, όμως η σκληρή πραγματικότητα δείχνει ότι όσο μειώνεται η λαϊκή νομιμοποίηση, το πρώτο θύμα θα είναι η επανάσταση και η «μερκαντιλιστική αστική» δημοκρατία που δημιούργησε. © 2026 Ali Ansari / Engelsberg Ideas — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη Το άρθρο του Ali Ansari “The deep roots of Iran’s economic crisis” δημοσιεύθηκε στο Engelsberg Ideas στις 7 Ιανουαρίου 2026. [1] Kasra Aarabi and Saeid Golkar, “Iran’s new age of revolutions”, Engelsberg Ideas, 6 Ιανουαρίου 2025. [2] Jonathan Parry, “Dancing the Mazurka”, London Review of Books, 17 Απριλίου 2025. [3] Λαϊκή διαμαρτυρία στο Ιράν (1891-92) ενάντια στην απόφαση του Σάχη να παραχωρήσει στους Βρετανούς το μονοπώλιο στην πώληση και εξαγωγή καπνού. Το κάπνισμα απαγορεύτηκε, τα παζάρια έκλεισαν και πραγματοποιήθηκαν απεργίες και διαδηλώσεις. Ο εκπρόσωπος των ουλεμάδων Αγιατολάχ Χασάν αλ-Σιραζί εξέδωσε φετφά κατά του καπνίσματος. Τα τζαμιά προσέφεραν καταφύγιο στους διαδηλωτές και λειτούργησαν ως κέντρα πολιτικής οργάνωσης. Οι διαμαρτυρίες δημιούργησαν ένα προηγούμενο συνεργασίας μεταξύ των ουλεμάδων και των εμπόρων με σκοπό τον περιορισμό της εξουσίας του Σάχη. (Σημ. ARB). [4] Βλ. σχετικά, ομιλία του Αλί Ανσαρί με τίτλο “Iran’s Constitutional Revolution of 1906”, Gresham College, 17 Οκτωβρίου 2023. [5] Niall Ferguson, “Capitalism, Socialism and Democracy revisited”, Engelsberg Ideas, 8 Σεπτεμβρίου 2023. [6] Emma Rothschild, “Adam Smith: the first anti-capitalist?”, Engelsberg Ideas, 24 Αυγούστου 2020. [7] Ομιλία του Αλί Ανσαρί, ό.π. [8] William Knox D’Arcy (1849-1917), επιχειρηματίας στον τομέα των ορυχείων και του πετρελαίου, ο οποίος μετέτρεψε την περιοχή του Ιράν σε πεδίο διαρκούς γεωπολιτικού ενδιαφέροντος. Σε νεαρή ηλικία ο Ντ’Άρσι μετανάστευσε με τον πατέρα του στο Κουίνσλαντ της Αυστραλίας, όπου δημιούργησε μια τεράστια περιουσία στα χρυσωρυχεία του Μάουντ Μόργκαν. Επέστρεψε στο Λονδίνο και το 1901, με τη συνδρομή της βρετανικής κυβέρνησης, εξασφάλισε μια εξηκονταετή σύμβαση παραχώρησης για την εξόρυξη πετρελαίου στο Ιράν σε μια περιοχή με έκταση άνω των 500.000 τετραγωνικών μιλίων. Το πρώτο αξιόλογο κοίτασμα ανακαλύφθηκε το 1908 στο νοτιοδυτικό Ιράν και οδήγησε στην ίδρυση της Αγγλο-Περσικής Εταιρείας Πετρελαίου το 1909. Πηγή: Encyclopaedia Britannica. (Σημ. ARB). [9] Patrick Porter, “Winston Churchill, arch-pragmatist”, Engelsberg Ideas, 29 Νοεμβρίου 2022. [10] Ved Shinde, “The imperial past of Indian geopolitics”, Engelsberg Ideas, 20 Οκτωβρίου 2025. [11] Ali Ansari, “The price of Iran’s nuclear prestige”, Engelsberg Ideas, 10 Ιουνίου 2025. [12] Luka Ivan Jukic, “The Habsburg world we have lost”, Engelsberg Ideas, 9 Ιουλίου 2024. [13] Kasra Aarabi and Saeid Golkar, “Inside the mind of Iran’s Revolutionary Guard”, Engelsberg Ideas, 17 Νοεμβρίου 2025. [14] Haleh Esfandiari and Shaul Bakhash, “The Long Career of Ali Akbar Hashemi Rafsanjani”, Wilson Center, 10 Ιανουαρίου 2017. [15] Roham Alvandi, “How Iranians paid the price for Ali Khamenei’s hubris”, Engelsberg Ideas, 27 Ιουνίου 2025. [16] Rodric Braithwaite, “The true sources of Soviet conduct”, Engelsberg Ideas, 1 Ιουλίου 2024.

Οι βαθιές ρίζες της οικονομικής κρίσης στο Ιράν

Σύνδεση