Ο Ντοστογιέφσκυ και η Ρωσική Τρομοκρατία

Κι ούτε η τελική έκβαση των ηθικών μόχθων του Ντοστογιέφσκυ ήταν ιδιαίτερα επιτυχής. Μετά από έναν εξαιρετικά βίαιο αγώνα να συμβιβάσει τα ενστικτώδη αιτήματα της ατομικότητας με τις αξιώσεις της κοινότητας κατέληξε στην οπισθοδρομική κατάσταση της υποταγής τόσο στην επίγεια όσο και στην πνευματική εξουσία, στη λατρεία τόσο του Τσάρου όσο και του Θεού των Χριστιανών, και σε έναν στενόμυαλο ρωσικό εθνικισμό – μια κατάσταση που κατώτερες διάνοιες είχαν επιτύχει με πολύ μικρότερο κόπο. Τούτο είναι το ασθενές σημείο εκείνης της μεγάλης προσωπικότητας. Ο Ντοστογιέφσκυ πέταξε την ευκαιρία να γίνει δάσκαλος και ελευθερωτής της ανθρωπότητας και ταυτίσθηκε με τους δεσμοφύλακές της. Το μέλλον του ανθρώπινου πολιτισμού δεν θα έχει λόγο να τον ευγνωμονεί. Ζίγκμουντ Φρώυντ, Ο Ντοστογιέφσκυ και η πατροκτονία 1. Αναγνώσεις του Ντοστογιέφσκυ Το έργο του Ντοστογιέφσκυ διαβάζεται σε τρία επίπεδα. Πρώτον, ως ένα αισθητικό δημιούργημα. Εδώ η συμβατική σοφία είναι ότι πρόκειται για πρώτου μεγέθους επίτευγμα. Θα είχε ενδιαφέρον να μελετηθούν οι τελευταίες προσεγγίσεις της λογοτεχνικής κριτικής για να διαπιστωθεί κατά πόσον η παραδεδομένη ετυμηγορία παραμένει ακλόνητη. Δεν είναι αυτός ο σκοπός μας εδώ. Σημειώνουμε ότι έχουν υπάρξει αποκλίνουσες προσεγγίσεις. Ο Ναμπόκωφ είχε παρατηρήσει αισθητικά ελλείμματα. Αναφερόταν, κατ’ αρχάς, στον «συναισθηματικό εξτρεμισμό» των προσώπων του Ντοστογιέφσκυ, που καθ’ έξιν εκτρέπονται σε εκρήξεις πάθους, στην κατωφέρεια που οδηγεί στην διανοητική κατάρρευση. Υπογραμμίζει κατόπιν ότι οι χαρακτήρες παρουσιάζονται οριστικώς διαμορφωμένοι από την πρώτη στιγμή, χωρίς να εξελίσσονται μέσα από την δράση.[1] Πρόκειται μάλλον για ομιλούσες ιδέες. Ο Ρασκόλνικωφ του Εγκλήματος είναι η νιτσεϊκή «βούληση για ισχύ», ο Κυρίλλωβ των Δαιμόνων είναι ο «άνθρωπος-θεός» του Φώυερμπαχ. Αλλά πόσο ανθρώπινα εύλογη είναι η μεταποίηση ενός ζωντανού προσώπου σε ενσάρκωση μιας απόλυτης ιδέας; Υπάρχει τέτοια ανθρώπινη ανάγκη ή ροπή; Πώς άραγε γίνεται κανείς «η επανάσταση», όπως ο Πιοτρ Βερχοβένσκυ, ή η «αγάπη του Χριστού», όπως ο Αλιόσα στους Καραμαζώφ; Έχει καν νόημα να τίθεται τέτοιο ερώτημα; Έχει δυστυχώς (θα απαντούσα προτρέχοντας) μέσα στον μυστικιστικό ζόφο της Ρωσίας, όπου τόσο η ολοκληρωτική εξουσία όσο και οι εχθροί της είναι παραδομένοι στην ζήτηση ενός θεόπεμπτου Οδηγητή. Τονίζει, τέλος, ο Ναμπόκωφ, όπως και ο Φρώυντ, την έφεση του συγγραφέα για τα στερεότυπα μιας «λαϊκής» μεταφυσικής, όπου οι κατατρεγμένοι και καταφρονεμένοι είναι το άλας της γης, η δυστυχία είναι μοίρα αλλά και ο δρόμος προς τον Θεό, μέσα στην πόρνη κρύβεται η αληθινή ανθρωπιά κ.ά. Όλα αυτά προκαλούν εύκολο, και γνήσιο συχνά, δάκρυ, εμπεριέχουν δε, υπό τις ρωσικές συνθήκες, υπαρξιακή γνησιότητα. Εάν αυτό αρκεί για την καλλιτεχνική αρτιότητα είναι ανοιχτό ζήτημα. Ο Ναμπόκωφ ήταν δύστροπος κριτικός. Η κρίση του ότι ο Ντοστογιέφσκυ ήταν «μέτριος» συγγραφέας δεν είναι προφανώς θέσφατο. Τολμάει πάντως να θίξει ένα τοτέμ, πολύτιμη υπόμνηση ότι η κριτική σκέψη δεν ανέχεται προσωπολατρίες και ορθοδοξίες. Μια δεύτερη ανάγνωση εστιάζει στην κατάδυση του Ντοστογιέφσκυ στα λασπερά βάθη του ανθρώπινου ψυχισμού, και ιδίως στις εκτροπές και στις παρεκβάσεις του. Όπως το εκφράζει ο Φρώυντ με αιχμηρή λιτότητα, «η ενόρασή του ήταν υπερβολικά περιορισμένη στις ανωμαλίες του ψυχικού βίου».[2] Η πατροκτονική επιθυμία, μαζί με την ακολουθούσα μαζοχιστική της ενοχή, συμπεραίνει, είναι η υπόγεια ορμή τόσο στη ζωή όσο και στο έργο του Ντοστογιέφσκυ. Οι ήρωές του βγαίνουν έξω από κάθε μέτρο κοινωνικής και προσωπικής ηθικής. Είναι τολμητίες μιας παθιασμένης αρνητικότητας, απέναντι ιδίως στον εαυτό τους. Όπως ο Σταυρόγκιν των Δαιμόνων, που ηδονίζεται με τον πόνο που προκαλεί στον ίδιο η φρίκη του δικού του εγκλήματος – όπως το περιγράφει με τέτοια ανατριχιαστική ακρίβεια στον γέροντα Τύχωνα. Εγκληματεί από «ηθικό αισθησιασμό», ακριβώς δηλαδή για να βιώσει το μαρτύριο της ενοχής και του μίσους για τον εαυτό του. Το όνομά του (μια παραλλαγή στην ελληνική, θρησκευτική λέξη σταυρός) συμβολίζει τούτον τον σταυρό που φέρει στους ώμους του κάθε συνειδητός άνθρωπος. Η συνείδηση, η αυτογνωστική ενδοσκόπηση, είναι αυτή καθαυτή μια αρρώστια, όπως μας πληροφορεί ο «άνθρωπος αρουραίος» του Υπογείου (σύμβολο και αυτός των «άχρηστων ανθρώπων» του ρωσικού 19ου αιώνα που μετεξελίχθηκαν στην μηδενιστική ιντελλιγκέντσια). Από τον αναστενάρικο λήρο των ηρώων του Ντοστογιέφσκυ αναβλύζει μάγμα αρχέγονης ενέργειας που διαλύει το ορθολογικό περίβλημα που την επικαλύπτει. Μια τρίτη όμως ανάγνωση θα μας απασχολήσει εδώ. Τον Ντοστογιέφσκυ τον γνωρίζουν και τον λατρεύουν στη Ρωσία, λέει ο Ναμπόκωφ, όχι τόσο ως μεγάλο συγγραφέα, αλλά ως προφήτη. Έχει κατακυρωθεί ως η φωνή του «Θεού της Ρωσίας», το σάλπισμα του ιστορικού Λόγου που την χρίζει παραδειγματικό Έθνος, αυτό που προορίζεται να θεραπεύσει την ανθρωπότητα από την δυτικόφερτη σήψη. Ο λόγος του Ντοστογιέφσκυ είναι ένας προτρεπτικός από άμβωνος για να συνεγείρει τον Ρώσο Άνθρωπο. Αυτό θεωρούσε υπέρτατο καθήκον, όλο και πιο στεντόρεια προς το τέλος. Το ορθολογικό μίασμα της αθεΐας και του υλισμού τον είχε και τον ίδιο μολύνει στα νιάτα του (η μαζοχιστική αυτοτιμωρία που διαγιγνώσκει ο Φρώυντ), τώρα σκεπάζει όλη την πατρίδα. Το πρόγραμμα αυτό εκτίθεται ευθαρσώς στην αλληλογραφία του με τον Κονσταντίν Πομπιεντονόστσεφ,[3] τον κύριο εκφραστή της σκοταδιστικής αντίδρασης για μια ολόκληρη γενιά μέχρι το 1905, κυβερνητικό επίτροπο –ντε φάκτο επικεφαλής δηλαδή– της Ιεράς Συνόδου της ρωσικής εκκλησίας και πρώτο σύμβουλο των τριών τελευταίων αυτοκρατόρων. Με τον στυλοβάτη αυτόν του τσαρισμού και εμπνευστή των αντισημιτικών νόμων του καθεστώτος ο Ντοστογιέφσκυ συνδέθηκε με στενή φιλία τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του. Γνωρίσθηκαν στα γραφεία του αντιδραστικού περιοδικού Γκραζντάνιν (Πολίτης) του οποίου ο Ντοστογιέφσκυ διετέλεσε διευθυντής κατά το 1873-74. Τους ένωσε η κοινή απέχθεια για τις θεωρίες της ισότητας και των πολιτικών δικαιωμάτων, τον δυτικό ατομοκεντρισμό που θρυμματίζει την «οργανική ενότητα» της κοινωνίας – και βέβαια το μίσος κατά των Εβραίων. Από το Βερολίνο ο Ντοστογιέφσκυ γράφει στον Πομπιεντονόστσεφ ότι «εδώ όλοι κλέβουν όλους», σημάδι ότι η Γερμανία «εβραιοποιείται». Οι Εβραίοι είναι μειοψηφία, αλλά το «εβραϊκό πνεύμα είναι παντού». Η επιστημονική ορθολογικότητα, ο μεγάλος εχθρός της ρωσικής ψυχής, είναι εβραϊκή επινόηση. Η εναγώνια συγγραφή των Καραμαζώφ περιγράφεται ως αποκορύφωμα του πνευματικού αγώνα κατά του «μηδενισμού» που είχε αρχίσει με τους Δαίμονες. Μετά τον θάνατό του ο Πομπιεντονόστσεφ μεσολάβησε προσωπικά στον τσάρο για να δοθεί σύνταξη στην χήρα του. 2. Δαίμονες ή Δαιμονισμένοι; Νετσάγιεφ Λίγο μετά την ολοκλήρωση των Δαιμόνων ο Ντοστογιέφσκυ γράφει στον Μεγάλο Δούκα Αλέξανδρο Αλεξάνδροβιτς, διάδοχο του θρόνου και μελλοντικό Τσάρο Αλέξανδρο Γ΄, για να του συστήσει το βιβλίο. Ο λόγος για την παρούσα κρίση, λέει, είναι η απώλεια της πίστης των σημερινών Ρώσων στην «ιδιοπροσωπία» τους, η «εγκληματική» άρνησή τους να αποδεχθούν την ρωσική τους ταυτότητα, η μανία τους να αποδειχθούν Ευρωπαίοι: «Μέσα στην σύγχυση και τον τρόμο μας στη σκέψη ότι είμαστε τόσο καθυστερημένοι στην διανοητική και επιστημονική μας πρόοδο σε σχέση με την Ευρώπη, ξεχάσαμε ότι εμείς μέσα στην εσώτατη προβληματική του ρωσικού πνεύματος διαθέτουμε εντός μας την δύναμη να φέρουμε ένα καινούργιο φως στον κόσμο, υπό την προϋπόθεση ότι η εξελικτική μας πορεία θα μείνει ξεχωριστή. Στην έκσταση της αυτοταπείνωσής μας ξεχάσαμε τον πιο ακλόνητο ιστορικό νόμο, δηλαδή ότι χωρίς την υπόθεση της δικής μας παγκόσμιας σημασίας ως έθνους δεν μπορούμε ποτέ να γίνουμε ένα μεγάλο έθνος και ν’ αφήσουμε πίσω μας κάτι ξεχωριστό για το καλό της ανθρωπότητας.»[4] Χωρίς την λήθη της δικής μας μεγαλοσύνης, συνεχίζει, δεν θα είχαν κατορθώσει οι μηδενιστές τύπου Νετσάγιεφ να απλώσουν τα δίχτυα τους. Αλλά οι μεγάλοι ένοχοι αυτής της τραγωδίας είναι εκείνοι που πρώτοι εισήγαγαν την λατρεία της Ευρώπης, οι φιλελεύθεροι και οι δημοκράτες όπως ο Μπελίνσκυ και ο Γκρανόφσκυ. Αυτοί είναι οι γεννήτορες του σημερινού εκφυλισμού. Και όσο κι αν φρίττουν με αυτά που πράττουν τα παιδιά τους, δεν φεύγει από πάνω τους η ενοχή ότι εκείνοι έριξαν τον σπόρο της άρνησης. Η αναφορά σε πατέρες και παιδιά είναι βέβαια μια ευθεία βολή και κατά του Τουργκιένεφ, τον οποίο διακωμωδεί στους Δαίμονες. Ο καλλιεργημένος σκεπτικισμός, το μετρημένο εθνικό αίσθημα και οι φιλελεύθερες αντιλήψεις του Τουργκιένεφ τού ήταν ανάθεμα. Δεν του συγχωρούσε ότι στο πρόσωπο του Μπαζάρωφ στο Πατέρες και γιοί είχε δώσει αξιομνημόνευτη αποτύπωση του διανοούμενου μηδενιστή. Το υπόμνημα προς τον Τσαρέβιτς αποτελεί ακριβή σύνοψη του ιδεολογικού προτάγματος στους Δαίμονες. Αποδίδει την ουσία της ομολογίας πίστεως του Σάτωφ ενώπιον του Σταυρόγκιν, ομολογία η οποία εκφράζει και τους μύχιους πόθους του ίδιου του Ντοστογιέφσκυ: την επιστροφή στην αμόλυντη λαϊκή ψυχή με την μυστική της πίστη σε ένα Χριστό ξεπλυμένον από τους ρύπους του ρωμαιοκαθολικισμού αλλά και της επίσημης ελληνικής ορθοδοξίας, που κι αυτή με την σειρά της είχε μολυνθεί από την δυτική αίρεση, την επιστροφή τουτέστιν στον Σλάβο Χριστό. Τι ακριβώς όμως είναι οι Δαίμονες, ποιες οι πραγματικές πολιτικές τους αναφορές και ποιος ο σωστός τίτλος του βιβλίου; Στα ρωσικά η λέξη είναι δαίμονες, διαβολικά όντα, πλάσματα δηλαδή με αποτρόπαιες ιδέες και συμπεριφορές. Στις ξένες γλώσσες όμως αποδίδεται συχνά ως οι δαιμονισμένοι ή στα αγγλικά the possessed. Αυτό δικαιολογείται από το απόσπασμα του Κατά Λουκάν που προτάσσει ο Ντοστογιέφσκυ: ο Ιησούς εκβάλλει τους δαίμονες από τον δαιμονισμένο, αυτοί εισέρχονται σε ένα κοπάδι χοίρων που τσακίζεται στον γκρεμό. Όμως ο δαιμονισμένος είναι ανήμπορο θύμα μιας επείσακτης δύναμης. Ο δαίμονας αντίθετα είναι η ενεργητική πηγή και αιτία του κακού – ακριβώς όπως οι ήρωες του έργου. Αυτό δημιουργεί εξαρχής μια δομική αντίθεση. Ο τίτλος που έχει (στην γλώσσα του) επιλέξει ο Ντοστογιέφσκυ υποδηλώνει ότι οι καταστροφικές δυνάμεις δεν ενσκήπτουν από πέρα (από την Ευρώπη), αλλά ενδημούν στην ίδια την ρωσική κοινωνία. Αλλά προτείνει ως φάρμακο ακριβώς την ίδια πολιτιστική κατάσταση από την οποία φυτρώνει το κακό. Η αδιανόητη απανθρωπιά των μέσων που επέλεξε η επανάσταση στη Ρωσία δεν ήταν παρά η άλλη όψη, το αρνητικό καλύτερα, του ολοκληρωτικού μυστικισμού της εξουσίας και μιας κοινωνίας που είχε διαποτισθεί από το ίδιο πνεύμα. Ο Ροβεσπιέρος, ο Μπλανκί, ο Σορέλ ήταν στην Ευρώπη συγκυριακές και περιθωριακές τάσεις και μορφές. Μόνο στην Ρωσία επιλέχθηκαν ως η κανονική μορφή τής επανάστασης και εξωθήθηκαν στις πιο ανατριχιαστικές εκδοχές τους. Ο Ντοστογιέφσκυ έχει απόλυτο δίκιο να φρίττει με την διαβολική μανία των μηδενιστών. Έχει όμως απόλυτο άδικο να ρίχνει την ευθύνη στην Ευρώπη και να ισχυρίζεται ότι οι αιτίες της κακοδαιμονίας, δηλαδή η πρωτόγονη θεοληψία και η αγιοποίηση της εξουσίας στην Ρωσία που την δημιούργησαν, είναι και το φάρμακο για την ίασή της. Οι Δαίμονες είναι λογοτεχνική αναπαράσταση της υπόθεσης Νετσάγιεφ, του συλλογικού φόνου, από την συνωμοτική σέχτα που συγκρότησε, ενός μέλους της ονόματι Ιβάν Ιβάνωφ. Ο Ιβάνωφ είχε αμφισβητήσει κάποιες αποφάσεις του Νετσάγιεφ, αυτός τον κατηγόρησε για πράκτορα της αστυνομίας και απαίτησε από τους συντρόφους να συμμετάσχουν στη δολοφονία για να τους δέσει έτσι αμετάκλητα το αίμα που θα τους έβαφε όλους. Στο βιβλίο προσωποποίηση του Ιβάνωφ είναι ο Σάτωφ, όμως ο Ντοστογιέφσκυ παραλλάσσει τα αίτια της δολοφονίας του. Περιγράφει τον Σάτωφ ως μεταμελημένο μηδενιστή που έχει δει το φως του Σλάβου Χριστού: ο Σάτωφ είναι ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκυ. Σε μια συναρπαστική αντιπαράθεση, που περιγράφεται στο κομβικό κεφάλαιο με τον τίτλο Νύχτα (Μέρος ΙΙ, κεφ. 1), ο Σάτωφ εκθέτει στον Σταυρόγκιν την συνειδησιακή του μεταστροφή. Ο Σταυρόγκιν είναι ο θεωρητικός αρχηγός της συνωμοσίας, το διαβολικό πνεύμα που εμπνέει τις μηχανορραφίες των τρομοκρατών χωρίς όμως να υιοθετεί τα ιδεολογικά τους φληναφήματα ούτε να αναμιγνύεται επί του εδάφους: είναι ο επίτιμος άρχοντας του σκότους. Παλιότερα, κατά την παραμονή του στην Ευρώπη, ο Σταυρόγκιν κατηχούσε τον Σάτωφ στην «ρωσική πίστη». Με την επιστροφή του στη Ρωσία όμως είχε καβαλήσει το κύμα της «επανάστασης». Ο Σάτωφ κατηγορεί τον Σταυρόγκιν για την «προδοσία» αυτή. Όμως η κατηγορία είναι άδικη, γιατί ο Σταυρόγκιν, με τον αμείλικτο σκεπτικισμό ενός μέχρι διαστροφής ενδοσκοπικού προσώπου, δεν πιστεύει σε καμιά ιδεολογία. Την ίδια ώρα που οδηγούσε τον Σάτωφ προς την αγία Ρωσία, φύτευε στο μυαλό του Κυρίλλωφ τις ιδέες του υλιστικού «ανθρωποθεϊσμού». Οι ιδεολογίες τού χρησιμεύουν μόνο για να χειραγωγεί τον περίγυρό του. Δεν έχει προδώσει τίποτα. Ενώπιον του Σταυρόγκιν βρίσκεται μόνο ο εαυτός του για να τον αγαπήσει μέσα στην αθλιότητά του, της οποίας έχει πλήρη επίγνωση. Όμως ο Σάτωφ ζητούσε έναν Οδηγητή και τώρα τον έχει χάσει. Είναι έτοιμος να αποχωρήσει από την οργάνωση, αλλά ο Σταυρόγκιν τον προειδοποιεί ότι η ζωή του βρίσκεται σε κίνδυνο. Ο Σάτωφ αδιαφορεί, μόνο το όραμα της Ρωσίας, του μόνου έθνους που «γεννάει τον Θεό» από μέσα του, έχει γι’ αυτόν πλέον σημασία: «Ο λαός είναι το σώμα του Θεού. Κάθε λαός είναι λαός μόνο όσο έχει τον δικό του Θεό και αποκλείει αδιάλλακτα όλους τους άλλους επί γης θεούς, όσο πιστεύει ότι με τον δικό του Θεό θα κατακτήσει και θα διώξει από τον κόσμο όλους τους άλλους θεούς. Από την αρχή του χρόνου αυτή είναι η πίστη όλων των μεγάλων εθνών, όλων εκείνων τέλος πάντων που ήταν κάτι ξεχωριστό, όλων εκείνων που ηγεμόνευσαν πάνω στην ανθρωπότητα. … » Εάν ένας μεγάλος λαός δεν επίστευε ότι η αλήθεια βρίσκεται μονάχα μέσα σ’ αυτόν, σ’ αυτόν μονάχα και αποκλειστικά, εάν δεν επίστευε ότι μονάχα αυτός είναι ικανός να ανυψώσει και να λυτρώσει όλους τους υπόλοιπους με την αλήθεια του, αμέσως θα ξέπεφτε σε απλό εθνογραφικό υλικό, θα έπαυε να είναι μεγάλος λαός. Ένας αληθινά μεγάλος λαός δεν μπορεί ποτέ να αποδεχτεί ένα δεύτερο ρόλο μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας, ούτε καν ένα μέσα στους πρώτους, αλλά μόνο τον πρώτο. … » Όμως υπάρχει μόνο μία αλήθεια και επομένως μονάχα ένα από όλα τα έθνη μπορεί να έχει τον αληθινό Θεό, αν και άλλα έθνη μπορούν να έχουν δικούς τους μεγάλους θεούς. Μόνο ένα έθνος είναι ικανό να “γεννήσει τον Θεό” και αυτό είναι ο ρωσικός λαός. … Πιστεύω στη Ρωσία, πιστεύω στην ορθοδοξία της, πιστεύω στο σώμα του Χριστού, πιστεύω ότι η Δευτέρα Παρουσία θα γίνει στη Ρωσία…»[5] Αυτή είναι η φωνή του Ντοστογιέφσκυ, η φωνή της αιώνιας, κατακτητικής Ρωσίας, η φωνή του σημερινού καθεστώτος της. Αν ο Σάτωφ είναι (παραλλαγμένος) ο Ιβάνωφ, ο Πιοτρ Βερχοβένσκυ είναι ο Νετσάγιεφ. Το πάθος του Βερχοβένσκυ, όπως του Νετσάγιεφ, είναι η καταστροφή για την καταστροφή: η απαξίωση όλων των κοινωνικών τρόπων και συμβάσεων, ο εξευτελισμός όλων των θεσμών, αλλά –πιο βαθιά και τρομακτικά ακόμη– το ξερίζωμα από τα μύχια της ψυχής του «επαναστάτη» κάθε ανθρώπινου αισθήματος και κάθε ηθικού δισταγμού. Ο μόνος Θεός του είναι η Επανάσταση, απροσδιόριστη ως προς τι σκοπεύει να οικοδομήσει, ένας δαιμονικός χορός συντριβής του πολιτισμού. Και για τον σκοπό αυτό κάθε μέσο είναι θεμιτό: ο «αγώνας» καθαγιάζει κάθε αδικία, έγκλημα, απάτη. Ο Βερχοβένσκυ διακινεί το ψέμα ότι είναι αντιπρόσωπος μιας Μυστικής Αρχής που διοικεί ένα τεράστιο δίκτυο τρομοκρατικών πυρήνων. Δολοφονεί τον Σάτωφ και εμπλέκει στον φόνο τους συντρόφους του. Στρατολογεί παράφρονες θεωρητικούς του δουλοκτητικού κολλεκτιβισμού όπως ο Σιγκαλιώφ, που διδάσκει ότι με τίμημα εκατό εκατομμύρια νεκρούς θα πραγματοποιηθεί η τέλεια κοινωνία, όπου το 90% θα υπηρετεί το 10% των φωτισμένων Κυρίων.[6] Ενορχηστρώνει τους φόνους της ανάπηρης και διανοητικά καθυστερημένης Μαρίας Λεμπιάτκινα και του αδελφού της χρησιμοποιώντας τον φυγάδα κατάδικο Φέντκα, αφήνοντας να διαδοθεί η υποψία ηθικής αυτουργίας του Σταυρόγκιν (η Λεμπιάτκινα ήταν η κρυφή σύζυγός του). Προκαλεί την πυρπόληση της εργατικής συνοικίας της πόλης, μέσα από την χαρακτηριστική λογική του επαναστατικού εξτρεμισμού (που πρέσβευε ο Νετσάγιεφ) ότι κάθε τι που κάνει τη ζωή του λαού χειρότερη φέρνει την επανάσταση πιο κοντά. Τέλος, σύμφωνα με έναν άλλο κανόνα του Νετσάγιεφ, διεισδύει στους κύκλους της φιλελεύθερης ελάσσονος αριστοκρατίας για να τους χρησιμοποιήσει ως κάλυμμα για την ανατρεπτική του δράση (η έννοια των «χρήσιμων ηλίθιων» από ’δώ πηγάζει). Στο τέλος του βιβλίου ο Βερχοβένσκυ εξαφανίζεται. Εικάζουμε ότι έχει καταφύγει πάλι στην Ευρώπη, αφού τώρα είναι επικηρυγμένος στη Ρωσία. Ο Ντοστογιέφσκυ υπονοεί ότι ο δαίμονας θα επιστρέψει και βέβαια ότι πατρίδα του είναι η Δύση. Στο πρώτο είχε δίκιο. Το δεύτερο είναι στραβοκέφαλη συκοφαντία: τίποτα από ό,τι έχει περιγράψει δεν έχει σχέση με τον ευρωπαϊκό σοσιαλισμό. Ο Νετσάγιεφ-Βερχοβένσκυ ήταν τέρας που γέννησε από τα ίδια της τα σπλάχνα η Ρωσία. Αν η ταύτιση του Βερχοβένσκυ με τον Νετσάγιεφ είναι αδιαμφισβήτητη, πιο αμφίβολο είναι το υπαρκτό αντίστοιχο του Σταυρόγκιν – μάλλον πρόκειται για συνδυαστική προσωπογραφία. Ο Βαλίτσκι[7] είναι κατηγορηματικός ότι το πρότυπο ήταν ο Νικολάι Σπέσνεβ, βασικός θεωρητικός με κομμουνιστικές τάσεις του κύκλου του Πετρασέβσκυ στον οποίο ανήκε και ο Ντοστογιέφσκυ πριν τη μεταστροφή του. Εύλογη είναι και η παλιότερη εικασία ότι πρόκειται για αναφορά στον Μιχαήλ Μπακούνιν,[8] ο οποίος είχε για πολύ καιρό στενή πολιτική και προσωπική σχέση με τον Νετσάγιεφ. Όπως και ο Βερχοβένσκυ σε σχέση με τον Σταυρόγκιν, έτσι και ο Νετσάγιεφ θεωρούσε τον θρυλικό επαναστάτη ενός είδους Μεσσία της επανάστασης και υπό την αιγίδα του φιλοδοξούσε να διασπείρει την δική του επιρροή στη Ρωσία. Τον Σταυρόγκιν περιβάλλει ομοίως μια μυστηριακή ηγετική αύρα, η παρουσία του μαγνητίζει, το παρελθόν του είναι ένα πλέγμα από φήμες για μεγαλειώδεις και αποτρόπαιες πράξεις. Ο κρυφός γάμος του με την τρελή σακάτισσα αδελφή του μεθύστακα λοχαγού τον αναγορεύει σε πρότυπο ανατρεπτικού αντιρρησία. Αν και στις παρυφές του τρομοκρατικού πυρήνα, ποτέ δεν ταυτίζεται μαζί του. Είναι επιφυλακτικός στην πρόταση του Βερχοβένσκυ να ηγηθεί του φαντασιώδους πανεθνικού ανατρεπτικού κινήματος (να γίνει ο «Τσάρος Διεκδικητής», ο «Ιβάν Τσαρέβιτς» του Λαού, όπως εκείνος τον χρίζει).[9] Ούτε όμως και την απορρίπτει διαρρήδην. Θεωρεί τον Βερχοβένσκυ έναν «ενθουσιαστή», επιρρεπή δηλαδή σε φαντασιώσεις και συναισθηματικούς σπασμούς. Δεν διακόπτει όμως κάθε σχέση μαζί του, όπως έκανε τελικά ο Μπακούνιν με τον Νετσάγιεφ. Ο Σταυρόγκιν, αν και αριστοκράτης όπως κι ο Μπακούνιν, δεν αποκηρύσσει τον εαυτό του «βγαίνοντας έξω», κατεβαίνοντας στον λαό, για να εξιλεωθεί. Στρέφεται προς τα μέσα βυθομετρώντας τα σκοτάδια της διεστραμμένης ψυχής του και την ξεγυμνώνει μπροστά στον καλόγερο Τύχωνα. Και ίσως έτσι δικαιώνεται, ίσως βρίσκει τον Θεό μέσα από τούτη την εξομολόγηση (που του είχε προτείνει η αδελφή του Σάτωφ). Στο τέλος αυτοκτονεί, σημάδι ίσως μιας τέτοιας υπαρξιακής μεταστροφής. Σε κάθε περίπτωση η μορφή του Σταυρόγκιν δείχνει ότι ακριβώς όπως οι θρησκόληπτοι οπαδοί της απολυταρχίας έτσι και οι μηδενιστές τρομοκράτες από την άλλη πλευρά ζητούσαν κι αυτοί τον Λυτρωτή Χριστό τους, τον Οδηγητή, τον Βοζντ.[10] Η ρωσική κοινωνία ανέπνεε πάντα τους δηλητηριώδεις ατμούς της θεοκρατίας. Οι δαίμονες, από δω και από κει, ήταν τελείως δικοί της. 3. Η τρομοκρατία ως κλίμαξ του Ιακώβ: ο Μπακούνιν και η αυτοκαταστροφή της ρωσικής επανάστασης Μέσα στον πνιγηρό ζόφο της ρωσικής απολυταρχίας οι δρόμοι για την ελευθερία ήταν η εξορία στην δυτική Ευρώπη, ο εγκλεισμός στην εσωτερικότητα του εγώ και πάνω απ’ όλα, όπως τονίζει ο Μαρκήσιος Κυστίν, το έγκλημα.[11] Τον πρώτο ακολούθησαν πολυάριθμοι οπαδοί του συνταγματισμού και εχθροί της δουλοπαροικίας. Τον δεύτερο οι συγγραφείς, με την ποιητική φαντασία να προσφέρει την μοναδική δικλείδα για την έκφραση κοινωνικών ιδεών. Όσο για τον τρίτο ήταν ενδημικός στη χώρα ήδη από την «εποχή των ταραχών» στο τέλος του 16ου αιώνα. Ένα όργιο θηριώδους βιαιότητας συνόδευε πάντα τις εξεγέρσεις των χωρικών που καταπνίγονταν με αντίστοιχη κρατική κτηνωδία. Οι εξεγέρσεις του Στένκα Ραζίν (17ος αι.) και του Εμελιάν Πουγκατσώφ (18ος αι.) έγιναν εμβληματικά ορόσημα για την επαναστατική ιντελλιγκέντσια του 19ου αιώνα. Μέσα στο επαναστατικό κίνημα υπέβοσκε και ένας βαθύς ρωσοκεντρισμός. Το Πρώτο φιλοσοφικό γράμμα του Τσααντάγιεφ,[12] με την κριτική των ρωσικών σκοταδιστικών παραδόσεων, πυροδότησε εξ αντιδράσεως το κίνημα της Σλαβοφιλίας.[13] Βασική θέση των Σλαβόφιλων ήταν ότι η ρωσική κοινωνία είναι ανώτερη από την δυτικοευρωπαϊκή, επειδή οι αξίες που την διαμόρφωσαν ήταν εκείνες της κοινότητας και της αλληλεγγύης. Ο «Ρώσος άνθρωπος», που παραδειγματική εκδοχή του ήταν ο χωρικός, είναι και αυτός ένας υπέρτερος ανθρώπινος τύπος γιατί τον κινεί το συναίσθημα και όχι ο υπολογισμός του ατομικού συμφέροντος. Έτσι η Ρωσία κατόρθωσε να αποφύγει τον καπιταλισμό. Το παρελθόν και το μέλλον της είναι οι λαϊκές της παραδόσεις, το δέσιμο με τη γη, τη φύση και τον Θεό και η εξ ενστίκτου ταύτιση με την κοινότητα (ο «κολλεκτιβισμός») του λαού της. Οι Σλαβόφιλοι δεν ήταν άκριτοι υπερασπιστές του τσαρισμού. Αντίθετα πίστευαν ότι ο Πέτρος, υιοθετώντας ευρωπαϊκές ιδέες και πρακτικές, είχε αποκόψει την άρχουσα τάξη από τον λαό. Ήταν επίσης επικριτές της δουλοπαροικίας. Ήδη εδώ υπήρχε ένα σημείο επαφής με το επαναστατικό κίνημα. Αλλά αναδύθηκε και ένα άλλο ισχυρότερο: η κοινωνική δομή που ενσάρκωνε το έμφυτο κοινοτικό πνεύμα του Ρώσου (sobornost) ήταν η «κομμούνα των χωρικών» (obshchina), η κοινή δηλαδή κτήση και συλλογική μοιρασιά του (ελάχιστου βέβαια) αγρού που ο κτηματίας άφηνε στο κάθε χωριό δουλοπαροίκων για την επιβίωσή του. Οι «λαϊκιστές» επαναστάτες (Narodniki) του τελευταίου τρίτου του 19ου αιώνα ενσωμάτωσαν ακέραια την σλαβόφιλη θεωρία της ρωσικής κομμούνας, που την θεωρούσαν πρόπλασμα της κοινωνικής ελευθερίας του μέλλοντος μετά την βίαιη καταστροφή του τσαρισμού, και του «αστικού κράτους» (της δυτικής ιδέας της ελευθερίας που βασίζεται στα ατομικά δικαιώματα και τους συνταγματικούς θεσμούς).[14] Από την δεκαετία του 1850 και οι δυτικόφιλοι διανοούμενοι, όπως ο Χέρτσεν, απογοητευμένοι λόγω της αδυναμίας του ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού και της αποτυχίας των επαναστάσεων του 1848, είχαν αρχίσει να ζητούν αλλού ελπίδα για την αναμόρφωση του κόσμου και η ρωσική «κομμούνα» τους έδινε την διέξοδο. Ο σοσιαλισμός, διακήρυττε ο Χέρτσεν, είναι το μέλλον της ανθρώπινης ελευθερίας και η Ευρώπη βασανιστικά πορεύεται μέσα από αποτυχίες προς αυτό. Όμως η Ρωσία το έχει, σε εμβρυακή μορφή, ήδη κατορθώσει με την obshchina. Το κοινωνικό ιδεώδες της ρωσικής κομμούνας είναι «η γέφυρα στη μέση της οποίας θα συναντηθούμε» οι δημοκράτες με τους Σλαβόφιλους. Οι δυτικόφιλοι δεν προσχωρούν βέβαια πλήρως στην σλαβοφιλία, γιατί δεν συνυπογράφουν την οιονεί μεταφυσική ανωτερότητα της ρωσικής φυλής.[15] Όπως γράφει ο Τσερνισέφσκυ στον Χέρτσεν, η ρωσική κομμούνα δεν σηματοδοτεί κάποια ρωσική ιστορική αποστολή ενάντια στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Δεν είμαστε εμείς, λέει, «οι βάρβαροι που θα αναζωογονήσουν την σάπια Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία» όπως κηρύσσουν οι Σλαβόφιλοι.[16] Ο σοσιαλισμός είναι κοινό πεπρωμένο όλων των ευρωπαϊκών λαών, η ανώτατη μορφή της έλλογης ελευθερίας που εισηγήθηκε ο Διαφωτισμός, απλώς στη Ρωσία συνέβη να αναδυθεί μια πρώιμη και ατελής μορφή του. Υπάρχει μια αδιάρρηκτη ιστορική γραμμή που ενώνει την μεσαιωνική ιδέα της Μόσχας ως Τρίτης Ρώμης, ως του κέντρου της μόνης αληθινής θρησκείας που θα λυτρώσει τον κόσμο, με την σλαβόφιλη εξιδανίκευση της κομμούνας των χωρικών ως προδρομική μορφή σοσιαλισμού που θα επιτρέψει την παράκαμψη του καταραμένου ευρωπαϊκού καπιταλισμού, με την σταλινική θεωρία του «σοσιαλισμού σε μια χώρα» που αναγορεύει τη Μόσχα σε ηγεμονικό κέντρο του παγκόσμιου εργατικού κινήματος και, τέλος, με το «ευρασιατικό» παραλήρημα του Ντούγκιν και Σία (μια Ευρώπη από την Λισαβώνα έως το Βλαδιβοστόκ υπό ρωσική επικυριαρχία) που εφαρμόζει σήμερα με σίδερο και αίμα ο Πούτιν. Ο Ντοστογιέφσκι σε σχέδιο από τον φίλο του καλλιτέχνη Κονσταντίν Τρουτόφσκι, 1847. Το κυρίως ρεύμα του ευρωπαϊκού σοσιαλισμού, με πρώτο τον Μαρξ της Πρώτης Διεθνούς, απέρριπτε κατηγορηματικά την ιστορική εξιδανίκευση της ρωσικής κομμούνας ως προδρόμου του σοσιαλισμού. Ο σοσιαλισμός προϋποθέτει την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και πολιτικά αυτοσυνείδητων τάξεων που εξασφαλίζει μόνο ο καπιταλισμός. Το ρωσικό χωριό, με την πρωτόγονη κοινότητά του και την υλική και μορφωτική εξαθλίωση των μελών του, δεν ήταν παρά μια απόφυση της δουλοπαροικίας και εργαλείο του τσαρισμού για τη συλλογή των φόρων. Όλα τα υπόλοιπα θεωρούνταν ανιστόρητες φαντασιοκοπίες. Όμως οι Ρώσοι επαναστάτες ήταν πάντα και πρώτα Ρώσοι. Και η ασταθής σχοινοβασία ανάμεσα στην Σλαβοφιλία και τον ευρωπαϊσμό που δοκίμαζε ο Χέρτσεν και οι φίλοι του δεν μπορούσε παρά να καταρρεύσει. Και κατέρρευσε με τον ερχομό του Μπακούνιν και του Νετσάγιεφ και τον καθαγιασμό της τρομοκρατικής δράσης ως της «κλίμακας του Ιακώβ» από την γη στους επουράνιους λειμώνες της κολλεκτιβιστικής ευδαιμονίας. Με τον Μπακούνιν εκφράζεται η αντίφαση στην καρδιά της ρωσικής επαναστατικής συνείδησης που τελικά τίναξε στον αέρα αυτήν και τα έργα της. Από την μια, ένα πέταγμα της φαντασίας στις σφαίρες του ιδανικού, η ονειροπόληση για μιαν «αυθόρμητη επανάσταση ολόκληρου του λαού» που ιδρύει την πανανθρώπινη κοινωνία της «ελευθερίας χωρίς νόμους».[17] Στην θεωρία ο Μπακούνιν ήταν οπαδός του Προυντόν, του οποίου τον φεντεραλιστικό σοσιαλισμό «από τα κάτω» προτιμούσε από τον αυταρχικό συγκεντρωτισμό του Μαρξ. Από την πρακτική σκοπιά όμως ήταν Ρώσος, πολύ Ρώσος. Η αμείλικτη, πέρα από κάθε ηθικό όριο, βία είναι το προσφορότερο μέσο της «επαναστατικής βούλησης» για την ίδρυση της κοινωνίας της ...αρμονίας και της αλληλεγγύης. Ο Λένιν, λέει ο Μπερλίν, απέρριπτε τα ιδεώδη των λαϊκιστών σοσιαλιστών, υιοθέτησε όμως πλήρως τα πολιτικά τους μέσα. Όταν η θεοκρατική απολυταρχία αποκτηνώνει τα εννέα δέκατα του πληθυσμού και συνθλίβει την ηθική αυτονομία του ατόμου, είναι φυσιολογικό η αντίδραση να πάρει την μορφή της αποθέωσης της ατομικής «βούλησης για δύναμη». Αυτή η βουλησιαρχία (βολονταρισμός) είναι εξ αρχής δομικό συστατικό του ρωσικού επαναστατικού κινήματος και η πνευματική εξέλιξη του Μπακούνιν στρέφεται από την πρώτη στιγμή γύρω από αυτόν τον άξονα. Ήδη εικοσάχρονος δόκιμος αξιωματικός δηλώνει: «ce que je veux, Dieu le veux». Στρέφεται στον γερμανικό ιδεαλισμό, με πρώτο καταφύγιο την μεταφυσική εγωλογία του Φίχτε: «Το Εγώ είναι Εγώ», αυτό είναι τώρα το σύνθημα της ελευθερίας. Γρήγορα όμως τον κερδίζει η διαλεκτική του Χέγκελ, όπου όμως απομονώνει με τον τρόπο των αριστερών νεοεγελιανών την στιγμή της «αρνητικότητας» ως την κινητήρια δύναμη για την αναμόρφωση της πραγματικότητας. Δεν τον ενδιαφέρει η «σύνθεση», δηλαδή η συνδιαλλαγή του Εγώ με την αντικειμενική πραγματικότητα (η «ενότητα υποκειμένου και αντικειμένου» στη γλώσσα του Χέγκελ). Η επανάσταση είναι ασυμβίβαστη άρνηση. Φεύγει για την Ευρώπη όπου σχετίζεται με τους γερμανικούς πρωτοκομμουνιστικούς κύκλους του ράφτη Βάιτλινγκ και αργότερα γνωρίζει και τον Μαρξ. Βρίσκει τον κομμουνισμό τους θεωρητικό και αυταρχικό.[18] Σε ένα άρθρο του από το 1842, δημοσιευμένο με ψευδώνυμο στα γαλλικά, σχετικά με «την αντίδραση στη Γερμανία», μετά από μια περίπλοκη λεκτική ακροβασία στην εγελιανή αργκό, κατακεραυνώνει τους οπαδούς του «συμβιβασμού με το υπαρκτό» και καταλήγει με το σύνθημα που τον έκανε γνωστό και τελικά εξέφραζε την πολιτική του πρακτική μέχρι τέλους: «το πάθος για καταστροφή είναι αφ’ εαυτού ένα δημιουργικό πάθος». Όπως και ο Μπλανκί, πιστεύει στην επανάσταση για την επανάσταση. Η αποτυχία των επαναστάσεων του 1848 απαξιώνει στο μυαλό του και τους Ευρωπαίους επαναστάτες και τις ιδέες τους: «Δεν πιστεύω πια», γράφει, «σε συντάγματα και νόμους. …Το μόνο που μας μένει είναι η ασυγκράτητη ορμή, η ζωή, ένας καινούργιος κόσμος χωρίς νόμους» (ό,τι κι αν σημαίνουν αυτά). Το μόνο πρόγραμμα που μας μένει τώρα είναι «η καταστροφή». Τα «κακοποιά πάθη» του μουζίκου χωρικού είναι σωτήρια, και η κομμούνα του δείχνει το μέλλον. Πρωτοστατεί το 1849 στο Πανσλαβικό Συνέδριο της Πράγας και συγγράφει μια Έκκληση προς τους Σλάβους: υπό την ηγεσία των ενωμένων τώρα Τσέχων και Πολωνών, λέει, ένα ρωμαλέο κίνημα όλων των σλαβικών λαών θα συντρίψει τρεις αυτοκρατορίες (την Αυστριακή, την Ρωσική και την Οθωμανική) και θα ιδρύσει μια ομοσπονδία δημοκρατιών από την Βαλτική έως την Μεσόγειο που θα περιλαμβάνει ακόμα και την Ελλάδα. Την ίδια χρονιά συμμετέχει, δίπλα στον Ρίχαρντ Βάγκνερ, στην επανάσταση της Δρέσδης, απελαύνεται στη Ρωσία και φυλακίζεται το 1851 στο φρούριο Πέτρου και Παύλου. Ο Μιχαήλ Μπακούνιν φωτογραφημένος από τον Ναντάρ το 1862 στο Παρίσι. Εκεί συμβαίνει κάτι αξιοσημείωτο. Κατ’ απαίτηση του ίδιου του Τσάρου Νικολάου Α΄ υποβάλλει στον μονάρχη μια απολογητική αναφορά με τον τίτλο Εξομολόγηση.[19] Σκοπός του ήταν μάλλον η βελτίωση των συνθηκών της κράτησής του. Το υπόμνημα αυτό, όπως ορθά υπογραμμίζει ο Φράνκο Βεντούρι, πρέπει να διαβαστεί κριτικά. Πρόκειται αναμφίβολα για μια θεατρική παράσταση, όπως αργότερα δικαιολογήθηκε ο Μπακούνιν στον Χέρτσεν. Η δακρύβρεχτη μεταμέλεια για τα «εγκλήματά του» και η γονυκλισία ενώπιον της «ιερής μορφής» του αυτοκράτορα είναι ασφαλώς προσποιητές. Όμως είναι εντελώς ακριβής η έκθεση των πολιτικών του απόψεων πριν από την σύλληψή του, η λεπτομερής εξιστόρηση της πολιτικής του δράσης, καθώς και η κοινωνιολογική περιγραφή της ρωσικής τυραννίας. Ρίχνει βέβαια την αιτία στα διεφθαρμένα όργανα του κράτους, κι όχι στον μονάρχη: όπως λέει και ο βασανισμένος χωρικός «ο Τσάρος είναι πολύ μακριά και ο Θεός είναι πολύ ψηλά». Η ειλικρίνεια αυτή σκόπευε να χειραγωγήσει προς όφελός του την χριστιανική ευσπλαχνία του Νικολάου. Ο Αυτοκράτορας σημειώνει ιδιοχείρως στο περιθώριο: «στην θρησκεία μας ο αμαρτωλός που μετανιώνει συγχωρείται». Και η ποινή του Μπακούνιν μετατρέπεται σε εξορία. Ο Μπακούνιν πληροφορεί τον Τσάρο ότι επιθυμούσε μεν την αβασίλευτη δημοκρατία (republique) χωρίς όμως συνταγματικούς και κοινοβουλευτικούς θεσμούς, της οποίας θα ηγείται μια ισχυρή δικτατορική εξουσία. Ο απολυταρχικός Νικόλαος, που μισούσε τον συνταγματισμό, μάλλον θα συμφωνούσε με τέτοιο πολίτευμα με τον ίδιο βέβαια επικεφαλής, όσο κι αν ο Μπακούνιν υπονοούσε κάποια ροβεσπιερική «δικτατορία της αρετής». Μια τέτοια εξουσία, συνεχίζει ο Μπακούνιν, θα επέτρεπε την κυκλοφορία βιβλίων «με ελεύθερο περιεχόμενο», αλλά όχι την ελευθερία του Τύπου. Και θα περιστοιχιζόταν από ένα κύκλο «σοφών» που η θαρρετή κριτική τους θα την κρατούσε στον σωστό δρόμο (μια πινελιά πλατωνισμού εδώ). Ο Μπακούνιν δραπετεύει το 1861 από την σιβηρική του εξορία και μέσω Ιαπωνίας και Αμερικής επιστρέφει στο Λονδίνο, όπου ο Χέρτσεν τον υποδέχεται πανηγυρικά. Η άφιξη του Νετσάγιεφ φέρνει από τη Ρωσία τον αέρα της φοιτητικής παρανομίας και δίνει στον Μπακούνιν την ελπίδα ότι αρχίζει μια νέα περίοδος επαναστατικής δράσης. Ο Νετσάγιεφ είχε δημιουργήσει στην Πετρούπολη ένα κύκλο από μια δεκάδα πρόθυμων τρομοκρατών (τα «Λαϊκά Αντίποινα», που δολοφόνησαν συλλογικά τον Ιβάνωφ): διέδιδε ψευδώς ότι είχε δραπετεύσει από τις φυλακές όπου τον βασάνισαν και ότι ήταν αντιπρόσωπος μιας μυστικής Επιτροπής που καθοδηγούσε την επανάσταση.[20] Ο Μπακούνιν ενθουσιάζεται από την χαλύβδινη θέληση του Νετσάγιεφ, τον παίρνει υπό την προστασία του και τον χρίζει εκπρόσωπο στη Ρωσία μιας (εξίσου φανταστικής) «ευρωπαϊκής επαναστατικής ομοσπονδίας». Συντάσσουν από κοινού επαναστατικά μανιφέστα, όπου διατρανώνουν τον θαυμασμό τους για τον Ραζίν και τον Πουγκατσώφ και δηλώνουν ότι η μόνη αποτελεσματική μορφή λαϊκού αγώνα είναι το έγκλημα και η ληστεία. Η επανάσταση επαναλαμβάνουν είναι μόνο καταστροφή (αγαπημένη του λέξη), μια jacquerie, η αγριότητα των βασανισμένων μουζίκων: «Η ληστεία είναι η πιο δοξασμένη πλευρά της ζωής του λαού στη Ρωσία. … Ο ληστής είναι πάντα ο ήρωας, ο υπερασπιστής, ο εκδικητής του λαού, ο αδιάλλακτος εχθρός του κρατικού συστήματος και στις πολιτικές και στις κοινωνικές του πλευρές, ο μέχρι θανάτου αγωνιστής κατά της αριστοκρατικής εξουσίας και του πολιτισμού της κληρικοκρατίας. Η κατανόηση της ληστείας είναι ταυτόσημη με την κατανόηση της ιστορίας του ρωσικού λαού. … Ο ληστής είναι στη Ρωσία ο μοναδικός και αληθινός επαναστάτης – ο επαναστάτης χωρίς κενή φρασεολογία και χωρίς την ρητορεία των εγγράμματων. Η λαϊκή επανάσταση γεννιέται από τη συνένωση της εξέγερσης του ληστή με την εξέγερση του χωρικού. … Τέτοιες ήταν οι εξεγέρσεις του Στένκα Ραζίν και του Πουγκατσώφ … και ακόμα και σήμερα αυτός είναι ο κόσμος της ρωσικής επανάστασης. Όποιος θέλει να οργανώσει μια σοβαρή συνωμοσία στη Ρωσία, όποιος θέλει μια λαϊκή επανάσταση, πρέπει να στραφεί στον κόσμο της ληστείας και να παραδοθεί στους κόλπους της».[21] Η επανάσταση έχει μόνο μια αρνητική πλευρά: είναι καθαρή εξόντωση. Η επαναστατική γενιά δεν χτίζει τίποτα καινούργιο, απλώς συντρίβει. Το τι θα δημιουργηθεί μετά θα το αποφασίσει το «ομιχλώδες μέλλον». Αλλά το πιο αδιανόητα κτηνώδες κείμενο που προέκυψε από την συνεργασία αυτή ήταν Η κατήχηση του επαναστάτη. Σ’ αυτό ο Νετσάγιεφ, που ήταν ο κύριος συντάκτης, φιλοτεχνεί το υπόδειγμα του αληθινού επαναστάτη, αυτού πετάει από πάνω του κάθε ανθρώπινο γνώρισμα, αίσθημα ή σκέψη και ζει μονάχα για την λυτρωτική καταστροφή: «Ο επαναστάτης είναι ένας χαμένος άνθρωπος, δεν έχει δικά του ενδιαφέροντα, ούτε δικούς του σκοπούς, ούτε αισθήματα, ούτε συνήθειες, ούτε υπάρχοντα. Τα πάντα σ’ αυτόν έχουν απορροφηθεί από ένα αποκλειστικό ενδιαφέρον, μια μοναδική σκέψη, ένα μοναδικό πάθος – την επανάσταση. … Περιφρονεί την κοινή γνώμη, περιφρονεί και μισεί κάθε κοινωνική ηθική … γι’ αυτόν κάθε τι που συμβάλλει στον θρίαμβο της επανάστασης είναι ηθικό, και κάθε τι που την εμποδίζει είναι ανήθικο. … Κάθε μέρα πρέπει να είναι προετοιμασμένος για τον θάνατο, προετοιμασμένος να υποστεί βασανιστήρια. … Μέρα και νύχτα πρέπει να έχει μια και μόνο σκέψη, ένα και μόνο στόχο: αλύπητη καταστροφή. Με τέτοιο σκοπό ακούραστα και ψύχραιμα πρέπει να είναι διαρκώς έτοιμος να πεθάνει και να δολοφονήσει με τα ίδια του τα χέρια όποιον εμποδίζει την πραγματοποίησή του».[22] Προς το τέλος της συνεργασίας τους ο Μπακούνιν και ο Νετσάγιεφ συντάσσουν εκκλήσεις και προς την …φιλελεύθερη αριστοκρατία! Διεκδικήστε από τον Τσάρο τα ιστορικά σας δικαιώματα και περιορίστε την απόλυτη εξουσία του, τους παροτρύνουν, γιατί μόνο έτσι θα αποφευχθεί η εξέγερση των χωρικών και η επιβολή μιας «κοινωνικής ουτοπίας».[23] Ο αδίστακτος ιδεολογικός καιροσκοπισμός ήταν κι αυτός συστατικό της επαναστατικής κληρονομιάς τους. Όταν οι «επαναστατικές» δολοπλοκίες του Νετσάγιεφ στράφηκαν εναντίον του ίδιου του προστάτη του, ο Μπακούνιν τον αποκήρυξε. Θαυμάζω, του γράφει, την επαναστατική σου ζέση, όμως τελικά δεν είσαι παρά ένας «καυκάσιος ληστής», ένας Αμπρέκ. Όταν εκπαιδεύεις τους συντρόφους σου να γίνουν «για την επανάσταση» καταδότες και δολοφόνοι, τους εκπαιδεύεις να γίνουν το ίδιο εύκολα όργανα της κάθε τυραννίας. Είχε δίκιο. Αλλά αυτό δεν ήταν μέχρι τότε η κοινή τους πίστη, το κοινό τους κήρυγμα; 4. Ο «ρωσικός δρόμος» προς την καταστροφή Το 1872 Πρώτη Διεθνής απέβαλε από τις τάξεις της την φράξια του Μπακούνιν. Παρά την ελευθεριακή τους δημοκοπία, που έτσι κι αλλιώς αναφερόταν στο «ομιχλώδες μέλλον», επρέσβευαν, σύμφωνα με τον Μαρξ, έναν «κομμουνισμό του στρατώνα». Ήταν μια εμβληματική πράξη. Ο ευρωπαϊκός σοσιαλισμός, μ’ όλον τον δογματισμό και τις αυταρχικές του τάσεις, δεν είχε καμιά σχέση με την αιμοδιψή εξαλλοσύνη των Ρώσων. Όπως έλεγε, αφοπλιστικά και αναίσχυντα, ο παράφρων ουτοπιστής Σιγκαλιώφ στους Δαίμονες, «το σύστημά μου αρχίζει με την παραδοχή της απόλυτης ελευθερίας και καταλήγει στην απόλυτη δουλεία». Προφανώς: η απόλυτη ελευθερία είναι μόνο για τον κλειστό πυρήνα των συνωμοτών, που αποτελείται τελικά από ένα πρόσωπο, και η απόλυτη υποταγή για όλους τους υπόλοιπους. Το τέρας που είναι ο επαναστάτης του Νετσάγιεφ και η Μυστική Επιτροπή του είναι ο πρόδρομος του «επαγγελματία επαναστάτη» και του «κόμματος νέου τύπου» που ευαγγελιζόταν ο Λένιν. Είχε προϋπάρξει, λογοτεχνικά, ο Ραχμέτωφ στο Τι να κάνουμε; του Τσερνισέφσκυ (αγαπημένου συγγραφέα του Ουλιάνωφ, από τον οποίο δανείσθηκε και τον τίτλο). Ο επαναστάτης Ραχμέτωφ φοράει ένα λεπτό πανωφόρι χειμώνα καλοκαίρι και κοιμάται πάνω σε καρφιά για να αναισθητοποιηθεί στον πόνο και να μην φοβάται τα βασανιστήρια. Ο Στάλιν (ο «ατσάλινος άνθρωπος»), λέει ο μύθος, κρατάει ένα φύλλο στα δόντια και μ’ όλα τα βασανιστήρια δεν το δαγκώνει. Για τους λενινιστές η ουσία της Γαλλικής Επανάστασης ήταν η γκιλοτίνα, και ο «κόκκινος τρόμος» της Τσεκά (έβγαζε και περιοδικό με αυτό το όνομα) ήταν το θεμέλιο της προλεταριακής εξουσίας. Η καταγγελία του Λένιν από τον Κάουτσκυ και την Λούξεμπουργκ ως παραχαράκτη του Μαρξισμού, ήταν επανάληψη της αποβολής από τον Μαρξ των Μπακουνικών από την Διεθνή. Ήταν η ευρωπαϊκή ιδέα της κοινωνικής ελευθερίας που, ό,τι και να λέει ο Ντοστογιέφσκυ, ήταν ασύμβατη με τον μυστικιστικό δεσποτισμό της μεγαλορωσικής Ευρασίας, είτε στην τσαρική είτε στην μπολσεβίκικη εκδοχή του. [1] Vladimir Nabokov, “Nabokov on Dostoyevsky”, New York Times Magazine, 23 Αυγούστου 1981. [2] Sigmund Freud, “Dostoyevsky and Parricide” στο, The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, volume XXI, The Hogarth Press, Λονδίνο 1981, 175-198. [3] Fyodor Dostoyevsky, Letters and Reminiscences, Chatto and Windus, Λονδίνο 1923. [4] Διαθέσιμο στο: https://tinyurl.com/3r7jfaac [5] Fyodor Dostoyevsky, The Possessed, tr. C. Garnett, The Modern Library, Νέα Υόρκη 1930, 255-256. [6] Το σημερινό ανάλογο είναι το «Ευρασιατικό» παραλήρημα και το «Σκοτώστε τους, σκοτώστε τους, σκοτώστε τους» για τους Ουκρανούς του Ντούγκιν. [7] Andrej Walicki, The Flow of Ideas: Russian Thought from the Enlightenment to the Religious-Philosophical Renaissance, Peter Lang, Φρανκφούρτη 2015, 244. [8] Alexander I. Nazaroff, “Dostoyevsky as Inspired Prophet of the Russian Revolution”, The New York Times, 19 Ιουλίου 1925. [9] Dostoyevsky, The Possessed, ό.π., Μέρος ΙΙ, κεφ. 8. Ο Ιβάν Τσαρέβιτς είναι φυσιογνωμία του ρωσικού παραμυθιού, που παλεύει με τον κακό γίγαντα, νικάει το «πουλί της φωτιάς», ελευθερώνει και παντρεύεται τη βασιλοπούλα. Το παραμύθι αυτό είναι το περιεχόμενο του περίφημου μπαλέτου του Ιγκόρ Στραβίνσκυ. [10] Βοζντ είναι η ρωσική λέξη για τον Αρχηγό (αντίστοιχη του Φύρερ) και απονεμήθηκε επίσημα στον Στάλιν το 1934. [11] Για τον Μαρκήσιο Κυστίν, βλ. Περικλής Σ. Βαλλιάνος, «Οι μακρές διάρκειες της ρωσικής ιστορίας», The Athens Review of Books, τεύχος 177, Νοέμβριος 2025. [12] Π. Σ. Βαλλιάνος, ό.π. [13] Βλ. A. Walicki, ό.π., κεφ. 6. [14] Isaiah Berlin, Russian Thinkers, The Hogarth Press, Λονδίνο 1978, κεφ. “Russian Populism”, pp. 210-237. Το κείμενο αυτό πρωτοδημοσιεύθηκε ως εισαγωγή στο βιβλίο του Φράνκο Βεντούρι που θα αναφερθεί στη συνέχεια. [15] Η πιο εμβριθής ανάλυση των ιδεών του Αλεξάντερ Χέρτσεν και της εξέλιξής τους περιέχεται στο: Franco Venturi, Roots of Revolution: A History of the Populist and Socialist Movements in Nineteenth Century Russia, Alfred A. Knopf, Νέα Υόρκη 1960, κεφ. 1. Αυτό είναι το βασικό έργο αναφοράς για την περίοδο την οποία μελετάει, και το παρόν κείμενο αντλεί κυρίως από τις αναλύσεις του. Διεισδυτικές είναι επίσης οι διερευνήσεις του A. Walicki, ό.π., κεφ. 10. Το βιβλίο του Berlin, ό.π., 82-113, περιέχει μια διαφωτιστική σύγκριση των ιδεών περί ελευθερίας των Χέρτσεν και Μπακούνιν. [16] Venturi, ό.π., 160-161. [17] Venturi, ό.π., κεφ. 2. [18] Για τον Μαρξ λέει αργότερα ότι ήταν αυταρχικός «ως Γερμανός και ως Εβραίος». [19] Mikhail Bakunin, The ‘Confession’ of M. Bakunin With the Marginal Comments of Tsar Nicholas I, Cornell University Press, Ithaca and London, 1977. [20] Για τον Νετσάγιεφ βλ. Venturi, ό.π., κεφ. 15. [21] Venturi, ό.π., 368-369 [22] Venturi, ό.π., 365 κ.ε. [23] Venturi, ό.π., 362-63.

Ο Ντοστογιέφσκυ και η Ρωσική Τρομοκρατία

Σύνδεση