Μεγάλες προσδοκίες, μικρή σοδειά

H Κλασική Φιλολογία στη νεότερη Ελλάδα. Από τα χρόνια του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, επιμέλεια Β. Π. Βερτουδάκης, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2025, σελ. 252 Πρόκειται για τα πρακτικά ενός συνεδρίου που διοργανώθηκε από το Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών το 2024. Τα φιλολογικά τμήματα της Ελλάδας περνούν σήμερα μία περίοδο κρίσης βαθύτατης και υπαρξιακής θα λέγαμε. Η κοινωνία δεν ενδιαφέρεται πια για τη φιλολογία, ο κόσμος κινείται με ρυθμούς ιλιγγιώδεις στις ράγες της σύγχρονης τεχνολογίας, της τεχνητής νοημοσύνης και του ίντερνετ, οπότε το ενδιαφέρον για τις κλασικές σπουδές όχι απλώς έχει ατονήσει, αλλά είναι εντελώς ανύπαρκτο. Κατά καιρούς προτείνονται διάφορα φάρμακα για τη θεραπεία του κακού, τα οποία είναι παντελώς ατελέσφορα. Η κρίση και χειρότερη θα γίνει και θα έχει καταστροφικές συνέπειες για τα φιλολογικά τμήματα, τα οποία έχουν χάσει πλέον τον λόγο ύπαρξής τους, εφόσον η κοινωνία δεν τα θέλει, και αργά ή γρήγορα θα κλείσουν, ή θα αλλάξουν ριζικά μορφή, κάτι που θα είναι ακόμη χειρότερο και από το κλείσιμο. Δεν ήταν όμως τα πράγματα πάντοτε έτσι στη χώρα μας. Η Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όταν ιδρύθηκε το 1837, στελεχωμένη κυρίως από μαθητές ή συνεργάτες του μεγάλου Αδαμαντίου Κοραή, είχε λειτουργήσει ως εθνικός θεσμός υψίστης σημασίας, που θα βοηθούσε το νεότευκτο κράτος να διαμορφώσει μία επίσημη κρατική ιδεολογία, η οποία βασικά θα επικεντρωνόταν στη θεωρία της συνέχειας του ελληνικού έθνους, το οποίο αναγεννήθηκε στα χρόνια της Επανάστασης. Για να γίνει όμως αυτό θα έπρεπε να μελετηθούν συστηματικά τα αρχαία ελληνικά κείμενα και με βάση αυτά να διαμορφωθεί η επίσημη κρατική γλώσσα. Αυτό το πίστευαν ακράδαντα οι ιδρυτές του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έτσι ο αρχαϊσμός της τουρκοκρατίας αντί να παραμερισθεί επιβλήθηκε, η καθαρεύουσα κυριάρχησε, η δημοτική διώχτηκε απηνώς και τις συνέπειες της κατάστασης αυτής τις βιώνουμε ακόμη και σήμερα όλοι οι εκπαιδευτικοί. Ο σφιχτός εναγκαλισμός Φιλοσοφικής Σχολής και νεοελληνικού κράτους εξακολούθησε να υπάρχει σε όλη τη διάρκεια του 19ου και του 20ού αιώνα με αρνητικές πολλές φορές, για να μην πω τραγικές, συνέπειες. Όπως και να έχουν τα πράγματα, η Φιλοσοφική Αθηνών και ιδιαίτερα οι κλασικοί φιλόλογοι που υπηρέτησαν στο τμήμα αυτό συνέβαλαν αποφασιστικά στη διαμόρφωση της επίσημης κρατικής ιδεολογίας της χώρας μας: αυτό πραγματοποιήθηκε και ολοκληρώθηκε κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνος. Ευτυχώς έχουμε σήμερα το εξαιρετικό βιβλίο της Σοφίας Ματθαίου για την κλασική φιλολογία στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα (Φιλολογικές σπουδές και κλασική φιλολογία στην Ελλάδα του 19ου αιώνα: μια εθνική επιστήμη, Αθήνα 2021), το οποίο συστηματικά εξετάζει αυτά τα ζητήματα και οπωσδήποτε θα αποτελέσει για πολλά χρόνια ακόμα έργο αναφοράς για κλασικούς φιλολόγους και νεοελληνιστές. Είναι ευπρόσδεκτη η δημοσίευση των πρακτικών αυτού του συνεδρίου, αν και κανονικά ο τίτλος του θα έπρεπε να είναι «Πτυχές της κλασικής φιλολογίας στη νεότερη Ελλάδα», εφόσον δεν εξετάζεται το σύνολο της ελληνικής ερευνητικής φιλολογικής παραγωγής στην περίοδο αυτή, αλλά μόνον ορισμένες, περιφερειακές ενίοτε, πτυχές της. Δεν είμαι επίσης απόλυτα βέβαιος αν η επιλογή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ως σημείου χρονικής κατάληξης για την μελέτη του αντικειμένου ήταν απόλυτα εύστοχη. Θεωρώ ότι με τον τρόπο αυτό δεν βοηθούμαστε να παρακολουθήσουμε καλύτερα την εξέλιξη ορισμένων επιστημόνων που είχαν αρχίσει την επιστημονική τους σταδιοδρομία 10 ή 15 χρόνια πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως ήταν, για παράδειγμα, ο Ιωάννης Θ. Κακριδής ή ο Στυλιανός Καψωμένος, και την ολοκλήρωσαν πολύ αργότερα. Θα ήταν φυσιολογικότερο να είχε επιλεγεί ως σημείο κατάληξης το 1974: η πτώση της χούντας στην πραγματικότητα σηματοδοτεί (συμπτωματικά) και την αποχώρηση από τα τμήματα φιλολογίας της χώρας της παλιάς γενιάς των κλασικών φιλολόγων: τότε αποχώρησαν ο Κακριδής, ο Τσοπανάκης και ο Καψωμένος στην Θεσσαλονίκη, σπουδαίοι πράγματι φιλόλογοι, αλλά και οι ελάσσονος σημασίας συνάδελφοί τους στην Αθήνα (Θησέας Τζαννετάτος, Κωνσταντίνος Μερεντίτης, Στυλιανός Κορρές). Το 1974 λοιπόν θα μπορούσε να θεωρηθεί ως το τέλος της παλιάς γενιάς κλασικών φιλολόγων στην Ελλάδα, η οποία αντικαταστάθηκε από φιλολόγους νέου τύπου, που, μετά την πτώση της χούντας, ή λίγο πριν, διαδέχθηκαν τους παλιούς φιλολόγους στις θέσεις τους. Αναφέρομαι φυσικά στον Δημήτρη Μαρωνίτη, τον Κυριάκο Τσαντσάνογλου, τον Γρηγόρη Σηφάκη και τον Γιώργο Χουρμουζιάδη της Θεσσαλονίκης, στον αλησμόνητο δάσκαλό μας στην Αθήνα Αριστόξενο Σκιαδά, δεινό ερμηνευτή των κλασικών κειμένων, στον οποίο, παρεμπιπτόντως, είναι αφιερωμένος ο τόμος αυτός, και στους Φάνη Κακριδή και Μανόλη Παπαθωμόπουλο των Ιωαννίνων. Ωστόσο, αυτό είναι ένα θέμα κάπως υποκειμενικό, το οποίο δεν νομίζω ότι χρειάζεται να μας απασχολήσει περισσότερο. Ο τόμος έχει όντως ενδιαφέρον καθώς σε αυτόν υπάρχουν ορισμένες μελέτες και χρήσιμες και τεκμηριωμένες. Ο Ιωάννης Κακριδής, δεκαετία 1960. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Η εισήγηση της Αγγέλας Γιώτη αναφέρεται στην ανταπόκριση της ελληνικής φιλολογικής επιστήμης στην αντίληψη του Φρειδερίκου Αυγούστου Βολφ για τα ομηρικά έπη και την αναλυτική θεωρία για τη σύνθεσή τους. Είναι πολύ σωστή η διαπίστωσή της ότι, ενώ ο Κωνσταντίνος Ασώπιος αντιμετώπιζε θετικά τις αναλυτικές θεωρίες του Βολφ, σε αντίθεση με μεταγενέστερους φιλολόγους, όπως ο Δημήτριος Βερναρδάκης, που θεώρησαν θέμα εθνικής τιμής την υποστήριξη της ενότητας των ομηρικών επών και της απόδοσής τους σε έναν ποιητή. Η κλασική φιλολογία ήταν ήδη αιχμάλωτη του νεοελληνικού μεγαλοϊδεατισμού. Αξιόλογη είναι και η εργασία του Βαγγέλη Καραμανωλάκη για τις κατευθύνσεις και τις αναζητήσεις της κλασικής φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπως αποτυπώνονται στα προγράμματα σπουδών του Πανεπιστημίου, τα οποία δημοσιεύονταν κάθε χρόνο. Ο Καραμανωλάκης προσπαθεί με βάση τις πληροφορίες των προγραμμάτων αυτών, οι οποίες βέβαια δεν είναι πάντοτε απόλυτα ασφαλείς, να βγάλει ορισμένα συμπεράσματα για τα γνωστικά αντικείμενα που διδάσκονταν, τον τρόπο με τον οποίο διδάσκονταν και τη μέθοδο διδασκαλίας, εφόσον σε πολλά προγράμματα σπουδών αναφέρεται και η οργάνωση σεμιναριακών φροντιστηρίων, τα οποία φυσικά αποτελούσαν αχνή απομίμηση των φιλολογικών σεμιναρίων του γερμανόφωνου κυρίως χώρου. Ο Καραμανωλάκης διαπιστώνει ότι η κάπως πιο φιλελεύθερη προσέγγιση των πραγμάτων από τους καθηγητές των πρώτων χρόνων της Φιλοσοφικής που ήταν επηρεασμένοι από τον Αδαμάντιο Κοραή και ακολουθούσαν την ολιστική προσέγγιση της αρχαιότητας που είχε υποδείξει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Βερολίνου Αύγουστος Μπεκ, έδωσε τη θέση της σε μία πιο στενή και πιο εθνικιστική προσέγγιση στη συνέχεια, όταν στην Φιλοσοφική κυριάρχησε η ομάδα του Κωνσταντίνου Κόντου. Η ομάδα του Κόντου ακολούθησε τη σχολή του Κόβητου, δάσκαλου του Κόντου στην Ολλανδία, η οποία όμως ήταν ήδη ξεπερασμένη, καθώς η πρωτοπορία είχε περάσει στη Γερμανία, της οποίας οι κλασικοί φιλόλογοι είχαν εισαγάγει μια ευρύτερη αντιμετώπιση του αντικειμένου της κλασικής φιλολογίας. Ο Κόντος δεν θα συμπαθούσε τον Βιλαμόβιτς! Οι διάδοχοι του Κόντου εστίασαν την έρευνά τους στη γλώσσα, το συντακτικό και την γραμματική των αρχαίων ελληνικών κειμένων, και κυρίως στην κριτική τους αποκατάσταση. Δεν νομίζω ότι αυτό έκανε καλό στην ελληνική φιλολογική επιστήμη. Ποιος θυμάται άραγε σήμερα διορθώσεις Ελλήνων φιλολόγων του τέλους του 19ου αιώνος ή των αρχών του 20ού; Σχεδόν κανένας. Τεκμηριωμένη μού φάνηκε και η μελέτη της Νικολέτας Καναβού, η οποία εξετάζει τις εκδοτικές τύχες του αρχαίου ελληνικού μυθιστορήματος στην νεοελληνική φιλολογία. Φυσικά η μελέτη της Καναβού επικεντρώνεται στην συμβολή του Αδαμαντίου Κοραή, ο οποίος μελέτησε και εξέδωσε τα Αιθιοπικά του Ηλιόδωρου αλλά και το μυθιστόρημα Δάφνις και Χλόη του Λόγγου (χωρίς να αναφέρεται το όνομά του στην τελευταία έκδοση). Επίσης στα χειρόγραφα του Κοραή που βρίσκονται στην ομώνυμη βιβλιοθήκη της Χίου υπάρχουν πολλές διορθώσεις του στα άλλα αρχαία μυθιστορήματα, οι οποίες περιμένουν τον κατάλληλο ερευνητή που θα τις αξιοποιήσει. Πολύ σημαντική είναι η μελέτη της Ιωάννας Καραμάνου για τον Δημήτριο Βερναρδάκη ο οποίος είναι περισσότερο γνωστός ως λογοτέχνης και ως κριτικός της λογοτεχνίας, ενώ σήμερα θυμόμαστε πολύ λιγότερο τις φιλολογικές του εργασίες. Όμως ο ερημίτης της Λέσβου, όπως τον αποκαλούσαν παλαιότερα, επειδή είχε αποσυρθεί στο νησί του, αηδιασμένος από τις έριδες και τις κακοήθειες των διαδρόμων της Φιλοσοφικής Αθηνών, ήταν και φιλόπονος ερευνητής: μας έχει δώσει σχολιασμένες εκδόσεις τραγωδιών του Ευριπίδη, οι οποίες δημοσιεύθηκαν από τη Ζωγράφειο Βιβλιοθήκη της Κωνσταντινούπολης. Πολύ καλά κάνει η Καραμάνου που φροντίζει να μας υπενθυμίσει αυτή την πτυχή της δραστηριότητάς του. Βέβαια ο Βερναρδάκης δεν ήταν ο κράτιστος των κλασικών φιλολόγων, είχε όμως μία ερευνητική ευαισθησία και σε ορισμένα σημεία προχωρούσε πέρα από την εποχή του, όπως, για παράδειγμα, όταν σχολιάζει τα θεατρικά συμφραζόμενα των τραγωδιών και τα θέματα που αφορούν την σκηνοθεσία και τα σκηνικά. Δεν έβλεπε δηλαδή τις τραγωδίες με τη στενή αντίληψη του κλασικού φιλολόγου, αλλά τις ερμήνευε και ως συγγραφέας θεατρικών έργων, τα οποία είχαν γίνει ενθουσιωδώς δεκτά από το φιλοθεάμον κοινό της εποχής εκείνης, αν και σήμερα είναι ξεχασμένα. Η Καραμάνου, μια από τις καλύτερες μελετήτριες της αρχαίας τραγωδίας σε διεθνές επίπεδο, ήταν η πιο ενδεδειγμένη να εντοπίσει και να αναδείξει τα στοιχεία αυτά. Σε πρωτότυπη έρευνα βασίζεται και η μελέτη του Σταύρου Τσιτσιρίδη για τον Χαρίτωνα Χαριτωνίδη, μαθητή του Κωνσταντίνου Κόντου, για το βιβλίο του Ευΐου Ληναίου Απόρρητα, του οποίου εντόπισε μια επεξεργασμένη δεύτερη έκδοση από τον ίδιο τον Χαριτωνίδη, που δεν έχει δει ακόμη το φως της δημοσιότητας. Το βιβλίο περιέχει έναν πλούτο πληροφοριών για τις αισχρολογίες των αρχαίων Ελλήνων. Ο Τσιτσιρίδης, σε αντίθεση με άλλους συγγραφείς που συμμετέχουν στον τόμο αυτό, δεν προσπαθεί να εξωραΐσει τα πράγματα αλλά τα λέει με το όνομά τους· για παράδειγμα, δίκαια χαρακτηρίζει τον Μιστριώτη ως «καθηγητή εγνωσμένης ανεπιστημοσύνης», και αξιολογεί σωστά τον Χαριτωνίδη, ο οποίος σήμερα άδικα είναι μάλλον λησμονημένος από τους φιλολόγους της χώρας μας. Ελπίζω πολύ σύντομα να δημοσιευθεί με την επιμέλεια του Τσιτσιρίδη η νέα έκδοση του βιβλίου του μεγάλου αυτού κλασικού φιλολόγου. Δημήτριος Βερναρδάκης. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο Σπύρος Ράγκος σε ένα ωραίο δοκίμιο ασχολείται με την αντίληψη της φιλολογίας ως ηρωικής ζωής από τον Ιωάννη Συκουτρή, του οποίου ο τραγικός θάνατος βοήθησε να ξεχαστούν τα πολλά ελαττώματα και οι ιδιορρυθμίες του χαρακτήρα του, οι οποίες συμβάδιζαν και συνυπήρχαν με την κριτική οξύνοια, την βαθιά γνώση της αρχαίας ελληνικής πεζογραφίας και την στέρεη φιλολογική κατάρτιση, που είχε αποκτήσει στο εξωτερικό. Ο Συκουτρής δεν επισκέφθηκε τη Γερμανία ως τουρίστας όπως έκαναν άλλοι ομότεχνοί του της ίδιας εποχής, αλλά για να σπουδάσει συστηματικά την αρχαία γραμματεία. Όμως η όποια τραγικότητα ή ο όποιος ηρωισμός του Συκουτρή ήταν ίσως απόρροια της υπέρμετρης εγωπάθειάς του, η οποία τον έκανε να παρουσιάζεται πολλές φορές ως Μεσσίας, έχοντας γνώμη επί παντός του επιστητού, και να βλέπει φανταστικούς εχθρούς. Ήταν μία νόσος, από την οποία έπασχαν και πάσχουν δυστυχώς και άλλοι νεοέλληνες κλασικοί φιλόλογοι. Φυσική συνέπεια της υπέρμετρης και διαρκώς επιδεικνυόμενης αυτοπεποίθησής του ήταν να εμφανιστούν κάποτε και οι πραγματικοί εχθροί, οι οποίοι τον συνέθλιψαν. Οι άλλες εργασίες, παρ’ όλο που παρουσιάζουν ενδιαφέρον, δεν μας δίνουν καινούργια στοιχεία· όσα γράφονται σε αυτές, μπορούν να τα βρουν οι ερευνητές, σχετικά εύκολα, και αλλού. Η Ελένη Μπεκιάρη εξετάζει τη συμβολή του Γεωργίου Μιστριώτη στην σκηνική αναβίωση των τραγωδιών και στον τρόπο με τον οποίο τις είχε ερμηνεύσει, προσπαθώντας σε ορισμένα σημεία να πείσει τον αναγνώστη για την σημασία του Μιστριώτη στην σκηνική αναβίωση της τραγωδίας στην νεότερη Ελλάδα. Η μελέτη του Θεοφάνη Τσιαμπόκαλου για τις πλουταρχικές σπουδές στην Ελλάδα επικεντρώνεται σε δύο γνωστούς φιλολόγους του παρελθόντος, τον Γρηγόριο Βερναρδάκη και τον Ιωάννη Σταματάκο. Ο Βερναρδάκης εξέδωσε τα Ηθικά του Πλουτάρχου, συνέβαλε αποφασιστικά στην αποκατάσταση του κειμένου, αν και δυστυχώς δεν κατάφερε να αξιοποιήσει την θεωρία για το στέμμα των χειρογράφων του Λάχμαν, η οποία ήδη είχε κατισχύσει στον γερμανόφωνο χώρο. Για αυτό έγινε αντικείμενο κριτικής όχι μόνον από ξένους φιλολόγους, αλλά και από Έλληνες συναδέλφους του, οι οποίοι τον φθονούσαν, επειδή είχε δημοσιεύσει την έκδοσή του στον πολύ γνωστό εκδοτικό οίκο Τώυμπνερ της Λειψίας. Η ομάδα του Κόντου είχε κάνει για μια περίοδο σχεδόν αποκλειστικό έργο της την προσπάθεια αμαύρωσης και συκοφάντησης της εργασίας του Βερναρδάκη. Όσο κι αν προσπαθεί ο συγγραφέας της μελέτης να αποκαταστήσει κάπως τη φήμη του Ιωάννη Σταματάκου ως ερευνητή φιλολόγου, δεν νομίζω ότι το επιτυγχάνει. Και ο ίδιος ο συγγραφέας της μελέτης ομολογεί ότι οι εργασίες του Σταματάκου για τον Πλούταρχο στερούνται πρωτοτυπίας και δεν ανταποκρίνονται στα δεδομένα της έρευνας της εποχής εκείνης για τον συγγραφέα αυτόν. Ο Σταματάκος ήταν αναμφισβήτητα μεγάλος δάσκαλος της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας. Όλοι οι καθηγητές μου, και στο λύκειο και στο πανεπιστήμιο, μου μιλούσαν με δέος για τον τρόπο με τον οποίο ερμήνευε τον Θουκυδίδη στο μεγάλο αμφιθέατρο της Φιλοσοφικής στην δεκαετία του 1950. Όμως δεν μπορούμε να πούμε ότι ανήκε στην χορεία των μεγάλων ερευνητών της αρχαίας γραμματείας. Στο διδασκαλικό του τάλαντο έγκειται η προσφορά του Ιωάννη Σταματάκου, ο οποίος αναμφισβήτητα εκπαίδευσε γενιές ολόκληρες Ελλήνων κλασικών φιλολόγων, και στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο Μιχάλης Κονάρης παραθέτει ορισμένα στοιχεία από τα απομνημονεύματα του ιστορικού Παύλου Καρολίδη, για να δείξει τον τρόπο με τον οποίο ο Καρολίδης προσέλαβε την ευρωπαϊκή φιλολογική επιστήμη της εποχής του. Ωστόσο, η εργασία αυτή με τις πολλές αναφορές της σε βυζαντινολογικά θέματα και στη διαμάχη με τον Φαλμεράγιερ νομίζω ότι δεν εντάσσεται εύκολα στο αντικείμενο αυτού του συνεδρίου. Η Μαριάννα Θωμά μάς θυμίζει την έκδοση των παπύρων της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας από τον Γεώργιο Πετρόπουλο, καθηγητή της Νομικής Αθηνών, και την πρόσληψή της από την διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα. Μεγάλη εντύπωση προξενεί το γεγονός ότι παραλείπει να αναφέρει την εκτενή, καθολικά αρνητική και αυστηρότατη βιβλιοκρισία του Σωκράτη Κουγέα για την έκδοση αυτή, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ελληνικά 11 (1939), 335-350, η οποία συζητά και θέματα που απασχόλησαν την Θωμά στο άρθρο της, όπως εκείνο σχετικά με την έννοια της λέξης κοιλουργός. Η Αικατερίνη Κορολή αναλύει τα λίγα και όχι ιδιαίτερα σημαντικά παπυρολογικά δημοσιεύματα του Φαίδωνος Κουκουλέ, χαλκέντερου ερευνητή της αρχαίας και της μεσαιωνικής γραμματείας και βαθύ γνώστη του βίου και του πολιτισμού του ελληνικού λαού διαχρονικά. Γρηγόριος Βερναρδάκης. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το δημοσίευμα του Αμφιλόχιου Παπαθωμά για τον Στυλιανό Καψωμένο ως παπυρολόγο δεν έχει κάποια στοιχεία πρωτότυπα, αναπαράγει πράγματα που μπορεί κανείς εύκολα να τα βρει σε νεκρολογίες ή άλλα γνωστά κείμενα για τον μεγάλο αυτό φιλόλογο της Θεσσαλονίκης. Περίεργο είναι ότι δεν υπάρχει παραπομπή στη συνολική επανέκδοση των μελετών του Σ. Γ. Καψωμένου, Μελέτες και άρθρα, Μέρη Ι-ΙΙ, Θεσσαλονίκη 1985, που ετοίμασαν οι μαθητές του για να τιμήσουν τον σεμνό αυτόν άνθρωπο που προσέφερε τις υπηρεσίες του «χωρίς θεατρινισμούς και τυμπανοκρουσίες», όπως γράφεται στο εισαγωγικό σημείωμα. Η Μαργαρίτα Σωτηρίου εξετάζει τον φιλολογικό χώρο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στα πρώτα χρόνια μετά την ίδρυσή του, χωρίς να δίνει ούτε αυτή νέα στοιχεία που θα διευκόλυναν τον αναγνώστη να αξιολογήσει την φιλολογική φυσιογνωμία του Πανεπιστημίου, το οποίο, ωστόσο, δεν είχε διαμορφώσει ακόμη τότε την φιλολογική του προσωπικότητα. Η χρυσή πραγματικά εποχή της φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης θα έρθει μετά τον πόλεμο, εφόσον τότε στους κόλπους του εντάχθηκαν φιλόλογοι περιωπής, οι οποίοι και ανέδειξαν το πανεπιστήμιο αυτό σε σημαντικό κέντρο επιστημονικής έρευνας της κλασικής φιλολογίας. Ο Στέφανος Τόκος μελετά τις τύχες του Οβιδίου στο Βυζάντιο και κυρίως στην νεότερη Ελλάδα, εστιάζοντας στις διάφορες μεταφράσεις στα ελληνικά των Μεταμορφώσεων. Το άρθρο έχει ορισμένα σφάλματα (π.χ. ο Θεόδωρος Μετοχίτης ποτέ δεν ασχολήθηκε με λατινικές μεταφράσεις όπως μας βεβαιώνει ο Τόκος στη σελίδα 213), ωστόσο το άρθρο έχει καινούργια στοιχεία και βασίζεται σε πρωτότυπη έρευνα, βιβλιογραφική και όχι μόνο. Τέλος, ο Βασίλειος Βερτουδάκης ασχολείται με το θέμα της μετάφρασης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στη νεότερη Ελλάδα έως και τη δεκαετία του 1930. Φυσικά το θέμα της μετάφρασης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας ήταν πάντα συναφές με το ζήτημα της γλώσσας που θα έπρεπε να υιοθετήσει το έθνος, το οποίο μόλις συγκροτήθηκε σε κράτος μετά την Επανάσταση του ’21. Είναι και η μόνη εργασία που αναφέρεται στο έργο του Νεοφύτου Δούκα, ο οποίος είναι μάλλον ξεχασμένος σήμερα, είχε ωστόσο σχολιάσει και παραφράσει πάρα πολλά αρχαία ελληνικά κείμενα σε μία αρχαΐζουσα καθαρεύουσα. Δεν είδα στην εργασία του Βερτουδάκη κάποια αναφορά στην μετάφραση του Ομήρου από τον Κοζανίτη Γεώργιο Ρουσιάδη, που δημοσιεύτηκε λίγο πριν την Επανάσταση, για την οποία γράφτηκαν οι ωραίοι εκείνοι στίχοι: Τον Όμηρον τυφλόν ιδών ηρώτησεν ο Άδης: και ποίος σε ετύφλωσεν; Ο Γ. Ρουσιάδης! Σωστά πάντως ο Βερτουδάκης τονίζει ότι «η πολυύμνητη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας γενόμενη ιδεολόγημα δεν βοήθησε στη συνειδητοποίηση της ανάγκης να διαβάσουν οι νεότεροι Έλληνες τους Αρχαίους στη ζωντανή τους γλώσσα». Θυμάμαι πόσο εχθρικοί ήταν οι καθηγητές της Φιλοσοφικής Αθηνών έναντι των νεοελληνικών μεταφράσεων των αρχαίων ελληνικών κειμένων, ακόμη και στα δικά μου φοιτητικά χρόνια. Για να μιλήσουμε κάπως γενικότερα, αυτό που ίσως θα έπρεπε να είχε αποφευχθεί είναι η απόπειρα εξωραϊσμού και στρογγυλοποίησης των πραγμάτων, που παρατηρείται σε ορισμένες εργασίες. Δεν είναι δυνατόν, για παράδειγμα, να αποδίδεται οποιαδήποτε σημασία στο έργο του Μιστριώτη στον εικοστό πρώτο αιώνα. Έτσι θα δημιουργηθεί ένα αφήγημα για την Φιλοσοφική Σχολή του παρελθόντος, το οποίο θα εξωραΐζει τα πράγματα αντί να τα παρουσιάζει σωστά, στην ιστορική τους προοπτική. Η Φιλοσοφική Αθηνών, παρά την αναμφισβήτητη προσφορά της στην παιδεία των Νεοελλήνων, στην μακρά ιστορία της έχει να επιδείξει πολλές αντιφάσεις. Αναμφισβήτητα δίδαξαν σε αυτήν διακεκριμένοι φιλόλογοι όπως ο Κωνσταντίνος Κόντος, ο Σπυρίδων Βάσσης, ο Ιωάννης Συκουτρής, ο Ιωάννης Σταματάκος, και πάνω από όλους ο Ιωάννης Κακριδής, που διώχτηκε όμως κακήν κακώς, για να καταφύγει στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Αλλά η επιστημονική παραγωγή των καθηγητών της Σχολής, παρά τα αναμφισβήτητα επιστημονικά προσόντα τους, δεν ήταν η αναμενόμενη. Αν εξετάσει αντικειμενικά κανείς τα πράγματα, θα διαπιστώσει ότι η φιλολογική συμβολή της Ελλάδας στη διεθνή επιστήμη της κλασικής φιλολογίας την περίοδο που εξετάζει το βιβλίο είναι μεν υπαρκτή αλλά μικρή. Θα μπορούσε κανείς να το δικαιολογήσει αυτό με το μέγεθος της Ελλάδας και τις μικρές δυνατότητές της, ωστόσο, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ο ελληνικός λαός επένδυσε στην Σχολή τον κόπο και τον ιδρώτα του και έτρεφε μεγάλες προσδοκίες από αυτήν, οι οποίες όμως δεν εκπληρώθηκαν. Αυτό δεν γίνεται εύκολα αντιληπτό από τον αναγνώστη που θα διαβάσει τον τόμο αυτόν. Αριστερά: ο Σωκράτης Κουγέας, περ. 1937, μέσο: ο Φαίδων Κουκουλές, περ. 1930, δεξιά: ο Ιωάννης Συκουτρής, περ. 1935. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ.

Μεγάλες προσδοκίες, μικρή σοδειά

Σύνδεση