Ο ρόλος της Βρετανίας στην Ελλάδα, 1943-47

1. Τα τρία ρεύματα Από τότε άνοιξε για την έρευνα μεγάλο μέρος των βρετανικών αρχείων για την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (χάρη στον νόμο Public Records Act του 1967), πλήθος μελετών έχει δει το φως της δημοσιότητας για τον ρόλο της Βρετανίας στις ελληνικές εξελίξεις της δεκαετίας του 1940. Πόλεμος, Κατοχή και Εμφύλιος συνθέτουν τον καμβά του δράματος της περιόδου, η εξιστόρηση και, ιδίως, η ερμηνεία του οποίου εξακολουθεί να πυροδοτεί αντιπαραθέσεις μεταξύ των ιστορικών, για να μην αναφερθούμε στην ιδεολογική χρήση του παρελθόντος για την εξυπηρέτηση πολιτικών επιδιώξεων του παρόντος. Απελευθέρωση της Αθήνας: στρατιώτης κρατά λουλούδια, Οκτώβριος 1944. Φωτ. Βασίλης Τσακιράκης, Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Στο πεδίο της ιστορικής έρευνας, που αναζητά αίτια και αφορμές, θα ήταν δυνατό να διακρίνει κανείς τρία κύρια ρεύματα, που εν μέρει θυμίζουν τις αντίστοιχες «σχολές» για το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. Το πρώτο, «παραδοσιακό», ρεύμα έριχνε το βάρος για το τραγικό επακόλουθο της Κατοχής, τον Εμφύλιο, σχεδόν αποκλειστικά στους κομμουνιστές. Υφίσταται, βέβαια, και η εξίσου παραδοσιακή, προσανατολισμένη στο Κομμουνιστικό Κόμμα, ιστοριογραφία, η οποία παρουσιάζει την Αριστερά ως θύμα συνωμοσίας των αντιπάλων της. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, πλήθυναν οι μελέτες που αμφισβητούσαν την παραδοσιακή ερμηνεία για τον Εμφύλιο. Στο «αναθεωρητικό» αυτό ρεύμα διακρίνονται επίσης δύο τάσεις. Ερευνητές οι οποίοι δεν εκδήλωναν πολιτική προτίμηση (με κύριο παράδειγμα τον Ιωάννη O. Ιατρίδη) μοίραζαν τις ευθύνες ανάμεσα στην Αριστερά και τους άλλους, συμπεριλαμβανομένων των Βρετανών. Έτειναν μάλιστα να θεωρούν ότι ο Εμφύλιος δεν υπήρξε αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής από καμιά πλευρά που δεν βαρυνόταν με συνεργασία με τον κατακτητή. Η πλειονότητα, όμως, των εκπροσώπων αυτού του ρεύματος διακρίνεται για τη συμπάθειά της προς τους ηττημένους του Εμφυλίου. Κατά την άποψή τους, ο Εμφύλιος, αν δεν ήταν συνειδητή επιλογή, προέκυψε από πράξεις και παραλείψεις του «βρετανικού παράγοντα» και ντόπιων συνεργατών του. Η έρευνα των «αναθεωρητών» εκπονήθηκε σε μεγάλο βαθμό στη Βρετανία και στις ΗΠΑ, δημιουργώντας την εντύπωση ότι, δεκαετίες μετά τα συμβάντα, οι Δυτικοί που ενεπλάκησαν στο δράμα της δεκαετίας του 1940 «αυτοενοχοποιήθηκαν» επιτρέποντας την πρόσβαση στα κρατικά τους αρχεία – σε αντίθεση με το κράτος και το Κομμουνιστικό Κόμμα στην Ελλάδα. Ένα τρίτο ρεύμα εμφανίστηκε δυναμικά στις αρχές της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα. Το λεγόμενο «νέο κύμα» στη μελέτη του Εμφυλίου αξιοποίησε εγχώριες πηγές προερχόμενες όχι μόνο από κρατικές συλλογές αλλά και από την Αριστερά, καθώς και αρχεία πρώην σοσιαλιστικών κρατών. Χωρίς να δίνει άφεση αμαρτιών στους άλλους πρωταγωνιστές της περιόδου, το ρεύμα αυτό (με πρωτοπόρους τον Στάθη Καλύβα και τον Νίκο Μαραντζίδη) επιχείρησε να κατανοήσει τη στάση των αντιπάλων της Αριστεράς ως, εν πολλοίς, αντίδραση στην πολιτική και τις βίαιες μεθόδους των κομμουνιστών. Όπως ήταν αναμενόμενο, η αλλαγή αυτή έμφασης στη μελέτη της εμφύλιας διαμάχης προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις του αναθεωρητικού ρεύματος. Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, ο κοινός τόπος είναι ότι ο ρόλος της Βρετανίας υπήρξε κρίσιμος και, ενίοτε, καθοριστικός. Σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής, το Λονδίνο είχε επιδείξει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον από κάθε άλλη συμμαχική δύναμη για τη χώρα,[1] ενδιαφέρον που διατηρήθηκε ενεργό μέχρι τον Μάρτιο του 1947. Τη βρετανική στάση υπαγόρευαν ευρύτερα συμφέροντα και επιδιώξεις στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής. Η Ελλάδα, και μάλιστα τα νησιά του Αρχιπελάγους και η Κρήτη, βρίσκονταν σχεδόν σε απόσταση βολής από τις θαλάσσιες αρτηρίες επικοινωνίας ανάμεσα στην αυτοκρατορική μητρόπολη και τα στρατηγικά σημεία ελέγχου που διατηρούσε στη Μεσόγειο (ιδίως τη Διώρυγα του Σουέζ). Οι αυτοκρατορικές αρτηρίες επικοινωνίας (imperial lines of communication) οδηγούσαν στο «πετράδι του Στέμματος», την ινδική υποήπειρο, και στις βρετανικές κτήσεις στον Ινδικό και την Ωκεανία. Στη διάρκεια του 20ού αιώνα, η ζωτική τους σημασία για την ευημερία της μητρόπολης ενισχύθηκε από την ανακάλυψη πλούσιων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στη Μέση Ανατολή. Ο βρετανικός έλεγχος στην περιοχή αυτή έφτασε στο απόγειό του μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν, βάσει συνθηκών, δημιουργήθηκε μια ζώνη προτεκτοράτων, από την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τον Περσικό Κόλπο. Στη ζώνη αυτή, ιδιαίτερη θέση κατείχε η Κύπρος ως το μοναδικό κυρίαρχο έδαφος της Βρετανίας στην περιοχή. Μετά την ταπεινωτική εκκένωση του 1941, η επάνοδος στην Ελλάδα υπήρξε σταθερός στόχος της βρετανικής πολιτικής στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το πρώτο βήμα έγινε με την αποστολή Χάρλινγκ (Harling), την οποία οργάνωσε η Special Operations Executive (Υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων: SOE), στο τέλος Σεπτεμβρίου 1942. Αντί να επιστρέψει στη Μέση Ανατολή μετά την ολοκλήρωση της αποστολής της (τη δολιοφθορά του συγκοινωνιακού άξονα Θεσσαλονίκης-Αθήνας), η ομάδα της SOE υπό τον ταξίαρχο Έντμουντ (Έντι) Μάγιερς (Eddy Myers) παρέμεινε προαγόμενη σε Βρετανική (αργότερα Συμμαχική) Στρατιωτική Αποστολή (ΣΣΑ). Το έργο της ήταν τώρα να οργανώσει, να εκπαιδεύσει και να εφοδιάσει τις ανταρτικές ομάδες στο πλαίσιο μιας στρατηγικής που αποσκοπούσε στην παρενόχληση και την παραπλάνηση του εχθρού. Η βοήθεια που δόθηκε σε αυτό το πλαίσιο προς τη μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση, το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) και τον ένοπλο βραχίονά του, τον Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό (ΕΛΑΣ), θεωρήθηκε από ορισμένους ότι κόστισε ακριβά στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τον βασικό εκπρόσωπο του παραδοσιακού ρεύματος Δ. Γ. Κούσουλα, ενώ οι Βρετανοί σκέφτονταν σχεδόν αποκλειστικά με στρατιωτικούς όρους, η κομμουνιστική ηγεσία του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ασχολούνταν κυρίως με την πολιτική εκμετάλλευση του αντάρτικου κινήματος «για την υλοποίηση των απώτερων στρατηγικών επιδιώξεων» του ΚΚΕ, δηλαδή την άνοδο στην εξουσία. Στο ίδιο μήκος κύματος, ο σύμβουλος της βρετανικής πρεσβείας το 1946 Ντάνιελ Λάσελς (Daniel Lascelles) μεμφόταν την κυβέρνηση Τσώρτσιλ επειδή είχε εφοδιάσει με όπλα το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ένα φλογερά αντιμοναρχικό κίνημα υπό τον έλεγχο των κομμουνιστών, τη στιγμή που η ίδια κυβέρνηση υποστήριζε αναφανδόν την επιστροφή στη χώρα ενός ελάχιστα δημοφιλούς μονάρχη.[2] Στην παρατήρησή του, ο Βρετανός διπλωμάτης αναδείκνυε μια θεμελιώδη αντίφαση μεταξύ των στρατιωτικών και των πολιτικών στοχεύσεων της βρετανικής πολιτικής απέναντι στην κατεχόμενη Ελλάδα. Είναι ένας ακόμα κοινός τόπος μεταξύ των ιστορικών της περιόδου ότι, ενόψει της απελευθέρωσης της χώρας, οι Βρετανοί ιθύνοντες δεν κατόρθωσαν να συμφιλιώσουν εγκαίρως και ικανοποιητικά την εξυπηρέτηση του γενικού πολεμικού στόχου, που ήταν η ήττα του Άξονα, και της βασικής πολιτικής τους επιδίωξης, που δεν ήταν άλλη από την επαναφορά της Ελλάδας σε φιλοβρετανική τροχιά, μετά τη συμμαχική νίκη. Επιπλέον, ο Τσώρτσιλ είχε εξαρχής συνδέσει την επιδίωξη αυτή με την αποκατάσταση του Γεωργίου Β΄ στον θρόνο, την επομένη της απελευθέρωσης.[3] Αυτό το βρετανικό δίλημμα δεν απασχόλησε ιδιαίτερα τον Κούσουλα και πολύ λιγότερο τον Τύπο και εκπροσώπους της ελληνικής Δεξιάς, οι οποίοι, ούτε λίγο ούτε πολύ, καταλόγισαν στους Βρετανούς την ισχυροποίηση του ΕΛΑΣ, για λόγους είτε ευπιστίας είτε κάποιας σκοτεινής υστεροβουλίας. Ο ισχυρισμός, όμως, ότι «οι Άγγλοι έφτιαξαν τον ΕΛΑΣ» δεν αντέχει σε προσεκτική εξέταση των δεδομένων. Αν μη τι άλλο, οι Βρετανοί φρόντιζαν να ενισχύουν και άλλες ανταρτικές οργανώσεις· μάλιστα, μετά την επίθεση εναντίον του Εθνικού Δημοκρατικού Ελληνικού Συνδέσμου (ΕΔΕΣ) του Ναπολέοντα Ζέρβα, τον Οκτώβριο του 1943, η βοήθεια προς τον ΕΛΑΣ μειώθηκε δραστικά και οι ρίψεις οπλισμού σταμάτησαν.[4] Επιπλέον, το επίπεδο της βρετανικής βοήθειας δεν επηρέασε σημαντικά τη δυνατότητα του ΕΑΜ/ΚΚΕ να μονοπωλήσει την ένοπλη Αντίσταση, επιτιθέμενο στον ΕΔΕΣ και διαλύοντας το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού: Παρά την αντίθετη συμφωνία με τις άλλες δύο οργανώσεις, ο ΕΛΑΣ ιδιοποιήθηκε το σύνολο του οπλισμού της ιταλικής μεραρχίας Πινερόλο, η οποία είχε παραδοθεί στη ΣΣΑ στη Θεσσαλία, τον Σεπτέμβριο του 1943. Άφιξη αντιπροσώπων στο Κάιρο για το συνέδριο του Λιβάνου, 1944. Ο Αλέξανδρος Ξύδης υποδέχεται τον Κομνηνό Πυρομάγλου. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Αν στην ύπαιθρο το πλεονέκτημα έδινε η ισχύς των όπλων, στην πρωτεύουσα και άλλες πόλεις μια αυξανόμενη μερίδα ανθρώπων γινόταν δεκτική σε κηρύγματα ριζικής αλλαγής σε πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο. Όταν, από το καλοκαίρι του 1943, φάνηκε να πλησιάζει η ώρα της απελευθέρωσης, οι μεταπολεμικές προοπτικές κυριάρχησαν ως κίνητρο για την πολιτική στάση των δυναμικότερων στρωμάτων του πληθυσμού, ιδίως της νεολαίας. Ο Ιατρίδης παρέχει μια εύστοχη ερμηνεία για τον τρόπο, με τον οποίον η πρωτοβουλία των κινήσεων πέρασε στα χέρια των κομμουνιστών. Οι οπαδοί του αβασίλευτου πολιτεύματος και της ειρηνικής αλλαγής, επισημαίνει, υπερτερούσαν αριθμητικά· «όμως οι κομμουνιστές διέπρεψαν με τις οργανωτικές τους ικανότητες, τις συνωμοτικές τακτικές τους και την αφοσίωσή τους». Ενώ οι παραδοσιακοί δημοκρατικοί ηγέτες υπολόγιζαν το κόστος των αντιποίνων, οι κομμουνιστές τα αψηφούσαν, προσδοκώντας να επωφεληθούν από τη δυστυχία του ανυπεράσπιστου πληθυσμού. Ενώ οι φιλελεύθεροι και οι δημοκρατικοί, γενικότερα, προσδοκούσαν την αποκατάσταση θεσμών στο πρότυπο της μεσοπολεμικής δημοκρατίας, «οι κομμουνιστές εργάζονταν για την έλευση «λαϊκής δικαιοσύνης» και «λαϊκής δημοκρατίας» που θα τους μετέβαλλε από κυνηγημένους συνωμότες του περιθωρίου σε μέλη της άρχουσας ελίτ».[5] Θα μπορούσε να προσθέσει κανείς ότι οι κομμουνιστές επωφελήθηκαν από τις ιδιαίτερες συνθήκες στην ορεινή Ελλάδα για να αναπτύξουν αντάρτικο. Με ένα μίγμα πειθούς και βίας, ο ΕΛΑΣ του Άρη Βελουχιώτη σύντομα επέκτεινε την παρουσία του σε μεγάλο μέρος της ορεινής χώρας. Δεν είναι διόλου βέβαιο ότι οι Βρετανοί, ακόμα και αν το ήθελαν, θα μπορούσαν να περιορίσουν δραστικά, πόσο μάλλον να εξουδετερώσουν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ως υπολογίσιμο στρατιωτικό παράγοντα. Πρώτον, ο κοινός συμμαχικός σχεδιασμός δεν επέτρεπε τη διάθεση υπολογίσιμων δυνάμεων για την κατεχόμενη Ελλάδα. Δεύτερον, και παρά την πολεμοχαρή διάθεση του Ουίνστον Τσώρτσιλ, ακόμα και στους κόλπους της κυβέρνησής του δεν ήταν δεδομένη η συναίνεση για ένα χτύπημα εναντίον μιας αντιστασιακής οργάνωσης. Τρίτον, υπήρχε η προσδοκία ότι θα ήταν δυνατό να «δαμαστεί» το ΕΑΜ με πολιτικά μέσα. Ήδη, τον Ιούλιο του 1943, η ΣΣΑ υπό τον Μάγιερς είχε πετύχει την ένταξη του ΕΛΑΣ σε κοινό Στρατηγείο Ανταρτών μαζί με τον ΕΔΕΣ και την Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση (ΕΚΚΑ). Χάθηκε, όμως, μια μεγάλη ευκαιρία να εκμεταλλευτούν οι Βρετανοί την έντονη επιθυμία του ΕΑΜ για συμμαχική αναγνώριση και να το ενσωματώσουν εγκαίρως σε ένα αντιπροσωπευτικό κυβερνητικό σχήμα. Επρόκειτο για την πρωτοβουλία του Μάγιερς να συνοδεύσει αντιπροσωπεία των τριών οργανώσεων του Στρατηγείου Ανταρτών στο Κάιρο. Η συνεννόηση προσέκρουσε στο ζήτημα της επανόδου του βασιλιά: Σχεδόν σύσσωμος ο ελληνικός πολιτικός κόσμος ζητούσε να προηγηθεί δημοψήφισμα· αντίθετα, ο Γεώργιος, με τη σθεναρή στήριξη του Τσώρτσιλ αλλά και του Ρούζβελτ, θεωρούσε αυτονόητη την επιστροφή του, «επικεφαλής του στρατού του». Η στήριξη στο πρόσωπο του βασιλιά και η σκαιά αποπομπή της αντιπροσωπείας των αντιστασιακών οργανώσεων καλλιέργησε την εντύπωση ότι πρόθεση των Βρετανών ήταν να επιβάλουν τη μοναρχία και τον Γεώργιο με ή χωρίς τη θέληση του ελληνικού λαού. Την εντύπωση αυτή θα αξιοποιούσε συστηματικά το ΕΑΜ/ΚΚΕ εναντίον των εγχώριων αντιπάλων του. Η πρώτη σοβαρή εκδήλωση της εμφύλιας διαμάχης υπήρξε η επίθεση του ΕΛΑΣ εναντίον του ΕΔΕΣ στη δυτική Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1943. Στη διάρκεια της πολύμηνης σύγκρουσης που ακολούθησε, το Foreign Office και οι βρετανικές υπηρεσίες στο Κάιρο επεδίωξαν να διευκολύνουν τα μετριοπαθή στοιχεία που αντιτάσσονταν στην επαναφορά της μοναρχίας, επομένως και να μειώσουν την επιρροή του ΚΚΕ, παροτρύνοντας τον βασιλιά να δεσμευτεί να μην επιστρέψει στη χώρα πριν αποφανθεί ο λαός με δημοψήφισμα. Η αντίδραση του Γεωργίου και η συνεχιζόμενη υποστήριξη του Τσώρτσιλ συντήρησαν την καχυποψία για τις βρετανικές προθέσεις τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις στη Μέση Ανατολή. Χρειάστηκε να μεσολαβήσουν γεγονότα που έδειχναν το βάθος του ενδοελληνικού ρήγματος, ώστε το Λονδίνο να αναπροσαρμόσει την τακτική του: Επρόκειτο κυρίως για τη δημιουργία της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), τις φιλοεαμικές στάσεις που εξάρθρωσαν τις ένοπλες δυνάμεις της εξόριστης κυβέρνησης, και την εξόντωση του Ψαρρού και της οργάνωσής του. Μόνο τότε κάμφθηκε η υποστήριξη του Τσώρτσιλ για άμεση επάνοδο του βασιλιά και άνοιξε ο δρόμος για το Συνέδριο του Λιβάνου και τον σχηματισμό κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου. Η ελπίδα των Βρετανών, και πολλών Ελλήνων, ήταν ότι, πιεσμένο από τον αρνητικό αντίκτυπο των εξελίξεων που αναφέρθηκαν, το ΕΑΜ/ΚΚΕ θα δεχόταν τη συμμετοχή του στη νέα κυβέρνηση και δεν θα επιχειρούσε βίαιη κατάληψη της εξουσίας μόλις αποχωρούσαν τα στρατεύματα του Άξονα. Άλλωστε, το σταθερό ενδιαφέρον του Λονδίνου για τις ελληνικές υποθέσεις οδηγούσε μάλλον αβίαστα στο συμπέρασμα ότι ο βρετανικός παράγοντας θα επενέβαινε για να αποτρέψει αυτό το ενδεχόμενο. Αυτό όφειλε να αντιληφθεί και η ηγεσία του κατά τεκμήριο επαναστατικού κόμματος, του ΚΚΕ· έστω και αν αγνοούσε μια πολύ σημαντική «λεπτομέρεια»: την κυοφορούμενη αγγλοσοβιετική συνεννόηση για τα Βαλκάνια. Ήδη, από τον Ιούλιο του 1944, Λονδίνο και Μόσχα είχαν συμφωνήσει για εκατέρωθεν αποκλειστικότητα στην Ελλάδα και τη Ρουμανία, αντίστοιχα. Μία συνέπεια αυτής της συνεννόησης ήταν η σοβιετική υπόδειξη προς την ηγεσία του ΚΚΕ να αποδεχθεί τη συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Η συμμετοχή αυτή, που πραγματοποιήθηκε στις αρχές Σεπτεμβρίου 1944, ερμηνεύεται από ορισμένους ως εγκατάλειψη της ιδέας για κατάληψη της εξουσίας στο εγγύς μέλλον και μάλιστα με τη χρήση βίας.[6] Αυτό δεν σήμαινε, βέβαια, ότι η εγκαθίδρυση «Λαϊκής Δημοκρατίας» δεν αποτελούσε τον τελικό στόχο. Καθώς διαπραγματευόταν με τους Βρετανούς και τον Παπανδρέου, το ζητούμενο για την κομμουνιστική ηγεσία ήταν να διατηρηθεί το ΕΑΜ σε απόσταση βολής από την εξουσία. Για να το πετύχει αυτό έπρεπε να διατηρεί δυναμικά ερείσματα – όχι μόνο υπουργεία ή συνδικαλιστικούς φορείς, αλλά και έλεγχο στις ένοπλες δυνάμεις. Εφόσον, αργά ή γρήγορα, οι μονάδες των ανταρτών επρόκειτο να διαλυθούν, η επιδίωξη ήταν ο ΕΛΑΣ να διαθέτει επαρκή εκπροσώπηση στον μελλοντικό εθνικό στρατό. Αυτό ακριβώς το αίτημα αποδείχθηκε η κόκκινη γραμμή της κομμουνιστικής ηγεσίας· γραμμή από την οποία πολύ δύσκολα μπορούσε να αποστεί με δεδομένη τη στάση της πλειονότητας των κομματικών στελεχών στον ΕΛΑΣ. Ήδη, από τον Σεπτέμβριο του 1943, ο αρχικαπετάνιος Άρης εισηγούνταν γραμμή ρήξης με τους Βρετανούς. Η πλειονότητα των ιστορικών συμφωνεί ότι ο βρετανικός παράγοντας προτιμούσε να ανακτήσει τη δεσπόζουσα θέση που παραδοσιακά απολάμβανε στην Ελλάδα με τη συνεργασία μιας φιλικά διακείμενης κυβέρνησης, η οποία θα αποκτούσε δημοκρατική νομιμοποίηση το συντομότερο δυνατό. Δεν υπήρχε καμία σκέψη για επιστροφή στο προηγούμενο της μεταξικής δικτατορίας. Προσφυγή στα όπλα θα γινόταν μόνο στην περίπτωση που η κομμουνιστική ηγεσία του ΕΑΜ επιχειρούσε βίαιη κατάληψη της εξουσίας.[7] Αλλά και αυτό το ενδεχόμενο θα μπορούσε να αποφευχθεί όχι μόνο με έγκαιρες συμφωνίες, όπως ο Λίβανος και, αργότερα, η Συμφωνία της Καζέρτας· πρόσθετη και ουσιώδης δικλείδα ασφαλείας θα ήταν η παρουσία βρετανικών δυνάμεων επί του εδάφους. Μόνο που τέτοιες δυνάμεις άξιες λόγου δεν ήταν διαθέσιμες, τις παραμονές της αποχώρησης των Γερμανών. Το ίδιο διάστημα, ο ΕΛΑΣ παγίωνε τον έλεγχό του στο μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας. Οι Γερμανοί απέσυραν τις δυνάμεις τους μεταξύ Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου 1944. Δεν παρενοχλήθηκαν σοβαρά ούτε από τους αντάρτες ούτε από τους Βρετανούς. Το στρατιωτικό σκέλος της επιχείρησης “Manna” ήταν ήσσονος σημασίας. Ένα μικρό σώμα με την ονομασία “Pompforce” υπό τον συνταγματάρχη Τζωρτζ Τζέλλικο (George Jellicoe) επιφορτίστηκε με την καταδίωξη των Γερμανών. Αντίθετα, όπως επισημαίνει ο Παπαστράτης, ο κύριος όγκος των δέκα περίπου χιλιάδων Βρετανών που στάλθηκαν στην Ελλάδα είχε ως κύρια αποστολή να εγγυηθεί «την εγκατάσταση και εδραίωση» της κυβέρνησης Παπανδρέου.[8] Το βρετανικό ενδιαφέρον αποτυπώθηκε στην «τελετουργική» άφιξη της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας στην Αθήνα, στις 18 Οκτωβρίου: Τον πρωθυπουργό Παπανδρέου πλαισίωναν ο Ρέτζιναλντ Λήπερ (Reginald Leeper), βρετανός πρεσβευτής στην ελληνική κυβέρνηση, ο Χάρολντ Μακμίλλαν (Harold Macmillan), πρόσεδρος υπουργός για τη Μεσόγειο, και ο αντιστράτηγος Ρόναλντ Σκόμπι (Ronald Scobie).[9] Τα καθήκοντα των βρετανικών δυνάμεων περιλάμβαναν την εγγύηση της τάξης και τη στήριξη της κυβερνητικής παρουσίας, την οργάνωση της επισιτιστικής βοήθειας, την επίβλεψη του αφοπλισμού ενόπλων σωμάτων και τη συμβολή στην οργάνωση τακτικών ενόπλων δυνάμεων. Μεταφέροντας το κλίμα των ημερών, Βρετανοί κάθε ιδιότητας επιβεβαιώνουν τα θερμά αισθήματα του πληθυσμού, πέρα από κομματικές ταυτίσεις. Ο λοχίας Χάρι Χέινσγουορθ (Harry Hainsworth), ο οποίος βρέθηκε στην ελληνική πρωτεύουσα αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών, περιέγραψε σκηνές λατρείας ανάλογες με εκείνες που οι «Τόμυδες» (Tommies) δοκίμασαν στις πόλεις της Δυτικής Ευρώπης.[10] Μία εβδομάδα μετά την άφιξη της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, εντυπωσιασμένος από τις θερμές εκδηλώσεις των Αθηναίων απέναντι στον υπουργό Εξωτερικών Άντονι Ήντεν (Anthony Eden) και στον ίδιο, ο λόρδος Μόιν (Moyne), πρόσεδρος υφυπουργός για τη Μέση Ανατολή, σχολίασε: «Είναι καλό που υπάρχει μία χώρα στην οποία είμαστε τόσο δημοφιλείς».[11] 2. Η αντίστροφη μέτρηση προς τα Δεκεμβριανά Ιστορικοί με σαφή συμπάθεια προς την Αριστερά αναγνωρίζουν ότι, την κρίσιμη περίοδο της γερμανικής αποχώρησης, η βρετανική πολιτική επέδειξε «σημαντικό βαθμό ευελιξίας» ώστε να προσαρμοστεί στις μεταβαλλόμενες συνθήκες και συσχετισμούς.[12] Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι, με την τροπή των επιχειρήσεων στο Ανατολικό Μέτωπο, ο Ερυθρός Στρατός θα μπορούσε κάλλιστα να είχε «απελευθερώσει» πρώτος μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής Ελλάδας τον Σεπτέμβριο του 1944. Άφιξη αντιπροσώπων στο Κάιρο για το συνέδριο του Λιβάνου, 1944. Αριστερά ο Πέτρος Ρούσσος, δεξιά ο Γεώργιος Σακκαλής. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Η σημασία της έγκαιρης συνεννόησης με τη Μόσχα δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Τον Σεπτέμβριο του 1944 εκπρόσωποι του ΚΚΕ στη βουλγαροκρατούμενη, ακόμα, Ανατολική Μακεδονία και Θράκη απεύθυναν έκκληση στον σοβιετικό στρατάρχη Τολμπούχιν να στείλει στρατεύματα σε αυτές τις κατεχόμενες ελληνικές περιοχές. Είχε προηγηθεί η αμαχητί κατάληψη της Βουλγαρίας. Η άρνηση των Σοβιετικών να κατέβουν μέχρι το Αιγαίο ξένισε τους Έλληνες συντρόφους. Η Μόσχα δεν τους είχε προϊδεάσει για την αγγλοσοβιετική συνεννόηση, ούτε πριν ούτε μετά την άτυπη πλην ουσιώδη επικύρωσή της με τη λεγόμενη «συμφωνία των ποσοστών»: Στις 9 Οκτωβρίου 1944, στη συνάντησή του με τον Τσώρτσιλ στη Μόσχα, ο Στάλιν επιβεβαίωσε τη συμφωνία για τη βρετανική πρωτοκαθεδρία στην Ελλάδα με αντάλλαγμα την αναγνώριση της σοβιετικής επικυριαρχίας σε όσες χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης ήδη έλεγχε ή επρόκειτο να κατακτήσει ο στρατός του. Στη συμφωνία των ποσοστών παραπέμπουν όσοι ισχυρίζονται ότι η πορεία της Ελλάδας ήταν προδιαγεγραμμένη από τις Μεγάλες Δυνάμεις.[13] Η προσέγγιση αυτή επαναλαμβάνεται και σε σχετικά πρόσφατα έργα συγγραφέων που είχαν στη διάθεσή τους πλήθος στοιχείων και βιβλιογραφίας. Για παράδειγμα, σε έκδοση του 2004, ο Αντρέ Γερολυμάτος (André Gerolymatos) αποφαίνεται ότι με τη συμφωνία αυτή ο Τσώρτσιλ «είχε σφραγίσει τη μοίρα των Βαλκανίων (και της Ελλάδας) σχεδόν μέχρι το τέλος του εικοστού αιώνα».[14] Ο Θανάσης Σφήκας θέτει το ερώτημα, «γιατί επί πέντε χρόνια μετά τη “συμφωνία” το υποτιθέμενο θύμα (ΚΚΕ) συνέχισε να αντιστέκεται», και γιατί η Βρετανία χρειάστηκε να καταβάλει τεράστια προσπάθεια (μέχρι το 1949) ώστε να «εκλείψει η αμφισβήτηση της “συμφωνίας”» από την ελληνική Αριστερά.[15] Το ερώτημα παραβλέπει το γεγονός ότι ο Στάλιν όχι μόνο δεν αποκάλυψε στους Έλληνες συντρόφους του την ύπαρξη της αγγλοσοβιετικής συμφωνίας αλλά και, από το 1946, και για λόγους που δεν αφορούσαν τις προοπτικές του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα, συντήρησε την ένοπλη δράση του ΚΚΕ ως μέσο πίεσης απέναντι στους Βρετανούς, αρχικά, και στους Αμερικανούς, στη συνέχεια· και, επιπλέον, η ηγεσία του ΚΚΕ ήταν εκείνη που επέλεξε την «ένοπλη πάλη», ελπίζοντας, μεταξύ άλλων, να προσφέρει ολόκληρη τη χώρα ή μέρος της ως οικειοθελή προσθήκη στο στρατόπεδο των «Λαϊκών Δημοκρατιών». Η συνεννόηση με τη Μόσχα διευθετούσε για το Λονδίνο την εξωτερική διάσταση του ελληνικού ζητήματος. Η εσωτερική πτυχή, όμως, απαιτούσε εξαιρετικά λεπτούς χειρισμούς. Όπως παρατηρεί ο Κρίστοφερ Μ. Γούντχαουζ (Christopher M. Woodhouse), τo καίριο πρόβλημα ήταν η συνύπαρξη δύο ενόπλων πόλων ισχύος με αντιτιθέμενες επιδιώξεις. Το πρόβλημα επιφανειακά είχε διευθετηθεί με τη συμφωνία της Καζέρτας (26 Σεπτεμβρίου 1944), η οποία έθετε όλες τις ανταρτικές δυνάμεις υπό τις διαταγές του στρατηγού Σκόμπι. Την επομένη της απελευθέρωσης, όμως, το πρόβλημα έλαβε τη μορφή του ζητήματος που αφορούσε την αποστράτευση των ανταρτικών σωμάτων και τη σύνθεση του νέου εθνικού στρατού. Ενόψει της έντονης αβεβαιότητας για τις προθέσεις όλων των πλευρών, η κομμουνιστική ηγεσία του ΕΑΜ δεν ήταν διατεθειμένη να απεμπολήσει το ισχυρότερο χαρτί της, το ένοπλο δυναμικό του ΕΛΑΣ.[16] Στις 31 Οκτωβρίου 1944, οι Βρετανοί αποδέχθηκαν σχέδιο του Παπανδρέου που προέβλεπε τη σταδιακή υποκατάσταση και διάλυση όλων των αντιστασιακών σωμάτων μέχρι τις 10 Δεκεμβρίου. Επίσης, συγκατατέθηκαν στη μετακίνηση της Τρίτης Ορεινής Ταξιαρχίας από το ιταλικό μέτωπο στην Ελλάδα. Αντιλαμβανόμενος την ανεπάρκεια των βρετανικών δυνάμεων, ο ίδιος ο Τσώρτσιλ είχε επιμείνει να σταλεί η Ταξιαρχία στην Αθήνα. Πρότεινε, μάλιστα, σε περίπτωση προκλήσεων εκ μέρους του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και «εν ανάγκη», να μη διστάσει να ανοίξει πυρ. Ζητούσε επίσης επίμονα την ενίσχυση των βρετανικών δυνάμεων. Στις 7 Νοεμβρίου αναρωτιόταν: «Γιατί πρέπει να σταλεί μόνο μία ινδική ταξιαρχία της Ινδικής Μεραρχίας; Χρειαζόμαστε άλλες οκτώ ή δέκα χιλιάδες πεζικάριους για να κρατήσουμε την πρωτεύουσα και τη Θεσσαλονίκη για [λογαριασμό της] σημερινής κυβέρνησης».[17] Βέβαια, όπως αποδείχθηκε, ο Βρετανός πρωθυπουργός υποτιμούσε το μέγεθος της αναγκαίας δύναμης. Παρ’ όλα αυτά, με την εξαίρεση της Ορεινής Ταξιαρχίας, οι παραινέσεις του για ενισχύσεις δεν εισακούστηκαν. Στη διάρκεια του Νοεμβρίου του 1944 εκτυλίχθηκε ένα bras de fer μεταξύ Βρετανών και ΕΑΜ/ΚΚΕ, κατά το οποίο κάθε πλευρά δοκίμαζε την αποφασιστικότητα της άλλης. Κάθε πλευρά άφηνε να εννοηθεί ότι όλες οι επιλογές βρίσκονταν στο τραπέζι, ακόμα και η χρήση βίας. Στα μέσα του μήνα, οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών ανέφεραν ως επικείμενη επιχείρηση του ΕΛΑΣ για την κατάληψη της πρωτεύουσας.[18] Πράγματι, το ΕΑΜ είχε αρχίσει να ενισχύει τις δυνάμεις του μέσα και γύρω από την πρωτεύουσα.[19] Στις 16 Νοεμβρίου, ο Σκόμπι υποχρεώθηκε να εκδώσει διαταγές που απαγόρευαν την είσοδο ενόπλων στην Αθήνα.[20] Επιπλέον, κάλεσε τον στρατιωτικό αρχηγό του ΕΛΑΣ Στέφανο Σαράφη και του ξεκαθάρισε ότι οι βρετανικές δυνάμεις δεν θα δίσταζαν να επέμβουν αν η οργάνωσή του «έπαιρνε τα όπλα εναντίον της κυβέρνησης».[21] Το διήμερο 17-18 Νοεμβρίου, σε σύσκεψη καπεταναίων του ΕΛΑΣ στη Λαμία, ο Άρης εισηγήθηκε άμεση ρήξη με τους Βρετανούς και την «Αντίδραση». Τη δεδομένη στιγμή, τη φόρα του έκοψε ο καπετάνιος της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας Μάρκος Βαφειάδης με διαδικαστικό τέχνασμα. Ας σημειωθεί ότι, λίγες εβδομάδες νωρίτερα, ο ίδιος ο Βαφειάδης είχε παραβιάσει τη Συμφωνία της Καζέρτας διατάσσοντας την είσοδο του ΕΛΑΣ στη Θεσσαλονίκη. Ο Μάρκος, όπως και η πλειονότητα των κομματικών στελεχών στη Λαμία, δεν απέρριπταν εξ ορισμού τη χρήση των όπλων. Θεωρούσαν, όμως, ότι η σχετική απόφαση ήταν προνόμιο της κομματικής ηγεσίας στην Αθήνα. Για κάποιο διάστημα, η ηγεσία του ΚΚΕ εμφανιζόταν αμφίθυμη. Σε αυτό συνέβαλε και η στάση των όμορων κομμουνιστικών καθεστώτων. Ούτε το Βελιγράδι ούτε η Σόφια ούτε, πολύ περισσότερο, η Μόσχα ενθάρρυναν τους Έλληνες συντρόφους τους να συγκρουστούν με τους Βρετανούς – ο Τίτο μάλιστα τους συμβούλευε να δείξουν αποφασιστικότητα αλλά να αποφύγουν τη ρήξη! Αυτό δεν σήμαινε, βέβαια, ότι το ΚΚΕ δεν μπορούσε να υιοθετήσει άλλες μορφές πάλης απέναντι στη βρετανική πολιτική.[22] Η ηγεσία του καθιστούσε σαφές σε όλους τους τόνους ότι δεν θα δεχόταν την αποστράτευση του ΕΛΑΣ ενόσω οι φιλοκυβερνητικές δυνάμεις στην Αθήνα (σώματα ασφαλείας και Ορεινή Ταξιαρχία) παρέμεναν άθικτες.[23] Ταυτόχρονα, έθεταν ζήτημα άμεσης εκκαθάρισης των σωμάτων ασφαλείας στην πρωτεύουσα από τους δωσίλογους, μέτρο που πιθανότατα θα αποψίλωνε ένα από τα λίγα ερείσματα της κυβερνητικής νομιμότητας.[24] Ο Βρετανός πρεσβευτής Λήπερ, από την πλευρά του, παρότρυνε τον Παπανδρέου να μην ενδώσει τις απαιτήσεις του ΕΑΜ/ΚΚΕ. Υπενθύμιζε στον Έλληνα πρωθυπουργό ότι ο Τσώρτσιλ τον είχε παρουσιάσει στη Βουλή των Κοινοτήτων ως άλλο Ελευθέριο Βενιζέλο· τώρα όφειλε να προσέξει να μην αποδειχθεί «ένας άλλος Κερένσκι».[25] Οι αναφορές του προς το Λονδίνο, όπως και τα απομνημονεύματά του, απηχούν χαμηλή εκτίμηση για τους περισσότερους Έλληνες πολιτικούς, με τους οποίους ερχόταν σε επαφή. Ενδεχομένως είχε υποβάλει την αντίληψη αυτή και στον Ήντεν, ο οποίος, μετά την επίσκεψή του στην Αθήνα, τηλεγραφούσε στον Τσώρτσιλ: «Υπάρχουν τόσοι πολλοί αστάθμητοι παράγοντες, ένας από αυτούς είναι ο ευμετάβλητος χαρακτήρας αυτών των ανθρώπων».[26] Οι εκτιμήσεις αυτές δεν απηχούσαν απλώς στερεότυπα. Τις πρώτες κρίσιμες εβδομάδες μετά την απελευθέρωση, οι Βρετανοί γίνονταν μάρτυρες όχι μόνο της διελκυστίνδας ανάμεσα στον πρωθυπουργό και την Αριστερά, αλλά και του «κλεφτοπόλεμου», στον οποίον επιδίδονταν οι διεκδικητές της βενιζελικής κληρονομιάς: ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, ο Σοφοκλής Βενιζέλος, ο Γεώργιος Καφαντάρης. Επίσης, στο ζήτημα της στελέχωσης της προσωρινής Εθνοφρουράς, ο Σκόμπι βρέθηκε αντιμέτωπος με τις αντιζηλίες των ανώτατων στελεχών των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. Η διαμάχη ανάμεσα στον γηραιό στρατηγό Αλέξανδρο Οθωναίο, που προοριζόταν για τη θέση του αρχιστρατήγου, και τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου των ελληνικών δυνάμεων Μέσης Ανατολής Κωνσταντίνο Βεντήρη απείλησε προς στιγμή να ματαιώσει τη σύσταση του Ανώτατου Στρατιωτικού Συμβουλίου και να εκτροχιάσει τα σχέδια για την αποστράτευση των ανταρτικών σωμάτων. Σύμφωνα με τον Ιατρίδη, χωρίς να παρέχουν αποφασιστικό πλεονέκτημα στον Παπανδρέου, οι Βρετανοί τον ήθελαν περισσότερο άκαμπτο απέναντι στα αιτήματα και τα παράπονα του ΕΑΜ.[27] Σε αγκάθι αναδείχθηκε το μέλλον της Ορεινής Ταξιαρχίας, την αποστράτευση της οποίας ζήτησε από την πρώτη στιγμή το ΕΑΜ/ΚΚΕ. Για τον Τσώρτσιλ, κάτι τέτοιο θα ήταν «καταστροφή πρώτου μεγέθους». Ο Λήπερ εξέφρασε επίσης την αντίθεσή του.[28] Ωστόσο, ο Παπανδρέου προσπάθησε να ικανοποιήσει επί της ουσίας το αίτημα του ΕΑΜ χορηγώντας «γενναιόδωρες» άδειες στους άνδρες και τα στελέχη της Ταξιαρχίας. Επιπλέον, απέλυσε τον Βεντήρη από την ανώτατη στρατιωτική ηγεσία. Ωστόσο, το ΚΚΕ και ο Σαράφης εξακολούθησαν να θέτουν όρους για να δεχτούν την αποστράτευση του ΕΛΑΣ. Υπό τη βρετανική πίεση, ο Παπανδρέου υπαναχώρησε και δεν χορήγησε την άδεια στο προσωπικό της Ορεινής Ταξιαρχίας. Την κατάσταση επιδείνωσε η δημοσίευση της επετηρίδας των πρώτων αξιωματικών της Εθνοφρουράς. Στα 250 ονόματα περιλαμβάνονταν και στελέχη που είχαν συμμετάσχει στα Τάγματα Ασφαλείας.[29] Η ώρα της αλήθειας για τις προθέσεις των δύο πλευρών σήμανε στις 26 Νοεμβρίου, όταν ο Σκόμπι ζήτησε από τους διοικητές του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ να συνυπογράψουν τη διάλυση των σωμάτων τους ως τις 10 του επόμενου μήνα. Αρχικά ο Σαράφης ζήτησε χρόνο για διαβουλεύσεις. Εν συνεχεία δήλωσε ότι θα δεχόταν μια τέτοια διαταγή μόνο από την κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Σχετική επιστολή του Παπανδρέου, την οποία του επέδειξε ο Σκόμπι, δεν τον κάλυψε. Ακολούθησε το στρατήγημα Παπανδρέου, ο οποίος αρχικά αποδέχθηκε σχέδιο για ισομερή συμμετοχή στην Εθνοφρουρά ανδρών του ΕΛΑΣ και των λοιπών δυνάμεων, αντίστοιχα. Το σχέδιο αυτό ικανοποιούσε την εαμική πλευρά, όχι όμως τους Βρετανούς. Έτσι, την επομένη, 28 Νοεμβρίου, ο πρωθυπουργός παρουσίασε διαφορετική εκδοχή, αυτή τη φορά για τριμερή σύνθεση από δυνάμεις του ΕΛΑΣ, του ΕΔΕΣ και της Ορεινής Ταξιαρχίας, αντίστοιχα.[30] Ενδεικτικό της σύγχυσης των ημερών είναι το γεγονός ότι ο ηγέτης των Φιλελευθέρων Σοφούλης εκδήλωσε την αντίθεσή του στο δεύτερο σχέδιο, επικαλούμενος λανθασμένα ότι ήταν έργο των υπουργών του ΕΑΜ. Καλύτερους λόγους να αντιταχθεί είχε το ΚΚΕ, που επανήλθε στο αίτημα για αποστράτευση όλων των ένοπλων σχηματισμών. Ήδη, στις 27, σε συνεδρίαση του Πολιτικού Γραφείου του κόμματος που έγινε στο Αρεταίειο νοσοκομείο, όπου νοσηλευόταν ο Ιωαννίδης, είχε αποφασιστεί ο ΕΛΑΣ να μην παραδώσει τα όπλα του. Μετά τον ελιγμό Παπανδρέου, αποφασίστηκαν η παραίτηση των υπουργών του ΕΑΜ, η κήρυξη γενικής απεργίας στις 3 Δεκεμβρίου, συνοδευόμενη από μαζικό συλλαλητήριο. Την 1η Δεκεμβρίου, ο Σκόμπι εξέδωσε διαταγή για αφοπλισμό των ανταρτικών δυνάμεων. Ταυτόχρονα, προειδοποιούσε ότι ήταν αποφασισμένος να προασπιστεί τη νόμιμη κυβέρνηση.[31] Το ΕΑΜ αντέδρασε με μυστική διαταγή προς όλες τις μονάδες του Α΄ Σώματος Στρατού του ΕΛΑΣ να εφαρμόσουν το υφιστάμενο σχέδιο για την κατάληψη της Αθήνας. Την επομένη, ανασυστάθηκε η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ. Με την ενέργεια αυτή, το ΕΑΜ/ΚΚΕ ανακτούσε και τυπικά τον έλεγχο των ανταρτικών του δυνάμεων, παραβιάζοντας τη Συμφωνία της Καζέρτας. Σε αντίθεση με την ευρύτατα διαδεδομένη εντύπωση, η σύγκρουση είχε δρομολογηθεί πριν από τα αιματηρά γεγονότα της 3ης Δεκεμβρίου. Στο σημείο εκείνο, ο ΕΛΑΣ διέθετε περί τις 11.500-12.000 άνδρες κοντά ή μέσα στην Αττική και τουλάχιστον 12.000 μέλη του εφεδρικού ΕΛΑΣ μέσα στην πρωτεύουσα. Μπορούσε επίσης να υπολογίζει στην ταχεία αποστολή ενισχύσεων από την Πελοπόννησο. Απέναντί τους είχαν περίπου 5.500 αστυνομικούς και χωροφύλακες, διασκορπισμένους όμως σε πλήθος αστυνομικών τμημάτων και υπηρεσιών, και περίπου 1.000 εθνοφύλακες. Στο Γουδί στρατωνιζόταν η Τρίτη Ορεινή Ταξιαρχία με 2.400 άνδρες αλλά σημαντική δύναμη πυρός. Τέλος, στην περιοχή της πρωτεύουσας στρατωνίζονταν 4.000-4.500 Βρετανοί, αρκετοί από τους οποίους ήταν μη μάχιμο προσωπικό.[32] Ακολούθησε η αιματοβαμμένη 3η Δεκεμβρίου, όταν το συλλαλητήριο που οργάνωσε παρά την κυβερνητική απαγόρευση το ΕΑΜ στην Πλατεία Συντάγματος δέχτηκε πυρά από τις αστυνομικές δυνάμεις που φρουρούσαν κυβερνητικά κτίρια. Από αιματοχυσία συνοδεύτηκε και η κηδεία των θυμάτων, την επομένη. Την ίδια μέρα, 4 Δεκεμβρίου, άρχισαν συστηματικές επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον αστυνομικών τμημάτων και της Οργάνωσης «Χ» στην περιοχή της πρωτεύουσας. Η εντολή στους επιτιθέμενους ήταν να αποφύγουν κάθε σύγκρουση με βρετανικές δυνάμεις. Για τον λόγο αυτό, το Α΄ Σώμα Στρατού ανέστειλε τη διαταγή για άμεση κατάληψη της Αθήνας.[33] Αλλά και οι Βρετανοί δεν επενέβησαν άμεσα, με μια σημαντική εξαίρεση. Το βράδυ της 3ης προς 4η Δεκεμβρίου, σταμάτησαν και αφόπλισαν μια από τις πιο αξιόμαχες μονάδες του ΕΛΑΣ, το 2ο Σύνταγμα Παρνασσίδας που κατευθυνόταν προς το κέντρο της Αθήνας. Το πρωί της 4ης Δεκεμβρίου, αντιλαμβανόμενος ότι ο έλεγχος της πρωτεύουσας άλλαζε χέρια, ο Σκόμπι προειδοποίησε το Αρχηγείο του ΕΛΑΣ ότι οι Βρετανοί θα θεωρούσαν εχθρικές τις ενέργειές του. Ταυτόχρονα, ο Λήπερ πρότεινε την αντικατάσταση του Παπανδρέου ως κίνηση που ίσως απέτρεπε τον εμφύλιο την ύστατη ώρα. Ως ιδεώδη αντικαταστάτη είχε κατά νου τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό, επιλογή που συνάντησε την αντίδραση των παραδοσιακών πολιτικών κομμάτων. Από το Λονδίνο, ο Τσώρτσιλ δήλωνε απρόθυμος να ασχοληθεί με τις δολοπλοκίες των Ελλήνων πολιτικών.[34] Έτσι, «ανέλαβε να διευθύνει προσωπικά τις ελληνικές υποθέσεις» και να κρατήσει τον Παπανδρέου στη θέση του.[35] Τις πρώτες πρωινές ώρες της 5ης Δεκεμβρίου απέστειλε διαταγή στον στρατηγό Σκόμπι, στην οποία υπογράμμιζε την πολυθρύλητη φράση: «Μη διστάσετε να ενεργήσετε σαν να βρισκόσασταν σε μια πόλη που έχει καταληφθεί, στην οποία εξελίσσεται μια τοπική ανταρσία». Η Αθήνα έπρεπε να κρατηθεί πάση θυσία. «Θα ήταν κατόρθωμα», πρόσθετε, «να το επιτύχετε χωρίς αιματοχυσία ει δυνατόν, αλλά και με αιματοχυσία, αν χρειαστεί».[36] Τέσσερις μέρες αργότερα διαμήνυσε στον Λήπερ: «Στην Αθήνα, όπως παντού, το ρητό μας είναι: “Όχι ειρήνη χωρίς νίκη”».[37] Σύμφωνα με τον ιστορικό Τζωρτζ Μ. Αλεξάντερ (George M. Alexander), ο Τσώρτσιλ «ανέμενε ότι η μάχη της Αθήνας θα ήταν σύντομη και δεν θα επηρέαζε σοβαρά το κύρος της κυβέρνησής του στο εσωτερικό και διεθνώς». Ως προς αυτό, έπεσε έξω.[38] Στις 8 Δεκεμβρίου, ο μοναδικός βουλευτής του Κόμματος της Κοινοπολιτείας και βουλευτές από την αριστερή πτέρυγα του Εργατικού Κόμματος κατέθεσαν πρόταση δυσπιστίας στο Κοινοβούλιο, η οποία όμως συγκέντρωσε μόλις 30 ψήφους.[39] Εντονότερες ήταν οι αντιδράσεις στον Τύπο, συμπεριλαμβανομένων των Times του Λονδίνου, και στα συνδικάτα.[40] Περισσότερο ανησυχητικά ήταν τα μηνύματα από την Ουάσιγκτον. Από νωρίς, το State Department διαχώρισε τη θέση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη βρετανική πολιτική. Μεμονωμένοι Αμερικανοί στρατιωτικοί διοικητές δεν έκρυψαν την αποδοκιμασία τους, όπως ο ναύαρχος Έρνεστ Κινγκ (Ernest King), ο οποίος επιχείρησε να παρεμποδίσει την επιχείρηση μεταφοράς βρετανικών στρατευμάτων και υλικού από το μέτωπο της Ιταλίας στην Αθήνα. Όπως επισημαίνει ο Ιατρίδης, ο ίδιος ο Ρούζβελτ όχι μόνο δεν ανταποκρίθηκε στις εκκλήσεις του Τσώρτσιλ να σταθεί δημόσια αλληλέγγυος, αλλά «προσέφερε λίγη συμπάθεια και πολλές ανεπιθύμητες συμβουλές».[41] Αντίθετα, η σοβιετική ηγεσία δεν άσκησε καμία κριτική και απέφυγε οποιαδήποτε ανάμιξη. Προφανώς, ο Στάλιν τήρησε ευλαβικά τα συμφωνηθέντα στη Μόσχα προκειμένου να είναι σε θέση να επικαλεστεί «ένα βολικό προηγούμενο για αδυσώπητη σοβιετική επέμβαση στα εσωτερικά των κρατών της Ανατολικής Ευρώπης».[42] Ο ίδιος ο Τσώρτσιλ αναγνώριζε σε μήνυμά του προς τον Ρούζβελτ, τον Μάρτιο του 1945: Για να είμαστε ελεύθεροι να σώσουμε την Ελλάδα, ο Ήντεν και εγώ αναγνωρίσαμε τον Οκτώβριο στη Μόσχα ότι οι Ρώσοι θα έχουν αποφασιστικό ρόλο στη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, ενώ εμείς θα έχουμε τον αποφασιστικό μας ρόλο στην Ελλάδα. Ο Στάλιν τήρησε με ακρίβεια αυτή τη συμφωνία κατά τη διάρκεια των τριάντα ημερών των μαχών εναντίον των κομμουνιστών και του ΕΛΑΣ στην Αθήνα, παρ’ όλο που αυτό ήταν πολύ δυσάρεστο γι’ αυτόν και τον περίγυρό του.[43] Την αυτοσυγκράτηση του Κρεμλίνου διαπίστωνε και εκπρόσωπος της βουλγαρικής κυβέρνησης στη Μόσχα, ο οποίος μετέδωσε την ακόλουθη παρατήρηση του Μολότοφ, παραμονή Πρωτοχρονιάς του 1945: «Παρ’ όλον ότι σιωπούμε, εμείς υποστηρίζουμε και συμπαθούμε τον αγώνα του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ».[44] Το πρόβλημα ήταν ότι το Κρεμλίνο δεν ξεκαθάρισε τη στάση του στους Έλληνες συντρόφους που προσδοκούσαν επέμβαση του «από μηχανής θεού». Ενδεικτικά, σε συνάντηση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ, στις 6 Δεκεμβρίου, ο Γενικός Γραμματέας της οργάνωσης Μήτσος Παρτσαλίδης εξέφρασε την ελπίδα η παράταση του αγώνα να «επιφέρει τελικά τη ρωσική και αμερικανική παρέμβαση». Ο δε εκπρόσωπος του ΚΚΕ Γιάννης Ζέβγος υποστήριξε ότι, ακόμη και αν ηττηθούν από τους Βρετανούς στη Νότια Ελλάδα, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ «θα συγκεντρωθούν στη Μακεδονία, η οποία θα ανακηρυχθεί αυτόνομο κράτος», το οποίο θα ενισχυόταν μέσω Βουλγαρίας.[45] Το ενδεχόμενη αποσχιστικής με διεθνείς προεκτάσεις δεν απέκλειαν και οι Βρετανοί, αν η σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ επεκτεινόταν πέρα από τα όρια της πρωτεύουσας και ιδίως στη Βόρεια Ελλάδα. Όπως παρατηρούσε ο Μακμίλλαν, ο οποίος επισκέφθηκε την Αθήνα στις 11 Δεκεμβρίου, όταν ο Παπανδρέου ζήτησε την πλήρη συντριβή των κομμουνιστών, δεν έχει ιδέα για τις στρατιωτικές δυσκολίες μας ή για τους κινδύνους στα βόρεια σύνορά του. Δεν επιθυμούμε να αρχίσουμε τον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίον της Ρωσίας μέχρι να τελειώσουμε τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίον της Γερμανίας – και οπωσδήποτε όχι για να ευχαριστήσουμε τον κύριο Παπανδρέου.[46] Μέσα στη δίνη της ελληνικής κρίσης, και παρά την επίδειξη αποφασιστικότητας του Τσώρτσιλ, η βρετανική πλευρά επανειλημμένα εξέτασε τις δυνατότητες ενός συμβιβασμού. Αξιωματούχοι του Foreign Office πρότειναν να προσφερθούν «εξαιρετικά γενναιόδωροι» όροι στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ προκειμένου να παραδώσει τα όπλα οικειοθελώς, ενώ ο Λήπερ, με τη σύμφωνη γνώμη του Μακμίλλαν, του Ήντεν και του στρατάρχη Σερ Χάρολντ Αλεξάντερ (Sir Harold Alexander), υπέβαλε πρόταση για τη σύσταση αντιβασιλείας υπό τον Δαμασκηνό.[47] Ο Ήντεν ήταν διατεθειμένος να εξετάσει τη συμμετοχή αντιπροσώπων του ΕΑΜ σε μια νέα ελληνική κυβέρνηση Ωστόσο, για μεγάλο διάστημα, οι εισηγήσεις αυτές «παραγνωρίζονταν από τον δεσποτικό αρχηγό τους» στο Λονδίνο.[48] Ο Τσώρτσιλ καθυστέρησε πολύ να αποδεχθεί την ιδέα της αντιβασιλείας – και μάλιστα σε μια στιγμή που το ΚΚΕ ήδη βολιδοσκοπούσε τον Σκόμπι σχετικά με τους πιθανούς όρους ανακωχής.[49] Φαινόταν αποφασισμένος να μην προβεί σε καμία κίνηση συμβιβασμού προτού η στρατιωτική υπεροχή των Βρετανών καταστεί αδιαμφισβήτητη.[50] Για ένα δεκαήμερο περίπου, ΕΛΑΣ και Βρετανοί απέφυγαν την κατά μέτωπο σύγκρουση. Η κομμουνιστική ηγεσία, με τον Σιάντο να έχει τον τελευταίο λόγο, είχε ορθά εκτιμήσει ότι οι διαθέσιμες βρετανικές δυνάμεις δεν ήταν σε θέση να επέμβουν άμεσα και αποτελεσματικά.[51] Έπεσε, όμως, έξω στην εκτίμησή της ότι θα μπορούσε να εξαλείψει την αντίσταση των Ελλήνων αντιπάλων του ΕΛΑΣ πολύ σύντομα και προτού αφιχθούν βρετανικές ενισχύσεις. Ίσως για τον λόγο αυτό, και για να αποφύγει να προκαλέσει άμεση βρετανική επέμβαση, η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ δεν μετακίνησε τον κύριο όγκο των διαθέσιμων δυνάμεών της στην Αθήνα. Ωστόσο, οι κυβερνητικές δυνάμεις, με επίκεντρο τη Σχολή Χωροφυλακής στου Μακρυγιάννη και το στρατόπεδο της Ορεινής Ταξιαρχίας στο Γουδί, άντεξαν στις επιθέσεις. Το μόνο σοβαρό επεισόδιο κατά το εν λόγω διάστημα ήταν η απόπειρα κατάληψης του αρχηγείου της βρετανικής 23ης Τεθωρακισμένης Ταξιαρχίας, στις 12 Δεκεμβρίου. Η επίθεση αυτή αποκρούστηκε. Όταν, όμως, την επομένη, o Σκόμπι απέρριψε τους όρους που υπέβαλε το ΚΚΕ για κατάπαυση των εχθροπραξιών, ακολούθησε γενική επίθεση των ανταρτών που αποκρούστηκε με δυσκολία στις γειτονιές γύρω από την Ομόνοια και το Κολωνάκι. Από την επομένη, άρχισαν να καταφθάνουν σοβαρές ενισχύσεις από το ιταλικό μέτωπο. Ο Σκόμπι, ο οποίος σύμφωνα με τον Μακμίλλαν είχε καταληφθεί από κρίση απαισιοδοξίας, παρέμεινε τυπικά επικεφαλής για λόγους εντυπώσεων. Όμως, από τις 15 Δεκεμβρίου, η διεύθυνση των επιχειρήσεων πέρασε στον στρατηγό Τζων Χώκσγουορθ (John Hawkesworth), ο ρόλος του οποίου ως «σωτήρα της Αθήνας» έμεινε παραγνωρισμένος.[52] Η άφιξη βρετανικών στρατευμάτων σφράγισε την τύχη του εαμικού εγχειρήματος. Αξίζει να σημειωθούν οι απαξιωτικές αναφορές στη «φυλετική» σύνθεση των βρετανικών δυνάμεων, η οποία υπολαμβανόταν ως προσβολή στην εθνική φιλοτιμία των Ελλήνων. Έτσι, απόφαση του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ της 17ης Δεκεμβρίου έκανε λόγο για Άγγλους στρατιώτες οι οποίοι, «μαζί με αραπάδες, Ινδούς και Αφρικανούς νάνους, σε συνεργασία με τους μισθοφόρους των Γερμανών τσολιάδων» εξαπέλυαν «εξοντωτικό πόλεμο στον άμαχο πληθυσμό Αθήνας-Πειραιά».[53] Μη γνωρίζοντας την άτεγκτη στάση του Τσώρτσιλ, οι Λήπερ και Μακμίλλαν πίεσαν τον Παπανδρέου να δεχθεί να συστήσει στον Γεώργιο την αποδοχή της αντιβασιλείας. Ο πρωθυπουργός το έκανε με μισή καρδιά και ο βασιλιάς διαμαρτυρήθηκε στον Τσώρτσιλ ότι οι Βρετανοί εκπρόσωποι στην Αθήνα εκφόβιζαν τους Έλληνες πολιτικούς. Δεν είναι άτοπο να υποθέσει κανείς ότι, στη δεδομένη συγκυρία, τόσο ο εξόριστος Γεώργιος όσο και οι εκπρόσωποι των παραδοσιακών κομμάτων προτιμούσαν οι Βρετανοί να βγάλουν τα δικά τους κάστανα από τη φωτιά πολεμώντας μέχρι την οριστική συντριβή του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.[54] Στις 21 Δεκεμβρίου, όμως, ο στρατάρχης Αλεξάντερ κατέστησε σαφή στον Τσώρτσιλ την πεποίθησή του ότι, στις δεδομένες συνθήκες του πολέμου κατά της Γερμανίας, το ελληνικό πρόβλημα δεν μπορούσε να επιλυθεί με στρατιωτικά μέσα. Διαβεβαίωσε ότι ήταν σε θέση να εκκαθαρίσει την περιοχή της Αθήνας και του Πειραιά, αλλά όχι να αναλάβει επιχειρήσεις στην ενδοχώρα. Εξέφραζε, λοιπόν, την «ειλικρινή ελπίδα» του ο πρωθυπουργός να βρει πολιτική λύση.[55] Είχε προηγηθεί, στις 16 Δεκεμβρίου, η αιφνιδιαστική γερμανική αντεπίθεση εναντίον των Αμερικανών στις Αρδέννες. Στο ιταλικό μέτωπο, η πρόοδος ήταν εξαιρετικά αργή. Σαν να μην έφθαναν οι επιχειρησιακές δυσκολίες των Δυτικών Συμμάχων, το Λονδίνο διαφωνούσε με την Ουάσιγκτον για τη σύνθεση της ιταλικής κυβέρνησης. Τέλος, η βρετανική επέμβαση στην Ελλάδα πυροδότησε νέες επικρίσεις στη Βουλή των Κοινοτήτων, στις 20 Δεκεμβρίου.[56] Ακολούθησε η επίσκεψη Τσώρτσιλ στην Αθήνα, ανήμερα των Χριστουγέννων, και οι διήμερες συναντήσεις του με τους Έλληνες πολιτικούς ηγέτες, συμπεριλαμβανομένης της ηγεσίας του ΕΑΜ, πλην των σοσιαλιστών. Ο Τσώρτσιλ φρόντισε να τονίσει ότι η παρουσία του στην Αθήνα είχε την έγκριση τόσο του Ρούζβελτ όσο και του «στρατάρχη» Στάλιν.[57] Εντυπωσιασμένος από τη γνωριμία του με τον Δαμασκηνό, ο Βρετανός ηγέτης μεταστράφηκε υπέρ της αντιβασιλείας. Έμενε να καμφθεί η αντίσταση του Γεωργίου. Αυτό συνέβη έπειτα από μακρά και επίπονη συνάντησή του με τους Τσώρτσιλ και Ήντεν, τις πρώτες πρωινές ώρες της 30ής Δεκεμβρίου 1944. Για πρώτη φορά, ο εξόριστος εστεμμένος δεσμεύτηκε δημόσια να μην επιστρέψει παρά μόνο μετά τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το πολιτειακό.[58] Σύμφωνα με τον Αμερικανό πρεσβευτή Λίνκολν Μακβέι (Lincoln MacVeagh) (και αρκετούς μεταγενέστερους μελετητές), αν οι Βρετανοί είχαν υιοθετήσει τη στάση αυτή ένα χρόνο νωρίτερα, το ΕΑΜ δεν θα είχε κατορθώσει να προσεταιριστεί «τόσο πολλούς γνήσιους Έλληνες πατριώτες», εκμεταλλευόμενο τα αντιμοναρχικά τους αισθήματα.[59] Κομμουνιστές ηγέτες, όπως οι Ιωαννίδης, Παρτσαλίδης, αναγνώρισαν ότι η ηγεσία του ΚΚΕ δεν αξιοποίησε την επίσκεψη Τσώρτσιλ: Αντί να εξασφαλίσει όσο το δυνατόν ευνοϊκότερους όρους για μια συμβιβαστική διευθέτηση, πρόβαλε τις «πιο παράλογες-υπερβολικές, ως τότε, αξιώσεις».[60] Ήδη, όμως, η πλάστιγγα στο πεδίο των επιχειρήσεων είχε γείρει αποφασιστικά σε βάρος του ΕΑΜ/ΚΚΕ, που τώρα επωμιζόταν και το στίγμα της αδιαλλαξίας. Μέσα στο πολεοδομικό συγκρότημα, οι βρετανικές δυνάμεις, με τη συνδρομή της Ορεινής Ταξιαρχίας και επικουρικών ελληνικών τμημάτων, επικράτησαν του αντιπάλου τους μέσα σε εντυπωσιακά σύντομο χρονικό διάστημα. Στις 5 Ιανουαρίου 1945, ο στρατηγός Χώκσγουορθ κήρυξε την περιφέρεια της πρωτεύουσας «καθαρή» από τον ΕΛΑΣ, ο οποίος, βέβαια, διατηρούσε δυνάμεις στην ύπαιθρο. Πλέον, η διαχείριση της ελληνικής περιπλοκής μπορούσε να επανέλθει στο πολιτικό επίπεδο. Την ίδια ημέρα που τελείωνε η μάχη της Αθήνας, ο Λήπερ είπε στον Δαμασκηνό και τον διάδοχο του Παπανδρέου, τον Νικόλαο Πλαστήρα, ότι «ο κομμουνισμός μπορεί να ηττηθεί πραγματικά μόνο αν παρουσιαστεί μια καλύτερη εναλλακτική επιλογή». Κατά τη γνώμη του, η χώρα είχε άμεση ανάγκη από ένα «πεφωτισμένο πρόγραμμα κοινωνικής δικαιοσύνης». Στην Ελλάδα, συνέχισε, «γινόταν πάρα πολύ λόγος για ελευθερία και πολύ λίγος για δικαιοσύνη, ενώ η βρετανική αντίληψη για την ελευθερία βασίζεται στη δικαιοσύνη και τον σεβασμό για τον νόμο».[61] Η παρέμβαση αυτή ξένισε τον Τσώρτσιλ, ο οποίος θεώρησε ότι ο πρεσβευτής του ξεπερνούσε τα όρια νουθετώντας τους Έλληνες. Ήταν κάπως οξύμωρο το γεγονός ότι ο επί μακρόν θιασώτης της επανόδου του βασιλιά και της αποφασιστικής αντιμετώπισης της Αριστεράς, τώρα έγραφε στον Ήντεν: «Δεν επιθυμούμε να αναμιχθούμε τόσο στενά στις εσωτερικές υποθέσεις της Ελλάδας αλλά μάλλον να αποσύρουμε τα στρατεύματά μας από το μέρος αυτό όσο σύντομα μπορέσουμε».[62] Πρόσθετο δείγμα διαφοροποίησης από την έως τότε γραμμή του Τσώρτσιλ δίνει το ημερολόγιo του Μακμίλλαν. Στις 11 Ιανουαρίου, ημέρα της ανακωχής ανάμεσα στους Βρετανούς και τον ΕΛΑΣ, ο Βρετανός πολιτικός σημείωνε: «Αισθάνομαι ότι –επιπροσθέτως … προς τους κομμουνιστές συνωμότες του ΚΚΕ– ο Βασιλιάς των Ελλήνων είναι ο πραγματικός κακός (villain) του έργου». Και διακινδύνευσε μια πρόβλεψη για το πολιτικό μέλλον της χώρας: «Το ζήτημα κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα δεν θα είναι μοναρχία εναντίον δημοκρατίας αλλά ένας φιλελεύθερος και δημοκρατικός τρόπος ζωής εναντίον της “προλεταριακής δικτατορίας της Αριστεράς” και του αστυνομικού κράτους».[63] Τα Δεκεμβριανά δοκίμασαν τα όρια της βρετανικής επεμβατικότητας στην Ελλάδα και απείλησαν σοβαρά τη δημόσια εικόνα της κυβέρνησης Τσώρτσιλ, τόσο στο εσωτερικό όσο και σε χώρες της Δύσης, ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σχετικά σύντομη ολοκλήρωση των επιχειρήσεων πρόσφερε μια ανακούφιση. Ακόμα σημαντικότερη για την αλλαγή του κλίματος ήταν η αρνητική δημοσιότητα που επέσυραν οι ενέργειες του αντιπάλου. Η αποκάλυψη των μαζικών τάφων με εκατοντάδες σορούς ομήρων του ΕΛΑΣ στα περίχωρα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης στοίχισε στο ΕΑΜ/ΚΚΕ και τη συμπάθεια της μερίδας της κοινής γνώμης που είχε σοκαριστεί από τη στρατιωτική επέμβαση σε μια πρόσφατα απελευθερωμένη χώρα. Τη διαταγή για τη σύλληψη ομήρων είχε εκδώσει η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ ως μέτρο «προφύλαξης» για την κράτηση χιλιάδων αριστερών σε βρετανικά στρατόπεδα.[64] Η βρετανική κυβέρνηση φρόντισε να δημοσιεύσει λεπτομέρειες για την τύχη των ομήρων του ΕΛΑΣ στη Λευκή Βίβλο που εξέδωσε για τα Δεκεμβριανά στις 31 Ιανουαρίου 1945. Την αλγεινή εικόνα ενίσχυσε έκθεση του Ουώλτερ Σίτριν (Walter Citrine), γενικού γραμματέα της βρετανικής Ομοσπονδίας Εργατικών Ενώσεων (TUC), ο οποίος επισκέφθηκε την Ελλάδα στα τέλη Ιανουαρίου, μετά από πρόσκληση της συνδικαλιστικής ηγεσίας του ΕΑΜ. Ο Σίτριν συνομίλησε με βρετανούς στρατιώτες αλλά και Έλληνες πολίτες και διερεύνησε τα στοιχεία για τις ωμότητες σε βάρος ομήρων. Η έκθεσή του με τίτλο «Τι είδαμε στην Ελλάδα» δημοσιεύτηκε στις 8 Φεβρουαρίου και, σύμφωνα με τον Γούντχαουζ, «άνοιξε τα μάτια πολλών συμπαθούντων την Αριστερά στη Βρετανία».[65] Ο Δαμασκηνός και οι Βρετανοί έθεσαν ως προαπαιτούμενο την απελευθέρωση όλων των ομήρων του ΕΛΑΣ προτού ξεκινήσουν οι διαπραγματεύσεις στη Βάρκιζα. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι Βρετανοί αντιτάχθηκαν στη σκληρή γραμμή έναντι των ηττημένων, την οποία προτιμούσε ο πρωθυπουργός Πλαστήρας. Οι όροι της συμφωνίας διατυπώθηκαν από τους Δαμασκηνό, Μακμίλλαν και Λήπερ από κοινού. Οι δύο βρετανοί εκπρόσωποι διέβλεπαν κύμα αντεκδικήσεων. Ο Λήπερ προειδοποίησε το Foreign Office: «Η ερυθρά τρομοκρατία εύκολα οδηγεί στη λευκή τρομοκρατία». Η πεποίθησή του ήταν ότι οι Βρετανοί είχαν κάθε συμφέρον να εμποδίσουν κάτι τέτοιο. Ο Μακμίλλαν τάχθηκε υπέρ της γενικής αμνηστίας για όλα ανεξαιρέτως τα αδικήματα. Ωστόσο, οι διαβουλεύσεις με τον Δαμασκηνό συνέπεσαν με την αποκάλυψη των μαζικών τάφων ομήρων. Το αποτέλεσμα ήταν ο Δαμασκηνός να επιμείνει να εξαιρεθούν από την αμνηστία εγκλήματα κατά της ζωής και της περιουσίας, τα οποία δεν σχετίζονταν με τη διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων. Ο Μακμίλλαν δεν επέμεινε. Στις 11 Φεβρουαρίου, ο ίδιος και ο Λήπερ κλήθηκαν να παρέμβουν για να ξεπεραστούν οι εκκρεμότητες μεταξύ των δύο ελληνικών αντιπροσωπειών. Έτσι, πέτυχαν να ικανοποιηθεί ένα πάγιο αίτημα του ΕΑΜ, δηλαδή να εκκαθαριστούν τα σώματα ασφαλείας από δωσίλογους και να ανασυγκροτηθούν σε νέα βάση. Επιπλέον, ενόψει της συγκρότησης εθνικού στρατού, μπορούσε να διαλυθεί η Ορεινή Ταξιαρχία.[66] Η παρουσία της δεν κρινόταν πλέον απαραίτητη από τη στιγμή που οι Βρετανοί διέθεταν 75.000 άνδρες στην Ελλάδα.[67] Υστερόγραφο: Στη διάσκεψη της Γιάλτας, που συνέπεσε με τις διαπραγματεύσεις στη Βάρκιζα, ο Στάλιν διαβεβαίωσε τον Τσώρτσιλ ότι είχε «πλήρη εμπιστοσύνη» στη βρετανική πολιτική στην Ελλάδα. Ενημερώνοντας το Πολεμικό Συμβούλιο μετά την επιστροφή του στο Λονδίνο, ο Βρετανός πρωθυπουργός ανέφερε ότι οι Σοβιετικοί «με μέγιστη ευλάβεια» σέβονταν τη βρετανική πρωτοκαθεδρία στην Ελλάδα.[68] 3. Οι ερμηνείες για τα Δεκεμβριανά Στο σημείο αυτό, μπορεί να εξεταστεί η συζήτηση για τη στάση των δύο βασικών πλευρών της σύγκρουσης, Βρετανών και ελληνικής Αριστεράς. Είναι γεγονός ότι, αρκετούς μήνες πριν από τη γερμανική αποχώρηση από την Ελλάδα, ο Τσώρτσιλ προετοιμαζόταν για το χειρότερο σενάριο. Για να ματαιώσει την κατάληψη της εξουσίας από το ΕΑΜ/ΚΚΕ, δεν έκρυψε την προτίμησή του για ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών μόλις δινόταν κατάλληλη αφορμή. Στις 7 Νοεμβρίου 1944, έγραψε στον Ήντεν: «Λαμβανομένου υπ’ όψιν του τιμήματος το οποίο καταβάλαμε για να επιτύχουμε από τη Ρωσία να έχουμε τα χέρια (μας) ελεύθερα στην Ελλάδα, δεν θα έπρεπε να διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε βρετανικά στρατεύματα για να υποστηρίξουμε τη βασιλική ελληνική κυβέρνηση του κ. Παπανδρέου». Ο Τσώρτσιλ πρόσθεσε: «Είμαι απολύτως πεπεισμένος ότι θα έχουμε σύγκρουση με το ΕΑΜ και ότι δεν πρέπει να προσπαθήσουμε να την αποφύγουμε, υπό τον όρο να διαλέξουμε καλώς το έδαφος».[69] Τις παραπάνω φράσεις του Τσώρτσιλ, μεταξύ άλλων, επικαλούνται όσοι επιρρίπτουν στους Βρετανούς την ευθύνη για τη σύγκρουση. Ωστόσο, παρά το πολεμοχαρές ύφος των μηνυμάτων του Τσώρτσιλ που προαναφέρθηκαν, οι Βρετανοί, οι επιφορτισμένοι με την άσκηση της πολιτικής της χώρας τους στην Ελλάδα, δεν επιδίωκαν τη σύγκρουση.[70] «Είναι δυνατόν, αλλά όχι πιθανόν, να χρειαστεί να χρησιμοποιήσουμε βία», εκτιμούσε ο Λήπερ μετά τις πληροφορίες για επικείμενο πραξικόπημα του ΕΑΜ, στα μέσα Νοεμβρίου.[71] Κατά τον Δανό ιστορικό Λαρς Μπερέντζεν (Lars Baerentzen), «δεν υπάρχει λόγος να αμφιβάλλει κανείς για την ειλικρίνεια» της πρόθεσης των Βρετανών ιθυνόντων να εργαστούν ώστε οι Έλληνες να εκλέξουν ελεύθερα την κυβέρνησή τους, αρκεί η κυβέρνηση αυτή να μην ήταν υποχείριο των κομμουνιστών. Ο ίδιος μελετητής επισημαίνει το ακόλουθο «τραγικό παράδοξο» της βρετανικής πολιτικής: Ενώ αναγνώριζε το βασικό δημοκρατικό δικαίωμα των Ελλήνων πολιτών, επεδίωκε να αποτρέψει με όλα τα μέσα την άνοδο στην εξουσία μιας παράταξης που διέθετε μεγάλο λαϊκό έρεισμα και τελούσε υπό τον έλεγχο του ΚΚΕ.[72] Βέβαια, οι Βρετανοί ευελπιστούσαν ότι η εξομάλυνση της πολιτικής κατάστασης θα περιόριζε σημαντικά την επιρροή του ΕΑΜ. Είναι ενδιαφέρουσα δε η διαπίστωση ότι ένας ιστορικός που γενικά αντιμετωπίζει με κατανόηση την Αριστερά της περιόδου, ο Χάγκεν Φλάισερ, στέκεται κριτικά απέναντι στην άποψη που θεωρεί το ΕΑΜ γνήσια πλειοψηφικό ρεύμα. Δεν ήταν άτοπη, υποστήριξε, η πεποίθηση των Βρετανών ότι η, οσονδήποτε «ετερογενής, ετερόκλητης, “σιωπηλή”» μερίδα την οποία υποστήριζαν αποτελούσε την πλειοψηφία, σε αντίθεση με το ΕΑΜ που ήταν η πιο δυναμική, ένοπλη πλην όμως μειοψηφική μερίδα.[73] Αν οι πολιτικές προτιμήσεις των Ελλήνων την εποχή της απελευθέρωσης δεν είναι δυνατό να προσδιοριστούν με ασφάλεια, δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί η αντίθεση μιας σαφούς πλειονότητας στη μοναρχία και ειδικότερα στο πρόσωπο του Γεωργίου Β΄. Βρετανοί σε θέσεις ευθύνης έτειναν να συμφιλιωθούν με την ιδέα μιας αβασίλευτης ελληνικής πολιτείας. Αμέσως μετά τη Συμφωνία της Καζέρτας, ο Ήντεν είχε υποστηρίξει –και ο Τσώρτσιλ το είχε δεχτεί– ότι ο Έλληνας μονάρχης έπρεπε «να παραμερίσει», αποδεχόμενος να μην επιστρέψει στη χώρα προτού ο λαός αποφανθεί με ελεύθερο δημοψήφισμα.[74] «Ο στόχος μας», έγραφε ο Βρετανός υπουργός των Εξωτερικών τον Νοέμβριο του 1944, «είναι μια Ελλάδα –είτε βασιλική είτε δημοκρατική– ευημερούσα, φίλη μας και σε ειρήνη».[75] Ένα επιχείρημα για όσους αμφισβητούν την ειλικρίνεια των βρετανικών διακηρύξεων δίνει η αντίθεση του Τσώρτσιλ στον διορισμό αντιβασιλέα, όπως ζητούσε ο Παπανδρέου. Ο Βρετανός πρωθυπουργός εξήγησε τότε στον Ήντεν ότι είχε μεν δεχτεί να μείνει ο Γεώργιος εκτός Ελλάδος «για την ώρα», εξακολουθούσε όμως να πιστεύει ότι είχε «καθήκον να φέρει πίσω τον βασιλιά».[76] Τίθεται, λοιπόν, το ερώτημα κατά πόσον, τις παραμονές των Δεκεμβριανών, η μοναρχία και, ειδικότερα, ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ δεν αποτελούσαν ακριβώς «τον ακρογωνιαίο λίθο» της πολιτικής του Τσώρτσιλ και του Foreign Office, όπως υποστηρίζουν ιστορικοί που δεν κρύβουν τη συμπάθειά τους προς την ελληνική Αριστερά της περιόδου.[77] Μια απάντηση στο εν λόγω ερώτημα δίνει ο πρώην επικεφαλής της Βρετανικής Αποστολής στην κατεχόμενη Ελλάδα Γούντχαουζ. Σε βιβλίο του 1948, εκτιμούσε ότι η πιστή υποστήριξη Βρετανών ιθυνόντων, ιδίως του Τσώρτσιλ, προς τον Έλληνα βασιλέα δεν οφειλόταν τόσο στην ανάγκη να εξασφαλιστεί η φιλία της Ελλάδας, «διότι στην πραγματικότητα σχεδόν κάθε ελληνική κυβέρνηση που δεν ήταν κομμουνιστική θα ήταν φιλική προς την Αγγλία. Πήγαζε σχεδόν εξ ολοκλήρου από την ευγνωμοσύνη και την αφοσίωση στον άνθρωπο που είχε σταθεί στο πλευρό μας όταν όλα φαίνονταν χαμένα».[78] Δεν θα έπρεπε, επίσης, να υποτιμάται ένας ακόμη παράγοντας: Ο βασιλιάς συμβόλιζε τη νομιμότητα, η οποία, στις συνθήκες του πολέμου και της κατοχής, δεν ήταν δεδομένη· αμφισβητήθηκε εξαρχής από την κατοχική κυβέρνηση και, τον Μάρτιο του 1944, από το ισχυρότερο, και υπό κομμουνιστικό έλεγχο, κίνημα αντίστασης, το ΕΑΜ.[79] Οι Βρετανοί είχαν επίσης την ελπίδα ότι και μόνη η παρουσία τους στην Αθήνα και άλλες πόλεις θα αποθάρρυνε οποιαδήποτε σκέψη για βίαιη επιβολή εκ μέρους του ΕΑΜ/ΚΚΕ. Ωστόσο, η ισχνή βρετανική στρατιωτική δύναμη δεν συγκρινόταν ούτε κατά διάνοια με αυτή που, την ίδια περίοδο, έπεισε τους κομμουνιστές αντιστασιακούς στο Βέλγιο να καταθέσουν τα όπλα. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση της θεωρητικά ισχυρότερης βρετανικής μονάδας που στάλθηκε στην Ελλάδα, της 23ης Τεθωρακισμένης Ταξιαρχίας. Όπως παρατηρεί ο Σωτήρης Ριζάς, «[α]υτή απασχολούνταν, εκτός από τα στρατιωτικά, με αστυνομικά, δικαστικά αλλά και καθήκοντα διανομής βοήθειας και ήταν ανεπτυγμένη και διασκορπισμένη σε όλη την επικράτεια».[80] Έτσι, και από τη στιγμή που, για διαφορετικούς λόγους, Λονδίνο και Μόσχα δεν ενημέρωσαν την ηγεσία του ΚΚΕ για τη μεταξύ τους συμφωνία, η πολιτική αποτροπής απέτυχε. Όπως συμπεραίνει ο Ιατρίδης, «[τ]ις τελευταίες μέρες του Νοεμβρίου καμιά πλευρά δεν ήταν διατεθειμένη να εναποθέσει την εμπιστοσύνη της σε γνήσιες διαπραγματεύσεις· κάθε πλευρά ήταν αποφασισμένη να κρατήσει για λογαριασμό της θέση εμφανούς ισχύος». Χωρίς να διαθέτει πλήρη εικόνα για τις αποφάσεις της ηγεσίας του ΕΑΜ/ΚΚΕ που οδήγησαν στη σύρραξη, ο ίδιος συγγραφέας εξηγεί ότι η κυβέρνηση Τσώρτσιλ, ενώ έδειχνε όλο και περισσότερο να χάνει την υπομονή της με την ελληνική Αριστερά, δεν είχε προβεί σε επαρκείς προετοιμασίες για σαφή στρατιωτική υπεροχή η οποία θα είχε εξαναγκάσει την Αριστερά να δεχθεί σιωπηρά την αποστράτευση του ΕΛΑΣ ενόσω η Ορεινή Ταξιαρχία διατηρείτο.[81] Ένα επιπλέον στοιχείο που οδηγεί την αναθεωρητική ιστοριογραφία να επιρρίπτει ευθύνες στην πολιτική του Λονδίνου και προσωπικά στον Τσώρτσιλ είναι και η υποτιθέμενη στάση του σε ένα ζήτημα με ιδιαίτερη φόρτιση, την τύχη των δωσιλόγων. Του προσάπτεται ότι αντιμετώπιζε πάσης φύσεως συνεργάτες του εχθρού, ιδίως το δυναμικό των Ταγμάτων Ασφαλείας, ως χρήσιμο αντίβαρο στην υπεροχή της Αριστεράς.[82] Για τον Σφήκα, η προτίμηση αυτή ανταποκρινόταν στην υποτιθέμενη προδιάθεση του Βρετανού πολιτικού υπέρ καθεστώτων που βρίσκονταν σε παρακμή.[83] Ωστόσο, η μομφή ότι οι Βρετανοί σκόπευαν να στρατολογήσουν μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας στο πλαίσιο μιας πολιτικής που στόχευε στη διάλυση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ[84] δεν τεκμηριώνεται. Φυσικά, το γεγονός της κυριαρχίας του ΕΛΑΣ στο μεγαλύτερο τμήμα της ηπειρωτικής χώρας και η καχυποψία για τις προθέσεις της ηγεσίας του έβαλαν ορισμένους Βρετανούς σε πειρασμό σχετικά με την τύχη των δεκάδων χιλιάδων αξιωματικών και οπλιτών που, για διάφορους λόγους, είχαν ενταχθεί στα Τάγματα Ασφαλείας. Η κατοχική κυβέρνηση Ράλλη σκόπιμα καλλιεργούσε σύγχυση διαδίδοντας υπογείως ότι είχε αναλάβει την πρωτοβουλία της σύστασης των Ταγμάτων «σε πλήρη συνεννόηση με τους Βρετανούς». Από την άλλη πλευρά, το γεγονός είναι ότι, από τις αρχές του 1944, το BBC είχε εντολή να καταδικάζει τη στρατολόγηση και χρήση «μονάδων quisling», όπως αποκαλούνταν, στάση που υιοθέτησε και η εξόριστη κυβέρνηση Τσουδερού. Η καταδίκη αυτή ατόνησε για ένα διάστημα, έπειτα από ελληνικό αίτημα, μέχρις ότου το ΕΑΜ αποδέχθηκε τη συμμετοχή του στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Η συμμετοχή στα Τάγματα καταδικάστηκε απερίφραστα και έντονα από τις 8 Σεπτεμβρίου και εντεύθεν, ενόψει της άφιξης στην Ελλάδα βρετανικών μονάδων και κυβερνητικών κλιμακίων.[85] Εν συνεχεία, οι Βρετανοί αφόπλισαν και έθεσαν υπό κράτηση σε στρατόπεδα όσα μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας απέφυγαν τη μεταχείριση που τους επεφύλαξε ο ΕΛΑΣ και η ΟΠΛΑ (Ομάδες Προστασίας Λαϊκού Αγώνα). Από αριστερά: Αθανάσιος (Θάνας) Αθηνέλης, Μήτσος Παρτσαλίδης, Γιάννης Ζέβγος (Ταλαγάνης), Θεόδωρος Μακρίδης (Έκτορας), συνταγματάρχης του ΕΛΑΣ, Αθήνα, 11 Ιανουαρίου 1945, κατά την υπογραφή παύσης των εχθροπραξιών ανάμεσα στα βρετανικά στρατεύματα υπό τον Ρόναλντ Σκόμπυ και τον ΕΛΑΣ. © Alamy / Visual Hellas Η πρώτη μελέτη που εγκαινίασε την αναθεωρητική προσέγγιση του Εμφυλίου, και μάλιστα χωρίς προδιάθεση υπέρ καμίας πλευράς, είναι το έργο του Ιατρίδη με τίτλο Revolt in Athens. Αν ληφθεί υπόψη ότι εκδόθηκε το 1972, η μελέτη αυτή ξεχωρίζει για τη νηφαλιότητά της. Ο συγγραφέας υιοθετεί την εκδοχή του «ξεστρατίσματος» (drift), ότι δηλαδή οι αντιμαχόμενες πλευρές, ιδίως οι Βρετανοί και το ΕΑΜ/ΚΚΕ, δεν επιδίωξαν τη σύγκρουση αλλά «διολίσθησαν» προς αυτή λόγω εσφαλμένων εκτιμήσεων κάθε πλευράς, ιδίως σε σχέση με τις προθέσεις της άλλης. Ως απάντηση στις αιτιάσεις σε βάρος των Βρετανών, ο Ιατρίδης παραπέμπει στην αξιομνημόνευτη αντιδιαστολή του Γούντχαουζ, σύμφωνα με την οποία, τον χειμώνα του 1944, «η βρετανική πολιτική έδινε σε όποιον την παρατηρούσε απ’ έξω την εντύπωση μακιαβελικής πανουργίας, ενώ στον εξοικειωμένο αυτόπτη μάρτυρα την εντύπωση ότι ευσυνείδητα ψηλαφούσε στο σκοτάδι για να βρει κάτι που ίσως να μην υπήρχε».[86] Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, και ακόμα περισσότερη συσσώρευση εκ των υστέρων γνώση, αρκετοί ιστορικοί συμφωνούν ότι η σύγκρουση κατέστη αναπόφευκτη επειδή όλες οι πλευρές – ο Παπανδρέου, οι Βρετανοί και το ΚΚΕ – «δεν εκτίμησαν σωστά την κατάσταση».[87] Οι κινήσεις κάθε πλευράς στο στρατιωτικό επίπεδο ήταν κατά βάση αμυντικού χαρακτήρα, «ωστόσο η άλλη πλευρά είχε λόγους να τις εκλάβει ως απειλή».[88] Η δε επιθετική πρωτοβουλία του ο ΕΛΑΣ αποδίδεται σε «κακό υπολογισμό» και «σύγχυση σκοπών».[89] Ο Ιατρίδης διατύπωσε πρώτος αυτή την οιονεί δομική ερμηνεία ως εξής: Ορισμένες φορές επαναστάσεις συμβαίνουν όχι τόσο επειδή κάποιοι τις έχουν εσκεμμένα επιδιώξει, αλλά επειδή οι παράγοντες της σταθερότητας και της εξισορρόπησης είναι εν ταυτώ υπερβολικά ασθενείς και άκαμπτοι, ώστε να μπορέσουν να απορροφήσουν τις εντεινόμενες πιέσεις για αλλαγή.[90] «Κινούμενο σε λάθος κατεύθυνση», συμπεραίνει ο ίδιος μελετητής, «και στοιχηματίζοντας για μεγάλα κέρδη, το Κομμουνιστικό Κόμμα … υπήρξε στην πραγματικότητα το θύμα μιας γενικής καχεξίας και ενός κλίματος που συντελούσε στη βία, αλλά για το οποίο καμιά φατρία δεν ήταν αποκλειστικά υπεύθυνη».[91] Ο Ιατρίδης, όπως και ορισμένα από τα πρόσωπα του δράματος, αποδίδει κεντρική σημασία σε δύο παράγοντες. Ο πρώτος αφορούσε το ζήτημα της επιστροφής του βασιλιά. Ασκεί μάλιστα κριτική στον Τσώρτσιλ επειδή, στο κεφάλαιο για τα Δεκεμβριανά του έργου για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, «κατόρθωσε να αποφύγει εντελώς το ζήτημα του ρόλου της μοναρχίας στην ελληνική πολιτική και την κατηγορία ότι ο βασιλιάς, τον οποίον ο Τσώρτσιλ είχε υποστηρίξει σε κάθε περίσταση, είχε συνεργήσει στη δικτατορία Μεταξά».[92] Ως δεύτερο αρνητικό παράγοντα επισημαίνει τη «σύγχυση και την αδεξιότητα» με την οποία ο Παπανδρέου και οι υποστηρικτές του χειρίστηκαν το ζήτημα της αποστράτευσης των ανταρτών: «Εν γνώσει του ή όχι, [ο Παπανδρέου] εμφανίστηκε αποφασισμένος να εξαναγκάσει το ΕΑΜ να επιλέξει ανάμεσα στην ταπείνωση και την αντίσταση στη νόμιμη εξουσία».[93] Ένα τρίτο στοιχείο που ευνοούσε τη σύγκρουση ήταν το «εύφλεκτο» κλίμα στη χώρα που μπορούσε να είχε εκτονωθεί μόνο με ηρεμία και αποφασιστική δράση, με αληθινά αποτελεσματικά προγράμματα αρωγής και ανασυγκρότησης, τα οποία θα καθιστούσαν την προσφυγή στα όπλα εξαιρετικά παρακινδυνευμένη και αντιδημοφιλή για όλους εκτός από ένα μικροσκοπικό πυρήνα φανατικών ιδεολόγων.[94] Το πρόβλημα με την ερμηνεία του “drift” είναι ότι υποτιμά τη σημασία των επιλογών στις οποίες προέβησαν άνθρωποι με δύναμη να ωθήσουν τα πράγματα προς τη σύγκρουση ή τον συμβιβασμό. Έχει επίσης σημασία ποιος παίρνει την πρωτοβουλία να κάνει το πρώτο βήμα. Στην περίπτωση των Δεκεμβριανών, την ένοπλη δράση δεν αποφάσισαν «φανατικοί ιδεολόγοι», όπως για παράδειγμα ο Άρης Βελουχιώτης, αλλά οι πιο «πραγματιστές» ανάμεσα στην ηγεσία του ΚΚΕ. Κανένα «πρόγραμμα αρωγής και ανασυγκρότησης» δεν θα μετακινούσε τον Σιάντο, τον Ιωαννίδη και τους συντρόφους τους από τον τελικό στόχο μιας σοσιαλιστικής Ελλάδας σοβιετικού τύπου. Ο μόνος ανασταλτικός παράγοντας ήταν ο φόβος της βρετανικής αντίδρασης. Και ο φόβος αυτός υποχώρησε μπροστά στην ανησυχία για την απώλεια του ένοπλου ερείσματος που παρείχε ο ΕΛΑΣ. Όπως αναφέρθηκε, η πλειονότητα της αναθεωρητικής ιστοριογραφίας επιρρίπτει το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την αρνητική τροπή των πραγμάτων στους «Άγγλους». Στη φιλοεαμική κορύφωση του ιστοριογραφικού εκκρεμούς ο Χάιντς Ρίχτερ (Heinz Richter) απαλλάσσει πλήρως την Αριστερά από κάθε ευθύνη και αποφαίνεται με έμφαση ότι η σύγκρουση του Δεκεμβρίου ήταν αποτέλεσμα μιας επέμβασης για τη συντριβή ολόκληρης [sic] της ελληνικής Αντίστασης, με σκοπό να αποκατασταθεί η ημιαποικιακή εξάρτηση του παρελθόντος, μια παρέμβαση που είχε προετοιμαστεί προσεκτικά τόσο σε διπλωματικό όσο και σε στρατιωτικό επίπεδο από τον Τσώρτσιλ από το καλοκαίρι του 1943.[95] Μάλιστα, στην παραδοσιακή μέριμνα για τις θαλάσσιες επικοινωνίες της Αυτοκρατορίας, ο Ρίχτερ προσθέτει στα κίνητρα των Βρετανών την πρόθεση να ορθώσουν «ένα αντικομμουνιστικό οχυρό απέναντι στη Σοβιετική Ένωση».[96] Ο Ρίχτερ μέμφεται τη βρετανική επέμβαση επειδή ανέτρεψε την «ισορροπία» μεταξύ των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων υπέρ της Δεξιάς.[97] Η διαδεδομένη αυτή άποψη αυτή παραβλέπει την ισχύ του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και τη δυνατότητά του, αν είχε αφεθεί απερίσπαστο, να επιβάλει την κυριαρχία του, τουλάχιστον στην ηπειρωτική χώρα. Άγνωστο με βάση ποια δεδομένα, ο Ρίχτερ υποστηρίζει ότι οι εναλλακτικές επιλογές τον Δεκέμβριο του 1944 «δεν ήταν δικτατορία του προλεταριάτου ή μια ελεύθερη δημοκρατία» αλλά «εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία και δημοκρατικός σοσιαλισμός» (ένα τρίπτυχο που παραπέμπει στα συνθήματα του ΠΑΣΟΚ της εποχής κατά την οποία έγραφε ο Ρίχτερ) απέναντι στους θιασώτες «ενός κράτους-πελάτη υπό ολιγαρχική διακυβέρνηση».[98] Για τον συγγραφέα, στις περιοχές, τις οποίες ήδη ασκούσε έλεγχο το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ (τη λεγόμενη Ελεύθερη Ελλάδα), [έ]να νέο δημοκρατικό κράτος, ένα κοινωνικά δίκαιο κράτος, αναπτυσσόταν από τη βάση και σηματοδοτούσε μια αναγέννηση της ελληνικής πολιτείας. Σε αυτό οι κομμουνιστές ασφαλώς έπαιζαν σημαντικό ρόλο αλλά ο κίνδυνος να πάρουν οι κομμουνιστές την εξουσία δεν υπήρχε.[99] Τέτοιες δηλώσεις σπανίζουν ακόμα και μεταξύ ιστορικών που υπηρετούν την επίσημη ιστοριογραφία του ΚΚΕ. Και αφού οι κομμουνιστές δεν διανοούνταν να καταλάβουν την εξουσία, ο Ρίχτερ καταλήγει ότι ο Τσώρτσιλ τεχνηέντως καλλιέργησε την «παθολογική κομμουνιστοφοβία της ελληνικής αστικής τάξης» προκειμένου να διασπάσει το (υποτιθέμενο) κοινό αντιμοναρχικό μέτωπο με την Αριστερά και να συγκολλήσει τις δύο μερίδες της ελληνικής «ολιγαρχίας», βασιλόφρονες και δημοκρατικούς.[100] Η ευρύτατα καταγεγραμμένη μεταχείριση άλλων αντιστασιακών δυνάμεων από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, για να μην αναφερθούν άλλα στοιχεία της δράσης του, μάλλον καθιστούσαν περιττή την υποδαύλιση των αισθημάτων των μη κομμουνιστών Ελλήνων από τον Τσώρτσιλ ή τη βρετανική προπαγάνδα – η οποία, σημειωτέον, μόνο την περίοδο της εμφύλιας σύγκρουσης ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ (και με μεγάλη καθυστέρηση) στράφηκε επικριτικά όχι απέναντι στο εαμικό κίνημα συνολικά, αλλά σε πρόσωπα, όπως ο Άρης.[101] Κατόπιν αυτών, μάλλον προκαλεί έκπληξη η προσέγγιση του Ρίχτερ στη θεωρία του “drift”, καθόσον συμπεραίνει ότι ο Ελληνικός Εμφύλιος δεν υπήρξε προϊόν συνωμοσίας, βρετανικής ή άλλης.[102] Πιο εκλεπτυσμένη είναι η προσέγγιση του Σφήκα, ο οποίος εντάσσει την ελληνική πολιτική της κυβέρνησης Τσώρτσιλ στο σχήμα του βρετανικού ιμπεριαλισμού, και μάλιστα βικτωριανού τύπου. Υπενθυμίζει τις δύο βασικές μορφές αυτοκρατορίας, την «επίσημη» (formal empire), δηλαδή τον απευθείας έλεγχο εδαφών ως αποικιών από τη μητρόπολη, και την «ανεπίσημη» (informal empire), δηλαδή μια σφαίρα επιρροής που εκτεινόταν σε κράτη με ιδιαίτερη στρατηγική και οικονομική σημασία για τα βρετανικά συμφέροντα. Στη δεύτερη περίπτωση, οι Βρετανοί ασκούσαν επιρροή και εξυπηρετούσαν τις επιδιώξεις τους μέσω «ντόπιων μεσαζόντων-συνεργατών». Μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, κατά τις οποίες κινδύνευαν ζωτικά τους συμφέροντα, επενέβαιναν άμεσα και με όλα τα διαθέσιμα μέσα.[103] Κατά τον Σφήκα, ο Τσώρτσιλ υπήρξε γνήσιος και κορυφαίος εκφραστής του βικτωριανού ιμπεριαλιστικού πνεύματος: Ο Βρετανός πολιτικός ήταν ένθερμος προστάτης του αυτοκρατορικού μεγαλείου της Βρετανίας – «ένας καθαρόαιμος ιμπεριαλιστής», πεπεισμένος για τη φυλετική ανωτερότητα των Βρετανών: Τη θέση και το κύρος τους τα αντιλαμβανόταν ως αυτοσκοπό, ενώ η κατάκτηση και η κυριαρχία άλλων λαών ήταν γι’ αυτόν ένα μέσο «ανύψωσης και προστασίας» [των λαών αυτών].[104] Για τον ίδιο συγγραφέα, η Ελλάδα του 1936-49 αποτελούσε χαρακτηριστική περίπτωση «έμμεσης αυτοκρατορίας». Η ερμηνεία αυτή ανάγει τις φιλοσυμμαχικές ελίτ της μετακατοχικής περιόδου σε «διαμεσολαβητές-συνεργάτες» του βρετανικού ιμπεριαλισμού. Μάλιστα, για την περίοδο 1943-44, ο Σφήκας διαπιστώνει «ταύτιση συμφερόντων» των δύο πλευρών, στο μέτρο που ο μεν Τσώρτσιλ είχε ανάγκη προσώπων για να αναπληρώσουν το κενό που άφηνε η απουσία του «μεγάλου διαμεσολαβητή-συνεργάτη» του Γεωργίου, τα δε «περιθωριοποιημένα αστικά κόμματα» ήταν πρόθυμα να προσδεθούν στο βρετανικό άρμα ως μόνο μέσο επανόδου στην εξουσία.[105] Αυτή η ταύτιση συμφερόντων, όμως, υπερβαίνει τα όρια της σχέσης εξάρτησης (ή υποτέλειας) που περιγράφουν ο Σφήκας και άλλοι συγγραφείς: Οι λεγόμενες «παραδοσιακές ελίτ», και μάλιστα με την προσθήκη αρκετών νέων μελών που αναδείχθηκαν μέσα στην Κατοχή, είχαν κάθε λόγο να αναζητούν ερείσματα μέσα και έξω από τη χώρα προκειμένου να αντιμετωπίσουν έναν αντίπαλο που δεν απειλούσε απλώς την «επανάκτηση της εξουσίας» (από την οποία η συντριπτική πλειονότητά τους είχε αποκλειστεί ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930), αλλά και την ίδια τους την ύπαρξη. Την υπαρξιακή (και αξιακή) αυτή απειλή μοιραζόταν και μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, ιδίως μετά την κλιμάκωση της εμφύλιας βίας, τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής. Η επιδίωξη προστασίας αντικατόπτριζε το μέγεθος της απειλής. Συνάντηση του Βρετανού Πρέσβη Ρέτζιναλντ Λήπερ με αντιπροσώπους των εργατικών συνδικάτων Αθηνών και Πειραιώς στη Βρετανική Πρεσβεία, 1945. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Ως προς το αν υπήρχε πρόθεση βρετανικής στρατιωτικής επέμβασης κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ο Σφήκας υποστηρίζει ότι ο Τσώρτσιλ την προετοίμαζε ήδη από το 1943. Αξίζει να σημειωθεί ότι, όταν τον Απρίλιο του 1944 ο επικεφαλής της ΣΣΑ Γούντχαουζ και ο Αμερικανός υπαρχηγός της ζήτησαν τέτοια επέμβαση, το αίτημα απορρίφθηκε. Είχαν προηγηθεί αλλεπάλληλες αφορμές, με κυριότερες την εμφύλια σύγκρουση του ΕΛΑΣ με τον ΕΔΕΣ, τη σύσταση της ΠΕΕΑ και την εξόντωση της μοναδικής αντιστασιακής δύναμης που το ΕΑΜ δεν έλεγχε στον δρόμο προς την πρωτεύουσα, το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων του Ψαρρού. Παρά τις αφορμές αυτές, και κόντρα στην «πολεμοχαρή» διάθεση του Τσώρτσιλ, μέχρι τον Δεκέμβριο του 1944 η βρετανική πολιτική έδινε προτεραιότητα στα πολιτικά μέσα προκειμένου να αντιμετωπίσει το αντίπαλο δέος. Από φιλοεαμική οπτική, οι Βρετανοί σκόπευαν να εξουδετερώσουν το εαμικό κίνημα εγκλωβίζοντάς το ως μειοψηφική συνιστώσα σε μια «αντικομμουνιστική και φιλοβρετανική κυβέρνηση» υπό τον Παπανδρέου· αν, όμως, η τακτική αυτή δεν απέδιδε, τότε, κατά την «πάγια» επιδίωξη του Τσώρτσιλ, θα εξωθούσαν την Αριστερά σε μια απέλπιδα αναμέτρηση.[106] Κατά τον Σφήκα, όταν το ΕΑΜ/ΚΚΕ αρνήθηκε να συμμορφωθεί με τον προδιαγεγραμμένο δευτερεύοντα ρόλο της, οι Βρετανοί επενέβησαν δραστικά «για να καμφθεί η δυναμική [του] πορεία» (προφανώς προς την εξουσία) και να «εκβιαστεί η συμμόρφωσή» του.[107] Η έμφαση στον βρετανικό ρόλο υποτιμά την αναγκαία συνθήκη της σύγκρουσης, δηλαδή την επιλογή της κομμουνιστικής ηγεσίας του ΕΑΜ να προσφύγει στη βία πρώτη. Οι επιθέσεις που άρχισαν στις 4 Δεκεμβρίου δεν ήταν έργο των Βρετανών, πολύ δε περισσότερο των παραδοσιακών ελίτ, του λεγόμενου «αστικού κόσμου». Προβάλλεται βέβαια η άποψη ότι προηγήθηκαν μεθοδεύσεις και προκλήσεις των Βρετανών και του «αστικού κόσμου», στις οποίες το ΕΑΜ/ΚΚΕ «υποχρεώθηκε» να αντιδράσει. Η αντίδραση αυτή περιγράφεται με διάφορους ευφημισμούς, όπως «περιορισμένη επίδειξη δύναμης», «ένοπλη πίεση» ή «ένοπλη διαμαρτυρία». Η ερμηνεία αυτή αφήνει ένα λογικό κενό: Αν υποτεθεί ότι η εαμική ηγεσία σκοπό είχε μόνο να «συνετίσει» και να «στριμώξει» τους αντιπάλους της ώστε να δεχτούν «καλύτερους όρους για τον τελικό συμβιβασμό»,[108] τότε γιατί κλιμάκωσε τις επιθέσεις εναντίον όλων των φιλοκυβερνητικών δυνάμεων στην πρωτεύουσα, και, εν συνεχεία, εναντίον των Βρετανών και του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο; Στοιχεία που να δείχνουν ότι ο ΕΛΑΣ επρόκειτο να σταματήσει πριν από την πλήρη κατάληψη της πρωτεύουσας δεν υπάρχουν. Στις 12 Δεκεμβρίου, προτού καταφθάσουν οι βρετανικές ενισχύσεις, ο Γιώργης Σιάντος, Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ, απέρριψε το αίτημα του Σκόμπι να αποσυρθούν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ από την Αττική και ενέτεινε τις επιθέσεις. Τι θα ακολουθούσε, άραγε, την κατάληψη της Αθήνας; Πιθανότατα μια διαπραγμάτευση με τους Βρετανούς από θέση ισχύος, ίσως με την αξίωση να μην επεμβαίνουν πλέον στις ελληνικές υποθέσεις. Ο δρόμος για την πλήρη επικράτηση του ΕΑΜ/ΚΚΕ θα ήταν ανοικτός. Άλλο ζήτημα, βέβαια, αν η ηγεσία του ΚΚΕ, που έλαβε τις κρίσιμες αποφάσεις υπερεκτίμησε τις δικές της δυνατότητες και υποτίμησε την αποφασιστικότητα των αντιπάλων της, Βρετανών και Ελλήνων. Ως απόδειξη για τη συμβιβαστική προδιάθεση της Αριστεράς προβάλλεται και το επιχείρημα ότι ο ΕΛΑΣ «θα μπορούσε να είχε καταλάβει ολόκληρη τη χώρα» μετά την αποχώρηση των Γερμανών και πριν από την άφιξη της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.[109] Αντ’ αυτού, με την (καθυστερημένη) συμμετοχή της στην κυβέρνηση Παπανδρέου και τη Συμφωνία της Καζέρτας, είχε δεσμευτεί να κρατήσει τον ΕΛΑΣ έξω από την πρωτεύουσα και τη Θεσσαλονίκη (αν και στη δεύτερη περίπτωση, ο ΕΛΑΣ παραβίασε τη συμφωνία). Η ηγεσία του ΚΚΕ, όμως, μετά και τη σοβιετική παραίνεση, είχε επιλέξει να κινηθεί στο πλαίσιο που είχε προδιαγράψει ο συμμαχικός παράγοντας μέχρις ενός ορίου· και το όριο αυτό ισοδυναμούσε με απόσταση βολής από την εξουσία. Για τον Τσώρτσιλ και πλήθος άλλων, Βρετανών και Ελλήνων, η στάση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ κατά την Κατοχή δεν άφηνε καμιά αμφιβολία για τις απώτερες επιδιώξεις του. Το ερώτημα δεν ήταν αν η κομμουνιστική ηγεσία του θεωρούσε τη χρήση βίας ως μέσο ανόδου στην εξουσία, αλλά υπό ποιες περιστάσεις θα έκανε αυτή την επιλογή. Από την άλλη πλευρά, ουδέποτε υπήρξε βρετανική απόφαση για «πρώτο χτύπημα» εναντίον του ΕΛΑΣ. Μπορεί ο Τσώρτσιλ, σε αντιδιαστολή με τους συνεργάτες του σε Λονδίνο και Αθήνα, να δήλωνε έτοιμος να συντρίψει το ΕΑΜ ως στρατιωτικό παράγοντα,[110] όμως, δεν έτρεφε την ψευδαίσθηση ότι οι διαθέσιμες δυνάμεις στην Ελλάδα έως και την έκρηξη των Δεκεμβριανών επαρκούσαν για μια τέτοια επιχείρηση, που προφανώς δεν θα περιοριζόταν στην πρωτεύουσα. Οι εντολές του να σχεδιαστεί μια ένοπλη αντιμετώπιση του ΕΛΑΣ ή η ιδέα του για μια αιφνιδιαστική επίθεση εναντίον του[111] ανάγονταν στην περίοδο πριν από τη συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυβέρνηση Παπανδρέου και τη Συμφωνία της Καζέρτας. Τέτοιες ιδέες δεν ενθουσίασαν ποτέ τους συνεργάτες του και, εν τέλει, δεν βρήκαν πρακτική εφαρμογή παρά μόνο μετά την έναρξη των μαχών στην Αθήνα. Αντίθετα, για μια άλλη μερίδα ιστορικών, το ΚΚΕ ουδέποτε εγκατέλειψε τη βία ως επιλογή. Σύμφωνα με τον άλλοτε Γενικό Γραμματέα του κόμματος Γρηγόρη Φαράκο, το ΚΚΕ εξακολουθούσε να βλέπει τη μετάβασή του στην εξουσία μέσα από το μπολσεβικικό πρίσμα («σταλινική αντίληψη» το λέει ο Φαράκος): «τη βίαιη, δηλαδή, κατάληψη της πολιτικής εξουσίας» και, εν τέλει, την επιβολή μονοκομματικής, δικτατορικής διακυβέρνησης.[112] Άλλωστε, διά παν ενδεχόμενο, ήδη από τον Οκτώβριο του 1943 οι στρατιωτικοί σύμβουλοι του ΚΚΕ υπό τον Έκτορα Μακρίδη είχαν καταστρώσει το βασικό σχέδιο για την κατάληψη της Αθήνας.[113] Μια εκδοχή του σχεδίου αυτού επιχειρήθηκε να εφαρμοστεί τον Δεκέμβριο του 1944. Βέβαια, τα επιτελικά σχέδια σπανίως εφαρμόζονται στην εντέλεια. Το ότι οι επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ στην πρωτεύουσα δεν ανταποκρίθηκαν τελικά στις προδιαγραφές του Σχεδίου Μακρίδη δεν σημαίνει ότι δεν επιδιώχτηκε ο ίδιος αντικειμενικός σκοπός, δηλαδή η κατάληψη και εκκαθάριση της πρωτεύουσας από φιλοκυβερνητικές δυνάμεις. 4. Μετά τη Βάρκιζα Σε ένα έργο που επιχειρεί να αντικρούσει την αναθεωρητική προσέγγιση με βάση τις ίδιες, κατεξοχήν βρετανικές, πηγές, ο Τζωρτζ Αλεξάντερ καταλήγει ότι ο τελικός στόχος των Βρετανών, καθ’ όλο το διάστημα της ενεργού ανάμιξής τους στην Ελλάδα (1944-47), ήταν να εγκαθιδρύσουν ένα ανεξάρτητο και μη κομμουνιστικό κράτος που να κυβερνάται ως κοινοβουλευτική δημοκρατία. Η Ελλάδα έπρεπε να είναι μη κομμουνιστική προκειμένου να εξασφαλίζει τα στρατηγικά συμφέροντα της Βρετανίας στην ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Έπρεπε να κυβερνάται από καθεστώς που να λογοδοτεί στον λαό, διότι ένας σύμμαχος υπό μια δικτατορία της Δεξιάς, έστω και φιλική προς τη Βρετανία, θα ήταν μάλλον βάρος παρά πλεονέκτημα.[114] Η Συμφωνία της Βάρκιζας, που υπογράφηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1945, έμοιαζε διατυπωμένη έτσι ώστε να οδηγεί προς αυτή την κατεύθυνση. Μεταξύ άλλων, προέβλεπε διακυβέρνηση σύμφωνη με «το Σύνταγμα και τας απανταχού καθιερωμένας Δημοκρατικάς Αρχάς». Ο λαός θα καλείτο να εκφραστεί με γνήσιο δημοψήφισμα για το πολιτειακό το ταχύτερο δυνατό, και θα ακολουθούσαν εκλογές για Συντακτική Συνέλευση. Το Λονδίνο είχε ήδη δαπανήσει πολύτιμο κεφάλαιο –πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό εντός και εκτός του Ηνωμένου Βασιλείου– ώστε η Ελλάδα να μην καταστεί κομμουνιστική. Τώρα, όφειλε να επενδύσει εξίσου σοβαρά για να αποτρέψει την επιβολή ενός εκδικητικού καθεστώτος της Δεξιάς. Οι επόμενοι μήνες, που σημαδεύτηκαν και από κυβερνητική αλλαγή στη Βρετανία, θα αποδείκνυαν ότι ο στόχος αυτός ήταν ευκολότερος στα λόγια απ’ ό,τι στην πράξη. Η Συμφωνία της Βάρκιζας επεφύλασσε στους Βρετανούς ρόλο αντίστοιχο μιας ειρηνευτικής δύναμης. Στο Άρθρο 6 προέβλεπε ότι οι μαχητές του ΕΛΑΣ θα παρέδιδαν τον οπλισμό τους σε βρετανικές φρουρές που θα εγκαθίσταντο σε όλη τη χώρα. Τρεις μέρες αργότερα, ο Μακμίλλαν υπέβαλε στην κυβέρνησή του ένα μνημόνιο για τις δέουσες ενέργειες κατά το επόμενο διάστημα: Τα βρετανικά στρατεύματα θα παρέμεναν μέχρι τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος και εκλογών προκειμένου να αποτρέψουν την αναζωπύρωση της εμφύλιας διαμάχης· η βρετανική πρεσβεία και οι αποστολές θα παρείχαν τεχνική βοήθεια σε μια προσπάθεια να αναζωογονηθεί η οικονομία της χώρας και να ανασυγκροτηθούν η δημόσια διοίκηση και τα όργανα του κράτους. Ο τελικός στόχος ήταν «μια φιλελεύθερη και αποτελεσματική διακυβέρνηση» που θα εγγυόταν την ελεύθερη έκφραση της λαϊκής βούλησης.[115] Ο ίδιος ο Τσώρτσιλ φαινόταν τώρα ανυπόμονος να τερματίσει την ενεργό βρετανική παρέμβαση στα ελληνικά πράγματα. Σε μια αντιστροφή ρόλων, υπέρ μιας παρεμβατικής πολιτικής τασσόταν ο πρεσβευτής Λήπερ. Κατά την άποψή του, οι Βρετανοί έπρεπε να ασκήσουν την επιρροή τους «πάντοτε προς την πλευρά της μετριοπάθειας». Έπειτα από την ακραία πόλωση της προηγούμενης περιόδου, θεωρούσε αναγκαίο να ενθαρρυνθεί η ανασυγκρότηση του «κεντρώου χώρου» ως αναχώματος απέναντι στα άκρα του πολιτικού φάσματος. Με τον όρο «Κέντρο», οι Βρετανοί αντιλαμβάνονταν όχι μόνο την προπολεμική βενιζελική παράταξη αλλά και νέες δυνάμεις που είχαν αναδειχθεί μέσα στην Κατοχή, όπως ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος και ο Γεώργιος Καρτάλης. Αυτό που τους προβλημάτιζε ήταν η πολυδιάσπαση του χώρου αυτού σε προσωποπαγή δίκτυα, φαινόμενο το οποίο χαρακτήριζαν ως τη «μεγάλη αδυναμία» της χώρας.[116] Αντίθετα, εμφανίζονταν συμφιλιωμένοι με το γεγονός ότι η πλειονότητα των δυνάμεων του Κέντρου δήλωνε προτίμηση για την αβασίλευτη δημοκρατία. Μετά δε την αποχώρηση του Τσώρτσιλ από την πρωθυπουργία, τον Ιούλιο του 1945, το Λονδίνο θα έφτανε στο σημείο να απορρίπτει τόσο τη μοναρχία όσο και τον κομμουνισμό.[117] Το επόμενο διάστημα, οι Βρετανοί επιχείρησαν να προωθήσουν σε κυβερνητικές θέσεις πρόσωπα που θα εξέφραζαν το μετριοπαθές Κέντρο. Στα μάτια πολλών πολιτών, που τώρα ακολουθούσαν την αντίστροφη ταλάντωση του εκκρεμούς, το βρετανικό πείραμα με το «Κέντρο», το οποίο ασπαζόταν το αβασίλευτο πολίτευμα, «θύμιζε υπερβολικά τη χρεοκοπημένη πολιτική της πολεμικής περιόδου, η οποία, κατά την άποψή τους, είχε τελικά οδηγήσει» στα Δεκεμβριανά.[118] Αν η πολιτική φυσιογνωμία των ελληνικών κυβερνήσεων ήταν ένα θέμα, στο οποίο οι Βρετανοί μπορούσαν να ασκήσουν επιρροή προς την επιθυμητή κατεύθυνση, δεν συνέβαινε το ίδιο με την αποτελεσματικότητα των κυβερνήσεων αυτών. Δεν πέρασε ένα δεκαήμερο από τη Βάρκιζα και τόσο οι Βρετανοί εκπρόσωποι στην Ελλάδα όσο και το Foreign Office διαπίστωναν ότι η κυβέρνηση Πλαστήρα δεν ήταν άξια εμπιστοσύνης να εφαρμόσει τους όρους της Συμφωνίας. Αν και διαφωνούσαν ως προς τις μεθόδους, κοινή ήταν η εκτίμηση ότι, για ένα διάστημα, η χώρα θα συνέχιζε να αντιμετωπίζεται ως «ένα είδος βρετανικού προτεκτοράτου».[119] H κυβέρνηση των Εργατικών, που ανέλαβε την εξουσία τον Ιούλιο του 1945, εξακολούθησε την πολιτική της προκατόχου της, με σημαντικές διαφοροποιήσεις. Σύντομα, κατέστησε σαφή την πρόθεσή της να τερματίσει τη βρετανική στρατιωτική παρουσία στην Ελλάδα, για λόγους εσωτερικών δυσχερειών (πρωτίστως οικονομικών) αλλά και διεθνούς πολιτικής.[120] Προκειμένου δε να δοθεί χρόνος ώστε να συγκροτηθεί το κεντρώο «ανάχωμα» απέναντι στις «αρπακτικές διαθέσεις» της ηττημένης Αριστεράς και της εκδικητικής Δεξιάς, η νέα κυβέρνηση των Εργατικών δέχτηκε την εισήγηση του αντιβασιλέα Δαμασκηνού οι εκλογές να προηγηθούν του δημοψηφίσματος για το πολιτειακό.[121] Παρά την προτίμηση προς το Κέντρο και το ξεθώριασμα της παλινόρθωσης, εκπρόσωποι της αναθεωρητικής ιστοριογραφίας αποδίδουν στην κυβέρνηση του Κλέμεντ Άττλη (Clement Attlee) τις ίδιες «παλιές αυτοκρατορικές» επιδιώξεις, επενδυμένες με «τον μανδύα μιας κατάλληλης ηθικοπλαστικής ρητορείας».[122] Ωστόσο, από την αλληλογραφία του υπουργού Εξωτερικών Έρνεστ Μπέβιν (Ernest Bevin) αναδύεται σαφής διάθεση για αλλαγή στάσης. «Οι Έλληνες πρέπει να παρακινηθούν να σταθούν στα πόδια τους», έγραφε στον Λήπερ τον Οκτώβριο του 1945, καθότι «εμείς δεν μπορούμε να κυβερνήσουμε τη χώρα τους για λογαριασμό τους».[123] To “new look” στον χειρισμό των ελληνικών υποθέσεων απαιτούσε αναπροσαρμογή στις επεμβατικές μεθόδους του Λήπερ και των συνεργατών του στην Αθήνα. Σύμφωνα με τον Νάιτζελ Κλάιβ (Nigel Clive), ο οποίος αφίχθηκε ως Β΄ Γραμματέα της Πρεσβείας στις αρχές του 1945, ο πρεσβευτής ασκούσε «ένα φάσμα εξουσιών και αρμοδιοτήτων που ταίριαζαν περισσότερο σε εκείνες ενός αποικιακού κυβερνήτη, παρά στον επικεφαλής μιας κανονικής διπλωματικής αποστολής».[124] Αυτό έπρεπε να αλλάξει. Είναι χαρακτηριστικό το παρηγορητικό σχόλιο που απηύθυνε ο υφυπουργός Εξωτερικών Όρμε Σάρτζεντ (Orme Sargent) σε επιστολή του προς τον Λήπερ, τον Νοέμβριο του 1945: «Κατανοώ πόσο εκνευριστικό θα πρέπει να ήταν για σένα κατά τη διάρκεια της πρόσφατης κυβερνητικής κρίσης να μη σου επιτραπεί να βάλεις ένα χεράκι στο έργο της συγκρότησης του Υπουργικού Συμβουλίου, όπως συνήθιζες να κάνεις τις παλιές καλές ημέρες».[125] Ο σπόρος της μετριοπάθειας που προσπάθησε να σπείρει το Λονδίνο μετά τη Βάρκιζα έπεσε σε άγονο έδαφος. Η Άκρα Δεξιά ανακτούσε τα ερείσματά της στον κρατικό μηχανισμό και εγκαινίασε κύμα αντεκδικήσεων, το οποίο οι κεντρώες κυβερνήσεις αδυνατούσαν να ανακόψουν. Η κατάσταση αυτή επέτρεπε στο ΚΚΕ να καταγγέλλει «Λευκή Τρομοκρατία» των αντιπάλων της. Τη στιγμή, όμως, που προσπαθούσε να περισώσει την επιρροή της με νόμιμα μέσα, η ηγεσία του ΚΚΕ υπό τον Νίκο Ζαχαριάδη προέβη σε δύο μοιραίες επιλογές: Αποφάσισε να απόσχει από τις εκλογές του Μαρτίου 1946 και ενέκρινε τη δράση ενόπλων ομάδων. Και πάλι, από τη σκοπιά της αναθεωρητικής ιστοριογραφίας, η δισυπόστατη τακτική του ΚΚΕ την περίοδο αυτή ήταν «αμυντική», στοχεύοντας να αντιμετωπίσει την τρομοκρατία της Δεξιάς και να αποσπάσει παραχωρήσεις από την κυβέρνηση.[126] Η ίδια μερίδα μελετητών επιρρίπτει, εν όλω ή εν μέρει, την ευθύνη για την αναζωπύρωση της εμφύλιας βίας τόσο στη Δεξιά, που σήκωνε κεφάλι, όσο και στον βρετανικό παράγοντα. Αν μη τι άλλο, στον τελευταίο προσάπτεται ότι απέτυχε, αν δεν επιτάχυνε, τη διολίσθηση της Ελλάδας σε νέα, αγριότερη φάση Εμφυλίου Πολέμου. Για παράδειγμα, ο Ρίχτερ καταλογίζει στους Βρετανούς πολιτική laissez faire έναντι της εκδικητικής Δεξιάς, με συνέπεια να μην εφαρμοστούν οι θετικοί όροι της Βάρκιζας και να μην επέλθει συμφιλίωση. Στο σημείο αυτό, υποπίπτει σε μια αντίφαση: Ενώ αντιμετωπίζει επικριτικά τη βρετανική επεμβατικότητα, προσάπτει στον υπουργό Εξωτερικών Μπέβιν αποτυχία να επέμβει αποτελεσματικά για να αποτρέψει την τελική επικράτηση της φιλομοναρχικής Δεξιάς και τον «αναπόφευκτο» Εμφύλιο.[127] Επιλέγει δε να παραγνωρίσει τις αγωνιώδεις προσπάθειες, ιδίως της κυβέρνησης των Εργατικών, με στόχο να ενισχυθεί η επιρροή των δυνάμεων της μετριοπάθειας, προσπάθειες που δυσαρέστησαν τη βασιλόφρονα παράταξη, η οποία εν τέλει κέρδισε τις εκλογές – χάρη και στην αποχή της Αριστεράς. Αντίστοιχη κριτική περί μη επέμβασης ασκεί και ο Σφήκας, κυρίως για την περίοδο μετά τις εκλογές του 1946, εκτιμώντας ότι στη στάση του Μπέβιν βάρυναν ιδιαίτερα λόγοι διεθνούς πολιτικής: Ο Εργατικός υπουργός Εξωτερικών επεδίωκε να στερήσει από τους Σοβιετικούς τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν τη βρετανική παρουσία στην Ελλάδα ως πρόσχημα για να διατηρούν δικά τους στρατεύματα σε χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης.[128] Πράγματι, τις παραμονές των εκλογών του 1946, η βρετανική στρατιωτική παρουσία στην Ελλάδα βρέθηκε στο στόχαστρο των Σοβιετικών στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Την 1η Φεβρουαρίου 1946, απαντώντας στις αιτιάσεις της Μόσχας, ο Μπέβιν διακήρυξε την πρόθεση της κυβέρνησής του να αποσύρει τα στρατεύματα μετά τις εκλογές. Βέβαια, οι Βρετανοί δεν αποσύρθηκαν αμέσως, καθώς πρυτάνευσαν και πάλι λόγοι που αφορούσαν την εσωτερική κατάσταση στην Ελλάδα. Φοβούμενη ότι η εκλογική νίκη των βασιλοφρόνων θα εγκαινίαζε μία περίοδο όξυνσης των παθών, το Λονδίνο αποφάσισε να διατηρήσει τα στρατεύματά του μέχρι την επομένη του δημοψηφίσματος, που επρόκειτο να διεξαχθεί τον Σεπτέμβριο.[129] Η συνεχιζόμενη, πολυεπίπεδη βρετανική ανάμιξη βρισκόταν πλέον σε αναντιστοιχία με τις οικονομικές δυνατότητες του Ηνωμένου Βασιλείου που έφθιναν με ταχύ ρυθμό. Ο φόβος ήταν ότι μια εσπευσμένη αναδίπλωση θα δημιουργούσε κενό επιρροής, το οποίο θα έβαζε σε πειρασμό τη Μόσχα. Δύο εβδομάδες προτού εγκαταλείψει το πόστο του στην Αθήνα, ο Λήπερ προέβη σε μια ρηξικέλευθη όσο και απεγνωσμένη εισήγηση. Γράφοντας στις 22 Φεβρουαρίου 1946, διαπίστωνε ότι η επεμβατική πολιτική της κυβέρνησης των Εργατικών είχε φτάσει στα όριά της, τη στιγμή που ένας νέος γύρος Εμφυλίου διαγραφόταν σαφώς στον ορίζοντα. Ως αντίδοτο σε αυτή την εξέλιξη, που θα έπληττε και τα βρετανικά συμφέροντα, πρότεινε μια αλλαγή στο διεθνές καθεστώς της χώρας. «Μια ανεξάρτητη Ελλάδα», εκτιμούσε, ήταν «κάτι το αδύνατο για πολλά χρόνια». Πρότεινε λοιπόν την ένταξή της, κατόπιν δημοψηφίσματος, στη Βρετανική Κοινοπολιτεία. Στο πλαίσιο αυτό θα ήταν ίσως δυνατό να κρατηθεί σε φιλοβρετανική τροχιά και κατ’ επέκταση στον Δυτικό κόσμο. Θα μπορούσε επίσης να σταματήσει να πορεύεται ως αποτυχημένο κράτος, το οποίο αθετεί τις υποχρεώσεις του έναντι των ξένων δανειστών του. Ο ίδιος προεξοφλούσε τη θετική ανταπόκριση «όλων των Ελλήνων που αντιτίθενταν στο ΕΑΜ», οι οποίοι δεν ζητούσαν «τίποτε άλλο από έναν εύλογο βαθμό ελευθερίας εντός ενός πλαισίου ασφάλειας». Με τον τρόπο αυτό, θα λύνονταν αυτόματα τόσο το πολιτειακό (οι βασιλόφρονες Έλληνες, έγραφε, θα προτιμούσαν τον Γεώργιο ΣΤ΄ στη θέση του Γεωργίου Β΄) όσο και το Κυπριακό![130] Παρουσιάζει ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο στελέχη του Foreign Office, μεταξύ αυτών ο Χέκτορ Μακνήλ (Hector McNeil), κοινοβουλευτικός υφυπουργός των Εξωτερικών και στέλεχος του Εργατικού Κόμματος, απέρριψαν την ιδέα. Το λεκτικό τους δεν απείχε από προηγούμενες στερεότυπες αντιλήψεις: Εξακολουθώ να πιστεύω ότι η αποικιακή μεταχείριση, είτε από εμάς είτε από κάποια ομάδα κηδεμονίας,[131] είναι η μόνη μέθοδος για να ωθήσουμε την Ελλάδα προς τη φερεγγυότητα και την πολιτική σταθερότητα. Το «καθεστώς Κτήσης» είναι εν τω μεταξύ αδύνατο, επειδή … η Ελλάδα είναι μια καθυστερημένη, σπάταλη και ανεύθυνη χώρα,[132] της οποίας οι ματαιοδοξίες αυξάνονται και οι δυσκολίες της ως εκ τούτου επιδεινώνονται, επειδή τόσο για εμάς όσο και για την ΕΣΣΔ η Ελλάδα έχει στρατηγική σημασία.[133] Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, στην προσπάθειά τους να κρατήσουν την Ελλάδα στην επιθυμητή τροχιά, οι βρετανικές κυβερνήσεις ανέλαβαν να ασκούν χρέη κηδεμόνα της ρημαγμένης χώρας. Η πολιτική αυτή μετριάστηκε αισθητά μετά τις εκλογές του 1946. Οι Εργατικοί συμβιβάστηκαν με την υποστήριξη μιας κυβέρνησης υπό το δεξιό Λαϊκό Κόμμα, τις ενέργειες της οποίας δεν επιδοκίμαζαν σε πολλά επίπεδα. Ωστόσο, συνέχισαν να τη στηρίζουν, όσο το επέτρεπαν οι δυνατότητές τους· κι αυτό, για δύο, τουλάχιστον, λόγους: Αφενός, επρόκειτο για την πρώτη δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση έπειτα από δέκα χρόνια ανώμαλου πολιτικού βίου· και, δεύτερον, δεν διαφαινόταν καμιά εναλλακτική λύση στον ορίζοντα, εκτός, ίσως, από την επικράτηση των κομμουνιστών.[134] Μέχρι το φθινόπωρο του 1946, το κόστος της εμπλοκής στην Ελλάδα κρινόταν απαγορευτικό. Στις 3 Οκτωβρίου 1946, ο υπουργός Οικονομικών Χιου Ντάλτον (Hugh Dalton) ενημέρωσε τον Μπέβιν ότι δεν μπορούσε να εγγυηθεί τη χρηματοδότηση της τρέχουσας πολιτικής πέρα από τις 31 Μαρτίου 1947. Ενάμισι μήνα αργότερα, με αφορμή το ενδεχόμενο μιας ακόμα αντιπαράθεσης με τη Μόσχα στα Ηνωμένα Έθνη, ο Μπέβιν εμφανιζόταν να διακατέχεται από «μια προσωπική απέχθεια για κάθε τι ελληνικό».[135] Στο εξής, το Λονδίνο θα κινούνταν δραστήρια ώστε το βάρος της ευθύνης για την Ελλάδα να περάσει στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού. Μετά τη διακήρυξη του Δόγματος Τρούμαν, το Foreign Office συνιστούσε την ακόλουθη συνταγή για την αντιμετώπιση της ελληνικής κρίσης: Η Ελλάδα, έγραφε, ο έμπειρος διπλωμάτης Άιβον Κίρκπατρικ (Ivone Kirkpatrick), «χρειάζεται έξωθεν συμβουλή και κάποιο βαθμό επέμβασης για να εξασφαλιστεί ότι η συμβουλή ακολουθείται».[136] Επρόκειτο για διαπίστωση, με βάση την οποία θα επιχειρούσαν να χαράξουν τη δική τους πολιτική οι Αμερικανοί, αφότου διαδέχθηκαν τους Βρετανούς ως εγγυητές για την παραμονή της Ελλάδας στο δυτικό στρατόπεδο ως σχετικά ασφαλούς, πολιτικά σταθερής και οικονομικά βιώσιμης χώρας. Κλείνοντας, θα άξιζε ένα τελευταίο σχόλιο για τον πολυθρύλητο ρόλο του «ξένου παράγοντα». Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι Μεγάλες Δυνάμεις, ιδίως η Βρετανία και, εν συνεχεία, οι Ηνωμένες Πολιτείες, κατά καιρούς άσκησαν μεγάλη επιρροή και επενέβησαν στις ελληνικές υποθέσεις. Είναι εξίσου αληθές ότι αρνητικές καμπές στη νεότερη ελληνική Ιστορία, από τους εμφύλιους της Επανάστασης, το «Μαύρο 1897», τη συνέχιση της Μικρασιατικής Εκστρατείας μετά το 1920, τους αλλεπάλληλους γύρους των εμφυλίων συγκρούσεων της δεκαετίας του 1940, αλλά και το κυπριακό δράμα της περιόδου 1950-74, οφείλονται σε επιλογές εγχώριων παραγόντων, κυβερνητικών και μη. Για δε την ευδιάκριτη τάση σε μεγάλη μερίδα τόσο της παραδοσιακής όσο και της αναθεωρητικής ιστοριογραφίας για τον Εμφύλιο να «τα φορτώνει» στον «βρετανικό παράγοντα», παρατίθεται μια παρατήρηση προερχόμενη από έναν εκπρόσωπο της φιλοεαμικής ιστοριογραφίας. Αναφερόμενος στις ερμηνείες μέσα από το πρίσμα της ξένης παρέμβασης (ή συνωμοσίας), ο Μιχάλης Λυμπεράτος έγραφε το 2007: «Πέρα από τον πρόδηλα απολογητικό του τόνο, το να αποδίδεις τα γεγονότα στους “ξένους” κατασκευάζει “έναν” υπαίτιο που απαλείφει τους πραγματικούς υπαίτιους». Βέβαια, για έναν ιστορικό με μαρξιστικό υπόβαθρο οι «υπαίτιοι» είναι συνήθως απρόσωποι: «οι σύνθετες κοινωνικοπολιτικές διαδικασίες της εποχής και [οι] συσχετισμ[οί] στο πλαίσιο της συγκυρίας».[137] Ωστόσο, σε κάθε συγκυρία, είναι πρόσωπα σε θέσεις ευθύνης αυτά που κάνουν επιλογές και παίρνουν κρίσιμες αποφάσεις, για το καλό ή το κακό πολλών ανθρώπων. [1] Προκόπης Παπαστράτης, «Από την απελευθέρωση στην εμφύλια σύγκρουση του Δεκέμβρη», σε Γρήγορης Φαράκος (επιμ.), Δεκέμβρης του ’44: Νεότερη έρευνα, νέες προσεγγίσεις, Φιλίστωρ, Αθήνα 1996, σ. 191. [2] George Martin Alexander, The Prelude to the Truman Doctrine: British Foreign Policy in Greece, 1944-1947, Oxford University Press, Οξφόρδη 1982, 142-3. [3] Στα μέσα του 1943, απεσταλμένος της SOE στην Ελλάδα συνόψιζε τη διφυή βρετανική πολιτική ως εξής: «Πρώτον, να εξασφαλιστεί η μέγιστη πολεμική προσπάθεια στον αγώνα εναντίον του Άξονα και, δεύτερον, να υπάρξει στη μεταπολεμική Ελλάδα μια σταθερή κυβέρνηση, φιλική προς τη Μεγάλη Βρετανία, ει δυνατόν μια συνταγματική μοναρχία»: Lars Baerentzen - David H. Close, “The British Defeat of EAM, 1944-5”, στο David H. Close (επιμ.), The Greek Civil War, 1943-1950: Studies of Polarization, Routledge, Λονδίνο - Νέα Υόρκη 1993, 73. [4] Σύμφωνα με βρετανικές πηγές, μεταξύ Οκτωβρίου 1943 και Ιανουαρίου 1944, στάλθηκαν στον ΕΔΕΣ και τον ΕΛΑΣ 74 και 22 τόνοι σε όπλα και πυρομαχικά, 14 και 34 τόνους σε τρόφιμα και ρουχισμό, και 18.000 και 9.737 χρυσές λίρες, αντίστοιχα: John Louis Hondros, Occupation and Resistance: The Greek Agony 1941–1944, Pella Publishing Company, Νέα Υόρκη 1983, 146-8. [5] John O. Iatrides, Revolt in Athens: The Greek Communist ‘Second Round’, 1944-1945, Princeton University Press, Πρίνστον 1972, 21. [6] Procopis Papastratis, British Policy towards Greece during the Second World War, 1941–1944, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 1984, 197. [7] Είναι χαρακτηριστικό ότι, μετά την εξόντωση του Ψαρρού και της οργάνωσής του, τον Απρίλιο του 1944, η ηγεσία της SOE αντιτάχθηκε στην εισήγηση του Γούντχαουζ και του Αμερικανού υπαρχηγού του στην ηγεσία της ΣΣΑ να αποσταλεί δύναμη μιας ταξιαρχίας προκειμένου να εξουδετερώσει την ηγεσία του ΕΛΑΣ. [8] Παπαστράτης, ό.π., 198. [9] Lars Baerentzen, “British Strategy towards Greece in 1944”, στο William Deakin - Elisabeth Barker - Jonathan Chadwick (επιμ.), British Military and Political Strategy in Central, Eastern and Southern Europe in 1944, St. Martin’s Press, Νέα Υόρκη 1988, 144. [10] Λουκιανός Χασιώτης, «Γεια σας Εγγλεζάκια: Βρετανοί στρατιώτες στην Ελλάδα (1941-1945), Μεταίχμιο, Αθήνα 2019, 284. [11] Iatrides, ό.π., 140. [12] Papastratis, ό.π., 217· Θανάσης Δ. Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα: Ο ιμπεριαλισμός της «Μη-Επέμβασης», Φιλίστωρ, Αθήνα 1997, 510. [13] Θανάσης Δ. Σφήκας, Το «χωλό άλογο»: Οι διεθνείς συνθήκες της ελληνικής κρίσης, 1941-1949», Βιβλιόραμα, Αθήνα 2007, 84-85. [14] André Gerolymatos, Red Acropolis, Black Terror: The Greek Civil War and the Origins of Soviet-American Rivarly, 1943-1949, Basic Books, Νέα Υόρκη 2004, 127. [15] Σφήκας, ό.π., 86. [16] Iatrides, ό.π., 148-9. [17] Alexander, ό.π., 64-65· Iatrides, ό.π., 158· Παπαστράτης, ό.π., 201. [18] Παπαστράτης, ό.π., 202. [19] Iatrides, ό.π., 161. [20] Στο ίδιο, 162. [21] Alexander, ό.π., 70. [22] Σωτήρης Ριζάς, Απ’ την Απελευθέρωση στον Εμφύλιο, Καστανιώτης, Αθήνα 2011, 61-2, 69· Γρηγόρης Φαράκος, «Απελευθέρωση με ένοπλη σύγκρουση: Η στάση και οι θέσεις του ΚΚΕ», σε Φαράκος (επιμ.), Δεκέμβρης του ’44, ό.π., 92. [23] Iatrides, ό.π., 177. [24] Στο ίδιο, 168. [25] Παπαστράτης, ό.π., 199. [26] Στο ίδιο, 200. [27] Iatrides, ό.π., 178. [28] Alexander, ό.π., 70· Christopher M. Woodhouse, The Struggle for Greece, 1941-1949, Hart-Davis - MacGibbon, Λονδίνο 1976, 119-120. [29] Alexander, ό.π., 71-73. [30] Alexander, ό.π., 74-75· Woodhouse, ό.π., 120-122. [31] Alexander, ό.π., 75-76. [32] Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Δεκεμβριανά 1944: Η μάχη της Αθήνας, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2014, 82-84. [33] Στο ίδιο, 81. [34] Alexander, ό.π., 78. [35] Iatrides, ό.π., 200. [36] Winston S. Churchill, The Second World War, τόμος VI, Triumph and Tragedy, Cassell & Co. Ltd, Λονδίνο 1954, 252. [37] Alexander, ό.π., 81. [38] Στο ίδιο, 80. [39] Churchill, ό.π., 255-8. [40] Χασιώτης, ό.π., 125-44. [41] Alexander, ό.π., 80· Iatrides, ό.π., 218· Woodhouse, ό.π., 128. [42] Alexander, ό.π., 80. [43] Ιορδάν Μπάεφ, «Τα Βαλκάνια – η πρώτη εστία του ψυχρού πολέμου στην Ευρώπη», σε Φαράκος (επιμ.), Δεκέμβρης του ’44, ό.π., 169. [44] Στο ίδιο, 180. [45] John O. Iatrides - Elias Vlanton, «Νέα ντοκουμέντα για την πρώτη πράξη του Εμφυλίου: Τι πίστευε το ΚΚΕ, σύμφωνα με εκμυστηρεύσεις και αλληλογραφία που είχαν κατασχέσει οι Βρετανοί», Η Καθημερινή, 15.1.2025. [46] Iatrides, Revolt in Athens, ό.π., 233. [47] Ήδη, την επομένη της επίσκεψής του στην Αθήνα, στις 28 Οκτωβρίου 1944, ο Ήντεν ενημέρωνε τον Τσώρτσιλ ότι κανείς από τους συνομιλητές του δεν αναφερόταν στο βασιλιά Γεώργιο. «Το ατυχές στην περίπτωσή του», πρόσθετε, «είναι ότι, όπως φαίνεται, δεν προκαλεί καμία συγκίνηση στο λαό»: Παπαστράτης, ό.π., 200. [48] Alexander, ό.π., 81 επ.· Iatrides, ό.π., 283· Woodhouse, ό.π., 130, 132, 135. [49] Alexander, ό.π., 82-83· Iatrides, ό.π., 231, 234. [50] Iatrides, ό.π., 235. [51] Baerentzen - Close, “The British Defeat of EAM”, ό.π., 84. [52] Alexander, ό.π., 84-85· Woodhouse, ό.π., 127-128. [53] Φαράκος, ό.π., 261· Woodhouse, ό.π., 130. [54] Alexander, ό.π., 83. [55] Churchill, ό.π. 269· Woodhouse, ό.π., 131. [56] Woodhouse, ό.π. 131-132. [57] Woodhouse, ό.π. 132· Φαράκος, ό.π., 90. [58] Alexander, ό.π., 85-88· Iatrides, ό.π., 244-5. [59] Iatrides, ό.π., 252-3. [60] Φαράκος, ό.π., 88. [61] Alexander, ό.π., 89-90. [62] Στο ίδιο, 90. [63] Iatrides, ό.π., 246. [64] Woodhouse, ό.π. 133. [65] Στο ίδιο, 134-135. [66] Alexander, ό.π.· 91· Woodhouse, ό.π. 135-137. [67] Alexander, ό.π., 92, [68] Στο ίδιο, 99. [69] Churchill, ό.π., 250. [70] Πβ. Χάγκεν Φλάισερ, παρέμβαση σε Φαράκος (επιμ.), Δεκέμβρης του ’44, ό.π., 251. [71] Παπαστράτης, ό.π., 203. [72] Baerentzen, ό.π., 145. [73] Φλάισερ, ό.π., 251. [74] Thanasis D. Sfikas, ‘“The People at the Top Can Do These Things Which Others Can’t Do”: Winston Churchill and the Greeks, 1940-45’, Journal of Contemporary History, 26 (1991), 317. [75] Alexander, ό.π., 245. [76] Sfikas, ό.π., 318. [77] Στο ίδιο, 311. [78] Christopher M. Woodhouse, The Apple of Discord, London: Hutchinson, 1948, 50. [79] Κάποιο ρόλο στη στάση του Τσώρτσιλ έπαιζαν στερεότυπες αντιλήψεις, κοινές μεταξύ ιθυνόντων στη Βρετανία και αλλού, για τον υποτιθέμενο «χαρακτήρα» των Ελλήνων. Τα στερεότυπα αυτά αναδύονται στον τρόπο, με τον οποίον ο Τσώρτσιλ δικαιολογούσε την εμμονή του στο ζήτημα της επανόδου του Έλληνα μονάρχη. Σε σχέδιο επιστολής προς Βρετανό αξιωματούχο στο Κάιρο, εξηγούσε ότι η συνταγματική μοναρχία άρμοζε περισσότερο στη «δημαγωγική ελληνική ιδιοσυγκρασία η οποία δεν είναι ιδανική για δημοκρατία στις πιο εξελιγμένες μορφές της»: Θανάσης Δ. Σφήκας, «Από τις “κυβερνήσεις ανδρεικέλων” στην “αντι-ιμπεριαλιστική ευπρέπεια” – Η ελληνική πολιτική της Βρετανίας, 1936-1949», Χάγκεν Φλάισερ (επιμ.), Η Ελλάδα ’36-’49, από τη Δικτατορία στον Εμφύλιο: Τομές και συνέχειες, Καστανιώτης, Αθήνα 2003, 77-78. [80] Ριζάς, ό.π., 50. [81] Iatrides, ό.π., 178. [82] Heinz Richter, British Intervention in Greece: From Varkiza to Civil War, February 1945 to August 1946 (μτφρ. Marion Sarafis), Merlin Press, Λονδίνο 1986, 538. [83] Sfikas, “The People at the Top”, ό.π., 325· Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα: Ο ιμπεριαλισμός της «Μη-Επέμβασης», Φιλίστωρ, Αθήνα 1997, 513. [84] Gerolymatos, ό.π., 97. Σε συνέντευξή του σε αφιέρωμα της βρετανικής εφημερίδας Observer με τον εύγλωττο τίτλο “Athens 1944: Britain’s dirty secret”, ο Γερολυμάτος εμφανίζεται να αποδίδει τη σύγκρουση των Δεκεμβριανών, ούτε λίγο ούτε πολύ, στο «βρετανικό έγκλημα» της «νομιμοποίησης» των δωσιλόγων: https://tinyurl.com/3hfjdw9w [85] Ιωάννης Στεφανίδης, Υποκατάστατο ισχύος: Η βρετανική προπαγάνδα στα Βαλκάνια, 1939-44, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2018, 253-5. [86] Iatrides, ό.π., 283. [87] Παπαστράτης, ό.π., σ. 203. [88] Baerentzen - Close, “The British Defeat of EAM”, ό.π., 89. [89] Στο ίδιο, 89. [90] Iatrides, ό.π., 7. [91] Στο ίδιο, 276. [92] Στο ίδιο, 207. [93] Στο ίδιο, 281. [94] Στο ίδιο, 280. [95] Richter, ό.π., vii. [96] Στο ίδιο, vii. [97] Στο ίδιο, 536-7. [98] Στο ίδιο, ix. [99] Στο ίδιο, x. [100] Στο ίδιο, xi. [101] Στεφανίδης, ό.π., 245-6. [102] Richter, ό.π., 536. [103] Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί, ό.π., 513· ο ίδιος, «Από τις “κυβερνήσεις ανδρεικέλων”», ό.π., 75-76. [104] Sfikas, “The People at the Top Can”, ό.π., 309. [105] Σφήκας, «Από τις “κυβερνήσεις ανδρεικέλων”», ό.π., 78. [106] Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί, ό.π., 511· ο ίδιος, Το «χωλό άλογο», ό.π., 211-2. [107] Σφήκας, Το «χωλό άλογο», ό.π., 212. [108] Έτσι ο Φίλιππος Ηλιού σε παρέμβασή του, στο Φαράκος (επιμ.). Δεκέμβρης του ’44, ό.π., 245-6. Πβ. John Louis Hondros, ό.π., 246-7· Ηλίας Νικολακόπουλος, «Δεκεμβριανά: Η πιο κρίσιμη στιγμή της δεκαετίας του ’40», στο Θανάσης Σφήκας κ.ά. (επιμ.), Δρόμοι του Δεκεμβρίου: Από τον Λίβανο στην Αθήνα, 1944, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2016, 29-30· Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί, ό.π., 511-2. [109] Sfikas, “The People at the Top”, ό.π., 318· Mark Mazower, Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, 1941-44, Yale University Press, Νιου Χέιβεν και Λονδίνο 1993, 359-360. Σύμφωνα με τον Μαζάουερ, «δεν υπήρχε καμία ένδειξη ότι το ΚΚΕ επιθυμούσε να καταλάβει την εξουσία». Ταυτόχρονα, αμφιβάλλει ότι η «διχασμένη» ηγεσία του ήταν σε θέση να λάβει οποιαδήποτε απόφαση χωρίς σαφή κατευθυντήρια γραμμή από τη Μόσχα. [110] Σύμφωνα με τον Ουίλιαμ Χάρντι Μακνήλ (William Hardy McNeill), ο οποίος υπηρετούσε τότε στην πρεσβεία των ΗΠΑ στην Αθήνα, «Βρετανοί στρατιωτικοί κύκλοι υποτιμούσαν σοβαρά την αντίσταση που είχαν να αντιμετωπίσουν. … Οι περισσότεροι Βρετανοί νόμιζαν ότι οι Αριστεροί θα υποχωρούσαν έπειτα από λίγες μέρες, αφού είχαν δει τη βρετανική ισχύ και αποφασιστικότητα»: Gerolymatos, ό.π., 143. [111] Churchill, ό.π., 248, και εκτός χρόνου παράθεση της πληροφορίας σε Βασίλης Κόντης, Η Αγγλοαμερικανική πολιτική και το Ελληνικό Πρόβλημα, 1945-1949, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1986, 31-32. [112] Φαράκος, ό.π., 85-87, και Πρωτόπαπας, παρέμβαση σε Φαράκος (επιμ.), Δεκέμβρης του ’44, ό.π., 254· Φαράκος, Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2000, τόμος 1, 145, και τόμος 2, 108. [113] Φαράκος, «Απελευθέρωση με ένοπλη σύγκρουση», ό.π., 88. [114] Alexander, ό.π., 245. [115] Στο ίδιο, 95. [116] Στο ίδιο, 64. [117] Nigel Clive, “British Policy Alternatives 1945-1946”, στο Lars Baerentzen - John O. Iatrides - Ole L. Smith (επιμ.), Studies in the History of the Greek Civil War, 1945-1949, Museum Tusculanum Press, Κοπεγχάγη 1987, 214. [118] Kousoulas, ό.π., 220. [119] Alexander, ό.π., 100-101. [120] Την πολιτική της κυβέρνησης των Εργατικών παρουσιάζουν δύο εκτενείς μελέτες που έχουν ήδη αναφερθεί: Richter, British Intervention in Greece, και Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα. Και οι δύο μελέτες βασίζονται σε επιμελή τεκμηρίωση από τα βρετανικά αρχεία. Ωστόσο τα συμπεράσματά τους «χρωματίζονται» από την εμφανή συμπάθεια και των δύο προς την εαμική πλευρά. Συγκριτικά, η προσέγγιση του Σφήκα διακρίνεται ως πιο συνεπής και πιο σύνθετη από εκείνη του Ρίχτερ, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις μοιάζει να αποσυνδέεται από την αρχειακή της τεκμηρίωση. [121] Clive, ό.π., 214. [122] Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί, ό.π., 513. [123] Alexander, ό.π., 142. [124] Clive, ό.π., 212-3. [125] Σφήκας, «Από τις “κυβερνήσεις ανδρεικέλων”», ό.π., 81. [126] Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί, ό.π., 516-7. [127] Richter, ό.π., 537-8. [128] Σφήκας, ό.π., 192-3, 517. [129] Alexander, ό.π., 172-3, 214· Clive, ό.π., 220. [130] Ολόκληρο το έγγραφο σε Richter, ό.π., 421-4· μια σύνοψη σε Alexander, ό.π., 180-1. [131] Ο όρος trusteeship παραπέμπει στο ειδικό καθεστώς που προβλέπεται στα Άρθρα 75-91 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ. Αφορούσε κυρίως πρώην αποικιακά εδάφη ηττημένων των δύο Παγκοσμίων Πολέμων που τέθηκαν υπό τη διοίκηση νικητριών δυνάμεων. [132] Ο ίδιος ο Λήπερ έγραφε τον Απρίλιο του 1945: «Η Ελλάδα είναι ένα μικρό και ξεπεσμένο μέλος ενός πολιτισμού, στον οποίον επιθυμεί να ανήκει χωρίς ακόμα [να διαθέτει] τα απαραίτητα προσόντα»: Alexander, ό.π., 248. [133] Richter, ό.π., 425· Σφήκας, «Από τις “κυβερνήσεις ανδρεικέλων”», ό.π., 82. [134] Πβ. Σφήκας, Οι Άγγλοι Εργατικοί, ό.π., 519. [135] Alexander, ό.π., 215-6, 224. [136] Σφήκας, «Από τις “κυβερνήσεις ανδρεικέλων”», ό.π., 83. [137] Λυμπεράτος, όπως παρατίθεται σε Σφήκας, Το «χωλό άλογο», ό.π., 76, σημ. 22.

Ο ρόλος της Βρετανίας στην Ελλάδα, 1943-47

Σύνδεση