Εγκέφαλοι στον γαλαξία

Michel Eltchaninoff, Lenin Walked on the Moon: The Mad History of Russian Cosmism [Ο Λένιν πάτησε στη Σελήνη: Η τρελή ιστορία του ρωσικού κοσμισμού], μετάφραση στα αγγλικά Tina Kover, Europa Compass, 2023, σελ. 256 Να είστε σίγουροι ότι οι Ρώσοι στοχαστές θα διατυπώσουν ευφάνταστες θεωρίες που κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να πιστέψει. Περήφανοι για τον ξεχωριστό τρόπο με τον οποίο κάνουν φιλοσοφία, κοινωνική θεωρία, μαθηματικά και ακόμη και θετικές επιστήμες, οι Ρώσοι παραβιάζουν κατ’ επανάληψη τα όρια της κοινής λογικής. Μερικές φορές κάνουν σημαντικές ανακαλύψεις, αλλά συχνότερα παράγουν σκέτες ανοησίες, πιο κοντά στην επιστημονική φαντασία από την επιστήμη. Η Ρωσία έχει προσφέρει στον κόσμο τα σπουδαιότερα μυθιστορήματά της, αλλά κανείς δεν θαυμάζει την οικονομία της. Και, όπως παρατηρεί ο Μισέλ Ελτσανινόφ, στο πρόσφατο βιβλίο του, Ο Λένιν πάτησε στη Σελήνη: Η τρελή ιστορία του ρωσικού κοσμισμού, προσφέρει σχέδια με όραμα, όχι πρακτικές βελτιώσεις. Δεν υπάρχει Ρώσος Τόμας Έντισον ή Στιβ Τζομπς. Πότε ήταν η τελευταία φορά που αγοράσατε κάτι κατασκευασμένο στη Ρωσία; Όσον αφορά την τεχνολογία, η Ρωσία είναι αδύναμη, εκτός από τα όπλα και, κάποτε, τα διαστημικά ταξίδια. Όταν ήμουν μικρός, οι άνθρωποι γελούσαν με τους Ρώσους που ισχυρίζονταν ότι είχαν εφεύρει σχεδόν τα πάντα. Μόλις πρόσφατα ανακάλυψα χάρη στον έγκυρο ιστορικό Λόρεν Γκρέιαμ ότι υπάρχει μια δόση αλήθειας σε αυτούς τους ισχυρισμούς: είτε το πιστεύετε είτε όχι, οι Ρώσοι «μετέδωσαν ραδιοκύματα πριν από τον Γουλιέλμο Μαρκόνι … ήταν πρωτοπόροι στην ανάπτυξη τρανζίστορ και διόδων· δημοσίευσαν τις αρχές των λέιζερ μια γενιά πριν από οποιονδήποτε άλλον» και πολλά άλλα. Αυτό που δεν έκαναν ήταν να προωθήσουν αυτές τις εφευρέσεις στην αγορά ή να τις καταστήσουν χρηστικές γενικά. Τρεις φιλόσοφοι: Νικολάι Φιόντοροφ, Βλαντίμιρ Σολοβιόφ και Λέων Τολστόι. Σχέδιο του Λ. Ο. Παστερνάκ (πατέρα του νομπελίστα συγγραφέα), περ. 1928-1932. Όπως παρατήρησε ο Ουόλτερ Άιζακσον στη βιογραφία του Στιβ Τζομπς, «Στα χρονικά της καινοτομίας, οι νέες ιδέες είναι μόνο ένα μέρος της εξίσωσης. Η εκτέλεση είναι εξίσου σημαντική». Οι Ρώσοι δεν είναι καλοί στην εκτέλεση, όχι μόνο επειδή οι σπουδαίοι στοχαστές την θεωρούν υποτιμητική ασχολία, αλλά και επειδή το ρωσικό κοινωνικό περιβάλλον εξασφαλίζει ότι οι ιδέες μένουν στο χαρτί. Για να έχουν πρακτικό αποτέλεσμα οι ιδέες, η κοινωνία πρέπει να εκτιμά την καινοτομία, να προωθεί τις επενδύσεις, να διασφαλίζει τα δικαιώματα ιδιοκτησίας και να ανταμείβει τους εφευρέτες. Η πολιτική και η γραφειοκρατία δεν πρέπει να καταπνίγουν το καινούργιο. Ίσως ένας από τους λόγους για τους οποίους το Ισραήλ έχει σημειώσει τόσο εκπληκτική επιτυχία στον τομέα της τεχνολογίας είναι ότι οι πολλοί Ρώσοι που ζουν εκεί συνεργάζονται με ανθρώπους που είναι ικανοί να μετατρέπουν τις ιδέες σε πράξη υπό ευνοϊκές συνθήκες. Δεν είναι ότι οι Ρώσοι δεν τα γνωρίζουν όλα αυτά. Τα κλασικά έργα της ρωσικής λογοτεχνίας συχνά περιγράφουν ονειροπόλους ή επαναστάτες που περιφρονούν την πρακτική εργασία. Πολύ σπάνια παρουσιάζουν επιχειρηματίες ως συμπαθή πρόσωπα. Ο ομώνυμος ήρωας του λαμπρού κωμικού μυθιστορήματος Ομπλόμοφ (1859) του Ιβάν Γκοντσάροφ περνάει όλο του τον χρόνο ονειροπολώντας –του παίρνει πάνω από εκατό απολαυστικές σελίδες για να σηκωθεί από το κρεβάτι– και δεν θα μπορούσε να είναι πιο διαφορετικός από τον πρακτικό παιδικό του φίλο Στολτς, ο οποίος πετυχαίνει σχεδόν τα πάντα εκτός από το να αλλάξει τον τρόπο ζωής του Ομπλόμοφ. Όπως υποδηλώνει το όνομά του, ο Στολτς δεν είναι εθνοτικά Ρώσος. Φαίνεται πως το να κάνει κανείς πράγματα είναι γερμανικό. Στο πρόσφατο μυθιστόρημα του Ευγένιου Βοντολάζκιν Ο Αεροπόρος (2015), ο ήρωας, που πάσχει από μια ασθένεια την οποία οι γιατροί δεν μπορούν να θεραπεύσουν, ταξιδεύει σε μια γερμανική κλινική. «Μην περιμένετε θαύματα από την κλινική μας», του λέει αμέσως ο γιατρός. «Για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις. Θα κάνουμε ό,τι μπορούμε.» Ένιωσα ότι χαμογελούσα πλατιά, δείχνοντας τα δόντια μου: «Μα εγώ ήρθα για τα θαύματα…». «Τα θαύματα, αυτά γίνονται στη Ρωσία», είπε ο [Δρ.] Μάγιερ, με το βλέμμα του να γίνεται θλιμμένο. «Εκεί ζείτε σύμφωνα με τους νόμους των θαυμάτων, αλλά εμείς προσπαθούμε να ζούμε σύμφωνα με την πραγματικότητα. Δεν είναι όμως σαφές ποιο από τα δύο είναι καλύτερο». «Όταν είναι θέλημα Θεού, η τάξη της φύσης υπερνικάται», είπα, εκφράζοντας την κύρια ελπίδα μου, αλλά ο διερμηνέας δεν μπόρεσε να το μεταφράσει. Όπως επεσήμανε ο ιστορικός της Οικονομίας Αλεξάντρ Γκέρσενκρον, οι Ρώσοι υπερηφανεύονται για το γεγονός ότι δεν βασίζονται σε μεθοδικό σχεδιασμό, όπως κάνουν οι Γερμανοί, αλλά στο avos (авось), έναν όρο χωρίς απόλυτη αντιστοιχία σε άλλη γλώσσα. Σημαίνει, περίπου, καθαρή τύχη, ευτυχής συγκυρία, απροσδόκητο κέρδος, κάτι επιθυμητό που δεν έχει κανείς το δικαίωμα να περιμένει, απόλυτη πιθανότητα. Στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Πούσκιν αναφέρθηκε στο «ρωσικό avos μας» και από την εποχή του οι Ρώσοι θεωρούν τον τρόπο σκέψης που αυτό υποδηλώνει ως ένα χαρακτηριστικό εθνικό γνώρισμα, υπεύθυνο τόσο για τις μεγαλύτερες επιτυχίες όσο και για τις σημαντικότερες αποτυχίες τους.[1] Ο Τσέχωφ το θεωρούσε θεμελιώδες ελάττωμα, μια μορφή τεμπελιάς που οδηγεί αναπόφευκτα σε περιττά βάσανα. Τα μυθιστορήματα του Σολζενίτσιν για τα γεγονότα που οδήγησαν στην ανάληψη της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους παρουσιάζουν τους πραγματικούς ήρωες της Ρωσίας όχι ως επαναστάτες που περιφρονούν όλα τα αστικά και πρακτικά πράγματα, αλλά ως μηχανικούς οι οποίοι στ’ αλήθεια κατασκευάζουν πράγματα. Στο Αύγουστος του 1914,[2] ο στρατηγός [Νικολάι] Μάρτος γνωρίζει ότι οι Ρώσοι πρέπει να ξεπεράσουν τον χαρακτηριστικό τρόπο σκέψης τους αν θέλουν να νικήσουν τους Γερμανούς. «Δεν μπορούσε να ανεχθεί τη ρωσική επιπόλαιη συμπεριφορά, την ρωσική τάση τού “βλέποντας και κάνοντας”, του “ας το συζητήσουμε” και να αφήνουν τον Θεό να κρίνει». Είναι λοιπόν παράξενη η ροπή των Ρώσων προς στον ουτοπισμό, τον μυστικισμό και την ψευδοεπιστήμη; Στην τσαρική εποχή, οι διανοούμενοι συνήθως φαντάζονταν την επανάσταση με χιλιαστικούς όρους, ως έναν μετασχηματισμό όχι μόνο της κοινωνίας αλλά και του σύμπαντος. Όταν η αναμενόμενη επανάσταση έλαβε χώρα, πολλοί υπέθεσαν ότι η πολιτική αναταραχή θα άλλαζε αμέσως τα πάντα. Ο πλούτος θα ήταν άφθονος μέσα σε λίγες μέρες. Ο πόνος θα γινόταν αμέσως παρελθόν. Και, σύντομα, η ίδια η θνητότητα θα ξεπερνιόταν, όπως υποσχόταν το Βιβλίο της Αποκάλυψης, μόνο που αυτό θα γινόταν χωρίς θεϊκή παρέμβαση. Αυτοί οι άθεοι περίμεναν ότι οι αυστηρά επιστημονικοί νόμοι, όπως περιγράφονται στη μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφία, θα πραγματοποιούσαν όλα όσα προφήτευαν οι μυστικιστές. Η επιστήμη παραδοσιακά είναι κατανοητή ως έρευνα που διέπεται από σκεπτικισμό, μια διαδικασία όπου οι ιδέες δοκιμάζονται μέσω πειραμάτων ως προς την πραγματικότητα, η οποία μπορεί να μην τις επιβεβαιώσει· όταν αποδειχθούν λανθασμένες, αλλάζουν και δοκιμάζονται εκ νέου. Δεν αρκεί να φαίνονται πειστικές, πόσο μάλλον ιδιαίτερα επιθυμητές. Από την εποχή του Φράνσις Μπέικον, οι επιστήμονες θεωρούν ότι η φύση λειτουργεί με βάση αποτελεσματικές αιτίες και όχι την πρόνοια στόχων. Ωστόσο, στη Ρωσία, η επιστήμη συχνά θεωρείται –ακόμη και από τους ίδιους τους επιστήμονες– ως ένα είδος μυστικιστικής γνώσης ή μαγείας. Σύμφωνα με τη σοβιετική φιλοσοφία, η ίδια η ύλη περιέχει μια δυναμική που εγγυάται ότι τελικά θα οδηγήσει στον Κομμουνισμό. Ο Λέων Τρότσκι ήταν, σύμφωνα με τα πρότυπα της εποχής του, ένας από τους πιο ρεαλιστές στοχαστές, αλλά ακόμη και εκείνος θεωρούσε ότι η επερχόμενη επανάσταση θα μετασχημάτιζε τόσο τον φυσικό κόσμο όσο και την ανθρώπινη φύση. Αυτοί οι μετασχηματισμοί θα συνέβαιναν, υποστήριζε ο Τρότσκι, επειδή η ανθρώπινη προσπάθεια δεν θα ασκούνταν πλέον «αυθόρμητα» και σύμφωνα με τις ιδιοτροπίες της αγοράς. Οι άνθρωποι δεν θα υπόκειντο πλέον στις οικονομικές δυνάμεις, αλλά θα ήταν οι κυρίαρχοι αυτών. Σε μια σχεδιασμένη οικονομία, όλα συμβαίνουν σύμφωνα με την ανθρώπινη βούληση, οπότε η πρόοδος θα ήταν ασύγκριτα ταχύτερη. Αυτή η λογική δεν ίσχυε μόνο για την οικονομία, αφού στην κοινωνία που δημιουργούσαν οι Μπολσεβίκοι, κυριολεκτικά τα πάντα θα ήταν σχεδιασμένα. «Η κομμουνιστική ζωή δεν θα σχηματιστεί στα τυφλά, όπως τα κοραλλιογενή νησιά, αλλά θα χτιστεί συνειδητά», εξήγησε ο Τρότσκι με αξιομνημόνευτο τρόπο. «Το κέλυφος της ζωής δεν θα προλάβει να σχηματιστεί πριν σπάσει ξανά υπό την πίεση των νέων τεχνικών και πολιτιστικών εφευρέσεων και επιτευγμάτων». Η φύση θα διαμορφωθεί σύμφωνα με τις ανθρώπινες επιθυμίες: Μέσω των μηχανών, ο άνθρωπος στην σοσιαλιστική κοινωνία θα εξουσιάζει τη φύση στο σύνολό της, με τις τσίχλες και τις μουρούνες της. Θα υποδεικνύει τις θέσεις των βουνών και των περασμάτων. Θα αλλάζει την πορεία των ποταμών και θα θέτει κανόνες για τους ωκεανούς. Είναι να απορεί κανείς που η ΕΣΣΔ κατέληξε σε περιβαλλοντική καταστροφή; Επίσης οι άνθρωποι θα επανασχεδιάσουν τους εαυτούς τους, συνέχισε ο Τρότσκι. Θα θέσουν υπό συνειδητό έλεγχο τις ασυνείδητες και ημι-συνειδητές διαδικασίες του σώματος, όπως την αναπνοή, την κυκλοφορία του αίματος, την πέψη και την αναπαραγωγή: Το ανθρώπινο είδος δεν σταμάτησε να σέρνεται στα τέσσερά του πόδια μπροστά στον Θεό, τους βασιλιάδες και το κεφάλαιο, για να υποταχθεί αργότερα με ταπεινότητα στους σκοτεινούς νόμους της κληρονομικότητας και της φυσικής επιλογής! Ο σοσιαλιστής άνθρωπος θα κυριαρχήσει στα συναισθήματά του και θα μάθει «να επεκτείνει τα νήματα της θέλησής του σε κρυφές πτυχές, δημιουργώντας έτσι έναν ανώτερο κοινωνικό βιολογικό τύπο ή, αν θέλετε, έναν υπεράνθρωπο». Εν ολίγοις, ο άνθρωπος θα γίνει απείρως πιο δυνατός, πιο σοφός και πιο εκλεπτυσμένος. … Ο μέσος άνθρωπος θα φτάσει στα ύψη ενός Αριστοτέλη, ενός Γκαίτε ή ενός Μαρξ. Και πάνω από αυτή την κορυφογραμμή θα υψωθούν νέες κορυφές. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία των Μπολσεβίκων, αυτές οι προβλέψεις δεν είναι απλές ελπίδες, αλλά επακόλουθα της ίδιας της επιστήμης, ειδικά της επιστήμης των επιστημών, τον μαρξισμό-λενινισμό. Στη Δυτική Ευρώπη, ο σοσιαλισμός καταστάλαξε στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα του κεντροαριστερού χώρου. Στη Ρωσία, μετατράπηκε σε μια μυστικιστική Θεία Κοινωνία με το υλιστικό θείο, μια ψευδοεπιστημονική υλοποίηση των βιβλικών υποσχέσεων. Η φιλοσοφία που σήμερα ονομάζεται κοσμισμός, η οποία γεννήθηκε πριν από ενάμιση αιώνα, εμπότισε με το πνεύμα της τον μαρξισμό-λενινισμό και τώρα ανταγωνίζεται τον Ευρασιατισμό και άλλες ιδεολογίες για να τον αντικαταστήσει. Σε αντίθεση με τα περισσότερα σχέδια των ρωσικών οραματισμών, έχει πραγματικά επηρεάσει εξέχοντες Αμερικανούς, ιδιαίτερα τους «τρανσουμανιστές» της Σίλικον Βάλεϊ. Ο Ελτσανινόφ επισημαίνει τον ρόλο που έπαιξαν Ρώσοι όπως ο Σεργκέι Μπριν (συνιδρυτής της Google) και ο Ρόμπερτ Έττινγκερ (εφευρέτης της κρυογονικής) στην ανάπτυξη της σκέψης του New Age και των τεχνολογικών της διαδόχων. Παραθέτει έναν εντυπωσιακό κατάλογο προσώπων, μεταξύ των οποίων ο Ίλον Μασκ, ο Μάικλ Μέρφι (ιδρυτής του Esalen), ο Μαξ Μορ (συγγραφέας δοκιμίων όπως «Η φιλοσοφία του τρανσουμανισμού») και πολλοί άλλοι που έχουν εμπνευστεί από κάποιον από τους βασικούς κοσμιστές στοχαστές: τους Νικολάι Φιόντοροφ, Βλαντίμιρ Βερνάντσκι, Κωνσταντίν Τσιολκόφσκι, Αλεξάντρ Τσιζέφσκι, Βασίλι Κουπρέβιτς και Ντανίλα Μεντβέντεφ. Κονσταντίν Φεντόροβιτς Γιόν, Νέος Πλανήτης, 1921, Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ, Μόσχα. Ο πίνακας του Γιόν απεικονίζει τη Ρωσική Επανάσταση του 1917 σαν ένα κοσμικό γεγονός: τη γέννηση ενός νέου κόσμου. Όλα ξεκίνησαν με τον Φιόντοροφ (1829-1903), τον εξαιρετικά εκκεντρικό βιβλιοθηκάριο του Μουσείου Ρουμιάντσεφ (σήμερα Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη). Όπως και πολλοί άλλοι ταλαντούχοι Ρώσοι στοχαστές, ο Φιόντοροφ προσέλκυσε αγιογράφους που τον ανακήρυξαν σχεδόν άγιο. Λέγεται ότι γνώριζε τη θέση και το περιεχόμενο κάθε τόμου της βιβλιοθήκης, έτσι ώστε όταν ένας αναγνώστης ζητούσε ένα βιβλίο για κάποιο θέμα, του δίνονταν και μερικά άλλα που δεν γνώριζε. Ο Φιόντοροφ, μας λένε, ζούσε μια εντελώς ασκητική ζωή· δεν είχε σχεδόν τίποτα και δεν έτρωγε σχεδόν τίποτα, κοιμόταν πάνω σε ένα κιβώτιο. Περιφρονώντας τις σωματικές κακουχίες, αρνιόταν να φορέσει παλτό ακόμα και στις πιο κρύες μέρες του ρωσικού χειμώνα, και όμως δεν αρρώσταινε ποτέ. Όταν τελικά τον έπεισαν να φορέσει παλτό μια ιδιαίτερα παγωμένη μέρα, κρύωσε και πέθανε! – σε ένα νοσοκομείο για απόρους, φυσικά. Βαθιά ταραγμένος από την «ανάδελφη κατάσταση του κόσμου» που χαρακτηρίζεται από την ανθρώπινη «αποσύνδεση», ο Φιόντοροφ απέδωσε αυτές τις παθογένειες στον διαχωρισμό ανάμεσα στους «μορφωμένους» και τους «αμόρφωτους», μεταξύ των οποίων, παραδόξως, συμπεριλάμβανε και τον εαυτό του. Οι μορφωμένοι επιδιώκουν τη γνώση για τη γνώση, αγνοώντας την ανθρώπινη ευημερία. Αντί να συνεργάζονται για την εξάλειψη του κακού, διασκορπίζουν τις προσπάθειές τους σε όλο και περισσότερους τομείς και υποκλάδους. Εν ολίγοις, «υπάρχει διαίρεση [μεταξύ των ανθρώπων] μόνο επειδή δεν υπάρχει κοινή αποστολή». Οι μορφωμένοι πρέπει να ενωθούν για να εκτελέσουν αυτή την κοινή αποστολή, η οποία είναι σημαντική τόσο από μόνη της όσο και για την ένωση των ανθρώπων που θα την επιτελέσουν. Η αποστολή που πρότεινε ο Φιόντοροφ δεν ήταν απλώς ένα επιθυμητό σχέδιο μεταξύ πολλών ανθρώπων, αλλά, κατά την άποψή του, ο μόνος κατάλληλος στόχος για την ανθρωπότητα: «Δεν μπορεί να υπάρχει άλλο καθήκον, άλλη αποστολή για ένα συνειδητό ον». Αυτή η «κοινή αποστολή» ήταν η ανάσταση των νεκρών: η ανθρωπότητα πρέπει να παραμερίσει όλα τα άλλα προβλήματα και να ανακαλύψει την τεχνολογία που θα επαναφέρει τους προγόνους μας στη ζωή. Διαφορετικά, σύμφωνα με τον Φιόντοροφ, μοιάζουμε με παιδιά που χορεύουν πάνω στους τάφους των «πατέρων» μας. Ο Φιόντοροφ ήταν ένας νόθος γιος που δεν έφερε το όνομα του πατέρα του, αλλά του νονού του, και γι’ αυτό είναι ακόμη πιο περίεργο το γεγονός ότι γράφει σαν ο κόσμος να αποτελείται αποκλειστικά από άνδρες. Δεν ήταν ακριβώς μισογύνης, γιατί οι μισογύνηδες έχουν απόλυτη επίγνωση της ύπαρξης των γυναικών. Ο Φιόντοροφ δεν αναφέρεται ποτέ στην ανάσταση των μητέρων μας, και όταν επέκρινε τους μορφωμένους για τις εφευρέσεις που προωθούν τη «μεταποιητική βιομηχανία» (η οποία είναι «η ρίζα της αποξένωσης»), τους κατηγορούσε για «θηλυπρεπείς ιδιοτροπίες». Με τον ίδιο τρόπο, θεωρούσε την τεκνοποίηση ως ένδειξη της υποδούλωσής μας στους νόμους της φύσης. Όπως οι πιο ενθουσιώδεις Μπολσεβίκοι, ο Φιόντοροφ φανταζόταν ότι η ανθρωπότητα θα μπορούσε να υπερνικήσει τους φυσικούς νόμους, αρκεί να καθοδηγούνταν από μια ενιαία, συνειδητή βούληση. Η ανάσταση των νεκρών προϋποθέτει την απελευθέρωσή μας από τη δικτατορία της φύσης. Μόνο όταν συμβεί αυτό, οι άνθρωποι θα θεωρούν πραγματικά ο ένας τον άλλον «αδελφούς» (όχι αδελφούς και αδελφές) και θα εξαλείψουν τον πόλεμο και όλες τις άλλες διαμάχες. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορεί ο κόσμος να ξεπεράσει το «δέος έναντι του κράτους» (gosudarstvennost) και να επιτύχει την «φιλοπατρία» (otechestvennost). Ο αλτρουισμός, ο ασήμαντος στόχος του σήμερα, συνίσταται στη βοήθεια και την εύνοια προς λίγους ανθρώπους, αλλά η κοινή αποστολή της ανάστασης των προγόνων μάς ενώνει όλους. Ως θρήσκος άνθρωπος, ο Φιόντοροφ φανταζόταν ότι η κοινή του αποστολή θα εκπλήρωνε την υπόσχεση του Ευαγγελίου για ανάσταση νεκρών – μόνο που οι άνθρωποι δεν πρέπει να περιμένουν παθητικά τη θεϊκή παρέμβαση, αλλά να ενεργήσουν οι ίδιοι. «Πρέπει να κατανοήσουμε και να ορίσουμε την Ορθοδοξία ως την καθολική προσευχή όλων των ζωντανών για όλους τους νεκρούς, μια προσευχή η οποία στη συνέχεια μετατρέπεται σε δράση», προτρέπει ο Φιόντοροφ. Με τον ίδιο τρόπο, η χιλιετής βασιλεία θα επιτευχθεί μόνο με την ανθρώπινη προσπάθεια. Εδώ οι απόψεις του Φιόντοροφ ευθυγραμμίζονται με αυτές του Λένιν. Οι σημερινοί μορφωμένοι πατριώτες, εξηγεί ο Φιόντοροφ, είναι περήφανοι για τα επιτεύγματα των προγόνων τους, αντί να αισθάνονται «τύψεις για τον θάνατό τους» – όπως θα έπρεπε, επειδή δεν έχουν ακόμα ασχοληθεί με την ανάστασή τους. Μόνο οι αμόρφωτοι γνωρίζουν ήδη ότι όταν η Γη θεωρηθεί νεκροταφείο και η Φύση δύναμη που φέρνει τον θάνατο, τότε το πολιτικό ζήτημα θα αντικατασταθεί από το φυσικό ζήτημα· σε αυτό το πλαίσιο, το φυσικό δεν θα διαχωρίζεται από το αστρονομικό, δηλαδή η Γη θα αναγνωριστεί ως ουράνιο σώμα και τα αστέρια θα αναγνωριστούν ως άλλες γαίες. Η ενοποίηση όλων των επιστημών κάτω από την αστρονομία είναι το απλούστερο, το πιο φυσικό και το πιο αυτονόητο πράγμα. Τι σχέση έχει η αστρονομία με την ανάσταση των νεκρών; Η απάντηση, είτε το πιστεύετε είτε όχι, είναι ότι τα άτομα (σωματίδια) των προγόνων μας έχουν διαφύγει στο Διάστημα. Προτού μπορέσουμε να αναστήσουμε τους νεκρούς, πρέπει να ανακτήσουμε τα άτομά τους. Μόνο τότε θα μπορέσουμε να επιτύχουμε την «πατροποίηση» (όχι «μητροποίηση») της ύλης – [δηλαδή την αναδημιουργία των πατέρων μας]. Ως εκ τούτου, η «κοινή αποστολή» είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα ταξίδια στο Διάστημα. Θυμάμαι τον αείμνηστο Τζορτζ Κλάιν, έναν ειδικό στη ρωσική φιλοσοφία, να επισημαίνει ότι δεν είναι συγκεκριμένα άτομα που μας κάνουν αυτό που είμαστε, αλλά η οργάνωσή τους. Τα άτομα, εξάλλου, είναι αντικαταστάσιμα και αλλάζουν συνεχώς μέσα μας. Μια λιγότερο προφανής αντίρρηση είναι ότι, ακόμη και αν μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ένα ακριβές αντίγραφο ενός ανθρώπου, πώς θα ξέραμε ότι ένα αντίγραφο του εαυτού μου θα ήταν υποκειμενικά ο εαυτός μου; Αν κάποιος με αντιγράφει ενώ είμαι ζωντανός, θα βρισκόμουν κάπως σε δύο μέρη ή, όπως με τα δίδυμα, θα υπήρχαν δύο διαφορετικές εκδοχές του εαυτού μου; Τέτοια ερωτήματα δεν απασχολούσαν τον Φιόντοροφ και τους οπαδούς του. Η ανάγκη για γυναίκες θα εξαφανιστεί, επειδή οι άνδρες θα «αντικαταστήσουν τη γέννηση των παιδιών … με την αποκατάσταση στους πατέρες μας της ζωής που λάβαμε από αυτούς» – μόνο από αυτούς, επειδή οι γυναίκες προφανώς δεν παίζουν κανένα ρόλο στη γέννηση της ζωής. Είναι επίσης να απορεί κανείς με την περιφρόνηση του Φιόντοροφ προς τη «βιομηχανία» και την «καθαρή επιστήμη», σαν να μην μπορούσαν ποτέ να συνεισφέρουν χρήσιμες γνώσεις σε μια αποστολή που είναι απίθανο να επιτευχθεί διατάζοντας απλώς τους επιστήμονες να αναστήσουν τους νεκρούς. Δεν υποψιάστηκε ότι, όπως ο «συνειδητός», «τακτικός» κεντρικός σχεδιασμός είναι στην πραγματικότητα πολύ λιγότερο αποτελεσματικός από την «αυθόρμητη», «αναρχική» αγορά, έτσι και το να ενθαρρύνονται οι άνθρωποι στο να εκμεταλλεύονται απρόβλεπτες ευκαιρίες είναι που οδηγεί στις μεγαλύτερες προόδους. Οι Ρώσοι συνήθως πιστώνουν στον μαθηματικό και σχεδιαστή πυραύλων Κονσταντίν Τσιoλκόφσκι (1857-1935) την ίδρυση (ή τουλάχιστον την έμπνευση) του ρωσικού διαστημικού προγράμματος. «Ο Φιόντοροφ … πίστευε ότι τα αστέρια δεν υπήρχαν απλώς για να τα θαυμάζουμε και να τα απολαμβάνουμε», έγραψε ο Τσιoλκόφσκι επαινώντας τον προκάτοχό του, «αλλά για να τα κατακτήσει η ανθρωπότητα και να εγκατασταθεί σε αυτά». Επιπλέον, δήλωνε με ενθουσιασμό ο Τσιoλκόφσκι, ο Φιόντοροφ «πίστευε ότι η ανθρώπινη βούληση και συνείδηση θα μπορούσε να ελέγξει ολόκληρο το σύμπαν». Ο Τσιoλκόφσκι, που κάποτε ήταν μια εμβληματική προσωπικότητα για λίγους, έχει γίνει εθνικό σύμβολο. Όταν η ΕΣΣΔ διαλύθηκε, το ρωσικό αντίστοιχο του Ακρωτηρίου Κανάβεραλ κατέληξε να βρίσκεται στο Καζακστάν, και έτσι χτίστηκε ένα υποκατάστατο στη Ρωσική Ομοσπονδία. Ονομάστηκε Τσιoλκόφσκι επειδή, όπως εξήγησε ο Πρόεδρος Πούτιν, ένας από τους πρώτους ανθρώπους στη χώρα μας, και μάλιστα στον κόσμο, που αναλογίστηκε αυτά τα ερωτήματα [για τη σχέση της ανθρωπότητας με τον κόσμο] ήταν ο Τσιoλκόφσκι – και όμως δεν έχουμε πόλεις που φέρουν το όνομά του. Δεν θα χτίσουμε μόνο ένα κοσμοδρόμιο και μια εξέδρα εκτόξευσης εδώ, αλλά ένα ερευνητικό κέντρο και μια ολόκληρη πόλη. Νομίζω ότι αν … ονομάσουμε αυτή τη μελλοντική πόλη Τσιoλκόφσκι, θα είναι απολύτως θεμιτό. «Ο κοσμισμός», διαβεβαιώνει ο Ελτσανινόφ, «έχει καθιερωθεί ως μια φιλοσοφική επιστήμη από μόνη της». Σε σύγκριση με τον Τσιoλκόφσκι, ο Φιόντοροφ φαίνεται σχεδόν, τρόπον τινά, προσγειωμένος. Η πρόζα του Τσιoλκόφσκι αποπνέει αυτό που ο Ελτσανινόφ εύστοχα αποκαλεί «μεταφυσικό ίλιγγο». Ο Τσιoλκόφσκι ξεκινάει το δοκίμιό του «Πανψυχισμός, ή τα πάντα αισθάνονται» με το ύφος ενός ευαγγελιστή: Φοβάμαι ότι θα αφήσετε αυτή τη ζωή με πικρία στην καρδιά σας αν δεν μάθετε από μένα, μια καθαρή πηγή γνώσης, ότι σας περιμένει συνεχής χαρά. … Θα ήθελα αυτή η ζωή σας να είναι ένα φωτεινό όνειρο για το μέλλον, ένα μέλλον όπου η ευτυχία δεν τελειώνει ποτέ. Όπως το αντιλαμβάνομαι, το κήρυγμά μου δεν είναι καν μια ονειροπόληση, αλλά ένα αυστηρά μαθηματικό συμπέρασμα βασισμένο σε επακριβή γνώση. Αισθανόμαστε τον εαυτό μας να σκέφτεται, εξηγεί ο Τσιoλκόφσκι, αλλά στην πραγματικότητα είναι το κάθε άτομο του εγκεφάλου που σκέφτεται και αισθάνεται. Και όχι μόνο στον εγκέφαλο: «με την μαθηματική έννοια», κάθε σωματίδιο της ύλης αισθάνεται και σκέφτεται. Είναι μόνο ζήτημα βαθμού. Η σκέψη δεν σταματά στους ανθρώπους· σε μικρότερο βαθμό, τα σκυλιά και οι αρουραίοι σκέφτονται, και σε ακόμη μικρότερο βαθμό, τα φυτά. Γιατί να σταματάμε εκεί, αφού η γραμμή ανάμεσα στη ζωντανή και την άψυχη ύλη είναι εντελώς αυθαίρετη; «Μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι στη φύση έχουμε μια συνεχή αλυσίδα ενώσεων που διαφέρουν μόνον ποσοτικά;». Στην πραγματικότητα, τα πάντα αισθάνονται και νιώθουν. «Ο ανόργανος κόσμος δεν μπορεί να εκφραστεί», ισχυρίζεται ο Τσιoλκόφσκι, «αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν διαθέτει μια πρωτόγονη μορφή αισθητικότητας». Βασίλι Τσεκρίγκιν, Ανάσταση, 1920-1922, Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ. Έργο εμπνευσμένο από τη θεωρία του πρωτοπόρου του ρωσικού κοσμισμού Ν. Φιόντοροφ που διάβασε στα τέλη του 1920. Ο ίδιος καλλιτέχνης ζωγράφισε τη σειρά «Ανάσταση των νεκρών» (1921-1922) η οποία επίσης βρίσκεται στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ. Τα άτομα έχουν υποτυπώδη αίσθηση, όπως αυτή ενός κοιμισμένου ανθρώπου. Ξυπνούν σε πλήρη συνείδηση όταν γίνονται μέρος κάτι πολύπλοκου, όπως ένας εγκέφαλος. Αν και όλοι πεθαίνουν και οι εγκέφαλοί τους αποσυντίθενται, το μέρος τους που αισθάνεται πραγματικά, τα άτομά τους, συνεχίζει να ζει και τελικά γίνεται μέρος άλλων εγκεφάλων. Στο μεταξύ κοιμούνται και δεν αισθάνονται τον χρόνο να περνάει, και έτσι, όταν ξυπνούν, ακόμα και μετά από εκατομμύρια χρόνια, η ζωή θα φαίνεται να ήταν συνεχής. Με αυτή την έννοια, είμαστε πραγματικά αθάνατοι. Δεδομένου ότι το σύμπαν εκτείνεται άπειρα στον χρόνο και στον χώρο, θα έχουμε έναν άπειρο αριθμό ζωών. Πράγματι, έχουμε ήδη ζήσει έναν άπειρο αριθμό! «Αυτό που υπάρχει είναι μια μοναδική, υπέρτατη, συνειδητή, ευτυχισμένη ζωή που δεν τελειώνει ποτέ». Μπορούμε να είμαστε σίγουροι για την ευτυχία, επειδή, όπως παράλογα ισχυρίζεται ο Τσιoλκόφσκι, «ο ηθικός κώδικας του σύμπαντος υπαγορεύει ότι δεν υπάρχει πόνος πουθενά». Καθώς η ζωή επεκτείνεται επ’ αόριστον στον χρόνο, έτσι και η ανθρωπότητα θα κατακτά όλο και περισσότερο χώρο. Πρώτα, οι άνθρωποι θα αξιοποιήσουν την ενέργεια του Ήλιου –μόνο ένα μικρό μέρος της οποίας χρησιμοποιείται στην πραγματικότητα– και έτσι θα πολλαπλασιάσουν τις ανθρώπινες δυνάμεις δισεκατομμύρια φορές. Οι άνθρωποι θα χρησιμοποιήσουν αυτή την ενέργεια για να εξαλείψουν τις ερήμους και να αυξήσουν εκθετικά τον πληθυσμό. Όταν τελικά χρειαστούν περισσότερο χώρο, θα ιδρύσουν αποικίες στους αστεροειδείς και τους πλανήτες, στη συνέχεια σε κόσμους σε όλο τον Γαλαξία μας, και μετά θα προχωρήσουν σε άλλους γαλαξίες. Οι άνθρωποι θα τελειοποιηθούν επίσης. Όπως πολλοί προοδευτικοί της εποχής του, ο Τσιoλκόφσκι πίστευε στην ευγονική. Οραματιζόταν κεντρικούς σχεδιαστές να ελέγχουν τα ζευγαρώματα για να δημιουργήσουν ένα ανώτερο είδος. Η ανθρωπότητα θα χωριστεί αρχικά σε δύο μέρη, τους εκλεκτούς που θα ζουν μαζί με συνειδητό σχεδιασμό, ενώ οι άλλοι θα ζουν αυθόρμητα. Σταδιακά, όλοι θα ανήκουν στους εκλεκτούς, και τότε όλα θα είναι ευτυχία· όλα θα είναι ικανοποίηση. Και όσοι δεν μπορούν να βοηθηθούν θα βυθιστούν στη νιρβάνα, ή στην μη ύπαρξη (προσωρινά, φυσικά). Η τέλεια ευτυχία απαιτεί τα άτομα να μην υποβάλλονται σε ατελείς εμπειρίες σε κατώτερα όντα, «όπως οι μαϊμούδες, οι αγελάδες, οι λύκοι, τα ελάφια, οι λαγοί, οι αρουραίοι και τα συναφή», η ύπαρξη των οποίων «δεν ωφελεί το άτομο». Πρέπει λοιπόν να εξαλείψουμε τον κόσμο των ζώων. … Ομοίως, η σπάνια πιθανή ύπαρξη του ατόμου στο σώμα του σύγχρονου ανθρώπου μάς ενθαρρύνει να βελτιώσουμε και να εξαλείψουμε όλες τις καθυστερημένες [ανθρώπινες] φυλές. Αλλά τι γίνεται αν οι άνθρωποι αποτελούν οι ίδιοι μια κατώτερη φυλή; Αν το σύμπαν έχει αναρίθμητους κόσμους και υπάρχει από πάντα, τότε πρέπει να υπάρχουν πολιτισμοί δισεκατομμύρια χρόνια μπροστά μας που μας βλέπουν όπως εμείς βλέπουμε τους αρουραίους. Γιατί λοιπόν μας επιτρέπουν να ζούμε; Το γεγονός ότι υπάρχουμε δεν είναι απόδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά με τη λογική του Τσιoλκόφσκι; Όπως μπορούμε να μαντέψουμε, δίνει μια εντελώς αυτοσχέδια απάντηση. Φαίνεται ότι, κατά καιρούς, τα προηγμένα όντα «εκφυλίζονται» και έτσι «εξαλείφονται ως αποτέλεσμα περιστασιακών υποβαθμίσεων. Είναι απαραίτητη μια νέα εισροή», και έτσι η Γη και κάποιοι παρόμοιοι πλανήτες επιτρέπεται να αναπτυχθούν «για να αναπληρώσουν τις απώλειες που υπέστησαν οι υποβαθμισμένες φυλές στον κόσμο». Με λίγα λόγια, μπορούμε να αρχίσουμε να εκτιμούμε τη σημασία της ύπαρξής μας μόνο αν σκεφτόμαστε κοσμικά. Τότε θα αναγνωρίσουμε ότι η ζωή είναι αιώνια. «Μπορούμε πραγματικά να αμφιβάλλουμε ότι ο κόσμος γενικά περιέχει μόνο χαρά, ικανοποίηση, τελειότητα και αλήθεια»; Το πάνθεον των κοσμιστών περιλαμβάνει πολλούς στοχαστές που προέβαλαν το παράλογο ως αναμφισβήτητο. Ο Αλεξάντρ Τσιζέφσκι (1897-1964) ισχυριζόταν ότι απέδειξε, φυσικά με αυστηρή μαθηματική συλλογιστική, ότι οι ηλιακοί κύκλοι ρυθμίζουν την ιστορία: ότι οι μεγαλύτερες επαναστάσεις, πόλεμοι και μαζικά κινήματα … που αποτελούν τα σημεία καμπής της ιστορίας … τείνουν να συμπίπτουν με εποχές αυξημένης ηλιακής δραστηριότητας και να φτάνουν στο αποκορύφωμά τους τη στιγμή της πιο έντονης ηλιακής δραστηριότητας. Δεδομένου ότι οι Μπολσεβίκοι απέρριπταν κατηγορηματικά τον αναρχισμό, ο αναρχικός Αλεξάντρ Σβιαταγκόρ (1889-1937) επινόησε τον «αναρχο-βιοκοσμισμό», ο οποίος είχε ως στόχο να ανατρέψει όχι τους κοινωνικούς αλλά τους φυσικούς νόμους. Δεδομένου ότι αυτό το εγχείρημα απαιτούσε αυστηρό έλεγχο όλων των ανθρώπινων προσπαθειών, ο αναρχισμός μετατράπηκε στο αντίθετό του. Σύμφωνα με τον Ελτσανινόφ, οι ταριχευτές του Λένιν εμπνεύστηκαν από το είδος της σκέψης που τελικά οδήγησε στην κρυογονική (κατάψυξη των νεκρών μέχρι η επιστήμη να μπορέσει να θεραπεύσει ό,τι τους σκότωσε). Ο μπολσεβίκος Αλεξάντρ Μπογκντάνοφ υποστήριζε ότι η «αμοιβαία μετάγγιση», κατά την οποία γίνεται ανταλλαγή αίματος ενός ηλικιωμένου και ενός νεαρού ανθρώπου, θα αναζωογονούσε τον πρώτο χωρίς να γερνάει τον δεύτερο. Αυτή η τεχνική είχε το πρόσθετο πλεονέκτημα ότι υπερέβαινε τον αστικό ατομικισμό. Όταν ο Μπογκντάνοφ δοκίμασε τη μέθοδο στον εαυτό του, πέθανε (αλλά όχι ο νεαρός σύντροφός του). Πιο πρόσφατα, ο μελλοντολόγος Ντανίλα Μεντβέντεφ, ιδρυτής του ρωσικού τρανσουμανιστικού κινήματος και της πρώτης εταιρείας κρυογονικής εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών, υποστήριξε ότι η καθολική αθανασία που υποσχόταν θα «δημιουργούσε νέες δυνατότητες συνεργασίας με την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία», η οποία πάντα είχε το έθιμο να συντηρεί τα σώματα και τα μέλη των αγίων ως λείψανα. Θα είμαστε σε θέση να τους προσφέρουμε μια υπηρεσία για τη συντήρηση των αγίων τους, οι οποίοι θα είναι τότε τεχνικά έτοιμοι για ανάσταση. Επιπλέον, συνέχισε ο Μεντβέντεφ, θα μπορέσουμε να ενώσουμε την πνευματική και την κοσμική εξουσία σε ένα πρόσωπο μεταμοσχεύοντας το κεφάλι του Πατριάρχη Κύριλλου της Μόσχας στο σώμα του Προέδρου Πούτιν. Τότε θα είχαμε έναν ενιαίο, ενοποιημένο ηγέτη. Και δεν υπάρχει καμία βλασφημία σε αυτό. Πού αλλού εκτός από τη Ρωσία (ή στην Ακαδημία του Λαγκάντο του Τζόναθαν Σουίφτ) θα μπορούσαν να ευδοκιμήσουν τέτοιες ιδέες; Κάποιοι Ρώσοι στοχαστές συμφωνούν με τον πρώην αναπληρωτή πρωθυπουργό Ντμίτρι Ρογκόζιν, ο οποίος έγινε επικεφαλής της Ρωσικής Διαστημικής Υπηρεσίας Roscosmos, ότι η φιλοσοφία του κοσμισμού είναι «αναπόσπαστο μέρος της ρωσικής ψυχής» και ότι ήταν «προκαθορισμένος από τον εθνικό χαρακτήρα του ρωσικού λαού». Άλλοι τονίζουν πόσο πολύ μοιάζουν οι ιδέες του κοσμισμού με τις ιδέες που κυκλοφορούν στο Ινστιτούτο Esalen και στη Σίλικον Βάλεϊ. Μπορεί να υπάρξει πιο πειστική απόδειξη, αναρωτιούνται, ότι οι ρωσικές ανακαλύψεις θα κατακτήσουν τον κόσμο; Οι Ρώσοι κοσμιστές πρότειναν ένα «νοοσκόπιο» που θα μπορούσε να παρεμβαίνει στις ανθρώπινες σκέψεις, και σήμερα το πρόγραμμα Neuralink του Ίλον Μασκ στοχεύει στην εκπαίδευση του εγκεφάλου – ή, όπως εξηγεί ο ιστότοπος της Neuralink, η εταιρεία θα «δημιουργήσει μια γενικευμένη εγκεφαλική διεπαφή για να αποκαταστήσει την αυτονομία όσων έχουν σήμερα ακάλυπτες ιατρικές ανάγκες και να ξεκλειδώσει το ανθρώπινο δυναμικό του αύριο». Η παράλυση θα ανήκει στο παρελθόν και, μπορούμε να υποθέσουμε, η ψυχιατρική όπως την γνωρίζουμε θα ξεπεραστεί. Επίσης μπορούμε εύκολα να αντιληφθούμε πώς μια παρεμβατική κυβέρνηση θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα άνευ προηγουμένου είδος τυραννίας. «Η σχέση μεταξύ κοσμισμού και [αμερικανικού] τρανσουμανισμού είναι πολύ ξεκάθαρη», παρατήρησε ο Βρετανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Στίβεν Φούλερ. Ο Ελτσανινόφ παραθέτει πολλά παραδείγματα Αμερικανών τεχνομάγων και τρανσουμανιστών που εμπνεύστηκαν άμεσα από τον ρωσικό κοσμισμό, αλλά ακόμη και αν τα δύο κινήματα αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα, οι ομοιότητες θα πρέπει να μας κάνουν να προβληματιστούμε. Δεν είναι ποτέ καλό όταν οι Αμερικανοί αρχίζουν να σκέφτονται όπως οι Ρώσοι. Ποιος μπορεί να προβλέψει τι θα κάνουν οι νέοι που έχουν εκπαιδευτεί να περιφρονούν τις δυτικές φιλελεύθερες αξίες όταν ενταχθούν σε ένα τεχνολογικό κίνημα που αντανακλά την κοσμιστική «ρωσική ψυχή»; Το γεγονός ότι, από πνευματική άποψη, η Σίλικον Βάλεϊ συνορεύει με τη Μόσχα δεν με παρηγορεί. © 2026 Gary Saul Morson — Μετάφραση-σχόλια: Μιμή Βασιλάκη Το άρθρο του Gary Saul Morson “Galaxy brains” δημοσιεύθηκε στο The New Criterion τον Φεβρουάριο 2024. Ο Κονσταντίν Τσιολκόφσκι στο εργαστήριό του μαζί με τον Κ. Ν. Αλτάισκι, δημοσιογράφο και συγγραφέα βιβλίου για τον Τσιολκόφσκι, περ. 1911. [1] Υπάρχει μια παλιά παροιμία, «Ο Θεός της Ρωσίας είναι η τύχη (avos), θα τα καταφέρουμε με κάποιο τρόπο», η οποία προκαλούσε τη θλίψη αλλά και την χλεύη ρώσων συγγραφέων από τον Πούσκιν και μετά. [2] Έργο του Σολζενίτσιν (1971) που αναφέρεται στην μάχη του Μάχη του Τάνενμπεργκ στην Ανατολική Πρωσία κατά την οποία ηττήθηκε ο τσαρικός στρατός.

Σύνδεση