Μια μνημειώδης Ανθολογία Αιγυπτιώτικης λογοτεχνίας και κριτικής

Λευτέρης Παπαλεοντίου, Ανθολογία Αιγυπτιώτικης Λογοτεχνίας και Κριτικής, ΑΠΘ – Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 2025, τόμ. Α΄ και Β΄, σελ. 848 και 854 Ας αρχίσω με μια ερώτηση για το κοινό: Αν ζητήσω να ονομάσετε Έλληνες λογοτέχνες με καταγωγή από την Αίγυπτο, φαντάζομαι ότι όλοι αμέσως αυτόματα θα πούμε Καβάφης, μετά Πηνελόπη Δέλτα, με λίγο δισταγμό Στρατής Τσίρκας, γιατί θεωρούμε ότι έζησε στο Κάιρο και όχι στην Αλεξάνδρεια, και μετά ίσως ξύνουμε το κεφάλι, χμ, χμ. Αν μάλιστα ζητήσω να μου αναφέρετε και κάποιον κριτικό λογοτεχνίας, γιατί ο τίτλος του βιβλίου είναι Ανθολογία Αιγυπτιώτικης Λογοτεχνίας και Κριτικής, βλέπω κάποιο χέρι που λέει Τίμος Μαλάνος και μετά βήχας αμηχανίας και σιωπή. Λοιπόν, μετά την κυκλοφορία του δίτομου έργου του Λευτέρη Παπαλεοντίου δεν θα υπάρχει καμιά δικαιολογία να μην μπορούμε να αναφέρουμε Αιγυπτιώτες συγγραφείς, λογοτέχνες και κριτικούς. Ανθολογεί σε αυτό το μνημειώδες δίτομο έργο του 232 συγγραφείς, 185 άνδρες και 42 γυναίκες. Αναφέρει ακόμη 32 συγγραφείς, 20 άνδρες και 12 γυναίκες, γιατί μπορεί να είχαν γεννηθεί στην Αίγυπτο, αλλά έφυγαν όταν ήταν μικροί και η γραφή τους δεν τον ενέπνευσαν ή δεν τον εντυπωσίασαν. Ο Λευτέρης Παπαλεοντίου πάντα μας αιφνιδιάζει με τον όγκο του έργου του. Μετά τη βραβευμένη από την Ακαδημία Αθηνών Ιστορία της νεότερης Κυπριακής λογοτεχνίας, ήρθε ο Νίκος Νικολαΐδης, Κύπριος, μετά τα Συμπληρώματα Καβαφικής βιβλιογραφίας (ως παράρτημα των Μικροφιλολογικών), και ανάμεσά τους οι Παρωδίες και τα Σατιρικά που τόσο αγαπά, και τώρα αυτό το μεγαλειώδες πόνημα. Καθώς διάβαζα αυτούς τους τόμους, που δεν χωρούσαν στο γραφείο που δουλεύω και τους είχα βάλει στο τραπέζι της τραπεζαρίας για να χωρέσουν (είχα ανοίξει και ένα φύλλο του τραπεζιού), ο σύζυγός μου τους θαύμασε και με ρώτησε αν ξέρω πόσο χρόνο τού πήρε για να ολοκληρώσει αυτό το έργο. Νομίζω ότι εννοούσε αν είναι ένα έργο ζωής. Που είναι. Δεν ξέρω ακριβώς πόσο χρόνο του πήρε, αλλά υποπτεύομαι (και εκείνος το υπαινίσσεται στον πρόλογό του) ότι η ιδέα τού ήρθε όταν ερευνούσε στην Αλεξάνδρεια τη βιβλιοθήκη του Μιχαηλίδη για να κάνει τις προσθήκες της Καβαφικής βιβλιογραφίας – πρέπει να ήταν το 2016. Νομίζω ότι οι διορθώσεις, η επιμέλεια, η σύνταξη λεξιλογίου και το τύπωμα κράτησαν έναν ολόκληρο χρόνο. Αλλά συγχρόνως ο Παπαλεοντίου δεν ασχολούνταν μόνο με την Ανθολογία, είχε και την επιμέλεια της έκδοσης του περιοδικού των Μικροφιλολογικών, δίδασκε και στο Πανεπιστήμιο και βέβαια φύτευε τον κήπο του, που εξελίσσεται σε έναν επίγειο παράδεισο. Στην Ανθολόγιο δεν περιλαμβάνει μόνο συγγραφείς που γεννήθηκαν και πρωτοδημοσίευσαν στην Αίγυπτο, αλλά και περαστικούς, που έζησαν εκεί για μικρά χρονικά διαστήματα και έγραψαν γι’ αυτήν, όπως και Έλληνες διπλωμάτες που υπηρέτησαν εκεί ή και ανθρώπους που κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου κατέφυγαν εκεί και εμπνεύστηκαν από το αιγυπτιακό περιβάλλον. Δεν αναφέρει μόνο συγγραφείς, αλλά αναφέρει και μουσικούς και ζωγράφους που έγραψαν και κείμενα. Κατατάσσει τους συγγραφείς με βάση τη χρονολογία γέννησής τους και μας προσφέρει μια σύντομη βιοεργογραφία τους. Θα τσιμπολογήσω μερικά από τα κείμενα που μου έκαναν μεγαλύτερη εντύπωση. Ο πρώτος τόμος αρχίζει με έναν Έλληνα αναρχικό, τον Παναγιώτη Πανά, που έζησε για έναν χρόνο στην Αλεξάνδρεια. Στον πρώτο τόμο ανθολογεί 115 συγγραφείς, από τους οποίους μόνο οι 15 είναι γυναίκες. Η δημοτική κυριαρχεί στα γραπτά. Κεντρική μορφή του πρώτου τόμου είναι βέβαια ο Καβάφης, που κοσμεί και το εξώφυλλο. Μου άρεσε που προτάσσει στην ανθολόγηση του Καβάφη το «Σαμ ελ Νεσίμ» (από τα Αποκηρυγμένα) και κατόπιν το «27 Ιουνίου 1906, 2 μ.μ.», ένα δραματικό γεγονός από την ιστορία της Αιγύπτου (και αυτό είναι από τα Κρυμμένα ποιήματα και όχι από τον κανόνα των 154 αναγνωρισμένων ποιημάτων). Για τη γιορτή του Σαμ-ελ-Νεσίμ γράφει, αλλά σε πεζό, και ο Ιωάννης/Γιάννης Σ. Ζερβός. Όμως ανθολογεί και μουσικούς με καταγωγή από την Αίγυπτο που έγραψαν στίχους για τα τραγούδια τους, όπως ο κορυφαίος Αττίκ (Κλέων Τριανταφύλλου). Συγκινήθηκα διαπιστώνοντας ότι στη βιβλιοθήκη του Καβάφη διασώζονται βιβλία συγγραφέων που ανθολογούνται στους δύο τόμους. Μακάρι να είχα ακόμη πρόσβαση στην βιβλιοθήκη, ώστε να τον βοηθούσα στην έρευνά του. Επιτέλους μπόρεσα και διάβασα και ένα κείμενο του Νάνη Παναγιωτόπουλου, που τον γνώριζα μόνο από την αλληλογραφία του με τον Σεφέρη και τη Μαρώ και γνωρίζουμε την εκτίμηση που του είχε ο Σεφέρης, αφού του έχει αφιερώσει και ένα του ποίημα. Εδώ ανθολογείται το άρθρο του «Απόψεις για το μυθιστόρημα», στο οποίο συνομιλεί με τον Robert Liddell. Οι γυναίκες είναι λιγοστές, μόνο 15 μπροστά στους 100 άρρενες συγγραφείς. Μεταξύ αυτών η Πηνελόπη Δέλτα, η ζωγράφος Θάλεια Φλωρά-Καραβία, η Μαρία Ιορδανίδου και βέβαια η Ρίκα Αγαλλιανού-Σεγκοπούλου-Καραγιάννη, στην οποία οφείλουμε την έκδοση του καβαφικού κανόνα, που ήταν όμως και ποιήτρια, πεζογράφος και δοκιμιογράφος. Μέρος του έργου της είναι ακόμη αδημοσίευτο. Σε αυτούς τους 115 συγγραφείς διαπιστώνουμε ότι οι 45 ασχολούνται και με το έργο του Καβάφη. Το πρώτο θετικό σχόλιο για τον Καβάφη στην Ανθολογία γίνεται από τον ιταλικής καταγωγής Φερδινάνδο Όδδη, ο οποίος, επειδή είναι γεννημένος το 1836, ανθολογείται πριν από τα ποιήματα του Καβάφη, που γεννήθηκε το 1863. Έχουμε και πολλά αντικαβαφικά έργα που προηγούνταν της υποδοχής του έργου του καθώς και παρωδίες. Δεν μπορώ να αντισταθώ και να μη διαβάσω ένα καβαφογενές ποίημα του Πέτρου Μάγνη, το «Επίκλησις εις κριτικόν»: Κλεόβουλε, μη μου αρνηθείς, για κάτι που θα γράψω,/ μια κριτική· και μάλιστα να γίνει κι από τώρα. / Ξέρεις εσύ πώς γράφονται οι κριτικές. // Μια κάποια προεισαγωγή στην Τέχνη – θεωρίες / όσο μπορείς αυθαίρετες και σκοτεινές – / και πιο πολλά για τη ζωή του Ποιητή // Στα γούστα, στα ταξίδια μου, θα δώσεις σ’ όλα νόημα / τέτοιο, που να με κάνουν συμπαθή / και να κινούν το θαυμασμό. // Όσο γι’ αυτό το έργο μου, δεν έχει σημασία / και τίποτες αν δε λεχθεί // Μια κι έδωκε την αφορμή για κριτική, / και να γραφεί το βρίσκω ακόμη περιττό. (Α΄, σ. 351). Είναι φανερό το πόσο έχει αφομοιωθεί η ποιητική του Καβάφη. Ο δεύτερος τόμος δικαιωματικά ανήκει στον Στρατή Τσίρκα, που κοσμεί και το εξώφυλλό του. Ακολουθώντας και εδώ τη χρονολογική διάταξη, με βάση τον χρόνο γέννησης των συγγραφέων, ο τόμος αρχίζει με μια γυναίκα, την Ελισάβετ Ψαρά, και το ποίημά της «Αλεξάνδρεια» (στην αρχή του 20ού αιώνα) και κλείνει πάλι με μια γυναίκα, την Πέρσα Κουμούτση, με κείμενα που δημοσιεύτηκαν το 2016. Στον τόμο αυτόν περιλαμβάνονται και πικρά κείμενα για το τέλος των Ελλήνων στην Αίγυπτο, με τις εθνικοποιήσεις της εποχής του Νάσερ, καθώς και κείμενα της νοσταλγίας, της χαμένης πατρίδας, της ξενιτιάς και του ξεριζωμού. Αλλά ας μη μείνουμε στην πίκρα και ας δούμε την ακμή. Κι εδώ ανθολογούνται 117 συγγραφείς, αλλά οι γυναίκες τώρα είναι περισσότερες, 31, και οι άντρες 86. Στον δεύτερο τόμο σχεδόν το 35% των συγγραφέων αναφέρονται στον Καβάφη. Αν υπολογίσουμε ότι υπάρχουν και άλλοι συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί με το καβαφικό έργο (αλλά δεν ανθολογούνται τέτοιες εργασίες τους), όπως π.χ. ο Γιώργος Σεφέρης, το καβαφολογικό ποσοστό του τόμου αβγατίζει. Είναι σημαντικό να δούμε πώς «Αλεξανδρινοί» αξιολογούν τα έργα άλλων «Αλεξανδρινών» και πώς συνομιλούν μεταξύ τους. Μου έχει κάνει εντύπωση το γεγονός ότι οι Αιγυπτιώτες δεν περιορίζονται να γράφουν μόνο ποίηση ή πεζά κείμενα, αλλά γράφουν και κριτικές, θεατρικά έργα και δοκίμια και είναι και δεινοί μεταφραστές, σαν πολύγλωσσοι που ήταν. Ο Σεφέρης ανθολογείται εδώ με ποιήματα, ίσως από τα συγκλονιστικότερα πολεμικά/πολιτικά του ποιήματα, αλλά και με τα ποιήματα που γράφονται σαν ζωγραφισμένα καλλιγραφήματα, που εδώ όμως δημοσιεύονται καταλογάδην, καθώς και με κείμενα διαλέξεων που έκανε στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια. Αλλά, για να ελαφρύνω λίγο την ατμόσφαιρα, ας μού επιτραπεί να διαβάσω ένα χιουμοριστικό ποιηματάκι (γνωρίζω ότι ο ανθολόγος έχει αδυναμία στα σατιρικά), το «Οι μικροί άνθρωποι» του Γ. Κοκκάλη: Ένας ανθρωπάκος – πέντε ετών ή έξι – / μ’ ολόξανθα στο κεφαλάκι του μαλλιά,/ δεν εννοούσε πια ούτε λεπτό να παίξει,/ δεν ήθελε ούτε τόπια ούτε βιολιά.// «Τι έχεις, γιε μου;» ο μπαμπάς τού λέει// «Τι θέλεις να σου πάρω, την ώρα να περνάς;»/ Μα ο μικρούλης τότε αρχινά να κλαίει,/ και χάνει το μυαλό του ο δύστυχος μπαμπάς.// «Θέλεις ένα μύλο, μονάχος να γυρίζει;/ Θέλεις ένα τρένο ή κανένα οτό;»/ Κι ο μικρός με δάκρυα τότε μουρμουρίζει:/ Όχι! Εγώ, μπαμπάκα, θε να …παντρευτώ.»// Γελάει ο πατέρας και απαντάει: «Έστω!/ Μα πες μου, εις το μάτι μπας έβαλες καμιά;/ Έλα, εις τον μπαμπάκα το μυστικό σου πες το.» / «Μπαμπά, θέλω να πάρω γυναίκα την γιαγιά!»// Τα γέλια του πατέρα βοΐζουν στον αέρα,/ και ο μικρούλης τότε στην αγκαλιά του ορμά/ «Αδύνατον, παιδί μου…» / «Γιατί, καλέ πατέρα;// «Διότι η γιαγιά σου είν’ η δική μου η μαμά!»// Εγώ μπαμπά την θέλω, πρέπει να μου την δώσεις.» / «Μα, παιδί μου…» //Τι μα και ξεμά!/ Κι εσύ σαν θέλησες να ζευγαρώσεις,/ δεν πήρες …την δική μου την μαμά;!». Είναι νομίζω ένα από τα πιο χαριτωμένα κείμενα που έχω διαβάσει. Πάνω: Λογοτεχνική συντροφιά, Τίμος Μαλάνος, Γιώργος Κατσίμπαλης, Μιχάλης Τόμπρος, Άγγελος Κατακουζηνός, Πέτρος Αφθονιάτης. Στον «Μπάτη» του Παλαιού Φαλήρου, 1931. Κάτω: Αλέκος Σεγκόπουλος, Αλεξάνδρεια, χ.χ., λήψη σε στούντιο. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ Αυτή η ανθολογία διορθώνει πολλές λανθασμένες εντυπώσεις που είχαμε. Θα σταθώ σε μία διαβάζοντας τη μαρτυρία του γνωστού σε μας Αλέξανδρου Ιόλα (Κωνσταντίνου Κουτσούδη). Ο Ιόλας (1908-1987) γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια και ήταν μέλος μιας εύπορης εμπορικής οικογένειας. Αποφάσισε να πάει στην Αθήνα το 1927. Όπως γράφει, «Ο Καβάφης μού είχε δώσει τρεις συστατικές επιστολές: μία για τον Σικελιανό, μία για τον Παλαμά και μία για τον Μητρόπουλο. Μια μέρα πήγα στο σπίτι του Παλαμά, στην οδό Ασκληπιού 3, και έδωσα το γράμμα του Καβάφη στην κόρη του ποιητή, τη Ναυσικά. Ήταν πολύ όμορφη». Πάντα μας λένε ότι ο Παλαμάς με τον Καβάφη ήταν στα μαχαίρια. Μα τότε πώς ο Καβάφης δίνει μια συστατική επιστολή στον Ιόλα για να την πάει σε κάποιον με τον οποίο είχε εχθρικές σχέσεις; Κάτι δεν έχουμε ερευνήσει σωστά. Αλλά ο Ιόλας περιγράφει κι έναν άλλο ποιητή, που έγινε δυστυχώς αντικαβαφικός, τον Γλαύκο Αλιθέρση. «Έβλεπα τις αναλογίες, τις γραμμές, και θυμόμουν τον γυμναστή μου στην Αλεξάνδρεια τον Γλαύκο Αλιθέρση. Είχε τέλειο κορμί». Σε αυτόν το τόμο βρίσκουμε επίσης την εισαγωγή του Πόλυ Μοδινού (1899-1988) στη διάλεξη που έδωσε ο Αλέκος Σεγκόπουλος, αλλά η διάλεξη τυπώνεται στον πρώτο τόμο. Το χειρόγραφο της διάλεξης σώζεται στα αρχεία του ΜΙΕΤ/ΕΛΙΑ με τις διορθώσεις του Καβάφη και περιμένει την έκδοσή της, ελπίζω. Επίσης, δημοσιεύονται αποσπάσματα από την Ερωμένη της της Ντόρας Ρωζέττη, ένα λεσβιακό μυθιστόρημα του 1929, αλλά και ένα ποίημα-παστίτσιο του Καρακάση που έχει γραφτεί μόνο με στίχους του Καβάφη. Υπάρχουν ακόμη κείμενα του Ευάγγελου Παπανούτσου, η κριτική του Αντώνη Κόμη για το έργο του Καβάφη, που είναι τόσο δυσεύρετη, δοκίμια του Μανώλη Χαλβατζάκη (νά ένας επιπλέον δοκιμιογράφος), στίχοι του μουσικοσυνθέτη Μάνου Λοΐζου και αναφορά στον μουσικοσυνθέτη Γιάννη Χρήστου. Ας σας πω όμως γιατί νιώθω κυρίως τέτοιο ενθουσιασμό γι’ αυτό το βιβλίο. Θα έλεγα ότι πραγματοποιεί ένα κρυφό μου όνειρο. Έχω βαρεθεί με τις Ιστορίες της νεοελληνικής λογοτεχνίας που αρχίζουν όποτε νομίζουν ότι αρχίζει η νεοελληνική λογοτεχνία και χρονολογικά πηγαίνουν από τη μια σχολή στην άλλη, από τον ένα συγγραφέα στον επόμενο, μέχρι τον θάνατό τους. Είναι κάπως προβλέψιμες και ανιαρές, αξιόπιστες ανάλογα με το γούστο και τη μόρφωση των συγγραφέων τους. Και κατά κανόνα παραβλέπεται η πνευματική δημιουργία του μείζονος ελληνισμού, όπως διαπιστώνει ο ανθολόγος. Θα ήθελα μια Ιστορία νεοελληνικής λογοτεχνίας που να επικεντρώνεται στον τόπο και τον χώρο. Θέλω να δω πώς το τοπίο επηρεάζει τη γραφή, πώς συγγραφείς που ζουν σε διαφορετικές εποχές συνδέονται μεταξύ τους, και το μόνο που τους συνδέει είναι ο τόπος που έχουν ζήσει. Ας πούμε η συμβολή της Κοζάνης στα ελληνικά γράμματα. Θα δώσω ένα μικρό παράδειγμα από αυτό το έργο, για να καταλάβετε τι εννοώ. Ο Σεφέρης γράφει στον «Τελευταίο Σταθμό»: Λίγες είναι οι νύχτες με φεγγάρι που μ’ αρέσουν. Το γράφει στην Ιταλία μόλις έχει φύγει από την Αίγυπτο. Η Ευγενία Παλαιολόγου-Πετρώνδα αρχίζει το ποίημά της «Λωτοί στον Νείλο»: Του φεγγαριού τ’ ολάργυρο δρεπάνι/ λάμπει στ’ ακύμαντα νερά. Ο Θεοδόσης Πιερίδης γράφει τη «Σερενάτα στο φεγγάρι» και αρχίζει την «Σερενάτα τρίτη και τελευταία» με το Πάλιωσε τώρα το φεγγάρι. Όλοι τους έχουν αντικρίσει το φεγγάρι στον ίδιο τόπο και τους ακολουθεί στη ποίησή τους με διαφορετικά, φυσικά, ποιητικά αποτελέσματα. Συγχωρέστε με, είναι ένα πολύ πρόχειρο παράδειγμα, αλλά ελπίζω να καταλαβαίνετε τι θέλω να πω. Αυτό το τοπικό είναι που με συναρπάζει σε αυτή την ανθολογία. Και αυτή η ανθολογία καταστρέφει τον μύθο ότι οι Έλληνες της Αιγύπτου δεν ενδιαφέρθηκαν για τον ντόπιο αιγυπτιακό πληθυσμό. Βλέπω πώς κάποιος λογοτέχνης αντιδρά στο έργο του συντοπίτη του, αρνητικά ή θετικά, χωρίς να περιμένει από ένα απόμακρο κέντρο να κρίνει το έργο τους, πώς διαχειρίζονται τα ιδιαίτερα τοπικά προβλήματα. Με έχουν συνεπάρει οι περιγραφές του Νείλου ή της Αλεξάνδρειας, από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Συγκινήθηκα με την περιγραφή του τρόπου ζωής των φελάχων ή των Αιγύπτιων υπηρετών στα σπίτια των Ελλήνων, όλα αυτά από διαφορετικές πολιτικές και κοινωνικές ιδεολογίες. Δεν ξέρω αν ο Λευτέρης Παπαλεοντίου διάλεξε συνειδητά αυτά τα κείμενα για να μας δώσει μια Ιστορία της αιγυπτιώτικης λογοτεχνίας. Τι θησαυροί κρύβονται για μελλοντικές μελέτες ανάμεσα σε γενιές αιγυπτιωτών λογοτεχνών και για το πώς αντιμετώπισαν και περιέγραψαν τον τόπο τους. Αλλά το αφήνω για νεότερους ερευνητές. Τέτοια μνημειώδη έργα έχουν ένα οικονομικό ρίσκο και μεγάλο κόστος. Δεν μπορούμε να ζητάμε από εμπορικούς εκδοτικούς οίκους να αναλαμβάνουν την έκδοση παρόμοιων έργων. Είμαστε ευγνώμονες, εγώ τουλάχιστον, στη γενναιοδωρία και το ανοιχτό μυαλό του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών / Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη και στα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του που ανέλαβε την έκδοση. Δεν έχω λόγια για να εκφράσω τα συγχαρητήριά μου. Να πούμε και τα συγχαρητήρια μας στους συνεργάτες του ΙΝΣ, ιδιαίτερα στην κυρία Αγγελική Λούδη, που ανέλαβε την τελική διόρθωση των δύο τόμων. Δεν έχω διαβάσει ώς τώρα κριτική Ανθολογίας στην οποία να μην υπάρχουν παράπονα και γκρίνιες, γιατί έχει παραλείψει αυτό ή εκείνο ή γιατί έχει συμπεριλάβει αυτόν ή εκείνη. Σε αυτή την περίπτωση η άγνοια του θέματος μας κάνει να σιωπούμε και να ευχαριστούμε για την προσφορά. Ωστόσο, ας πω και μερικά παράπονά μου, τι θα ήθελα να υπάρχει στο βιβλίο και δεν τα βλέπω. Θα ήθελα να υπάρχει ένα απόσπασμα από το βιβλίο Έρως, θέρος, πόλεμος της γεννημένης στην Αλεξάνδρεια Ευγενίας Φακίνου, όπου εξιστορείται η εξέγερση του Ναυτικού στην Αλεξάνδρεια, για να μη μένουμε μόνο στην αφήγηση του Τσίρκα. Από τον Γιώργο Κυπραίο θα ήθελα το κεφάλαιο από το βιβλίο του Αλεξάνδρεια, τέλος εποχής, εκεί που η γιαγιά του υποστηρίζει ότι το να διαβάζει κάποιος Καβάφη είναι «σετ επουβαντάμπλ» (αποτρόπαιο) και γνωματεύει ότι ο Καβάφης είναι «ένας τύπος μαρζινάλ» (περιθωριακός). Ίσως να είναι τα μόνα που γνωρίζω και μού έλειψαν από αυτή την Ανθολογία. Το Γλωσσάρι, που αποτελείται από 210 σελίδες, μας προσφέρει πολλές αιγυπτιακές λέξεις και εκφράσεις και κυρίως επεξηγήσεις για πολιτικά πρόσωπα και γεωγραφικά τοπωνύμια. Ίσως όμως το παρακάνει στην περιεκτικότητά του. Χρειάζεται να ερμηνεύουμε λέξεις όπως «’πιτυχάνω» (που σημαίνει σημειώνω επιτυχία, ευδοκιμώ) ή «κτήριο(ν) κτίριο/χτίριο» (που σημαίνει κτίριο, κτίσμα, οικοδόμημα); Ίσως παραπονιέμαι γιατί πριν χρόνια είχα βρει την έκφραση χασεψούδικα και για μια στιγμή νόμισα ότι η καταγωγή αυτής της έκφρασης ήταν από την Κωνσταντινούπολη, αλλά μετά από αναζήτηση βρήκα (ή νόμιζα ότι κατάλαβα τη σημασία της) ότι έρχεται από την Αίγυπτο· θα ήθελα να την έβλεπα σε αυτό το Γλωσσάρι. Η βιβλιογραφία εκτείνεται σε εννιά σελίδες, καταλαβαίνετε τον μόχθο· το ίδιο και στα βιογραφικά σημειώματα, για να βρεθεί και να επιβεβαιωθεί και η παραμικρότερη λεπτομέρεια της ζωής του συγγραφέα και της πρώτης δημοσίευσης των κειμένων. Πραγματικός άθλος και κέντημα. Η στοχαστική Εισαγωγή αναπτύσσεται σε 23 σελίδες αν μετρώ σωστά. Θα ήθελα οι ενότητές της να είναι χωρισμένες πιο διακριτά, ίσως με μια άλλη γραμματοσειρά, αλλά μου θυμίζουν κάπως τον ήρεμο και διακριτικό χαρακτήρα του συγγραφέα της, κάπως τον περιγράφουν και οι στίχοι του Σεφέρη: Στους δρόμους περπατά με προσοχή, να μη γλιστρήσει / στις πεπονόφλουδες που ρίχνουν αδιαφόρετοι αραπάδες / ή πρόσφυγες πολιτικάντηδες και το σινάφι. Και εδώ τονίζω τη λέξη σινάφι. Επιτέλους, στην Εισαγωγή μαθαίνουμε και για τη χρήση του όρου Αιγυπτιώτης. Ορισμένοι (όπως ο Κ. Δέλτα και ο Λ. Χριστοφίδης) αναφέρουν τον Καβάφη ως εισηγητή του όρου. Σύμφωνα με τις ανθολογημένες μαρτυρίες, ο δημοσιογράφος και προϊστάμενος τμήματος λεξιλογίου-αποδελτίωσης επιστημονικών συγγραφών και βοηθημάτων της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαιδείας Μάνος Βατάλας χρησιμοποιεί τον όρο το 1908 και ο Πέτρος Πετρίδης τον επαναλαμβάνει το 1909. Πάντως και ο Καβάφης χρησιμοποιεί αργότερα, το 1930, τη λ. Αιγυπτιώτες, και μάλιστα τρεις φορές σε ένα σύντομο, ανθολογημένο κείμενο (βλ. σ. 156). Αλλά τι άλλο μου λείπει; Ένας αλφαβητικός πίνακας των συγγραφέων που ανθολογούνται. Όχι, δεν χρειαζόμαστε όλα τα ονόματα που αναφέρονται σε αυτόν τον τόμο, γιατί θα είχαμε κι έναν τρίτο, αλλά ένας αλφαβητικός πίνακας των ανθολογούμενων συγγραφέων θα ήταν χρήσιμος. Για να περιγράψω αυτή την Ανθολογία με δυο λόγια, θα χρησιμοποιούσα λέξεις σε υπερθετικό βαθμό. Μνημειώδες έργο. Έργο ες αεί. Σημ. Το παραπάνω κείμενο, επεξεργασμένο για την ARB, ήταν ομιλία της συγγραφέως για την παρουσίαση της Ανθολογίας Αιγυπτιώτικης Λογοτεχνίας και Κριτικής. Διατηρήθηκε η προφορικότητά του. Αριστερά: Στέφανος Πάργας, Σωτήρης Σκίπης, Πέτρος Μάγνης, λήψη σε στούντιο, Αλεξάνδρεια 1922. Δεξιά: ο Τίμος Μαλάνος, Αλεξάνδρεια, δεκαετία 1930. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ.

Μια μνημειώδης Ανθολογία Αιγυπτιώτικης λογοτεχνίας και κριτικής

Σύνδεση