Ιερουσαλήμ, ανυπότακτη πολιτεία

Barry Strauss, Jews vs. Rome. Two Centuries of Rebellion Against the World’s Mightiest Empire [Εβραίοι εναντίον Ρώμης. Δυο αιώνες εξεγέρσεων ενάντια στην ισχυρότερη αυτοκρατορία του κόσμου], Simon & Schuster 2025, xxi + 360 σελίδες, 20 εικόνες 1. Η δίκη του Θεού Αφού διέρρηξαν τα τείχη και κυρίεψαν την Ιερουσαλήμ, οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν συθέμελα την πόλη και τα κτίσματά της. Λεηλάτησαν τα ανάκτορα των παλαιών βασιλέων και τις επαύλεις των πλουσίων στην Άνω Πόλη, και έπειτα έβαλαν φωτιά στα ερείπια. Πυρπόλησαν τις κάτω συνοικίες της φτωχολογιάς, με τα πλίνθινα σπίτια και τις παράγκες. Ρήμαξαν τις συναγωγές, τα εγκαταλελειμμένα καταστήματα, τις αψίδες και τις στοές, ακόμη και το αλλοτινό κυβερνείο του Ρωμαίου επάρχου και τον στρατώνα της φρουράς του. Βεβήλωσαν τον Ναό, μπαίνοντας με τα άλογά τους στο Άδυτο των Αδύτων, και έσφαξαν αρνιά και κατσίκια προς τιμήν των παγανιστικών θεών τους πάνω στο ιερό θυσιαστήριο του Γιαχβέ. Εντέλει γκρέμισαν το ιερό τέμενος και ολόκληρο το σύμπλεγμα των γύρω οικοδομημάτων· δεν άφησαν όρθιο παρά μόνο το υποστηρικτικό τείχος της δυτικής πλευράς. Στην άλλοτε ιερή πόλη (ανύπαρκτη πια) δεν απέμεινε κανένας από τους πιστούς και τους υπερασπιστές της. Λίγοι σοφοί ραβίνοι, με ειδική άδεια των ρωμαϊκών αρχών κατοχής, βρήκαν καταφύγιο στην κωμόπολη της Ιαμνίας, κοντά στην ακτή, για να συνεχίσουν τη μελέτη της Γραφής. Εκτός από αυτήν, δεν είχε μείνει τίποτε άλλο στον τσακισμένο λαό του Ισραήλ. Εκεί, στον κύκλο των δασκάλων και των μελετητών της Ιαμνίας, βρέθηκε και ο Ιακώβ μπεν Άβνερ, ένας νεαρός σπουδαστής με τραχιά ανακατεμένα μαλλιά και πυρετώδες βλέμμα. Κάποιο πρωί, λίγες εβδομάδες μετά την άλωση της Ιερουσαλήμ, ο Ιακώβ παρουσιάστηκε στο κατάλυμα της σχολής, όπου συγκεντρώνονταν και διάβαζαν ολημερίς οι κορυφαίοι ραβίνοι, για να τους υποβάλει ένα αλλόκοτο αίτημα. «Σοφοί διδάσκαλοι», τους είπε, «επιθυμώ να καταθέσω μήνυση για σοβαρό αδίκημα». Ήταν παρών σε εκείνη την περίσταση ο πάνσοφος Γιοχανάν μπεν Ζακκάι, ο πνευματικός ηγέτης της μικρής κοινότητας, και μαζί του ο Γαμαλιήλ o νεότερος, ο Ελιέζερ του Υρκανού, ο Γιοσούα μπεν Χανανιά και δυο-τρεις άλλοι εμβριθείς λόγιοι. «Ποιος σε αδίκησε, αδελφέ;», ρώτησαν αμέσως και ετοιμάστηκαν να καταγράψουν την καταγγελία. «Κατά τίνος στρέφεται η μήνυσή σου;». Τότε ο Ιακώβ ξεστόμισε κάτι αδιανόητο: «Σοφοί διδάσκαλοι, επιθυμώ να υποβάλω μήνυση κατά του Θεού». Οι περισσότεροι ραβίνοι αποσβολώθηκαν και δεν ήξεραν τι να αποκριθούν. Όμως ο μέγας Γιοχανάν μπεν Ζακκάι παρέμεινε απτόητος και μίλησε γαλήνια: «Συνέχισε, αδελφέ. Ποια κατηγορία έχεις να διατυπώσεις κατά του Μεγαλοδύναμου;». Ο Ιακώβ, που είχε χάσει κάπως το κουράγιο του μπροστά στην εμβρόντητη σιωπή του σοφού συνεδρίου, πήρε θάρρος και άρχισε να αναπτύσσει το κατηγορητήριο: «Δάσκαλοι, αποδεχόμαστε όλοι ότι ο λαός Ισραήλ έσφαλε και αμάρτησε. Έδειξε υπέρμετρη αλαζονεία και αποκοτιά, θαρρώντας ότι μπορούσε να αντιμετωπίσει την πανίσχυρη Ρώμη, που ο Θεός την όρισε να διαφεντέψει τον κόσμο μέχρι να έρθει ο καιρός του Μεσσία. Δίκαια υποφέρουμε και πληρώνουμε φόρο και αίμα στους Ρωμαίους. Όμως να ισοπεδωθεί η ιερή μας πόλη; Να καταστραφεί συθέμελα ο ίδιος ο Ναός, το θεμέλιο της πίστης μας; Να μη μείνει λίθος επί λίθου στη γη της Σιών; Αυτό δεν είναι δικαιοσύνη· είναι αλόγιστη εκδίκηση, ανάξια της κρίσης του Θεού. Με ποιο δικαίωμα μάς στερεί τη δυνατότητα να Τον λατρεύουμε στον προαιώνιο ιερό του τόπο; Πώς είναι δυνατόν να μας αφαιρεί το εσαεί καθιερωμένο κέντρο του έθνους μας, τον ομφαλό της πνευματικής μας ζωής; Ο Θεός αδίκησε τον λαό Ισραήλ, επέβαλε ποινή δυσανάλογη και απαράδεκτη, και οφείλει να επανορθώσει». Αφού εκφώνησε αυτόν τον λόγο με κλιμακούμενο πάθος, σαν με μία αναπνοή, ο Ιακώβ τελικά σώπασε και στάθηκε καταπτοημένος, λες και είχε ξεφουσκώσει. Τώρα που η ορμή του είχε καταλαγιάσει, έμοιαζε μάλλον με αξιολύπητη φιγούρα, ίδιος χαμένο παιδί. Ο ραβίνος Γιοσούα, εκτελώντας χρέη γραμματέως του δικαστηρίου, κατέγραψε επιμελώς την καταγγελία και την παρέδωσε καθαρογραφημένη στον σοφό Γιοχανάν, για να τη σφραγίσει. Ύστερα από τις τυπικές διατυπώσεις, οι διδάσκαλοι ζήτησαν από τον Ιακώβ να αποχωρήσει από την αίθουσα, για να συσκεφθούν και να βγάλουν ετυμηγορία. Σύμφωνα με το απαρέγκλιτο γράμμα του νόμου, το δικαστήριο ήταν υποχρεωμένο να συνεδριάσει αυτόνομα και αυτεξούσια, δίχως εξωτερικές παρεμβολές, αφού θα αποσύρονταν οι διάδικοι. Ο Ιακώβ βγήκε από τη σχολή σέρνοντας τα βήματά του. Από τον Θεό, βέβαια, δεν ήταν δυνατόν να ζητήσουν να απομακρυνθεί. Ποιος τόπος στον κόσμο, ποιο μόριο του σύμπαντος θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς την αδιάλειπτη και ζωοποιό παρουσία Του; Παρά ταύτα, οι σοφοί δικαστές ήταν αποφασισμένοι να κρίνουν την υπόθεση αμερόληπτα, χωρίς να αφήσουν τον Μεγαλοδύναμο να τους επηρεάσει. Η σύσκεψή τους κράτησε όλη νύχτα. Το επόμενο πρωί ο κλητήρας της σχολής κάλεσε τον Ιακώβ να παρουσιαστεί πάλι ενώπιον των ραβίνων, για να του ανακοινωθεί το αποτέλεσμα της δίκης. Όταν προσήλθε ο σπουδαστής, ο σοφός Γιοχανάν μπεν Ζακκάι ανέγνωσε την απόφαση και το σκεπτικό της. Κατά την κρίση του δικαστηρίου, η μήνυση ήταν δίκαιη. Ο Θεός είχε όντως φερθεί στο Ισραήλ με υπέρμετρη σκληρότητα, δυσανάλογη προς τα κολάσιμα παραπτώματα του λαού και των ηγετών του. Η καταστροφή της ιερής πόλης ήταν ασύγγνωστη. Ο Θεός καταδικάστηκε και Του επιβλήθηκε η ποινή να επανορθώσει: όφειλε, εν ευθέτω χρόνω, να επιτρέψει στα τέκνα του Ισραήλ να γυρίσουν στην Ιερουσαλήμ, να ανοικοδομήσουν την πολιτεία και να ζήσουν πάλι εκεί, να την ξανακάνουν κέντρο του κράτους και του λαού τους. Έπειτα, προφέροντας τα καθιερωμένα λόγια της προσευχής, ο ραβίνος Γιοχανάν έλυσε τη συνεδρίαση. Καθώς οι σοφοί έφευγαν από τη σχολή για να επιστρέψουν στα σπίτια τους για το δείπνο, ο Γιοχανάν μπεν Ζακκάι πήρε τον δρόμο περπατώντας δίπλα στον Γιοσούα μπεν Χανανιά, τον πιο έμπιστο και έξυπνο μαθητή του. «Δάσκαλε», ρώτησε με κάποιαν απορία ο Γιοσούα, «τι ήταν όλη αυτή η υπόθεση; Πιστεύουμε στ’ αλήθεια ότι ο Θεός θα υπακούσει στην κρίση μας και θα επιτρέψει στον λαό Ισραήλ να ανακτήσει την ιερή πόλη;». Ο Γιοχανάν, δίχως να υψώσει ούτε τη φωνή του ούτε το βλέμμα του από το λιθόστρωτο, αποκρίθηκε: «Ασφαλώς, δεν υπάρχει αμφιβολία. Ο Θεός δεσμεύεται από το δικαστήριο των ραβίνων Του και υποχρεούται να πειθαρχήσει στις αποφάσεις τους. Είμαι βέβαιος πως, όταν έλθει ο καιρός, ο Θεός θα μας οδηγήσει πίσω στην Ιερουσαλήμ, και η ιερή πολιτεία θα ξαναγίνει η πρωτεύουσά μας. Ομολογουμένως, ο χρόνος του Θεού έχει άλλα μέτρα από τον ανθρώπινο και κυλάει με διαφορετικό ρυθμό. Χίλια και πλέον δικά μας χρόνια δεν είναι παρά μία στιγμή στα μάτια Του». Το βλέμμα του ραβίνου Γιοσούα άστραψε με τη σπίθα της ελπίδας. «Ώστε λοιπόν είναι πεπρωμένο να επιστρέψουμε;». «Βεβαιότατα», αποκρίθηκε ο σοφός Γιοχανάν. «Το δικαστήριό μας αντλεί τη δύναμή του από τον ίδιο τον Θεό, Εκείνος μάς έχει δώσει τη δικαιοδοσία που έχουμε. Αν δεν υπακούσει στις αποφάσεις του δικαστηρίου Του, θα είναι σαν να καταργεί ο ίδιος τον εαυτό Του. Μόνο που…» – και σε αυτό το σημείο ο σοφός άφησε τα λόγια του μετέωρα και έκανε ένα αδιόρατο νεύμα με το χέρι του στον αέρα, σαν για να διώξει μακριά μια δυσάρεστη σκέψη. «Μόνο που τι, δάσκαλε;», ρώτησε ο Γιοσούα. «Τι σε ανησυχεί;». «Να», συμπλήρωσε ο σοφός Γιοχανάν, «φοβούμαι ότι, με τα δεδομένα αυτού του κόσμου όπου ζούμε, ίσως θα χρειαστεί ο λαός μας να καταβάλει τρομερό κόστος προκειμένου να γυρίσουμε στην ιερή πόλη. Μπορεί να πληρώσουμε αδιανόητα υψηλό τίμημα». «Και αυτό το τίμημα, ραβίνε», αναρωτήθηκε ο Γιοσούα, «αν θα είναι όντως τόσο φοβερό όσο λες, αξίζει να το πληρώσουμε;». Ο Γιοχανάν μπεν Ζακκάι έμεινε σιωπηλός για κάμποσες στιγμές, λες και δεν ήθελε να μιλήσει. Ο μαθητής του κόντευε να πιστέψει πως ο σοφός ραβίνος δεν θα αποκρινόταν, πως δεν μπορούσε ούτε εκείνος να δώσει λύση στο αναπάντητο ερώτημα. Και τότε, ξαφνικά, πάνω που η συζήτηση έμοιαζε έτοιμη να διαλυθεί μέσα στη σιγή του απόβραδου, ο ραβίνος Γιοχανάν άρχισε να μουρμουρίζει κάτι. Ήταν ένας ψίθυρος υπόκωφος και τραγουδιστός, σαν να έψελνε κάτι χαμηλόφωνα. Ο Γιοσούα έτεινε το αυτί προσεκτικά και δεν άργησε να αναγνωρίσει τα λόγια. Ο σοφός Γιοχανάν μελωδούσε τους στίχους από τον εκατοστό τριακοστό έβδομο ψαλμό του Δαυίδ: «Αν σε λησμονήσω, Ιερουσαλήμ, το δεξί μου χέρι ας λησμονήσει τη δεξιότητά του. Η γλώσσα μου ας κολλήσει στον ουρανίσκο μου, αν πάψω να σε θυμούμαι, αν δεν έχω την Ιερουσαλήμ ψηλότερα από την πιο μεγάλη μου χαρά. Πώς να ψάλουμε το άσμα του Κυρίου σε ξένο τόπο;». 2. Μόνο ένα ανυπότακτο εβραϊκό χωριό Στον καιρό της μεγάλης ακμής της, κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, από τον Αύγουστο μέχρι τις δυναστείες των Αντωνίνων και των Σεβήρων, η ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν η μεγαλύτερη που υπήρξε ποτέ στον κόσμο. Απλωνόταν από τον Ατλαντικό μέχρι τον Ευφράτη, από τους λόφους στα σύνορα της Σκωτίας μέχρι τα χιονισμένα όρη της Αρμενίας. Ο συνολικός πληθυσμός της ξεπερνούσε τα πενήντα εκατομμύρια. Καμία άλλη αυτοκρατορία της αρχαιότητας ή του Μεσαίωνα δεν κατόρθωσε να έχει υπό τον έλεγχό της τόσο μεγάλη εδαφική έκταση – ούτε οι Ασσύριοι, ούτε οι Αχαιμενίδες Πέρσες, ούτε οι Μακεδόνες του Μεγαλέξανδρου, ούτε οι Οθωμανοί, ούτε καν οι αναρίθμητοι Κινέζοι. Όσο για τις στρατιωτικές δυνάμεις της Ρώμης, τις επίφοβες λεγεώνες, αυτές συνιστούσαν την πιο ακαταμάχητη πολεμική μηχανή που είχε δει η υφήλιος μέχρι τότε. Μπροστά τους θα ωχριούσαν οι στρατιές άλλων πολεμοχαρών εθνών, όχι μόνο του παρελθόντος αλλά και του μέλλοντος. Οι αρχαίοι Σπαρτιάτες θα φάνταζαν σαν όμιλος θαρραλέων προσκόπων· η Βέρμαχτ θα έμοιαζε με ορδή από Βίκινγκς εφοδιασμένους με πολυβόλα. Πάνω: Το τείχος του Ηρώδη γύρω τα Σπήλαια των Πατριαρχών (Μαχπελά), το μόνο οικοδόμημα του Ηρώδη που σώζεται ακέραιο σήμερα. Φωτογραφία από το αρχείο της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, περ. 1900-1940. Κάτω: Ερείπια της αρχαίας πόλης της Χεβρώνας. Στο βάθος διακρίνεται το τείχος του Ηρώδη που περιβάλλει τα Σπήλαια των Πατριαρχών (Μαχπελά). Φωτογραφία από το αρχείο της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, περ. 1862. Μέσα στα αχανή εδάφη της αυτοκρατορίας, η γη του αρχαίου Ισραήλ δεν ήταν παρά μια απειροελάχιστη επαρχία, μια μικρή επικράτεια λίγων χιλιάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων στο κέντρο της συριακής ηπειρωτικής χώρας, λίγο-πολύ ασήμαντη από άποψη μεγέθους και δημογραφίας, παρά τους αξιόλογους φυσικούς της πόρους. Στον πυρήνα της επαρχίας αυτής βρισκόταν η Ιερουσαλήμ, η προαιώνια ιερή πρωτεύουσα, καθώς και η ευρύτερη περιοχή τριγύρω της, μια έκταση χιλίων περίπου μιλίων, η οποία τον παλιό καιρό συνιστούσε το λεγόμενο βασίλειο του Ιούδα (Γιεχούντ). Κατά περιόδους, η κυριαρχία των Ιουδαίων επεκτεινόταν προς διάφορες κατευθύνσεις, καταλαμβάνοντας τις περιοχές της Γαλιλαίας και της Γαυλανίτιδος (τα σημερινά υψώματα του Γκολάν) στον βορρά, τις πολιτείες της φοινικικής και χαναανιτικής ακτής, ακόμη και τμήματα από τα εδάφη του Λιβάνου και της νότιας Συρίας. Οι Ρωμαίοι, όταν προσάρτησαν την επικράτεια αυτή στην αυτοκρατορία τους, την ονόμασαν συλλήβδην Ιουδαία (Iudaea), και αργότερα την βάφτισαν και με άλλα ονόματα, ανάλογα με τις πολιτικές σκοπιμότητες. Για τον εβραϊκό λαό όμως, τόσο τους ντόπιους κατοίκους όσο και τις μυριάδες των Εβραίων της Διασποράς, σε όλη τη Μεσόγειο και την Ανατολή, το όνομα της χώρας ήταν ένα και μοναδικό, καθιερωμένο σχεδόν από τις απαρχές της ιστορίας τους (ήδη από τον δέκατο τρίτο αιώνα π.Χ.) και καθαγιασμένο από ολόκληρο τον κανόνα των ιερών τους κειμένων: Ισραήλ, όνομα τόσο της γης όσο και του λαού της, λέξη από μια γλώσσα προαιώνια, τυφλή στη γεωγραφία. Για διακόσια και πλέον χρόνια, από τον καιρό που πρωτοζεύτηκε υπό την εξουσία της Ρώμης μέχρι και τα μέσα του δεύτερου αιώνα μ.Χ., η Ιουδαία υπήρξε το επίκεντρο μεγάλων αναταραχών και αδιάκοπων ενοχλήσεων για τους Ρωμαίους: ένα μικρό αλλά μυτερό αγκάθι μπηγμένο οδυνηρά στο πλευρό της αυτοκρατορίας, το οποίο απειλούσε ώρες-ώρες να προξενήσει σοβαρή μόλυνση. Ο εβραϊκός πληθυσμός, στην Ιερουσαλήμ και στην ευρύτερη περιοχή, επαναστατούσε διαρκώς, ξεσπούσε σε ένοπλες εξεγέρσεις, ασκούσε δυναμική αντίσταση κατά των ρωμαϊκών αρχών και των στρατευμάτων τους. Οι σκληροί αγώνες των κατοίκων της Ιουδαίας ενίοτε συμπαρέσυραν και άλλες κοινότητες από την πλατιά εβραϊκή Διασπορά ανά τη Μεσόγειο και την Ασία. Συχνά οι ταραχές έθεταν σε κίνδυνο τη γεωπολιτική ισορροπία στις αυτοκρατορικές κτήσεις της Ανατολής και ζημίωναν ζωτικά συμφέροντα της ρωμαϊκής διοίκησης. Οι Ρωμαίοι, βέβαια, αντιδρούσαν κάθε φορά με βία, απέστελλαν ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις και πολεμούσαν με τη φοβερή ισχύ των λεγεώνων τους για να καταπνίξουν τις εξεγέρσεις. Διέθεταν πάντοτε συντριπτική υπεροπλία και όλα τα καλύτερα επιτεύγματα της πολεμικής και πολιορκητικής τεχνολογίας. Όμως οι Εβραίοι στασιαστές είχαν και εκείνοι τα δικά τους πλεονεκτήματα και ήξεραν να τα εκμεταλλευτούν. Γνώριζαν στην εντέλεια τον τόπο τους και αξιοποιούσαν τη γνώση τους για να παρασύρουν τις ρωμαϊκές στρατιές σε παγίδες και αδιέξοδες καταστάσεις. Στη ρωμαϊκή μέθοδο της μάχης επί ανοιχτού πεδίου οι επαναστάτες αντιδρούσαν με τακτικές κλεφτοπόλεμου και αντάρτικου, με αιφνιδιαστικές επιθέσεις και ενέδρες, μυστικές πολεμικές κρυψώνες και υπόγειες επιδρομές. Οι επιχειρήσεις των Εβραίων μαχητών συχνά κόστιζαν σοβαρές απώλειες στον ρωμαϊκό στρατό. Επιπλέον, οι εξεγερμένοι της Ιουδαίας δεν κάμπτονταν εύκολα. Ήταν αποφασισμένοι να αγωνιστούν μέχρι τέλους, όσο και αν τους χτυπούσαν αλύπητα οι λεγεώνες. Δεν υποχωρούσαν, δεν δείλιαζαν, δεν διαπραγματεύονταν, ακόμη και όταν αποδεκατίζονταν στις συγκρούσεις και στις πολιορκίες, πληρώνοντας βαρύ φόρο αίματος. Δεν παραδίδονταν ούτε καν όταν αντίκριζαν αναπόδραστο τον θάνατο. Οι επαναστάσεις τους βαστούσαν για χρόνια ολόκληρα, μέχρι να μπορέσει να τις καταστείλει ολοκληρωτικά η ρωμαϊκή διοίκηση. Αυτή δεν ήταν μάχη σώμα με σώμα αλλά μάλλον ψυχή με ψυχή – και από ψυχή, οι Εβραίοι αγωνιστές είχαν άφθονο απόθεμα. Κοντολογίς, οι αρχαίοι Εβραίοι της Ιουδαίας ήταν οι κατεξοχήν ανυπότακτοι στη ρωμαϊκή εξουσία. Περιστασιακά ξεσπούσαν ανταρσίες και επεισόδια και σε άλλες επαρχίες της αυτοκρατορίας, πότε εδώ και πότε εκεί, τη μία στη Βρετανία, την άλλη στη Νουμιδία ή στη Δαλματία. Όμως οι Εβραίοι ξεσηκώνονταν συνεχώς και κατά συρροήν. Κάθε φορά οι ρωμαϊκές δυνάμεις κατέπνιγαν τις επαναστάσεις με βαναυσότητα, θανάτωναν χιλιάδες Ιουδαίους, πουλούσαν άλλους τόσους στη σκλαβιά, ξεκλήριζαν χωριά και οικισμούς, εφάρμοζαν εθνοκάθαρση σε ολόκληρες περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, μετά από λίγες δεκαετίες ο λαός της Ιουδαίας έβρισκε πάλι το κουράγιο να εξεγερθεί, να αντισταθεί κατά της Ρώμης, να διεκδικήσει την ελευθερία. Για δύο αιώνες το πράγμα έμοιαζε να μην έχει σταματημό. Οι Εβραίοι ήταν σκληροτράχηλοι, αδάμαστοι, αναφομοίωτοι, με παθιασμένη προσήλωση στις παραδόσεις τους, άφοβοι, ηρωικοί και ολότελα ξεροκέφαλοι. Δεν ήθελαν να αναγνωρίζουν άλλον αφέντη εκτός από τον μοναδικό, αδυσώπητο Θεό τους. Δεν εννοούσαν να υπακούνε παρά μόνο στους ιερείς τους και τους δασκάλους των Γραφών, τους λειτουργούς και εκπροσώπους του Θεού επί Γης. Αν ανέχονταν κάποιον βασιλιά, τον ήθελαν να είναι αληθινός αυθέντης του Ισραήλ, όπως οι μονάρχες τους τον καιρό του Δαυίδ και του Σολομώντα, όχι ένας διορισμένος πελάτης της Ρώμης. Ο λαός της Ιουδαίας είχε ένα σημαντικό και πρόσφατο ιστορικό προηγούμενο, το οποίο έθρεφε και αναζωπύρωνε κάθε φορά το όραμά του για εθνική ελευθερία. Το Ισραήλ ήταν η μοναδική εξαίρεση στην ελληνιστική Μέση Ανατολή, η μόνη χώρα που είχε κατορθώσει να αναδειχθεί σε ανεξάρτητη κρατική οντότητα, και μάλιστα με διάρκεια σχεδόν ενός αιώνα, μέσα στον ωκεανό των δεσποτικών βασιλείων που ίδρυσαν οι διάδοχοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όπως και τα άλλα έθνη του συριακού χώρου, οι αρχαίοι Εβραίοι είχαν κατακτηθεί διαδοχικά από τους Ασσυρίους, τους Βαβυλωνίους και εντέλει τους Πέρσες – τις αυτοκρατορίες που ακολούθησαν η μία την άλλη στην ηγεμονία της Ασίας, κατά του κύκλου τα γυρίσματα. Στη συνέχεια, όταν ο Αλέξανδρος κατέλυσε το κράτος των Περσών, έγιναν υποτελείς του Μακεδόνα στρατηλάτη, και μετά τη διάσπαση της αχανούς επικράτειάς του, υπάχθηκαν στο βασίλειο των Σελευκιδών, το οποίο εκτεινόταν σε ολόκληρη τη συριακή ενδοχώρα, από τη Μεσόγειο ώς τη Μεσοποταμία. Οι Σελευκίδες, όπως και οι άλλες ελληνιστικές δυναστείες, προσπάθησαν να επιβάλουν συλλήβδην στην επικράτειά τους τον κοινό ελληνικό πολιτισμό, με τον χαρακτηριστικό, ελευθέριο και ενήδονο τρόπο ζωής του, με τη φιλοσοφία και τα θέατρά του, και προπάντων με την ειδωλολατρική θρησκεία του ολυμπιακού δωδεκαθέου. Μια μερίδα της ανώτερης ελίτ του Ισραήλ συνεργάστηκε με τους ελληνιστικούς μονάρχες για αυτόν τον σκοπό, ώσπου η πίεση κατά των παραδόσεων και της πατρογονικής πίστης των Εβραίων έγινε αφόρητη. Οι Σελευκίδες προσπάθησαν να εξαλείψουν ολότελα τον Ιουδαϊσμό, να απαγορεύσουν τα έθιμα των Εβραίων, να μετατρέψουν ακόμη και την Ιερουσαλήμ σε κέντρο ειδωλολατρίας. Οι σκληροτράχηλοι γόνοι του Ισραήλ ήταν αναπόφευκτο να αντιδράσουν. Η άλωση της Ιερουσαλήμ από τους Βαβυλωνίους. Μικρογραφία από το εργαστήριο του Ζαν Φουκέ (όπως και στις επόμενες σελίδες) από κώδικα του 15ου αιώνα με γαλλική μετάφραση της Ιουδαϊκής Αρχαιολογίας του Ιώσηπου. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Το 167 π.Χ. οι Εβραίοι εξεγέρθηκαν κατά της μοναρχίας των Σελευκιδών, υπό την ηγεσία του ιερατικού γένους των Μακκαβαίων. Με επίμονους αγώνες και αλλεπάλληλες συγκρούσεις κατόρθωσαν εντέλει να εξωθήσουν τις δυνάμεις των Σελευκιδών έξω από την Ιουδαία και να εγκαθιδρύσουν, για πρώτη φορά μετά από αιώνες, ανεξάρτητο εβραϊκό κράτος. Η δυναστεία που βασίλεψε στη χώρα, κατά τα εκατό περίπου χρόνια της αυτονομίας, έγινε γνωστή με το όνομα «Ασμοναίοι». Στον καιρό της μεγάλης τους ακμής κυβερνούσαν μια επικράτεια από τον νότιο Λίβανο ώς τα σύνορα της Αραβίας και από τη Μεσόγειο μέχρι την Ιορδανία, με ακτογραμμή από τη Γάζα ώς την Τύρο. Καμία άλλη από τις πάλαι ποτέ δυνάμεις της γύρω περιοχής, ούτε καν η κραταιά Αίγυπτος, δεν κατόρθωσε να αποχωριστεί έτσι από την κυριαρχία των ελληνιστικών δεσποτειών. Εδώ δεν επρόκειτο για τις απομακρυσμένες κεντροασιατικές επαρχίες του ορεινού Ιράν και της Βακτρίας, που ξέφυγαν γρήγορα από τον έλεγχο των διαδόχων του Αλέξανδρου για να ακολουθήσουν τη δική τους ξεχωριστή μοίρα. Η Ιουδαία βρισκόταν στην καρδιά του Λεβάντε, μέσα στα σπλάχνα της Συρίας των Σελευκιδών, λιγότερο από μία εβδομάδα δρόμο μέχρι τη μεγάλη τους πρωτεύουσα, την Αντιόχεια: μια νησίδα ανεξάρτητης ύπαρξης μέσα στον ελληνιστικό κόσμο της Ασίας, μια εναλλακτική πραγματικότητα όπου οι γενικοί νόμοι του Ελληνισμού έπαυαν να ισχύουν. Και έτσι παρέμεινε μέχρι τη ρωμαϊκή κατάκτηση, που επιβλήθηκε από τις λεγεώνες του Πομπήιου το 63 π.Χ. Αυτό το σπουδαίο ιστορικό προηγούμενο ενέπνεε τους μαχητές του Ισραήλ για τις αλλεπάλληλες εξεγέρσεις τους κατά της Ρώμης. Κάθε φορά πίστευαν ότι θα μπορούσαν να επαναλάβουν το κατόρθωμα των Μακκαβαίων, να διώξουν τη μεγάλη αυτοκρατορική εξουσία και τις στρατιές της έξω από την Ιουδαία, να εγκαθιδρύσουν πάλι μια πολιτεία αμιγώς εβραϊκή και ελεύθερη από ξένους. Γι’ αυτό δεν έχαναν το θάρρος τους όποτε τους συνέτριβε η ρωμαϊκή ισχύς, παρά ξανάβρισκαν μετά από λίγο καιρό την τόλμη να ξεσηκωθούν και πάλι. Ήλπιζαν πάντοτε ότι η νέα συγκυρία θα αποδεικνυόταν ευνοϊκότερη και θα τους χάριζε το επιθυμητό αποτέλεσμα εναντίον της ξένης ηγεμονίας. Οι πρόγονοί τους τα είχαν καταφέρει στο πρόσφατο παρελθόν. Οι Μακκαβαίοι είχαν αποδείξει ότι δεν ήταν αδύνατον να νικηθεί μια δεσποτική αυτοκρατορία, με όλη την υπεροπλία της. Αργά ή γρήγορα θα ερχόταν και η σειρά της Ρώμης να κατατροπωθεί. Χάρη στο πρότυπο του ελεύθερου βασιλείου των Ασμοναίων, οι Εβραίοι της ρωμαϊκής Ιουδαίας μπορούσαν να οραματίζονται και να διατηρούν το φρόνημά τους. Οι αναγνώστες του Αστερίξ θα θυμούνται ασφαλώς το μικρό γαλατικό χωριό του ομώνυμου ήρωα και των φίλων του, το μόνο που παραμένει, υποτίθεται, ανυπότακτο στη ρωμαϊκή εξουσία και ποτέ δεν ενδίδει στις ρωμαϊκές φρουρές που το πολιορκούν. Το γαλατικό αυτό χωριό είναι φυσικά πλάσμα της φαντασίας, επινόηση του (διόλου τυχαία, εβραϊκής καταγωγής) χιουμορίστα συγγραφέα Ρενέ Γκοσινύ. Το μοναδικό ιστορικό αντίστοιχό του, στην επίπονη πραγματικότητα του ρωμαϊκού κράτους, βρισκόταν στην άλλη άκρη της επικράτειας, όχι στη Γαλατία αλλά στην Ιουδαία. Εκεί, για διακόσια τόσα χρόνια, έζησε ο μόνος αληθινά ανυπότακτος πληθυσμός της αυτοκρατορίας, ο ένας λαός που παρέμενε απείθαρχος και ανυπάκουος στη Ρώμη στο διηνεκές. Δυο-τρεις φορές σε αυτό το διάστημα οι Εβραίοι επαναστάτες κατόρθωσαν τωόντι να εγκαθιδρύσουν δικές τους ανεξάρτητες αρχές μέσα στο έδαφος της Ιουδαίας: αυτοδιοικούμενα κρατίδια ή κοινότητες περιορισμένης έκτασης (στην Ιερουσαλήμ του Σίμωνα μπεν Γιώρα, στην επικράτεια του Μπαρ Κοχβά, στη Μασάδα του Ελεάζαρ μπεν Ιαείρ) που κυβερνούνταν από τους ίδιους τους Εβραίους, χωρίς ίχνος ρωμαϊκής παρουσίας, σαν αυτόνομες κρατικές οντότητες. Έκοβαν ακόμη και δικά τους νομίσματα, ενίοτε με ανώτερη ανταλλακτική αξία από τα δηνάρια και τους σηστερτίους της Ρώμης. Οι εξεγερμένοι κατάφερναν να διαφυλάξουν αυτές τις μικρογραφίες ανεξαρτησίας για μερικά χρόνια, προτού να πέσουν πάλι στα χέρια των Ρωμαίων. Όσο διαρκούσαν τούτα τα βραχύχρονα διαλείμματα της ελευθερίας, οι Εβραίοι της Ιουδαίας κατοίκησαν στο ιστορικό ανάλογο του ανυπότακτου γαλατικού χωριού. Με μία διαφορά: οι Εβραίοι δεν διέθεταν το μαγικό φίλτρο του Πανοραμίξ, που χάριζε υπεράνθρωπες δυνάμεις. Είχαν μόνο τα ανθρώπινα χέρια τους, με τα οποία χειρίζονταν μάλλον στοιχειώδη συμβατικά όπλα – μαχαίρια και κοντάρια, τόξα και σφεντόνες, καμιά φορά και καταπέλτες και βαλλίστρες που είχαν κλέψει από τους Ρωμαίους. Το αποτέλεσμα ήταν ότι, παρ’ όλη τους τη φλογερή και απεγνωσμένη αντίσταση, οι ρωμαϊκές λεγεώνες τούς τσάκιζαν κάθε φορά στο τέλος. Και αντί για τον μαγικό ζωμό, ήταν το αίμα τους που κυλούσε ποτάμι. 3. Τα χρονικά των επαναστάσεων Την αγωνιώδη ιστορία των εβραϊκών εξεγέρσεων κατά της Ρώμης αφηγείται στο νέο βιβλίο του ο Μπάρρυ Στράους, καθηγητής κλασικών και ανθρωπιστικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κορνέλλ, στην πολιτεία της Νέας Υόρκης, και επιφανής ιστορικός του αρχαίου κόσμου. Ειδικότητα του Στράους είναι η στρατιωτική ιστορία και η μελέτη των πολέμων της αρχαιότητας. Για αυτό το θέμα έχει δημοσιεύσει πλήθος βιβλία, άλλα αμιγώς επιστημονικά και άλλα εκλαϊκευμένα και ευπώλητα. Στα γραπτά του έχει πραγματευθεί όλες σχεδόν τις κύριες συρράξεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου: τον Τρωικό και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, την εξέγερση των δούλων υπό τον Σπάρτακο και την εμφύλια διαμάχη των Ρωμαίων μετά τη δολοφονία του Καίσαρα, τη ναυμαχία της Σαλαμίνας και εκείνην του Ακτίου. Στα φοιτητικά του χρόνια πέρασε αρκετόν καιρό στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Χάρη στο δημοφιλές βιβλίο του για τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, έχει ανακηρυχθεί επίτιμος δημότης του νησιού εδώ και είκοσι χρόνια. Το Jews vs. Rome είναι η πρώτη μονογραφία που εκδίδει ο Στράους γύρω από την ιστορία του αρχαίου Ισραήλ. Η χρονική συγκυρία της κυκλοφορίας του βιβλίου δεν είναι τυχαία. Ο Στράους καταπιάστηκε να μελετήσει τους αρχαίους Εβραίους και τη σύγκρουσή τους με τη Ρώμη σε μια εποχή όπου φουντώνει ο αντισημιτισμός στα αμερικανικά πανεπιστήμια, ιδίως (όσο και αν φαίνεται παράδοξο) στα πιο προοδευτικά και τάχα φωτισμένα ιδρύματα της ανατολικής ακτής των ΗΠΑ. Έχει δει με τα μάτια του πώς οι συζητήσιμες αποφάσεις μιας ορισμένης πολιτικής ηγεσίας μπορούν να πυροδοτήσουν αλυσιδωτά φαινόμενα ακραίου φανατισμού: άκριτες διαδηλώσεις εναντίον ολόκληρου του κράτους του Ισραήλ και σύσσωμων των πολιτών του, ξεσπάσματα βίας εναντίον Εβραίων φοιτητών, ακόμη και συνθήματα που θα ήλπιζε κανείς ότι δεν θα εκφέρονταν ξανά μετά το 1945. Τα θλιβερά αυτά φαινόμενα των ημερών μας δεν είναι άσχετα με τη στροφή του Στράους προς την έρευνα της αρχαίας Ιουδαίας και των δεινών της. Όλοι οι ιστορικοί είμαστε παιδιά του καιρού μας. Αναπόδραστα, θέλουμε δεν θέλουμε, προβάλλουμε τις διαμάχες της δικής μας εποχής πίσω στους πολέμους της αρχαιότητας όπου εντρυφούμε. Ο Κύρος ο Μέγας δίνει άδεια στους Εβραίους να επιστρέψουν στην Ιερουσαλήμ και να ανοικοδομήσουν τον Ναό. Μικρογραφία από τον ίδιο κώδικα της Ιουδαϊκής Αρχαιολογίας του Ιώσηπου. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Στην αφήγησή του ο Στράους ακολουθεί χρονολογική σειρά και γραμμική πορεία. Ο ρυθμός είναι ταχύς: γεγονότα και πρόσωπα διαδέχονται πυκνά το ένα το άλλο, οι αλλεπάλληλες εξεγέρσεις των Εβραίων συσσωρεύονται κλιμακωτά. Ο συγγραφέας δρα σαν καλός χρονικογράφος: προσηλώνεται κυρίως στα συμβάντα καθ’ εαυτά, στα ιστορικά επεισόδια και τις πραγματολογικές πλευρές τους, χωρίς μακροσκελή ανάλυση ή εμβάθυνση. Το βιβλίο μοιάζει κάπως με αμερικανικό ντοκιμαντέρ αρχαιογνωστικής θεματολογίας, από αυτά που απολαμβάνουμε στο History Channel ή στις ζώνες χαμηλής τηλεθέασης των κρατικών τηλεοπτικών σταθμών. Η εξιστόρηση είναι πληροφοριακή και ευανάγνωστη, αλλά κάπως πεζή, χωρίς γλαφυρότητα και υφολογική νοστιμιά. Προπάντων, ο ευθύς και αστόλιστος τρόπος έκθεσης δεν βοηθάει να δημιουργηθεί αναγνωστική αγωνία, σασπένς και συγκινησιακή μέθεξη. Αναπόφευκτα ο αναγνώστης θα διερωτηθεί τι θα μπορούσε να πετύχει με τέτοιο συναρπαστικό υλικό όχι μόνο ένας ιστορικός μυθιστοριογράφος σαν τον Στήβεν Πρέσφηλντ, αλλά επίσης ένας δεινός εκλαϊκευτής της ιστορίας, όπως ο Τομ Χόλλαντ, ή ακόμη κάποιος αφηγηματικά προικισμένος ακαδημαϊκός μελετητής, σαν τον Πήτερ Γκρην ή τον Ρόμπιν Λέιν Φοξ. Παρ’ όλα αυτά, το βιβλίο είναι εξαιρετικά ωφέλιμο και ενημερωτικό ανάγνωσμα. Όποιος ενδιαφέρεται να μάθει για την αρχαία ιστορία του πολύπαθου τόπου του Ισραήλ και ευρύτερα της Μέσης Ανατολής, θα βρει εδώ το ιδανικό ξεκίνημα. Μελετώντας τις πανάρχαιες έριδες σε εκείνα τα ταραγμένα μέρη, καταλαβαίνει κανείς καλύτερα πολλές κατοπινές εξελίξεις, που έχουν ζοφερό αντίκτυπο ακόμη και μέχρι τις μέρες μας. Δεν είναι τυχαίο που οι ντόπιοι της περιοχής, σε όποιον λαό και αν ανήκουν, χαιρετίζουν ο ένας τον άλλον με την ίδια πάντα λέξη: «Σαλόμ» ή «Σαλάαμ», «ειρήνη». Είναι το μοναδικό αγαθό το οποίο στερήθηκε ανέκαθεν ο άλλως τόσο ευλογημένος τόπος τους. Οι ρωμαϊκές στρατιές έκαναν την εμφάνισή τους στην περιοχή το έτος 63 π.Χ., αφού κυρίεψαν το ελληνιστικό βασίλειο της Συρίας, στο πλαίσιο του ευρύτερου στρατηγικού στόχου της Ρώμης να υποτάξει ολόκληρη τη δυτική Ασία. Η μικρή σφήνα αυτονομίας των Ισραηλιτών δεν μπορούσε να αφεθεί ανενόχλητη. Ο στρατηγός Πομπήιος εκμεταλλεύτηκε τη δυναστική έριδα ανάμεσα σε δύο αδελφούς κληρονόμους της εξουσίας των Ασμοναίων – μία από τις πολλές εμφύλιες διενέξεις που σημάδεψαν και χαντάκωσαν τους αγώνες των Εβραίων κατά της ξένης κυριαρχίας, μέχρι το τέλος. Βρήκε έτσι ευκαιρία να παρέμβει, υποστηρίζοντας τον έναν από τους διεκδικητές· εισήλθε δυναμικά στην Ιερουσαλήμ με τις νικηφόρες λεγεώνες του, πολιόρκησε για τρεις μήνες τους οπαδούς της αντίπαλης μερίδας στο Όρος του Ναού, και εντέλει επέβαλε τη ρωμαϊκή κυριαρχία, αφήνοντας πίσω του περίπου δώδεκα χιλιάδες νεκρούς. Η Ιουδαία έγινε υποτελής της Ρώμης και υποχρεώθηκε σε τακτή καταβολή φόρου. Ο Υρκανός, ο τελευταίος των Ασμοναίων, θα κυβερνούσε στο εξής ως απλός «εθνάρχης», δίχως βασιλικό τίτλο και αξίωμα. Κατά τις επόμενες δύο δεκαετίες, ξεσπούσαν διαρκώς τοπικές εξεγέρσεις, ιδίως σε ημιορεινές περιφέρειες, όπως η Σαμάρεια και η Γαλιλαία στον βορρά, όπου το λοφώδες τοπίο παρείχε εύκολο καταφύγιο στους αντάρτες. Οι Ρωμαίοι, για να τις καταστέλλουν, χρησιμοποιούσαν κυρίως τις υπηρεσίες συνεργάσιμων και φιλόδοξων ντόπιων, στους οποίους παραχωρούσαν κυβερνητικές θέσεις και εξουσίες. Ο πιο επιτυχημένος μεταξύ αυτών ήταν αναμφίβολα ο Ηρώδης, ο μετέπειτα διαβόητος βασιλιάς της θρυλικής σφαγής των νηπίων. Ως διοικητής της Γαλιλαίας, διορισμένος από τη Ρώμη, εξολόθρευσε αποτελεσματικά μια επικίνδυνη ομάδα στασιαστών και εκτέλεσε παραδειγματικά τους αρχηγούς της, μολονότι τούτο προκάλεσε τον γενικό αποτροπιασμό των Εβραίων υπηκόων. Ο Ηρώδης καταγόταν από την Ιδουμαία (την αρχαία Εδώμ), μια περιοχή στα σύνορα της Ιουδαίας με την Αραβία. Ο πληθυσμός της Ιδουμαίας, που αποτελούνταν κυρίως από αραβικές φυλές, είχε προσχωρήσει μαζικά στον Ιουδαϊσμό, εκών ή άκων, κατά το σχετικά πρόσφατο παρελθόν. Ο Ηρώδης ήταν απόγονος μιας γενιάς προσήλυτων, ενώ η μητέρα του προερχόταν από πριγκιπική αραβική οικογένεια της Ιορδανίας. Οι Εβραίοι, κατά συνέπεια, δεν τον λογάριασαν ποτέ για δικό τους· στα μάτια τους ήταν πάντοτε ο ξένος, ο εγκάθετος τύραννος, ο δωσίλογος που υπηρετούσε τυφλά την εξουσία της Ρώμης. Καθώς ο Ηρώδης τρωγόπινε ανοιχτά παρέα με τους Ρωμαίους (σε ευωχίες όπου τα εδέσματα οπωσδήποτε δεν ήταν κοσέρ) και περιστοιχιζόταν στην αυλή του από Έλληνες διανοούμενους και καλλιτέχνες, τα επιβαρυντικά στοιχεία συσσωρεύονταν εναντίον του. Μάχη μεταξύ των Εβραίων και του στρατού των Σελευκιδών κατά την επανάσταση των Μακκαβαίων. Μικρογραφία από τον ίδιο κώδικα της Ιουδαϊκής Αρχαιολογίας του Ιώσηπου. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Όμως ο Ηρώδης είχε το σχέδιο και τον σκοπό του, που ήταν ούτε λίγο ούτε πολύ να γίνει ο νέος βασιλιάς των Ιουδαίων, να καθίσει στη θέση των Ασμοναίων, στον θρόνο του Δαυίδ. Όπως όλοι όσοι διακατέχονται από απέραντη φιλοδοξία, χρησιμοποιούσε το χάος και την αναταραχή σαν κλίμακα για την προσωπική του άνοδο. Η μεγάλη ευκαιρία του ήλθε το 40 π.Χ., όταν οι Πάρθοι εισέβαλαν στη ρωμαϊκή επαρχία της Συρίας και καταγίνηκαν να πάρουν την Ιουδαία με το μέρος τους. Η Παρθία ήταν ο μεγάλος αντίπαλος της Ρώμης στην Ανατολή: διάδοχοι της παλαιάς αυτοκρατορίας των Περσών στα εδάφη του Ιράν, με την ηγεμονία τους να φτάνει μέχρι τον Ευφράτη και την καρδιά της Βαβυλωνίας, οι Πάρθοι ήταν η μόνη δύναμη της Μέσης Ανατολής που παρέμεινε έξω από το ρωμαϊκό ιμπέριουμ. Παρά τις αλλεπάλληλες εκστρατείες των κορυφαίων Ρωμαίων στρατηλατών, από τον Κράσσο και τον Μάρκο Αντώνιο ώς τον Τραϊανό, το κράτος των Πάρθων αποδείχθηκε αδύνατον να κατακτηθεί. Αντιθέτως, οι παρθικές επιδρομές και εισβολές ταλάνιζαν διαρκώς τα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας, σαν ανοιχτή πληγή στα νώτα της. Τόσο στη Βαβυλωνία όσο και στην καρδιά του παρθικού Ιράν υπήρχαν πολυπληθείς και ανθηρές εβραϊκές κοινότητες. Οι Πάρθοι ευνοούσαν τους Εβραίους και τους παρείχαν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης από ό,τι η ρωμαϊκή εξουσία. Παρουσιάζονταν σαν κληρονόμοι και συνεχιστές της παράδοσης των Αχαιμενιδών Περσών, οι οποίοι δοξάζονται στις εβραϊκές Γραφές ως προστάτες και σωτήρες του Ισραήλ: ο ιδρυτής της περσικής αυτοκρατορίας, ο Κύρος ο Μέγας, είχε καταλύσει τη μισητή δεσποτεία της Βαβυλώνας, θέτοντας τέρμα στη βαβυλώνια αιχμαλωσία του Ιουδαϊσμού, και είχε επιτρέψει στους Εβραίους να γυρίσουν στη γη του Ισραήλ και να ανοικοδομήσουν την Ιερουσαλήμ και τον Ναό. Στη λεωφόρο των Δικαίων ο Κύρος θα κατείχε δικαιωματικά την πρώτη θέση. Η παρθική βασιλεία πρόβαλλε τώρα στον ίδιο ρόλο. Υπήρχε παραδόξως μια μακρινή εποχή κατά την οποία το Ιράν είχε φιλικές διαθέσεις προς τον εβραϊκό λαό – αν και αυτό ήταν αιώνες πριν από την Ισλαμική Επανάσταση. Η στάση των Πάρθων ηγεμόνων καθοριζόταν ασφαλώς και από γεωστρατηγικούς και πολιτικούς σκοπούς. Οι ικανοποιημένες και περιποιημένες εβραϊκές κοινότητες της Βαβυλωνίας και της Περσίας ήταν αδέλφια με τον ισραηλιτικό πληθυσμό της Ιουδαίας και ευρύτερα του συριακού χώρου. Μέσω των επαφών και του δικτύου των εβραϊκών πληθυσμών, οι Πάρθοι μπορούσαν να υποκινούν συρράξεις και εξεγέρσεις στη χώρα του Ισραήλ, να προκαλούν αντιπερισπασμούς στη Ρώμη, να χρησιμοποιούν τους Εβραίους σαν ανθρώπινο προγεφύρωμα στα ρωμαϊκά εδάφη, ώστε να προωθούν τις δικές τους επεκτατικές βλέψεις. Η νευραλγική σημασία της Ιουδαίας για τη ρωμαϊκή διοίκηση, καθώς και ο μεγάλος κίνδυνος των επιτόπιων ταραχών, πήγαζαν ακριβώς από αυτόν τον παράγοντα. Το Ισραήλ ήταν το κλειδί για τις περαιτέρω εκτάσεις της Ανατολής – ο μεντεσές όπου γύριζε και άνοιγε η πύλη της Παρθίας, κατά τη διατύπωση του Στράους. Πίσω από τις περισσότερες επαναστάσεις της Ιουδαίας, στα διακόσια χρόνια από τον Πομπήιο ώς τον Αδριανό, μπορεί να διακριθεί ο δάκτυλος της Παρθίας, που υποκινούσε ή ενίσχυε τους Εβραίους μαχητές με χρήματα, πολεμοφόδια ή υποσχέσεις. Κατά την πολυδιαφημισμένη έκφραση, ο πόλεμος είναι συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα – και η πολιτική συνήθως είναι αρκετά ελεεινή υπόθεση. Όταν ο Πακώρος, πρίγκιπας και διάδοχος του παρθικού θρόνου, εισέβαλε και υπέταξε τη Συρία, έστειλε στην Ιερουσαλήμ τον βεζίρη του με πεντακόσιους επίλεκτους ιππείς, για να ξεσηκώσει τους ντόπιους κατά της Ρώμης. Η εξέγερση πήρε διαστάσεις, οι Πάρθοι απέκτησαν ουσιαστικά τον έλεγχο της Ιουδαίας, αλλά ο Ηρώδης δεν πτοήθηκε. Δραπετεύοντας κρυφά μια νύχτα, ταξίδεψε στην Αίγυπτο και στη Ρώμη, κλείνοντας προσοδοφόρες συμμαχίες με τους ισχυρούς άνδρες της αυτοκρατορίας, τον Οκταβιανό και τον Μάρκο Αντώνιο. Δυο χρόνια αργότερα, το 38 π.Χ., ενώ οι ρωμαϊκές λεγεώνες έκαναν αντεπίθεση και ξεκαθάριζαν τις δυνάμεις των Πάρθων από τη Συρία, ο Ηρώδης συγκέντρωσε και αυτός στρατό, πολιόρκησε την Ιερουσαλήμ για τέσσερεις μήνες, ώσπου την κυρίεψε και αναρριχήθηκε στον θρόνο του Ισραήλ. Η Ιουδαία είχε ξανά βασιλέα, έστω δοτό από τους Ρωμαίους. Ο Ηρώδης πέρασε την μακρά, υπερτριακονταετή βασιλεία του με δύο κυρίως δραστηριότητες: οικοδομικά έργα και σφαγές. Έχτισε πολυάριθμα οικοδομήματα ελληνορωμαϊκής τεχνοτροπίας, από ναούς προς τιμήν του Αυγούστου μέχρι αμφιθέατρα και γυμνάσια, αλλά και οχυρωματικά έργα και λιμάνια. Προπάντων, ανοικοδόμησε τον Ναό της Ιερουσαλήμ με αφάνταστη λαμπρότητα, καθιστώντας τον το μεγαλύτερο και εντυπωσιακότερο θρησκευτικό σύμπλεγμα σε ολόκληρη την αυτοκρατορία, ένα από τα γνήσια θαύματα του κόσμου. Κατά τις λίγες δεκαετίες της ύπαρξής του, ο Ναός του Ηρώδη ήταν αληθινά η Ακρόπολη και ο Παρθενώνας του Ισραήλ. Από την άλλη πλευρά, ο βασιλιάς έπαιρνε κάθε τόσο βάναυσα μέτρα καταστολής ενάντια στους ταραχοποιούς ή τους ύποπτους για ανταρσία, και δεν δίσταζε να εκτελεί μέλη της οικογένειάς του, ακόμη και τη σύζυγο και τους γιους του. Το παραμύθι της σφαγής των νηπίων, με το οποίο οι συγγραφείς των Ευαγγελίων στιγμάτισαν τον Ηρώδη για πάντα, είναι αναμφίβολα θρύλος χωρίς ιστορική βάση. Δείχνει όμως την εικόνα που είχε διαμορφωθεί για τον βασιλιά αυτόν στη λαϊκή συνείδηση και μυθοπλασία: ο αιμοσταγής τύραννος, ο δολοφόνος των αθώων, ο οποίος εντέλει βρήκε (σαν από θεία δίκη) φρικαλέο θάνατο, με το κορμί του σκουληκιασμένο και τα μέλη του να σαπίζουν ένα-ένα. Πεθαίνοντας, ο Ηρώδης μοίρασε το βασίλειό του στους τρεις επιζώντες γιους του. Ο νεαρός και άπειρος Αρχέλαος ανέλαβε να κυβερνήσει την Ιερουσαλήμ και την Ιουδαία, αλλά περιέπεσε ευθύς σε σειρά σφαλμάτων, επιδεικνύοντας άλλοτε αστόχαστη επιείκεια και άλλοτε υπέρμετρη σκληρότητα. Γρήγορα ξέσπασαν εξεγέρσεις μεταξύ του πληθυσμού. Διάφοροι ταραξίες (απόγονοι παλαιών εκτελεσθέντων ανταρτών, απελεύθεροι δούλοι, ακόμη και χωριάτες) αυτοανακηρύχθηκαν βασιλείς του Ισραήλ ή Μεσσίες, συγκέντρωσαν οπαδούς και βάλθηκαν να λεηλατούν τη χώρα. Ο πληθυσμός της Ιερουσαλήμ ξεσηκώθηκε επίσης εναντίον της διεφθαρμένης διοίκησης και πολιορκούσε τον οικονομικό διαχειριστή της επαρχίας και τη ρωμαϊκή φρουρά, που κλείστηκαν μέσα στον Ναό. Τελικά, ο Ρωμαίος έπαρχος της Συρίας, ο Πόπλιος Κοϊγκτίλιος Ουάρος, επενέβη με τις ισχυρές λεγεώνες του και επέβαλε την τάξη, σταυρώνοντας όσους αντάρτες κατόρθωσε να συλλάβει. Με τα πολλά, ο αυτοκράτωρ Αύγουστος κατάλαβε ότι ο Αρχέλαος ήταν ολότελα ακατάλληλος για διοίκηση· τον απομάκρυνε από τον θρόνο και τον έστειλε εξόριστο στη Γαλατία. Η Ιουδαία έγινε ρωμαϊκή περιφέρεια, διοικούμενη από Ρωμαίο επίτροπο (praefectus) ο οποίος βρισκόταν τυπικά υπό τον έλεγχο του έπαρχου της Συρίας. Μικροεπεισόδια και ταραχές συνέχισαν να σημειώνονται κατά τις επόμενες δεκαετίες, στα χρόνια του Αυγούστου, του Τιβέριου και του Καλιγούλα. Η γενική απογραφή του πληθυσμού Συρίας και Ιουδαίας, που διέταξαν οι αυτοκρατορικές αρχές το έτος 6 μ.Χ. για φορολογικούς σκοπούς, υποκίνησε αρκετή δυσαρέσκεια. Με ηγέτη κάποιον Ιούδα από τη Γαλιλαία, ξέσπασε στάση με έντονα εθνικιστικό και θρησκευτικό χαρακτήρα και με διχαστικές συνέπειες. Ο Ιούδας, υπό την πνευματική καθοδήγηση του Φαρισαίου δασκάλου Σαδώκ, διακήρυσσε ότι οι Εβραίοι δεν έπρεπε να πληρώνουν ούτε δεκάρα φόρο στους Ρωμαίους, αλλά να αναγνωρίζουν τον Θεό ως μοναδικό αυθέντη. «Απόδοτε μηδέν τω Καίσαρι και άπαντα τω Θεώ». Τα κηρύγματά του είχαν απήχηση ιδίως στα κατώτερα στρώματα του πληθυσμού, στους αγρότες και τους φτωχούς που αναστέναζαν από τη φορολογία. Όμως το κίνημά του δεν γλίτωσε από τη συνήθη έκβαση, τη συντριβή στα χέρια των Ρωμαίων. Αργότερα, η Ιουδαία καταπιέστηκε αρκετά από τον επίτροπο Πόντιο Πιλάτο, άλλο διαβόητο πρόσωπο της Αγίας Γραφής, που φαίνεται να αξίζει και αυτός την κακή φήμη του. Αυταρχικός και αδίστακτος, ο Πιλάτος εκτελούσε στασιαστές με την παραμικρή αφορμή, έβαζε τη φρουρά του να ποδοπατεί ή να τσακίζει με ρόπαλα τους διαδηλωτές στην Ιερουσαλήμ, έσφαζε αλόγιστα τους πιστούς στο τέμενος της Σαμάρειας. Η αιματοχυσία και η βία πήραν τέτοιες διαστάσεις, ώστε η αυτοκρατορική διοίκηση αναγκάστηκε να παύσει τον Πιλάτο το 37 μ.Χ. και να τον αντικαταστήσει με άλλον επίτροπο. Ορισμένα ανομήματα δεν τα ξεπλένεις από τα χέρια σου μονάχα με νερό. Έναν χρόνο αργότερα, το έτος 38, ξεσηκώθηκαν οι Εβραίοι της Αλεξάνδρειας, της πιο πολυάνθρωπης και ακμαίας κοινότητας της Διασποράς εκείνη την εποχή. Οι Πτολεμαίοι βασιλείς είχαν κατορθώσει, μέσω κατάλληλων παροχών και καλά ισοσταθμισμένων προνομίων, να διατηρήσουν τις ισορροπίες μεταξύ των Ελλήνων και των Εβραίων κατοίκων της πρωτεύουσάς τους· οι δύο πληθυσμοί συμβίωναν εν γένει αρμονικά και ειρηνικά. Όμως ο νεαρός αυτοκράτορας Καλιγούλας ευνόησε απροκάλυπτα το ελληνικό στοιχείο της Αιγύπτου και έδειχνε περιφρόνηση για τους Εβραίους και τα έθιμά τους, όπως έκαναν άλλωστε οι περισσότεροι Ρωμαίοι δυνάστες. Κάποιοι Εβραίοι στασιαστές αντέδρασαν βίαια, και τούτο έδωσε αφορμή σε μερίδες των Ελλήνων και των Αιγύπτιων της Αλεξάνδρειας να επιτεθούν κατά της εβραϊκής κοινότητας, με την υποστήριξη των ρωμαϊκών δυνάμεων. Σφαγιάστηκαν χιλιάδες Εβραίοι (πολλοί μάλιστα αμέτοχοι στα επεισόδια), οι περιουσίες και τα καταστήματά τους λεηλατήθηκαν. Ο Φίλων ο Ιουδαίος, επιφανής Αλεξανδρινός φιλόσοφος και αυτόπτης των γεγονότων, δίνει τόσο τραγική περιγραφή τους, ώστε μερικοί σύγχρονοι ειδικοί χαρακτηρίζουν το αιματηρό εκείνο επεισόδιο ως το πρώτο πογκρόμ στην ιστορία. Ύστερα από την καταστολή των εβραϊκών κινητοποιήσεων, ο Καλιγούλας επέβαλε με διάταγμα τον αυστηρό περιορισμό των Εβραίων της Αλεξάνδρειας σε ένα μόνο τμήμα της πόλης, στη λεγόμενη «Συνοικία Δέλτα». Η ελευθερία κινήσεων, την οποία απολάμβαναν προηγουμένως τα μέλη της ισραηλιτικής κοινότητας της πόλης, καταργήθηκε. Έτσι, μαζί με το πρώτο πογκρόμ, η αρχαία πρωτεύουσα του Μεγαλέξανδρου φιλοξένησε και το πρώτο γκέτο του κόσμου. 4. Το τέλος του Ναού Η πιο δεινή και καταστροφική επανάσταση των Εβραίων ξεκίνησε επί βασιλείας του Νέρωνα, το έτος 66 μ.Χ. Αυτή επρόκειτο να οδηγήσει σε μείζονα εθνική καταστροφή για τον λαό του Ισραήλ, με κοσμοϊστορικές συνέπειες: αφενός οδυνηρές πληγές που μένουν ανοιχτές μέχρι σήμερα, αφετέρου μια νέα μορφή πνευματικότητας με καταλυτική επίδραση στη διαμόρφωση της συλλογικής εβραϊκής συνείδησης. Η εβραϊκή πίστη έχασε το προαιώνιο κέντρο της και υπέστη μιαν αργή και βασανιστική διαδικασία μεταμόρφωσης. Πώς όμως έφτασαν τα πράγματα ώς εκεί; Στο επίκεντρο της δυσαρέσκειας των Εβραίων υπηκόων, όπως τόσο συχνά στο παρελθόν, βρίσκονταν οι ακόρεστες φορολογικές αξιώσεις των Ρωμαίων. Ο νέος αυτοκράτορας Νέρων ήταν άπληστος για χρήμα, καθώς ήθελε να συντηρήσει τον πολυτελή τρόπο ζωής του και να ανοικοδομήσει την πυρπολημένη Ρώμη σύμφωνα με τα εξεζητημένα γούστα του. Έδωσε λοιπόν το ελεύθερο στους οικονομικούς διαχειριστές των επαρχιών να απομυζήσουν στο έπακρο τους τοπικούς πόρους. Ο προκουράτωρ της Ιουδαίας, ο Γέσιος Φλώρος, το παράκανε. Φιλοχρήματος και διεφθαρμένος μέχρι το κόκαλο, όχι μόνο ξεζούμιζε τους φορολογούμενους αλλά έκλεβε κιόλας αρκετά τάλαντα από το θησαυροφυλάκιο του Ναού για προσωπική του χρήση. Επιπλέον, όντας ο ίδιος γεννημένος Μικρασιάτης από τις Κλαζομενές, ο Φλώρος ευνοούσε απροκάλυπτα τους Έλληνες στις πόλεις της Ιουδαίας, σε βάρος των Εβραίων επαγγελματιών και εμπόρων. Ο κόσμος στην Ιερουσαλήμ αντέδρασε με διαδηλώσεις και κορόιδευε τον Φλώρο στους δρόμους, παριστάνοντάς τον σαν ζητιάνο που βγαίνει στη γύρα. Ο Ηρώδης κυριεύει την Ιερουσαλήμ. Μικρογραφία από τον ίδιο κώδικα της Ιουδαϊκής Αρχαιολογίας του Ιώσηπου. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Τότε ο Φλώρος έβαλε τη φρουρά να επιτεθεί και να κατασφάξει το άοπλο πλήθος. Ακόμη, συνέλαβε, δήθεν σαν πρωταίτιους των ταραχών, Εβραίους που ήταν Ρωμαίοι πολίτες, τους μαστίγωσε και τους σταύρωσε χωρίς δίκη, καταπατώντας κατάφωρα τον νόμο. Έτσι ξέσπασε η μεγάλη κρίση. Οι ριζοσπαστικοί στην Ιερουσαλήμ ξεσηκώθηκαν για τα καλά: φόνευσαν τη ρωμαϊκή φρουρά της πόλης, δολοφόνησαν Εβραίους της ανώτερης τάξης που ήταν φίλοι των Ρωμαίων και έκαψαν τα ανάκτορά τους. Η αναταραχή απλώθηκε ευρύτερα. Στην κοσμοπολιτική Παράλιον Καισάρεια, την έδρα του Ρωμαίου διοικητή στην ακτή της Μεσογείου, οι Έλληνες κάτοικοι σφαγίασαν είκοσι χιλιάδες Εβραίους, εξαλείφοντας την εβραϊκή κοινότητα της πόλης. Σε αντίποινα, Εβραίοι επιδρομείς κατέστρεψαν ελληνικούς και συριακούς οικισμούς. Πολύ αίμα χύθηκε και από τις δύο πλευρές, και η κατάσταση ξέφυγε εκτός ελέγχου. Τότε επενέβη ο Ρωμαίος έπαρχος της Συρίας, ο Κέστιος Γάλλος, εισβάλλοντας στην Ιουδαία με τμήματα από τέσσερεις λεγεώνες και πολλές βοηθητικές δυνάμεις, συνολικά περίπου τριάντα χιλιάδες άνδρες. Βάδισε προς την Ιερουσαλήμ, αλλά απέτυχε να εκπορθήσει τα στιβαρά τείχη της και αναγκάστηκε να γυρίσει πίσω. Η στρατιά του δέχτηκε αιφνιδιαστικές επιθέσεις από Εβραίους στασιαστές, τόσο στον δρόμο της προς την ιερή πόλη (στη Γαβαών) όσο και στον γυρισμό (στο πέρασμα της Βηθωρών). Εφαρμόζοντας τακτικές ανταρτοπόλεμου, οι στασιαστές προξένησαν φοβερές απώλειες στους Ρωμαίους, εξολοθρεύοντας χιλιάδες λεγεωνάριους και βοηθητικούς στρατιώτες. Οι δυνάμεις του Γάλλου κατάντησαν να κάνουν πορείες κρυφά τη νύχτα για να ξεφύγουν, ενώ οι Εβραίοι τους καταδίωξαν μέχρι την ακτή. Ύστερα από αυτό το στρατιωτικό φιάσκο της Ρώμης, οι επαναστάτες στην Ιερουσαλήμ ανακήρυξαν την περιοχή τους ανεξάρτητη επικράτεια, δίνοντάς της ξανά το προαιώνιο όνομα Ισραήλ. Εγκαθίδρυσαν κυβέρνηση, διόρισαν στρατηγούς, ενίσχυσαν τις οχυρώσεις της πόλης και έκοψαν επισήμως δικά τους νομίσματα, με χαραγμένα πάνω τους τα παραδοσιακά εβραϊκά σύμβολα (την ιερή φιάλη του ναού, το ρόδι και άλλους καρπούς της ισραηλιτικής γης, τη ράβδο του αρχιερέα). Οι επιγραφές των νομισμάτων, γραμμένες στο παλαιό εβραϊκό αλφάβητο, διακήρυσσαν το μήνυμα «Υπέρ ελευθερίας» ή «Υπέρ λυτρώσεως της Σιών». Για λίγα χρόνια, όσο διήρκεσε η ουτοπία της ελευθερίας, οι εξεγερμένοι της Ιουδαίας αναβίωσαν το Ισραήλ της περιόδου των Κριτών. Ο Νέρων περιόδευε στην κυρίως Ελλάδα όταν έφτασαν στα αυτιά του οι παραπάνω δυσοίωνες ειδήσεις. Συνδυάζοντας ολίγη διπλωματία με κάμποσο τουρισμό και ατελείωτη επιδειξιμανία, ο φιλέλλην αυτοκράτορας κέρδιζε βραβεία σε μουσικούς και αθλητικούς αγώνες, ενάντια σε αντιπάλους που δεν τολμούσαν να τον ξεπεράσουν. Γρήγορα, πάντως, αντιλήφθηκε τη σοβαρότητα της κατάστασης και όρισε ως καινούργιο στρατηγό στην Ιουδαία τον μόνο άνθρωπο που φαινόταν ικανός να κερδίσει τον πόλεμο. Ήταν ο Βεσπασιανός, τραχύς επαρχιώτης δίχως αριστοκρατικές περγαμηνές, γιος πλούσιου τοκογλύφου, έμπειρος στρατιωτικός και μελλοντικός αυτοκράτορας της Ρώμης. Συνοδευόμενος από τον πρωτότοκο γιο του, τον Τίτο, με τρεις λεγεώνες και απειράριθμα βοηθητικά σώματα, συνολικά σχεδόν εξήντα χιλιάδες στρατιώτες, ο Βεσπασιανός κατέφτασε στη Μέση Ανατολή την άνοιξη του 67 μ.Χ., σημαίνοντας την αρχή του τέλους για την ιουδαϊκή αντίσταση. Ο Βεσπασιανός πέρασε τον πρώτο χρόνο υποτάσσοντας τα οχυρά της Γαλιλαίας και τις πολιτείες της ακτής. Το τίμημα για τον ντόπιο πληθυσμό ήταν βαρύτατο, με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς και άλλους τόσους αιχμαλώτους που πουλήθηκαν δούλοι. Οι αρχαίες πηγές κάνουν λόγο ακόμη και για καταδικασμένους στασιαστές που ρίχτηκαν στην αρένα της Τιβεριάδας, για να πολεμήσουν μέχρι θανάτου σαν μονομάχοι ή να κατασπαραχθούν από τα θηρία, προς τέρψη του φιλοθεάμονος όχλου. Έπειτα ο Βεσπασιανός κινήθηκε προς την Ιερουσαλήμ, αλλά το πεπρωμένο καθυστέρησε την επίθεσή του: το έτος 68 μ.Χ. ο Νέρων δολοφονήθηκε, και ο Βεσπασιανός, διαβλέποντας την ευκαιρία, μετέβη τελικά στη Ρώμη για να διεκδικήσει και αυτός τον θρόνο, ενάντια στους άλλους μνηστήρες της εξουσίας. Ήταν η λεγόμενη «χρονιά των τεσσάρων αυτοκρατόρων»· ο Βεσπασιανός ήταν ο τέταρτος και ο τελευταίος που απέμεινε όρθιος, εγκαθιδρύοντας στο τέλος τη δική του μακρόβια δυναστεία, τη βασιλεία των Φλαβίων. Ο Τίτος, ο γιος του Βεσπασιανού, ανέλαβε τη διοίκηση των στρατευμάτων της Συρίας και της Ιουδαίας. Σε αυτόν ανατέθηκε το καθήκον να τελειώσει τον πόλεμο, κυριεύοντας την Ιερουσαλήμ. Ο νέος στρατηγός έστησε στρατόπεδα τριγύρω από την ιερή πόλη και ξεκίνησε τον αποκλεισμό. Η πολιορκία δεν ήταν εύκολη δουλειά. Η Ιερουσαλήμ ήταν έξοχα οχυρωμένη, και οι υπερασπιστές της πολεμούσαν λυσσαλέα, με αφάνταστο θάρρος. Ομάδες Εβραίων μαχητών έβγαιναν κάθε τόσο από τα τείχη, αψηφώντας τον κίνδυνο, και χτυπούσαν αιφνιδιαστικά τους Ρωμαίους με πέτρες και βέλη, προξενώντας μεγάλες φθορές. Έβαζαν φωτιά στις πολιορκητικές μηχανές του εχθρού, κατέστρεφαν τα κεκλιμένα επίπεδα και τις εξέδρες, αχρηστεύοντας σε μια στιγμή μέρες ολόκληρες δουλειάς των λεγεωνάριων. Ο Τίτος σφυροκοπούσε αδιάκοπα τις οχυρώσεις με κριούς και καταπέλτες και σιγά-σιγά, επίπονα, κατόρθωνε να εκπορθήσει το ένα τείχος μετά το άλλο, προχωρώντας όλο και περισσότερο στο εσωτερικό της πόλης. Με τον καιρό, εξαιτίας του αποκλεισμού, τα εφόδια των πολιορκημένων λιγόστεψαν· η στέρηση έκαμψε τις δυνάμεις τους, οι επιθέσεις τους γίνονταν όλο και πιο ανοργάνωτες και σποραδικές, ώσπου σταμάτησαν. Εντούτοις εξακολουθούσαν να αντιστέκονται στα τείχη με ακατάβλητο φρόνημα. Η πιο σκληρή αναμέτρηση έγινε στο φρούριο Αντωνία, στις βορειοδυτικές παρυφές του Ναού. Αυτό ήταν το τελευταίο προπύργιο της πόλης που έπεσε, αφήνοντας στους Ρωμαίους απρόσκοπτη την πρόσβαση στον Ναό και στην καρδιά της Ιερουσαλήμ. Έπειτα συνέβη το αποτρόπαιο, για το οποίο θρηνεί μέχρι σήμερα ο εβραϊκός κόσμος: η καταστροφή του Ναού. Σύμφωνα με τον Ιουδαίο ιστορικό Ιώσηπο, ο Τίτος επιθυμούσε να μείνει ο Ναός ανέπαφος· έκανε μάλιστα πολεμικό συμβούλιο με τους επιτελείς του, πριν από την τελική επίθεση, και τους απαγόρευσε ρητά να βλάψουν και να λεηλατήσουν το ιερό. Αντίθετα, ο Δίων ο Κάσσιος και ορισμένοι Χριστιανοί πατέρες διατείνονται ότι ο ίδιος ο Τίτος έδωσε την εντολή για τον αφανισμό του Ναού. Πάντως, ακόμη και αν ο Τίτος είχε ζητήσει προκαταβολικά σεβασμό προς το ιερό οικοδόμημα, δεν ήταν δυνατόν να μην υποψιάζεται τι θα διέπρατταν οι στρατιώτες του από τη στιγμή που θα ορμούσαν μέσα στην πόλη, ύστερα από κοπιώδη και πολύμηνη πολιορκία. Το βέβαιο είναι ότι δεν καταβλήθηκε καμία προσπάθεια για τη διάσωση του Ναού· καμία φρουρά δεν τοποθετήθηκε από τον Τίτο για να φυλάξει το ιερό κτίσμα. Οι Ρωμαίοι λοιπόν βεβήλωσαν τον Ναό, λεηλάτησαν τους θησαυρούς του, έβαλαν φωτιά με πυρσούς, κατεδάφισαν το Άδυτο και όλα τα άλλα κτίσματα. Όρθια έμεινε μόνο η δυτική πλευρά του τείχους της υψηλής ακρόπολης, πάνω στην οποία είχε χτιστεί ο Ναός και τα όμορά του κτίρια. Είναι το λεγόμενο Τείχος των Δακρύων, ο ιερότερος τόπος του Ιουδαϊσμού έκτοτε, θύμηση μιας συμφοράς που το μέγεθός της ξεπερνάει τα δάκρυα. Η εξέγερση των Μακκαβαίων στην Ιερουσαλήμ. Μικρογραφία από τον ίδιο κώδικα της Ιουδαϊκής Αρχαιολογίας του Ιώσηπου. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Ο Ναός ήταν η καρδιά και η ψυχή της Ιερουσαλήμ. Όταν οι Ρωμαίοι τον αφάνισαν, το υπόλοιπο σώμα της πολιτείας συμπαρασύρθηκε στον όλεθρο. Τις επόμενες ημέρες, οι στρατιές του Τίτου έκαψαν, ξεθεμελίωσαν και κατεδάφισαν την Άνω και την Κάτω Πόλη, φονεύοντας όσους κατοίκους δεν είχαν διαφύγει. Ο αριθμός των Εβραίων που σκοτώθηκαν κατά την πολιορκία και την πτώση της Ιερουσαλήμ είναι ανυπολόγιστος, αναμφίβολα πολλές μυριάδες. Η ιερή πόλη έπαψε να υπάρχει. Στα ερείπιά της εγκαταστάθηκαν το αρχηγείο και οι στρατώνες της δέκατης ρωμαϊκής λεγεώνας. Στο εξής οι Εβραίοι, από την Ιουδαία και αλλού, έπαιρναν άδεια για να επισκέπτονται τον χώρο της άλλοτε Ιερουσαλήμ αυθημερόν, όποτε ήθελαν να θρηνήσουν μέσα στην ερημιά που ήταν άλλοτε το κέντρο του έθνους τους. Όμως δεν τους επιτράπηκε να κατοικήσουν ξανά εκεί. Χρειάστηκε να φτάσει η εποχή του Βυζαντίου, όταν η Ιερουσαλήμ ανοικοδομήθηκε από τους Χριστιανούς σαν δικός τους ιερός τόπος, για να επιστρέψει περιορισμένος αριθμός Εβραίων κατοίκων. Μόνο μετά την αραβική κατάκτηση, το 638, μπόρεσαν τα τέκνα του Ισραήλ να εγκατασταθούν ελεύθερα στην πόλη. Ο Τίτος πήρε μαζί του στη Ρώμη τα πιο σεπτά κειμήλια του Ναού (την αγία τράπεζα των άρτων της προθέσεως, τη χρυσή επτάφωτη λυχνία, τους ιερούς κυλίνδρους της Τορά) και τα επέδειξε σαν λάφυρα πολέμου στην πομπή του θριάμβου του. Τέτοια πράξη δεν θα την έκανε ένας ηγεμόνας που θα ήθελε όντως να έχει διασώσει τον Ναό. Είναι παράδοξο, αλλά δεν μπορεί να μην το συλλογιστεί κανείς, όπως το ψυχανεμίζεται και ο Στράους: αν είχε παραμείνει αυτοκράτορας ο Νέρων, η Ιερουσαλήμ και ο Ναός της μπορεί να σώζονταν. Μολονότι μισότρελος και εγκληματικός, ο Νέρων ήταν καλλιεργημένος και έτρεφε εδραιωμένη εκτίμηση για τα έργα του πνεύματος, την πολιτισμική κληρονομιά, τα μεγάλα μνημεία του παρελθόντος. Θα δίσταζε να ρημάξει μια πανάρχαια πόλη με λαμπρά κτίσματα και ένα ιερό που συγκαταλεγόταν στα θαύματα του κόσμου. Ο Βεσπασιανός και ο Τίτος, γόνοι σαράφηδων και χρηματιστών, αντιπροσώπευαν τη νέα εξουσία του πλούτου και δεν είχαν τέτοιες ευαισθησίες. Λένε πως ο Βεσπασιανός κάποτε, μετρώντας τα έσοδα από τη φορολογία που είχε επιβάλει στα δημόσια ουρητήρια, αποφάνθηκε: «Βλέπετε; Τα λεφτά δεν βρομάνε κάτουρο». Προφανώς δεν βρομάνε ούτε αίμα. 5. Η διχόνοια που βαστάει Η πτώση της Ιερουσαλήμ δεν οφειλόταν μόνο στην υπεροπλία της Ρώμης και στη θηριώδη επιμονή του Τίτου. Οι επαναστάτες είχαν και αυτοί ένα ψεγάδι ολέθριο: την αθεράπευτη διχόνοια, τις συνεχείς εσωτερικές διαμάχες μεταξύ αντίπαλων μερίδων που ανταγωνίζονταν η μία την άλλη με ορμητικό πάθος, εφάμιλλο σχεδόν του μίσους τους προς τη Ρώμη. Αυτή η εμφύλια αντιπαράθεση, που εκδηλώθηκε από την αρχή της εξέγερσης και διατηρήθηκε αμείωτη σχεδόν μέχρι τις τελευταίες τραγικές ημέρες της, υπονόμευε τις προσπάθειες των εξεγερμένων και εντέλει ζημίωσε ολέθρια τον κοινό σκοπό τους. Σε αδρές γραμμές, διακρίνονταν τρεις κύριες ομάδες ή τάσεις μεταξύ των ηγετών της αντίστασης κατά των Ρωμαίων. Οι λεγόμενοι Ζηλωτές (κανναείμ, όπως θα αποκαλούσαν οι ίδιοι τον εαυτό τους στην εβραϊκή γλώσσα) ανήκαν στην ανώτερη ιερατική τάξη του Ισραήλ· οι περισσότεροι προέρχονταν από το ιερατείο του Ναού της Ιερουσαλήμ. Ήταν μέλη της ελίτ, εκπρόσωποι του κατεστημένου, και σε παλαιότερες εποχές είχαν υποστηρίξει τη ρωμαϊκή ηγεμονία και συνεργάζονταν με τις αυτοκρατορικές αρχές. Όμως στη συγκυρία του 66 μ.Χ., ύστερα από τις αλλεπάλληλες προσβολές και αυθαιρεσίες εκ μέρους της ρωμαϊκής διοίκησης, οι Ζηλωτές αποφάσισαν να αντιδράσουν ενάντια στην ξένη κατοχή. Ήταν οι πρώτοι που αντιτάχθηκαν στους μετριοπαθείς, τους υποστηρικτές της συνδιαλλαγής με τη Ρώμη, και σήκωσαν τη σημαία της επανάστασης στην Ιερουσαλήμ. Άλλη ομάδα αποτελούσαν οι Σικάριοι (Sicarii), στην κυριολεξία «μαχαιροβγάλτες» (από τη λατινική λέξη sica, ένα είδος μεγάλου μαχαιριού με κυρτή λεπίδα, το οποίο χρησιμοποιούσαν κατεξοχήν οι Θράκες και άλλοι πολεμικοί λαοί των Βαλκανίων). Προέρχονταν από τον βορρά, από τις περιοχές της Γαλιλαίας και της Γαυλανίτιδος, όπου διεξήγαν ανταρτοπόλεμο και βίαιη αντίσταση κατά των Ρωμαίων για διάστημα πολλών γενεών. Πήραν το όνομά τους από τη συνήθειά τους να κρύβουν στα ιμάτιά τους τη μάχαιρα, την οποία χρησιμοποιούσαν για αιφνίδιες επιθέσεις στους εχθρούς τους. Ήταν εξασκημένοι δολοφόνοι, σχεδόν τόσο καλοί όσο αργότερα οι διαβόητοι Ασασίνοι που εξαπέλυε ο Γέρος του Βουνού· τα γρηγορότερα μαχαίρια της Μέσης Ανατολής. Στις τάξεις τους υπήρχαν ολόκληρες οικογένειες όπου το λειτούργημα του Σικάριου περνούσε από πατέρα σε γιο και ασκούνταν πάππου προς πάππου. Πολλές εκατοντάδες Σικάριοι διείσδυσαν στην Ιερουσαλήμ στην αρχή της εξέγερσης, και αμέσως ξεχώρισαν ως μία από τις πιο δραστήριες και ριζοσπαστικές ομάδες. Ήταν ίσως οι πιο φανατικοί πολέμιοι των Ρωμαίων, αλλά εξίσου ένθερμοι διώκτες των αντίπαλων εβραϊκών μερίδων. Η τρίτη τάση μεταξύ των στασιαστών δεν είχε τόσο πολύ θρησκευτικό ή σεκταριστικό όσο κοινωνικό χαρακτήρα. Την αποτελούσαν υποστηρικτές των κατώτερων στρωμάτων, των φτωχών και των ανθρώπων της υπαίθρου, που ευαγγελίζονταν την αναδιανομή του πλούτου, την κοινωνικοπολιτική ανατροπή και την απελευθέρωση των δούλων. Τα κηρύγματά τους έβρισκαν απήχηση ιδίως στον αγροτικό πληθυσμό και στη μάζα των βιοπαλαιστών και των απόρων. Μεταξύ τους περιλαμβάνονταν εξαγριωμένοι χωρικοί, προσήλυτοι, μετανάστες, αλλά και Ρωμαίοι πολίτες και γόνοι ευκατάστατων οικογενειών, οι οποίοι είχαν αυτομολήσει στο αντίθετο ιδεολογικό στρατόπεδο. Όπως στα περισσότερα κινήματα τέτοιου τύπου κατά την προβιομηχανική εποχή, η συμμαχία αυτή των δυσαρεστημένων έμοιαζε περισσότερο με τη συντροφιά του Ρομπέν των Δασών παρά με τους μελλοντικούς μαρξιστές καθοδηγητές των προλεταρίων. Μολαταύτα, η παρουσία τους προσέδιδε μια διάσταση κοινωνική και ταξική στον αγώνα κατά των Ρωμαίων, που ήταν άλλως κατά κύριο λόγο εθνικιστικός και θρησκευτικός. Υπόγειες στοές-καταφύγια των ανδρών του Μπαρ Κοχβά κατά την εξέγερση στην Ιουδαία. Ο σπουδαιότερος ηγέτης αυτής της μερίδας ήταν ο Σίμων μπεν Γιώρα. Ταπεινής καταγωγής και ξενομερίτης, γόνος προσήλυτων από ένα χωριό της Ιορδανίας, ο Σίμων ήταν παρ’ όλα αυτά χαρισματική, σχεδόν μεσσιανική προσωπικότητα: ατρόμητος μαχητής και ικανότατος στρατηγός, ενέπνεε τόση αφοσίωση στους άνδρες του που θα δέχονταν ασυζητητί να κάνουν ή να υποστούν οτιδήποτε για χάρη του. Ξεκίνησε σαν καπετάνιος αντάρτικων ομάδων στον βορρά, και με τον καιρό έθεσε υπό τον έλεγχό του ολόκληρη την Ιουδαία και την Ιδουμαία, μέχρι τα αραβικά σύνορα. Εντέλει έγινε δεκτός εντός της Ιερουσαλήμ, και παρ’ όλο που συγκρούστηκε έντονα με τους Ζηλωτές και την ιερατική ελίτ, γρήγορα αναδείχθηκε ως ο κορυφαίος αρχηγός της επανάστασης. Στον καιρό της σκληρής ρωμαϊκής πολιορκίας, ο Σίμων και οι οπαδοί του (δεκαπέντε χιλιάδες σκληροτράχηλοι πολεμιστές) ήταν η κύρια δύναμη που πάλευε κατά των Ρωμαίων και κράτησε την πόλη. Ο Τίτος τού έκανε επίσης την τιμή να τον θεωρήσει σαν τον βασικό ηγέτη των στασιαστών. Μετά την άλωση της Ιερουσαλήμ, ο Τίτος πήρε τον Σίμωνα μαζί του στη Ρώμη, για να τον επιδείξει κατά την τελετή του θριάμβου του, και έβαλε να τον στραγγαλίσουν υπό τις επευφημίες του πλήθους. Έτσι, με την εκτέλεση του επικεφαλής των νικημένων εχθρών, τελείωνε παραδοσιακά κάθε δαφνοστεφής ρωμαϊκή εκστρατεία. Οι τρεις αυτές παρατάξεις δεν έπαψαν να αντιμάχονται η μία την άλλη σε όλη σχεδόν τη διάρκεια του ιουδαϊκού πολέμου. Το μένος που έδειχναν και οι ακρότητες που διέπρατταν μεταξύ τους μοιάζουν απίστευτες, λες και οι μεν θεωρούσαν τους δε σαν εχθρούς χειρότερους από τους Ρωμαίους, και όχι σαν συναγωνιστές κλεισμένους μέσα στην ίδια πόλη. Βίαιες επιθέσεις και οδομαχίες, δολοφονίες ηγετικών στελεχών των αντιπάλων, εμπρησμοί και τρομοκρατικές ενέργειες, όλα ήταν θεμιτά και εφαρμόστηκαν επανειλημμένα από όλες τις μερίδες. Σε μια πρωτοφανή εκδήλωση απρονοησίας, οι Ζηλωτές και οι οπαδοί του Σίμωνα έβαλαν φωτιά στις αποθήκες ο ένας του άλλου και έκαψαν τα διαθέσιμα αποθέματα τροφίμων και σιτηρών. Δεν θα μπορούσε να υπάρξει χειρότερη καταστροφή για μια πόλη που ήδη πολιορκούνταν από τον ρωμαϊκό στρατό και είχε αδυναμία ανεφοδιασμού απ’ έξω. Οι διαμάχες των αντιτιθέμενων παρατάξεων είχαν μετατρέψει την Ιερουσαλήμ σε πεδίο μάχης εντός των τειχών. Ο ιουδαϊκός πόλεμος ήταν στην πραγματικότητα δύο πόλεμοι: ένας αγώνας εθνικός κατά των Ρωμαίων, που παραμόνευαν απέξω, και ένας εμφύλιος σπαραγμός μεταξύ των ίδιων των υπερασπιστών της πόλης, στο εσωτερικό της. Μόνο κατά τις τελευταίες τρομερές ημέρες, όταν πάσχιζαν να κρατήσουν το οχυρό Αντωνία και τον τελευταίο κύκλο των τειχών, μπόρεσαν οι Εβραίοι μαχητές να ξεπεράσουν επιτέλους τις αντιπαλότητές τους και να συνασπιστούν κατά του κοινού εχθρού με ομοψυχία. Αλίμονο, η παλικαριά τους δεν επαρκούσε πια ενάντια στην υπέρτερη τεχνολογία και στα φοβερά όπλα των ρωμαϊκών λεγεώνων. Αν δεν είχαν αποδυναμώσει οι ίδιοι τον αγώνα τους με τις μεταξύ τους συγκρούσεις, αν δεν είχαν σπαταλήσει αλόγιστα το ανθρώπινο δυναμικό και τα εφόδιά τους, οι εξεγερμένοι θα μπορούσαν ασφαλώς να παρατείνουν την αντίστασή τους για πολύ περισσότερο χρόνο. Ίσως θα άντεχαν μέχρι να παρουσιαστεί κάποια ευνοϊκή ευκαιρία – ανάμιξη της Παρθίας, ενισχύσεις από τη Διασπορά, ή απλώς εξάντληση και απογοήτευση των Ρωμαίων. Έτσι όπως εξελίχθηκαν τα πράγματα, εντούτοις, οι ηρωικοί πρόμαχοι της Ιερουσαλήμ φαίνεται σαν να έσκαψαν οι ίδιοι τον λάκκο τους, ώσπου οι Ρωμαίοι τους έριξαν μέσα με μια τελευταία σπρωξιά. 6. Μασάδα και γενοκτονία Με την καταστροφή της Ιερουσαλήμ και την κατεδάφιση του Ναού, οι Εβραίοι έχασαν το εθνικό και θρησκευτικό κέντρο τους. Παρά ταύτα, το φρόνημά τους και η αγωνιστική τους διάθεση δεν υποχώρησαν. Οι επιζώντες στασιαστές κατέφυγαν σε ασφαλέστερες τοποθεσίες, ιδίως στα ανθηρά κέντρα της εβραϊκής Διασποράς, στην Αλεξάνδρεια, στην Κυρήνη, στη Μεσοποταμία, στην Περσία. Εκεί άρχισαν ευθύς να σχεδιάζουν τις επόμενες κινήσεις της αντίστασής τους, με απώτερο σκοπό να πάρουν πίσω τη χαμένη πατρίδα. Η Ιερουσαλήμ ήταν η αλησμόνητη πολιτεία. Παράλληλα, από νωρίς κατά την περίοδο της εξέγερσης, μια μεγάλη ομάδα Σικάριων είχαν καταλάβει το φρούριο στη Μασάδα, ένα βραχώδες ύψωμα κοντά στη Νεκρά Θάλασσα. Εκεί ο Ηρώδης είχε χτίσει οχυρωμένο ανάκτορο με πλούσιες προμήθειες τροφής και δεξαμενές νερού, ικανό να αντέξει σε μακρόχρονη πολιορκία. Οι αφοσιωμένοι υπερασπιστές κράτησαν το οχυρό τους για αρκετά χρόνια, μέχρι που αναπόφευκτα εμφανίστηκε και άρχισε να τους πολιορκεί ο ρωμαϊκός στρατός, τον χειμώνα του 74 μ.Χ. Το δυτικό τείχος, στη μοναδική ακάλυπτη πλευρά του οχυρού, υποχώρησε εντέλει μπροστά στις ανηλεείς επιθέσεις των Ρωμαίων με βαλλίστρες, πολιορκητικούς πύργους και φλεγόμενα βλήματα. Το ηρωικό όσο και τρομερό τέλος των Εβραίων μαχητών έγινε θρύλος. Αντί να παραδοθούν στους κατακτητές και στη σκλαβιά, προτίμησαν να προβούν σε σύμφωνο ομαδικού αυτοχειριασμού. Φόνευσαν τις γυναίκες και τα παιδιά τους και στη συνέχεια αυτοκτόνησαν και οι ίδιοι. Μπαίνοντας στο οχυρό, οι Ρωμαίοι στρατιώτες δεν βρήκαν γύρω τους παρά τη σιωπή. Δύο γυναίκες, που είχαν κρυφτεί σε μια στέρνα και γλίτωσαν τον θάνατο, πληροφόρησαν τους λεγεωνάριους για τα καθέκαστα. Αρχηγός των εξεγερμένων στη Μασάδα ήταν ο Ελεάζαρ μπεν Ιαείρ, γόνος και αυτός μιας οικογένειας με μακρά αντιστασιακή παράδοση. Προπάππος του ήταν ο Ιούδας ο Γαλιλαίος, ο πρωτεργάτης του κινήματος κατά της ρωμαϊκής απογραφής το 6 μ.Χ. Παππούδες και θείοι του είχαν σταυρωθεί κατ’ εντολή των Ρωμαίων διοικητών για αντικαθεστωτικές ενέργειες. Ο Ιώσηπος, ο μόνος αρχαίος συγγραφέας που διασώζει την ιστορία της Μασάδας, αντιμετωπίζει τον Ελεάζαρ με ανάμικτη απέχθεια και θαυμασμό – αποστροφή για τον ακραίο ριζοσπαστισμό του, δέος για το απαράμιλλο θάρρος του. Ο Ελεάζαρ ήταν εκείνος που παρακίνησε τους διστακτικούς συντρόφους του να βάλουν σε πράξη το σύμφωνο αυτοκτονίας, αντί να παραδοθούν. Ο Ιώσηπος τοποθετεί στα χείλη του δύο φλογερές ομιλίες, με τις οποίες ο Ελεάζαρ εξήψε την αποφασιστικότητα των ανδρών του και τους έπεισε να δεχθούν τη φοβερή λύση. Δεν χωράει αμφιβολία ότι και τα δύο αυτά κηρύγματα αποτελούν ελεύθερες συγγραφικές συνθέσεις του ίδιου του Ιώσηπου. Κανένας από τους ακροατές των αυθεντικών λόγων του Ελεάζαρ δεν είχε μείνει ζωντανός για να δώσει αναφορά για το περιεχόμενό τους. Πάντως, οι ομιλίες αυτές έγιναν διάσημες στην αρχαία παράδοση· κατατάχθηκαν δίπλα στις καλύτερες δημηγορίες του Θουκυδίδη και θεωρήθηκαν κορυφαία δείγματα ρητορικής υπεράσπισης της ελευθερίας, σε ολόκληρον τον κανόνα της ελληνόγλωσσης γραμματείας. Αν ο Σολωμός είχε αναπλάσει τους λόγους του καλόγερου Σαμουήλ στο Κούγκι, δεν θα τα είχε καταφέρει καλύτερα. Τέσσερεις δεκαετίες αργότερα, το καλοκαίρι του 116 μ.Χ., ξέσπασε μια σειρά εξεγέρσεων κατά της ρωμαϊκής κυριαρχίας σε σημαντικές εβραϊκές κοινότητες της Διασποράς. Ήταν ο πιο εκτεταμένος και γενικευμένος ξεσηκωμός των Εβραίων υποτελών στην ιστορία της αυτοκρατορίας. Οι στασιαστές εκμεταλλεύτηκαν πρόσφορα την ιστορική συγκυρία: ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Τραϊανός είχε ξεκινήσει μείζονα εκστρατεία εναντίον των Πάρθων στην Ανατολή, αλλά συναντούσε ισχυρή αντίσταση από τις παρθικές δυνάμεις στη Μεσοποταμία, στον Περσικό Κόλπο και στην Αρμενία. Ο αυτοκράτορας ήλπιζε, έστω στα εξήντα του χρόνια, να επαναλάβει το κατόρθωμα του Μεγαλέξανδρου και να καταλύσει το κράτος των Περσών· στενοχωριόταν μάλιστα που η προχωρημένη ηλικία του δεν θα του επέτρεπε να προχωρήσει παραπέρα στη Βακτρία και στην Ινδία, παίζοντας ώς το τέλος τον ρόλο του δοξασμένου Μακεδόνα. Δυστυχώς, οι επιχειρήσεις στην περιοχή του Ιράκ και του Κόλπου αποδείχθηκαν πολύ πιο ζόρικη υπόθεση, όπως έμελλαν να ανακαλύψουν και άλλοι επίδοξοι κατακτητές αργότερα. Οι ανθηρές κοινότητες των Εβραίων της Βαβυλωνίας βρήκαν τότε την ευκαιρία να επαναστατήσουν κατά των Ρωμαίων εισβολέων. Δεν αποκλείεται να υποκινήθηκαν και να ενισχύθηκαν πάλι από τους Πάρθους, έτσι ώστε να ασκήσουν επικίνδυνη πίεση στα μετόπισθεν της στρατιάς του Τραϊανού. Η εξέγερση απλώθηκε γρήγορα και στην Ιουδαία, αλλά αυτή τη φορά δεν περιορίστηκε εκεί. Ακολούθησε κατά πόδας η Διασπορά της Βόρειας Αφρικής, στην Αλεξάνδρεια, στο Δέλτα και στην κοιλάδα του Νείλου, στην Κυρήνη και στη Λιβύη. Από την Αίγυπτο το κίνημα διαδόθηκε και στην Κύπρο. Οι Εβραίοι στασιαστές σύλησαν και κατέστρεψαν δημόσια κτίρια και αρχεία, θέατρα και γυμνάσια, λουτρά και αγορές, όλα τα εμβλήματα του κυρίαρχου ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τις ρωμαϊκές αρχές αναφάνηκε όταν οι εξεγερμένοι προσπάθησαν να αποκλείσουν τα λιμάνια της Αλεξάνδρειας και της Κυρήνης, από τα οποία εξάγονταν πελώριες ποσότητες σιτηρών στη Ρώμη. Αν πετύχαιναν τον στόχο τους, η πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας θα κινδύνευε να πεινάσει. Υπό την πίεση των γεγονότων, ο Τραϊανός αναγκάστηκε να διαιρέσει τις λεγεώνες της παρθικής του εκστρατείας και να στείλει ισχυρές δυνάμεις πίσω, για να αντιμετωπίσουν τις εξεγέρσεις. Φυσικά, οι ρωμαϊκές στρατιές κατέστειλαν ολοκληρωτικά τους στασιαστές, αλλά αυτό δεν ήταν αρκετό. Ο Τραϊανός, οργισμένος και λόγω της αποτυχίας του πολέμου του στην Παρθία, φόρτωσε όλη την ευθύνη στους Εβραίους και έδωσε εντολή να εξαλειφθεί το εβραϊκό στοιχείο στις επαναστατημένες περιοχές. Οι λεγεώνες, υπό την ικανότατη διοίκηση του στρατηγού Μαρκίου Τούρβωνος, επιδόθηκαν μεθοδικά σε εξόντωση του εβραϊκού πληθυσμού της Αιγύπτου και της Κυρήνης. Στην Κύπρο απαγορεύθηκε η παρουσία των Εβραίων σε ολόκληρο το νησί επί ποινή θανάτου. Η Αλεξάνδρεια, άλλοτε «μητέρα» του Εβραϊσμού της Διασποράς, απέμεινε σχεδόν χωρίς εβραϊκό στοιχείο. Το λουτρό του αίματος που συντελέστηκε στην κοιλάδα του Νείλου και στη Λιβύη θυμίζει κανονική εθνοκάθαρση. Χρειάστηκε να περάσει πάνω από ένας αιώνας για να εγκατασταθεί ξανά υπολογίσιμος εβραϊκός πληθυσμός στις παλαιές κτήσεις των Πτολεμαίων. 7. Μπαρ Κοχβά, ελευθερία και θάνατος Η τελευταία πράξη του δράματος της εβραϊκής αντίστασης παίχτηκε μια δεκαπενταετία αργότερα, από το 132 ώς το 135 μ.Χ., με σκηνικό τους λόφους της Ιουδαίας γύρω από την Ιερουσαλήμ. Έξι δεκαετίες άτεγκτης στρατιωτικής διοίκησης την περιοχής από τις ρωμαϊκές λεγεώνες είχαν συσσωρεύσει άφθονη δυσαρέσκεια και αγανάκτηση, σαν πυριτιδαποθήκη που δεν περίμενε παρά τον σπινθήρα για να εκραγεί. Η αφορμή δόθηκε από την απροσχημάτιστα αντιεβραϊκή πολιτική του αυτοκράτορα Αδριανού, ενός ακόμη ηγεμόνα που μοιραζόταν τόσο τον φιλελληνισμό όσο και την αντισημιτική προκατάληψη πολλών προκατόχων του. Συν τοις άλλοις, ο Αδριανός είχε χρηματίσει διοικητής της Συρίας κατά το διάστημα της παρθικής εκστρατείας του Τραϊανού. Ήξερε από πρώτο χέρι πόσο επικίνδυνοι μπορούσαν να γίνουν οι Εβραίοι στασιαστές, τινάζοντας στον αέρα τα αυτοκρατορικά σχέδια και τις πιο άρτια οργανωμένες επιχειρήσεις με την ταραχοποιό δράση τους. Ο Αδριανός λοιπόν αποφάσισε να χτυπήσει δυναμικά τον απείθαρχο λαό, να κόψει το κεφάλι του θεριού προτού αυτό ξανασκεφτεί καν να δαγκώσει. Η πάλαι ποτέ Ιερουσαλήμ, σε όλο το ενδιάμεσο διάστημα, είχε παραμείνει σωρός ερειπίων, μια πόλη-φάντασμα, η οποία δεν στέγαζε πια παρά μόνο τις εγκαταστάσεις της δέκατης ρωμαϊκής λεγεώνας. Ίσως να είχε συγκεντρωθεί εκεί με τον καιρό και λίγος άμαχος πληθυσμός, που ζούσε από τις υπηρεσίες και τις εμπορικές συναλλαγές με τους λεγεωνάριους. Ο Αδριανός αποφάσισε να ανεγείρει καινούργια πόλη στον χώρο της κατεστραμμένης εβραϊκής πρωτεύουσας, μια πολιτεία εκατό τοις εκατό ρωμαϊκή, με κλασικά ελληνορωμαϊκά κτίρια και ειδωλολατρικά ιερά, και με νέο όνομα: Αιλία Καπιτωλίνα. Η διπλή αυτή λατινική επωνυμία τιμούσε συγχρόνως το γένος των Αιλίων, στο οποίο ανήκε ο αυτοκράτορας (Πόπλιος Αίλιος Αδριανός), και τον Δία τον Καπιτωλίνο (Jupiter Capitolinus), τον κορυφαίο πατριαρχικό θεό του ρωμαϊκού πανθέου. Στη θέση του γκρεμισμένου εβραϊκού Ναού ο Αδριανός προγραμμάτισε να οικοδομήσει ακριβώς έναν ναό προς τιμήν του Καπιτωλίνου Διός, που θα γινόταν ο πολιούχος της νεότευκτης πολιτείας. Ο θεμέλιος λίθος αποτέθηκε το 130 μ.Χ., και οι πρώτοι πολίτες ήταν βετεράνοι της δέκατης λεγεώνας, στους οποίους παραχωρήθηκαν κατοικίες και εκτάσεις, σαν τιμητική σύνταξη εν αποστρατεία. Οι Μακκαβαίοι εκδιώκουν τους Σελευκίδες από την Ιουδαία. Μικρογραφία από ιταλικό κώδικα, περ. 1360. Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη. Για τον εβραϊκό λαό, απανταχού στον κόσμο, η χειρονομία του Αδριανού ήταν αιτία απόγνωσης και ψυχικής συντριβής. Όσο η πάλαι ποτέ πρωτεύουσά τους παρέμενε ερειπωμένη και έρημη, οι Εβραίοι έτρεφαν ακόμη την ελπίδα ότι θα αξιώνονταν μια μέρα να επιστρέψουν, να την ανοικοδομήσουν και να την κατοικήσουν πάλι. Τώρα ο αυτοκράτορας έθετε τέρμα στις προσδοκίες αυτές, καταπατώντας τον τόπο, σβήνοντας την ίδια τη μνήμη της Ιερουσαλήμ, εξαλείφοντας ακόμη και το όνομά της. Ήταν δυνατόν να παραδοθεί η ιερή πόλη στη λήθη, να εξαφανιστεί από το πρόσωπο της γης; Η ανέγερση του ειδωλολατρικού ιερού στον καθαγιασμένο χώρο του Ναού έδινε καθαρά το μήνυμα της νέας εξουσίας: ο Γιούπιτερ είχε υπερισχύσει του Γιαχβέ, το Καπιτώλιο θα καταπλάκωνε το Όρος του Ναού· η Ρώμη είχε επιλύσει τελειωτικά το εβραϊκό πρόβλημα. Σε αυτές τις συνθήκες, υπό το βάρος της προσβολής του Αδριανού κατά της εβραϊκής συνείδησης, ξεκίνησε η τελευταία επανάσταση του λαού της Ιουδαίας. Ο ηγέτης της έμελλε να γίνει αργότερα ήρωας του Σιωνισμού, εθνικό έμβλημα του κράτους του Ισραήλ και διδακτέα ύλη για όλα τα σχολιαρόπαιδα. Το όνομά του ήταν Σίμων μπαρ Κοσεβά, αλλά ο ίδιος πήρε το ψευδώνυμο Μπαρ Κοχβά, «υιός Αστέρος», με προφανή αναφορά σε μια περικοπή από τα προφητικά βιβλία της Γραφής, όπου η μορφή του Μεσσία εμφανίζεται με τη μορφή άστρου. Οι επαναστάσεις των Εβραίων είχαν πάντοτε μια διάσταση αποκαλυπτική, μεταφυσική, και ο πολύπαθος λαός ήταν κάθε φορά πρόθυμος να πιστέψει εκ νέου στην έλευση του Μεσσία. Ο Μπαρ Κοχβά ήταν προικισμένος με μεγάλο χάρισμα και με προσωπικότητα που μαγνήτιζε. Επιπλέον διέθετε εξαίρετες γνώσεις πολεμικής τακτικής και ταλέντο στρατηγικό. Τίποτε δεν είναι γνωστό για την καταγωγή του· δεν αποκλείεται να είχε μάθει την τέχνη του πολέμου ως μισθοφόρος στρατιώτης στην υπηρεσία των Ρωμαίων. Δεν θα ήταν ο πρώτος που αποκόμισε τεχνογνωσία και ωφελήματα από τους κατακτητές, για να τα στρέψει κατόπιν εναντίον τους. Έχοντας καταλάβει καλά τόσο τα πλεονεκτήματα των Εβραίων μαχητών στο δικό τους έδαφος όσο και τις αδυναμίες του ρωμαϊκού στρατού στο ίδιο περιβάλλον, εφάρμοσε και αυτός τακτικές ανταρτοπόλεμου. Οι οπαδοί του κρύβονταν σε στοές και χαρακώματα, σκαμμένα κάτω από τη γη και εφοδιασμένα με όλα τα απαραίτητα για διαβίωση – από στέρνες και δεξαμενές νερού μέχρι στάβλους, ελαιοτριβεία και τελετουργικά λουτρά. Τα κρησφύγετα αυτά επικοινωνούσαν μεταξύ τους με στενά και στριφογυριστά λαγούμια, που μόνο έρποντας μπορούσε κανείς να τα διαβεί. Ολόκληρα υπόγεια δίκτυα αυτού του τύπου απλώνονταν κάτω από ιουδαϊκούς οικισμούς και χωριά. Από τις κρυψώνες τους οι αντάρτες έβγαιναν και χτυπούσαν αιφνίδια τις ρωμαϊκές στρατιές, τις παρέσυραν σε ενέδρες και προξενούσαν βαριές απώλειες. Κατά τα πρώτα δύο έτη της εξέγερσης, οι επιθέσεις αυτές κόστισαν τόσους άνδρες στους Ρωμαίους, ώστε αχρηστεύτηκε ουσιαστικά η μία από τις δύο λεγεώνες που ήταν μονίμως σταθμευμένες στα εδάφη της Ιουδαίας. Εκτός αυτού, οι δυνάμεις του Μπαρ Κοχβά κατέλαβαν περίπου πενήντα οχυρές τοποθεσίες ανά την επικράτεια: παλαιά εγκαταλελειμμένα φρούρια της εποχής του Ηρώδη, οχυρωμένα χωριά και οικισμούς, καθώς και ρωμαϊκά στρατόπεδα που τα απέσπασαν από τα χέρια του εχθρού. Δεν κατόρθωσαν ποτέ να πατήσουν πόδι στην Ιερουσαλήμ, παρόλο που εγκαταστάθηκαν σε μερικές κωμοπόλεις τριγύρω, όπως η Βηθθηρά (Betar) και η Εγγάδη (Ein Gedi). Ελέγχοντας πια υπολογίσιμο τμήμα της Ιουδαίας, οι επαναστάτες κήρυξαν την ανεξαρτησία του Ισραήλ το έτος 132 μ.Χ., εγκαθίδρυσαν κυβέρνηση και θεσμούς και έκοψαν νόμισμα. Το φάντασμα της ελευθερίας έπαιρνε πάλι σάρκα και οστά. Ο Αδριανός δέχτηκε τα νέα ενώ βρισκόταν για επίσκεψη στην αγαπημένη του Αθήνα – διπλωματική αποστολή, προσκύνημα και συγχρόνως πνευματικές διακοπές για τον καλλιεργημένο φιλέλληνα μονάρχη. Ευθύς αποφάσισε να αποστείλει ως στρατηγό στην Ιουδαία τον πιο ικανό και πεπειραμένο αξιωματούχο της αυτοκρατορίας. Ήταν ο Σέξτος Ιούλιος Σεβήρος, μέχρι τότε κυβερνήτης της Βρετανίας, όπου είχε αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματικός στην αντιμετώπιση των ντόπιων ανταρτών και των Σκώτων επιδρομέων. Ο Σεβήρος ανταποκρίθηκε κατάλληλα στον κλεφτοπόλεμο του Μπαρ Κοχβά. Έστελνε ισχυρά στρατιωτικά τμήματα να χτενίζουν το έδαφος της Ιουδαίας και να ανιχνεύουν ομάδες ανταρτών. Όποτε τις έβρισκαν, τις σφυροκοπούσαν και εξόντωναν τους άνδρες ώς τον τελευταίο. Οι Ρωμαίοι εντόπιζαν επίσης τα υπόγεια καταφύγια και τα σφράγιζαν απέξω, αφήνοντας τους έγκλειστους επαναστάτες να λιμοκτονήσουν. Αυτός ο πόλεμος φθοράς κράτησε πολύ, αλλά η υπεροπλία των Ρωμαίων έφερε αποτέλεσμα εν καιρώ. Μετά από δυόμισι χρόνια, το καλοκαίρι του 135 μ.Χ., ο Σεβήρος είχε ανακτήσει τη χώρα, περιορίζοντας τους στασιαστές σε ελάχιστα οχυρά. Το τελευταίο προπύργιο του Μπαρ Κοχβά υπήρξε η πολίχνη Βηθθηρά, κάπου δέκα χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Ιερουσαλήμ, το πλησιέστερο όπου κατάφεραν οι επαναστάτες να προσεγγίσουν το όνειρο της ιερής πόλης. Οι Ρωμαίοι πολιόρκησαν το περιτειχισμένο οχυρό, ώσπου οι υπερασπιστές του εξαντλήθηκαν από τη σιτοδεία και τις κακουχίες, και οι στρατιές των εχθρών διέρρηξαν τα τείχη. Ακολούθησε γενικευμένη σφαγή, κατά την οποία βρήκε τον θάνατο και ο ίδιος ο Μπαρ Κοχβά. Διάφοροι επιζώντες διέφυγαν και βρήκαν καταφύγιο σε σπήλαια στην έρημο ή στους γύρω λόφους. Οι Ρωμαίοι τους κυνήγησαν μεθοδικά και τους ξεκλήρισαν μέσα σε ενάμισι χρόνο, είτε με θανατηφόρες επιθέσεις είτε με αποκλεισμό και πείνα. Έτσι τερματίστηκε η εξέγερση που σήμανε τις τελευταίες ημέρες της ελευθερίας του αρχαίου Ισραήλ. Ο Αδριανός έστησε αψίδες σε διάφορες τοποθεσίες, θριαμβολογώντας για τη νίκη του. Φυσικά επέβαλε αντίποινα εναντίον του απείθαρχου λαού της Ιουδαίας. Στη νέα πόλη, την Αιλία Καπιτωλίνα, απαγορεύτηκε η είσοδος στους Εβραίους. Είχαν δικαίωμα να εισέρχονται στο εσωτερικό της μόνο για μία μέρα τον χρόνο: την ενάτη του μηνός Αβ (22 Ιουλίου), επέτειο της καταστροφής του Ναού από τη στρατιά του Τίτου, προκειμένου να θρηνήσουν στο Τείχος των Δακρύων. Εκτός από το όνομα της Ιερουσαλήμ, ο Αδριανός κατάργησε επίσης την ονομασία Ιουδαία. Η αντίστοιχη επαρχία μετονομάστηκε Παλαιστίνη Συρία (Syria Palaestina), πάλι με εμφανή πρόθεση τιμωρίας των Εβραίων. Είναι πιθανό πως τη νέα επωνυμία την ενέπνευσαν στον Αδριανό Έλληνες ή ελληνόγλωσσοι σύμβουλοι από το επιτελείο του. Τον όρο Παλαιστίνη τον χρησιμοποιούσαν από παλιά οι Έλληνες για την περιοχή της Χαναάν. Οι Εβραίοι, εντούτοις, τον απεχθάνονταν, διότι συγγένευε ετυμολογικά με το όνομα των Φιλισταίων (Pəlištīm), ενός λαού της χαναανιτικής ακτής που ήταν ορκισμένος εχθρός του Ισραήλ κατά την εποχή των Κριτών και του πρώιμου ισραηλιτικού βασιλείου και εικονιζόταν με μελανά χρώματα στα ιστορικά βιβλία της εβραϊκής Γραφής. Έτσι, χάρη στους ελληνόφωνους αυλοκόλακες του Αδριανού, η λέξη Παλαιστίνη μπήκε για πρώτη φορά σε επίσημη χρήση. Οι ραβινικές πηγές, το Ταλμούδ και άλλα εξηγητικά κείμενα που χρονολογούνται από την ύστερη αρχαιότητα ώς τον Μεσαίωνα, κάνουν λόγο για επιπλέον φρικαλεότητες του Αδριανού, οι οποίες στόχευαν την πνευματική ελίτ του Ισραήλ: την τάξη των ραβίνων, των λογίων δασκάλων και μελετητών της Γραφής, μερικοί από τους οποίους είχαν όντως υποστηρίξει τον Μπαρ Κοχβά και την εξέγερσή του. Σύμφωνα με τις ραβινικές διηγήσεις, ο σεβαστός ραβίνος Ακίβα, που είχε χαιρετίσει τον Μπαρ Κοχβά ως Μεσσία, γδάρθηκε ζωντανός με σιδερένιες τσουγκράνες. Ο ραβίνος Ισμαήλ μπεν Ελισά πέθανε καθώς του αφαιρούσαν το δέρμα της κεφαλής του. Ο ραβίνος Ανανίας μπεν Τεραδιών οδηγήθηκε στην πυρά και κάηκε τυλιγμένος μέσα σε έναν κύλινδρο της Πεντατεύχου. Δεν υπάρχει ανεξάρτητη ιστορική επιβεβαίωση για αυτές τις παραδόσεις, και ίσως οι πιο αποτρόπαιες και ανατριχιαστικές λεπτομέρειες των βασανιστηρίων να ανήκουν στη σφαίρα του θρύλου. Δεν χωράει αμφιβολία, πάντως, ότι οι Ρωμαίοι θανάτωσαν ραβίνους και πνευματικούς ταγούς των Εβραίων ως αντίποινα για την εξέγερση. 8. Ο Ναός των ψυχών Ύστερα από τη συντριβή του κινήματος του Μπαρ Κοχβά, δεν σημειώθηκε άλλη επανάσταση μεγάλης κλίμακας στη ρωμαϊκή Ιουδαία. Δεν ήταν τόσο ότι το μαχητικό φρόνημα του Ισραήλ κάμφθηκε ύστερα από δύο αιώνες αιματοχυσίας, αλλεπάλληλων καταστροφών και σκληρών αντιποίνων. Μάλλον το πνεύμα του αγώνα και της ανυποταξίας διοχετεύθηκε προς διαφορετική κατεύθυνση, πνευματική και εσωτερική, εγκαταλείποντας τον δρόμο της βίαιης δράσης. Στο εξής ο Εβραϊσμός θα επιβίωνε και θα αντιστεκόταν με όπλα διανοητικά και ψυχικά, χάρη στην άσκηση και καλλιέργεια των εβραϊκών θρησκευτικών, πνευματικών και φιλοσοφικών παραδόσεων. Η ιδιαίτερη ταυτότητα του εβραϊκού λαού θα άντεχε στον χρόνο και στις προκλήσεις περιχαρακωμένη μέσα στη μελέτη και στον στοχασμό. Η ουσία του Ιουδαϊσμού θα βρισκόταν στη σπουδή των Γραφών, στη συζήτηση και ανάλυση των ιερών βιβλίων, στην αδιάλειπτη εντρύφηση στον παραδεδομένο κανόνα των κειμένων. Το έθνος του Ισραήλ θα γινόταν πλέον μια βασιλεία του πνεύματος. Οι πρωτεργάτες αυτής της μεταμόρφωσης ήταν οι ραβίνοι, οι διαβασμένοι λόγιοι που μελετούσαν τις Γραφές και καταγίνονταν να εξηγήσουν και να διδάξουν τα μηνύματά τους. Ύστερα από την καταστροφή του Ναού, η τάξη των ιερέων έχασε το φυσικό της περιβάλλον και μαζί τη δύναμη και την επιρροή της στους πιστούς. Οι ραβίνοι έγιναν τότε οι πνευματικοί ηγέτες και καθοδηγητές του Ισραήλ. Ο δικός τους χώρος ήταν η συναγωγή, ο τόπος όπου η εβραϊκή κοινότητα συγκεντρωνόταν για προσευχή και ακρόαση των ιερών βιβλίων. Κοντά σε αυτήν αναπτύχθηκε και η ραβινική σχολή ή ακαδημία (η «Γεσιβά»), όπου οι ραβίνοι και οι μαθητές τους μελετούσαν τη Γραφή και εμβάθυναν στα νοήματά της. Η εντρύφηση στη σπουδή και την εξήγηση των Γραφών έγινε η ευγενέστερη ασχολία στο πλαίσιο του εβραϊκού πολιτισμού. Έτσι αναπτύχθηκε και χαλυβδώθηκε η μακραίωνη ανθεκτικότητα του Εβραϊσμού, με θεμέλια τη θρησκευτική παράδοση και τον λόγο. Από τις σχολές των ραβίνων προέκυψε με τον καιρό ένα από τα λαμπρότερα και υψηλότερα δημιουργήματα του εβραϊκού πνεύματος: ο ραβινικός Ιουδαϊσμός, η καθοριστική μορφή της εβραϊκής θεολογίας και πνευματικότητας, η οποία κυριαρχεί στη συλλογική συνείδηση του εβραϊκού λαού μέχρι σήμερα. Ξεκινώντας από τον κύκλο του Ιούδα χα-Νασί και των μαθητών του, γύρω στο 200 μ.Χ., διαδοχικές γενιές ραβίνων εργάστηκαν για να συμπιλήσουν τα δύο βασικά σώματα της εβραϊκής θρησκευτικής διδασκαλίας, τη Μισνά και το Ταλμούδ (σε δύο εκδοχές, Βαβυλωνιακό και Ιεροσολυμιτικό). Πρόκειται για πελώριες συλλογές προφορικών παραδόσεων και ραβινικών διδαχών για διάφορα θέματα, από ερμηνείες περικοπών της Γραφής και επιχειρηματολογίες για υποθέσεις του παραδοσιακού ιουδαϊκού νόμου μέχρι κανόνες ηθικής ή θρησκευτικής συμπεριφοράς, γνωμικά, παραβολές, ανέκδοτα και θρύλους. Είναι η αποτύπωση της ζωντανής προφορικής διδασκαλίας ολόκληρων αιώνων – καταγραφές και απομνημονεύματα από τις κατηχήσεις των μεγαλύτερων Εβραίων σοφών, που εμφανίζονται να συζητούν ή να λογομαχούν μεταξύ τους, να εξηγούν τα ιερά κείμενα και να καθοδηγούν τους σπουδαστές τους γύρω από το τραπέζι της μελέτης. Το Ταλμούδ, συμπεριλαμβανομένης της Μισνά που αποτελεί τον βασικό πυρήνα του, εκτείνεται σε πάνω από έξι χιλιάδες σελίδες (τριάντα πέντε τόμους σε μια τυπική σύγχρονη έκδοση). Υπάρχουν γηραιοί ραβίνοι που το ξέρουν σχεδόν ολόκληρο απέξω. Αυτή η μνημειώδης παρακαταθήκη της πνευματικής παράδοσης του Ιουδαϊσμού ήταν το νέο οικοδόμημα που ανήγειραν οι διδάσκαλοι του Ισραήλ στη θέση του χαμένου Ναού της Ιερουσαλήμ. Το ανεξάντλητο, δαιδαλώδες, κολοσσιαίο ιερό βιβλίο θα αντικαθιστούσε το μεγαλοπρεπές λατρευτικό κτίσμα το οποίο είχε γκρεμίσει η βία και η μισαλλοδοξία. Ο καινούργιος αυτός Ναός του πνεύματος θα ορθωνόταν στα χείλη και στις καρδιές των μελετητών, των σπουδαστών, των πιστών, κάθε φορά που θα πρόφεραν ή θα αναστοχάζονταν τα λόγια των ιερών κειμένων. Όλοι οι Εβραίοι, απανταχού της γης, στις ώρες της προσευχής και της περισυλλογής τους, θα έστρεφαν τα βλέμματά τους σε τούτο το άυλο μνημείο του Θεού, το καμωμένο από λέξεις. Ο Μίλοραντ Πάβιτς, σε κάποιο διήγημά του, επινόησε για πρωταγωνιστή έναν αλλοπαρμένο αρχιτέκτονα ο οποίος, για κάθε ναό που οικοδομούσε επί γης, έχτιζε και πανομοιότυπο αντίγραφό του στον ουρανό. Από τον Ναό της Ιερουσαλήμ απομένει πλέον μόνο το επουράνιο ταίρι του. Όμως ο Ναός δεν είναι απλώς πέτρες και ξύλα, δεν είναι κιονοστοιχίες και ακροκέραμα, τρούλοι και εξώστες, μάρμαρα και μπρούντζος και μαλάματα. Ο αληθινός Ναός επιζεί ακόμη και πέρα από την καταστροφή του, μέσα στο πνευματικό δημιούργημα των γενεών που τον νοστάλγησαν και τον στερήθηκαν. Πάνω: Χάρτης της Ιουδαίας κατά την ύστερη ρωμαϊκή περίοδο. Διακρίνονται ο ποταμός Ιορδάνης, η πόλη της Ιεριχώς και διάφορα πρώιμα χριστιανικά ιερά. Ψηφιδωτό από το δάπεδο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στη Μήδαβα της Ιορδανίας, περ. 540-570 μ.Χ. Κάτω: Η επτάφωτη λυχνία και άλλα ιερά αντικείμενα του Ναού μεταφέρονται από τους Ρωμαίους στρατιώτες. Ανάγλυφο από τη θριαμβευτική Αψίδα του Τίτου στη Ρώμη, 81 μ.Χ.

Ιερουσαλήμ, ανυπότακτη πολιτεία

Σύνδεση