«Εγώ δεν έχω μαθητές»: Ο Άγγελος Χανιώτης ως ακαδημαϊκός δάσκαλος

Φαινομενικά ασήμαντο, το παρακάτω περιστατικό είναι ενδεικτικό της στάσης του Άγγελου Χανιώτη απέναντι στη διδασκαλία. Μια μέρα του εαρινού εξαμήνου του 2016, περιμέναμε να πάρουμε το τρένο από τον σταθμό Πρίνστον Τζάνκσιον για τη Νέα Υόρκη, όταν ο κ. Χανιώτης κοίταξε –με τη γνωστή του περιέργεια– το πράσινο μπρελόκ με τα κλειδιά μου που κρατούσα στα χέρια μου. «Ο καλύτερος δάσκαλος», έγραφε. «Μου το χάρισε μια μαθήτριά μου», του είπα, «από τα χρόνια που έκανα ιδιαίτερα στην Ελλάδα». «Εγώ δεν έχω μαθητές», απάντησε. Τον κοίταξα αποσβολωμένος. Πώς γίνεται ένας πανεπιστημιακός καθηγητής που έχει διδάξει επί τριάντα χρόνια σε ΗΠΑ, Γερμανία, Αγγλία, Ελλάδα και Κίνα να ισχυρίζεται ότι δεν έχει μαθητές; Και το πιο σημαντικό, τι του ήμουν εγώ; Ας πάμε ακόμη λίγα χρόνια πίσω. Έπαιρνα το βραδινό τρένο από τη Θεσσαλονίκη για την Αθήνα, λίγα λεπτά πριν το ημερολόγιο δείξει 6 Μαρτίου 2014. Την επόμενη ημέρα, το Γερμανικό Ινστιτούτο θα φιλοξενούσε την ομιλία του καθηγητή του Ινστιτούτου Προηγμένων Μελετών με τίτλο «From the City of Aphrodite to the City of the Cross. Memory and Identity at Aphrodisias». Ως μεταπτυχιακός φοιτητής που μελετούσε την κοινωνική ιστορία της πόλης, ανυπομονούσα να τον γνωρίσω. Μετά την ομιλία, του συστήθηκα· με άκουσε προσεκτικά, απάντησε με σαφήνεια και γενναιοδωρία στις ερωτήσεις μου και μου πρότεινε τρόπους να σκεφτώ εκ νέου βασικά σημεία του θέματός μου. Εκείνη η πρώτη συνάντηση δεν έμεινε χωρίς συνέχεια· λίγους μήνες αργότερα, ανταποκρίθηκε στο αίτημά μου να με βοηθήσει στις αιτήσεις για διδακτορικό στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ό,τι ακολουθεί είναι μια προσπάθεια να συμπυκνωθούν δέκα χρόνια σε χίλιες λέξεις με βάση όσα έχει διηγηθεί ο ίδιος και όσα έχω ζήσει εγώ, ελπίζοντας ότι δεν είναι πολλά τα σημεία στα οποία διαφωνούμε. Νομίζω ότι κανείς μπορεί να διακρίνει διάφορες επιρροές στο έργο και τη διδασκαλία του Άγγελου Χανιώτη, αλλά δύο παραδόσεις είναι ιδιαίτερα εμφανείς. Από τον επιβλέποντα της διδακτορικής του διατριβής, Φριτς Γκσνίτσερ (Fritz Gschnitzer) στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, έχει κληρονομήσει τη βαθιά προσήλωση στη γλωσσική ακρίβεια και τη φιλολογική παρατήρηση. Γιατί χρησιμοποιεί ένας αρχαίος συγγραφέας αυτή τη λέξη και όχι κάποια άλλη; Τι σημασία έχει η επιλογή μιας συγκεκριμένης έκφρασης σε ένα επιτύμβιο μνημείο, σε έναν νόμο ή σε μια επιστολή; Το λεξιλόγιο, όπως τονίζει συχνά, δεν είναι απλή επιλογή ύφους – ενσωματώνει κοινωνικά, πολιτικά και νομικά σημαινόμενα· είναι ένα παράθυρο προς τον τρόπο σκέψης των αρχαίων. Καταγραφή επιγραφών στην Αφροδισιάδα το 2018. Ταυτόχρονα, όμως, εξίσου καθοριστική ήταν η επιρροή του αρχαιολόγου Γιάννη Σακελλαράκη. Πέρα από την αγάπη του για το νησί της Κρήτης, από εκείνον άντλησε την ικανότητα να μιλάει με σαφήνεια και απλότητα για περίπλοκα ζητήματα, είτε απευθύνεται στους κατοίκους της Λύττου είτε απαντάει στις ερωτήσεις ενός ταξιτζή για τον χρόνο που χρειάζεται κανείς για να πάει από την Αθήνα στην Πύλο είτε δίνει διαλέξεις στα πανεπιστήμια ολόκληρου του κόσμου. Πιθανόν επίσης από τον Σακελλαράκη να προέρχεται και η θεατρικότητα που χαρακτηρίζει τον προφορικό του λόγο, ο οποίος όπως έχει ο ίδιος ο Άγγελος Χανιώτης έχει καταδείξει, αποτελούσε ένα βασικό στοιχείο της πολιτικής ζωής στον ελληνιστικό κόσμο. Αρχίζει τη διαδρομή του ως δάσκαλος το 1986, όταν, ως ενθουσιώδης 26χρονος, παραδίδει τα πρώτα του μαθήματα σε μια εποχή όπου οι εικόνες έπρεπε να φωτογραφηθούν και να μετατραπούν σε διαφάνειες για τον προβολέα. Από τότε, η τεχνολογία άλλαξε – από τις διαφάνειες περάσαμε στο PowerPoint, και από εκεί στο ChatGPT. Το ίδιο όμως δεν συνέβη με τη διάθεση του Άγγελου Χανιώτη να εφευρίσκει διαρκώς νέους τρόπους να κρατάει το ενδιαφέρον των φοιτητών. Ένα από τα πρώτα του σεμινάρια μετά την υφηγεσία του το 1993 είχε τίτλο «Σύννεφα από τη Δύση». Ήταν ένας ποιητικός τίτλος για ένα μάθημα που αφορούσε την ιστορία της ρωμαϊκής επέκτασης στον ελληνικό κόσμο, που μαρτυρούσε την προσπάθειά του, ήδη από εκείνη την περίοδο, να εντάξει τις αφηγήσεις της αρχαιότητας σε ευρύτερα πολιτισμικά σχήματα. Στα μαθήματά του στη Χαϊδελβέργη, ήδη από τα πρώτα χρόνια, επέλεγε να εξετάζει πηγές εκτός της πεπατημένης. Για παράδειγμα, ξεφεύγοντας συχνά από τον κλασικό κανόνα, χρησιμοποιούσε τα έργα του Λουκιανού, «Πῶς δεῖ ἱστορίαν συγγράφειν» και «Ἀλέξανδρος ἢ Ψευδομάντις». Η μεγαλύτερη πρόκληση γι’ αυτόν δεν είναι να μεταδώσει πληροφορίες, αλλά να μη χάσουν οι φοιτητές το ενδιαφέρον τους. Το χιούμορ, οι παραδοξολογίες, τα ανέκδοτα, τα απρόσμενα παραδείγματα – όλα υπηρετούν αυτόν τον στόχο. Επιλέγει να προσεγγίσει τους φοιτητές με τις δικές τους προσλαμβάνουσες ή να ανατρέπει κάτι που θεωρούσαν δεδομένο, όπως, για παράδειγμα, επισημαίνοντας ότι για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, οι Έλληνες έζησαν υπό μοναρχίες και ότι η δημοκρατία είναι μάλλον η εξαίρεση στον ελληνικό κόσμο, όχι ο κανόνας. Τριάντα και πλέον χρόνια αργότερα, πιθανότατα οι μαθητές του στη Χαϊδελβέργη να μη θυμούνται τι ήταν ο γυμνασίαρχος στην επιγραφή της Βέροιας ή η πατρο̄ιο͂κος στον νόμο της Γόρτυνας, αλλά ο ίδιος χαίρεται όταν του λένε ότι, χάρη σε κάποιο μάθημά του, διατήρησαν ακόμη και σήμερα το ενδιαφέρον τους για την αρχαιότητα. Η άλλη πρόκληση είναι να αποφευχθεί η υπεραπλούστευση: να γίνουν κατανοητές οι λεπτές διαφορές μεταξύ φαινομενικά παρόμοιων ιστορικών φαινομένων, ακόμα και όταν το μάθημα διαρκεί πολλές εβδομάδες. Το πανεπιστημιακό περιβάλλον αλλάζει από χώρα σε χώρα, ανάλογα με τις απαιτήσεις του συστήματος και τις νοοτροπίες των φοιτητών και έτσι προσαρμόζεται και ο τρόπος διδασκαλίας του. Στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, λόγου χάρη, το γεγονός ότι πολλοί φοιτητές δεν ήταν σε θέση να προσεγγίσουν τα αρχαία κείμενα στο πρωτότυπο δεν εμπόδισε τον Άγγελο Χανιώτη από το να μεταδώσει την ουσία της ιστορικής σκέψης και της επιστημονικής έρευνας. Παρά τις αναγκαίες προσαρμογές, παρέμεινε σταθερός σε μια βασική αρχή: ότι η διδασκαλία της Ιστορίας δεν περιορίζεται στη μετάδοση πληροφοριών, αλλά ξεκινά με την κατάλληλη διατύπωση των ιστορικών ερωτημάτων. Ακόμα και χωρίς πρόσβαση στο αρχαίο κείμενο, στόχος του ήταν να μυήσει τους φοιτητές στην ερευνητική διαδικασία και στον τρόπο με τον οποίο οικοδομείται η ιστορική γνώση. Πάνω: Υποδοχή του Άγγελου Χανιώτη στην Βασιλική Ακαδημία του Βελγίου, 16 Δεκεμβρίου 2023. Κάτω: Ο Χανιώτης στο Επιγραφικό Μουσείο με Γερμανούς και Κινέζους φοιτητές, 2018. Ιδέες που γεννιούνται μέσα από τη διδασκαλία του Άγγελου Χανιώτη διαμορφώνουν και την έρευνά του. Συχνά, το ίδιο το μάθημα τού υποδείκνυε ποια επιχειρήματα χρειάζονταν αναδιάρθρωση και ποιες έννοιες απαιτούσαν διευκρίνιση. Η διδασκαλία βελτιώνει τη συγγραφή· το μάθημα φανερώνει τις αδυναμίες ενός επιχειρήματος καλύτερα από τον αυστηρότερο κριτή. Το βιβλίο του για τη Θεατρικότητα, τα άρθρα του για την Αφροδισιάδα ή ακόμη και το πρόσφατο Η Εποχή των Κατακτήσεων αποτελούν καρπό των παραδόσεών του στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Μια πρακτική που συνεχίζει με τα μαθήματα Mathesis: «Μνήμη, πάθος, πίστη: Το ανθρώπινο πρόσωπο του μετακλασικού ελληνικού κόσμου», «Πατήρ πάντων πόλεμος: Οι ελληνιστικοί πόλεμοι ως κοινωνικό και πολιτιστικό φαινόμενο», «Η μακρά ελληνιστική εποχή: Ο ελληνικός κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό» και «Δημοκρατίες στην αρχαία Ελλάδα: Γένεση και εξέλιξη», μαθήματα που φέρουν όλα τα χαρακτηριστικά του ύφους του: εύρος, ζωντάνια, πρωτότυπη σκέψη. Και οι διδακτορικοί φοιτητές; Δεν θα βρει κανείς σε κανένα βιογραφικό σημείωμα του Άγγελου Χανιώτη ποιοι φοιτητές εκπόνησαν τη διατριβή τους υπό την επίβλεψή του. Δεν τον ενδιαφέρει να αφήσει πίσω του «σχολή», γιατί αυτό θα σήμαινε ότι οι νεότεροι ιστορικοί αναπαράγουν τα δικά του συμπεράσματα. Φυσικά αυτό δεν σημαίνει ότι οι υποψήφιοι διδάκτορες δεν επηρεάζονται από τη σκέψη και τα γραπτά του Άγγελου Χανιώτη (οι τρεισήμισι σελίδες παραπομπών στα έργα του Άγγελου Χανιώτη στη βιβλιογραφία της διδακτορικής διατριβής μου το επιβεβαιώνουν), αλλά δεν είναι απαραίτητο να αντλούν τα ερευνητικά τους ερωτήματα από τα δικά του ενδιαφέροντα ούτε να συμφωνούν με τις απόψεις του. Τα θέματα των διδακτορικών διατριβών που εποπτεύει καλύπτουν μια εντυπωσιακή ποικιλία, από «Τα επαγγελματικά σωματεία» και τις «Θεότητες της τιμωρίας και της εκδίκησης» έως πιο ευφάνταστα όπως «Τα πουλιά στην Αρχαιότητα» και «Η ιστορία των αριστερόχειρων». Χαίρεται ιδιαιτέρως όταν μια διατριβή τού δίνει την ευκαιρία να μάθει και ο ίδιος κάτι καινούργιο. Ομολογουμένως, παρότι η εικόνα που σκιαγράφησα παραπάνω αποτυπώνει ορισμένες πτυχές του Άγγελου Χανιώτη ως ακαδημαϊκού δασκάλου, όλοι οι μαθητές του –πιστεύω– θα συμφωνούσαν πως δεν είναι η πιο αντιπροσωπευτική. Ίσως η επιδραστικότερη και σίγουρα η πιο ενδιαφέρουσα μέθοδος διδασκαλίας είναι αυτή που ξεδιπλώνεται όχι απλώς εκτός της αίθουσας διδασκαλίας, αλλά εκτός των πανεπιστημιακών χώρων. Είμαι σίγουρος ότι οι φοιτητές του στη Χαϊδελβέργη κρατούν στη μνήμη τους τις εκδρομές που οργάνωνε στην Κρήτη, όπως ακριβώς και οι νεότερες γενιές φοιτητών που συμμετέχουν στις ανασκαφές της Αφροδισιάδας και της Λύττου μαθαίνουν περισσότερα στο πεδίο και το ίδιο απόγευμα κατά τη διάρκεια της μελέτης. Την ουσιαστικότερη, όμως, επίδραση στους φοιτητές του την ασκεί μέσα από την άμεση ανθρώπινη επαφή και τις στιγμές έξω από το ακαδημαϊκό πλαίσιο. Είτε πρόκειται για περιπλανήσεις σε αρχαιολογικούς χώρους είτε για τα δείπνα που ο ίδιος οργανώνει –δεν διστάζει άλλωστε να παραδεχθεί πως δεν θα γινόταν καλός επιγραφικός αν δεν ήταν πρώτα καλός μάγειρας– πάντα βρίσκονται αφορμές για εις βάθος αναλύσεις του αρχαίου κόσμου. Η πιο αντιπροσωπευτική μαρτυρία που μπορώ να προσφέρω είναι το πώς κατέληξα στο θέμα της διδακτορικής μου διατριβής: όχι συλλαβίζοντας τα σοφά βιβλία στα χώματα του Πρίνστον με την πλούσια βλάστηση, αλλά συζητώντας και ποδηλατώντας με τον Άγγελο Χανιώτη μπροστά στον δρόμο του Ινστιτούτου. Αβίαστα και σχεδόν φυσικά, αυτό που μαθαίνουν καλύτερα οι φοιτητές του Άγγελου Χανιώτη μέσα από τη συνεχή, καθημερινή τριβή είναι να θέτουν ουσιαστικά ιστορικά ερωτήματα. Οι συζητήσεις μαζί του μπορεί να ξεκινούν από φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες («Ποιο ήταν το ρωµαϊκό επώνυμο του Γάιου Οκτάβιου πριν ονομαστεί Καίσαρ;») και να φτάνουν μέχρι ευρύτερα ερωτήματα που αφορούν τη μεγάλη εικόνα («Πώς η ρωμαϊκή κατάκτηση επηρέασε τις κρητικές πόλεις;»). Ίσως το στοιχείο που τον χαρακτηρίζει περισσότερο είναι το χιούμορ του· ένα χιούμορ που δημιουργεί χώρο για διαφωνία, αρκεί ο συνομιλητής να είναι εξοπλισμένος με επιχειρήματα και υπομονή. Την ίδια στιγμή όμως, μπορεί και πρέπει κανείς να ακολουθήσει το παράδειγμά του; Σε μια εποχή όπου προκρίνονται τα ποσοτικά κριτήρια έναντι των ποιοτικών, καλή τύχη σε όποιον προσπαθήσει να υπολογίσει τον H-index του Άγγελου Χανιώτη. Η προφορικότητα του έργου του, η οποία αποτυπώνει ιδέες που πρωτοπαρουσιάστηκαν είτε ως μαθήματα σε πανεπιστημιακές αίθουσες είτε ως διαλέξεις σε συνέδρια και στο ευρύ κοινό, δεν ταιριάζει στο ύφος των peer reviewed περιοδικών στα οποία οι ερευνητές σήμερα είμαστε υποχρεωμένοι να δίνουμε προτεραιότητα. Επιπλέον, μηδενική συμβολή έχει στον ίδιο δείκτη η συνέκδοση του ετήσιου τόμου του Supplementum Epigraphicum Graecum από το 1998. Ο τρόπος με τον οποίο έχει χαράξει την πορεία του ο Άγγελος Χανιώτης είναι απόλυτα προσωπικός και συνειδητά επιλεγμένος. Προκρίνει τις αρχαίες πηγές έναντι των θεωρητικών μελετών για τη γνώση της αρχαιότητας. Αντιμετωπίζει την αρχαιότητα ως μια ολότητα την οποία ο μελετητής της αρχαιότητας θα πρέπει να γνωρίζει πέρα από τα στενά όρια που δίνουν οι ταμπέλες «ιστορικός», «αρχαιολόγος», «επιγραφικός» ή «παπυρολόγος». Στις περισσότερες περιπτώσεις θεωρεί της ψηφιακές σπουδές χάσιμο πολύτιμου χρόνου. Από την άλλη πλευρά η ιστορία και η επιγραφική έχουν πλάκα. Ασχολείται κανείς με τον αρχαίο κόσμο πρωταρχικά επειδή ενδιαφέρει τον ίδιο. Ωστόσο, η επιλογή αυτή δεν είναι ουδέτερη. Θυμάμαι ακόμη απογεύματα του 2021, όταν προσπαθούσα να ξεκλέψω λίγο από τον χρόνο του για να μιλήσουμε για τις τιμητικές επιγραφές της Λύττου, ενώ αυτός απαντούσε στα μηνύματα όσων τον ρωτούσαν για τη μετακίνηση των αρχαιοτήτων από τον σταθμό Βενιζέλου. Σίγουρα η όποια απροθυμία του κ. Άγγελου Χανιώτη να αποκαλέσει κάποιον δικό του φοιτητή, δεν απορρέει από απροθυμία να επιβλέψει φοιτητές σε προπτυχιακό, μεταπτυχιακό και διδακτορικό επίπεδο, αλλά από την πεποίθησή του ότι ο ακαδημαϊκός δάσκαλος οφείλει να καλλιεργεί ανεξάρτητους ερευνητές, οι οποίοι, όσο κι αν επηρεάζονται από τον επιβλέποντα καθηγητή τους, δεν θα μετατρέπονται σε κακέκτυπά του. Ταυτόχρονα φανερώνει την αποστροφή του στο φαινόμενο οι φοιτητές να συγκροτούν μια αυλή γύρω από έναν καθηγητή, μια πρακτική που θυμίζει περισσότερο ελληνιστικά βασίλεια παρά πανεπιστήμια. Δεν πρόκειται απλώς για την αποφυγή των πελατειακών σχέσεων που συχνά χαρακτηρίζουν τα ελληνικά πανεπιστήμια, αλλά για τη ριζική άρνηση ενός ηλιοκεντρικού μοντέλου όπου ο καθηγητής περιστοιχίζεται από φοιτητές που ασχολούνται με θεματολογία την οποία εκείνος υποδεικνύει και να συνεχίζουν στον δρόμο που ο ίδιος έχει χαράξει. Αντίθετα, ο Άγγελος Χανιώτης επιλέγει για τους φοιτητές που κάνουν το διδακτορικό υπό την εποπτεία του αυτό που μετράει στην έρευνα, την απόλυτη πρωτοτυπία και την ανεξαρτησία. Γι’ αυτό «δεν έχει μαθητές». Οι φοιτητές του δεν είναι μαθητές του, αλλά μαθητές του εαυτού τους.

«Εγώ δεν έχω μαθητές»: Ο Άγγελος Χανιώτης ως ακαδημαϊκός δάσκαλος

Σύνδεση