Πέντε «χαμένα» χρόνια. Ο Κόντογλου ανάμεσα στα 1915-1919

Στον Κύριο Σπύρο Μοσχονά Στον πρόσφατο τόμο του Μουσείου Μπενάκη με τον ευσεβιστικό τίτλο Εις οσμήν ευωδίας πνευματικής. Φώτη Κόντογλου διαχρονικές δημιουργίες (επιμ. Χρήστος Φ. Μαργαρίτης), ο καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Δημήτρης Παυλόπουλος δημοσιεύει ένα «Άγνωστο Τετράδιο Σχεδίων του Φώτη Κόντογλου»[1]. Κατά τον Δ. Παυλόπουλο: «Τα σχέδια αυτά παρουσιάζουν ενδιαφέρον, καθώς καλύπτουν την περίοδο κατά την οποία ο ζωγράφος βρίσκεται στο εξωτερικό –στη Γαλλία, στο Βέλγιο, στην Ισπανία, στην Πορτογαλία κ.α.–, εργαζόμενος ως εικονογράφος στο περιοδικό L’Illustration. Πρόκειται για μελέτες του που απεικονίζουν προσωπογραφίες, ζώα, δένδρα και τοπία, καθώς και Ρώσους στρατιώτες. Δεκατρία σχέδια [επί συνόλου τριανταπέντε σχεδίων] αναφέρονται στην παρουσία της Τρίτης Ταξιαρχίας 10000 συμμαχικών ρωσικών δυνάμεων στη Μασσαλία τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο του 1916. Στη Μασσαλία ο Κόντογλου, κατά τη μαρτυρία του, έμεινε έναν δύο μήνες σε καλούς φίλους του. Βάσιμη προκύπτει η πιθανότητα τα σχέδια αυτά να έγιναν επιτόπου». Και συνεχίζει ο Δ. Παυλόπουλος: «Δεδομένου ότι δεν γνωρίζουμε πολλά από την ευρωπαϊκή, κυρίως την παρισινή, θητεία του Κόντογλου, τα σχέδια αυτά, που μάλλον προορίζονταν για άσκηση (idea prima) ή και για δημοσίευση, συνιστούν τεκμήρια της παρισινής περιόδου, την οποία φωτίζουν περισσότερο»[2]. Δυστυχώς ο Δ. Παυλόπουλος δεν προσφέρει πολλά στην επιστήμη του με τη δημοσίευση αυτή. Τα σχέδια αυτά δεν «συνιστούν τεκμήρια της παρισινής περιόδου» του Κόντογλου, αλλά, αντίθετα, είναι τεκμήρια μιας επιτήδειας αναβάπτισης (για να το θέσουμε κομψά). Κάποιο βέβηλο χέρι πήρε ένα σημειωματάριο σχεδίων Ρώσου αξιωματικού στρατοπεδευμένου στη Νότια Γαλλία, έσβησε την υπογραφή του και έβαλε δύο φορές τα αρχικά του Κόντογλου (για προφανείς λόγους ασφάλειας – είναι ευκολότερο να απομιμηθεί κανένας μια μονογραφή παρά μια πλήρη υπογραφή εν όλη της τη δόξη). Εδώ, δεν θα ξεσκεπάσουμε αυτή την «λαθροχειρία» με αισθητικούς αλλά με ιστορικούς όρους. Εξάλλου, τα σχέδια αυτά είναι πολύ κατώτερα του Κόντογλου, με σοβαρότατα σχεδιαστικά λάθη, έργα ανθρώπου που έχει διδαχθεί ιχνογραφία σε στρατιωτική σχολή για τις ανάγκες του σχεδιασμού ενός πεδίου μάχης. Θα προσπαθήσουμε να δείξουμε πως ο Κόντογλου ουδέποτε ταξίδεψε ανάμεσα στα 1914 με 1919 στο Παρίσι. Πρώτα θα εξετάσουμε τα όσα ο ίδιος ο ζωγράφος έχει διαδώσει, και στην συνέχεια θα χρησιμοποιήσουμε πιο ασφαλείς, έγγραφες πηγές. Ο Κόντογλου με τον Παπαλουκά [στο Παρίσι;]. Η τυπωμένη λεζάντα γράφει: «Ο Κόντογλου (δεύτερος αριστερά) στο ατελιέ του Σ. Παπαλουκά (πρώτου δεξιά). Παρίσι, 1919». Αναπαραγωγή από: Kώστας E. Τσιρόπουλος (επιμ.), Μνήμη Κόντογλου, Αθήνα: Αστήρ, 1975, σ. 269. Φωτογράφιση: Σοφία Μπούση με ψηφιακή επεξεργασία: Λεωνίδας Κουργιαντάκης. Το πλέον συστηματικό «Χρονολόγιο Κόντογλου», έχει καταρτιστεί το 1995 από τον Ιωσήφ Βιβιλάκη, για τις ανάγκες του συλλογικού τόμου Φώτης Κόντογλου. Εν εικόνι διαπορευόμενος. Εκατό χρόνια από την γέννηση και τριάντα από την κοίμησή του[3]. Εδώ συνοψίζονται όσα γνωρίζουμε για τις κινήσεις του Κόντογλου – προσοχή όμως: όλα όσα γνωρίζουμε δεν σημαίνει αυτομάτως πως ανταποκρίνονται σε πραγματικά γεγονότα. Παραθέτουμε τις εγγραφές (με διόρθωση ελάχιστων τυπογραφικών αβλεπτημάτων) για τα επίμαχα έτη: 1913 Σεπτέμβριος. Ο θείος του Στέφανος τον γράφει στη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου διδάσκουν οι Βικάτος, Γερανιώτης, Καλούδης, Ροϊλός. Γνωρίζεται με τον Σπύρο Παπαλουκά, που βρίσκεται στο Δ΄ Έτος. Μεταξύ των συμφοιτητών του είναι κι ο Ιούλιος Χαΐμης. Συγκατοικεί με τον [Στρατή] Δούκα σε μια σοφίτα στη Νεάπολη, Στέκι της φοιτητικής παρέας το φιλικό παλαιοβιβλιοπωλείο-εντευκτήριο του Βασιλάκη Κουμπούγια. Από εκεί και από τον Ελευθερουδάκη προμηθεύεται βιβλία και περιοδικά. 1914-15 Με την κήρυξη του Α΄ παγκόσμιου πολέμου διακόπτεται το επίδομα σπουδών απ’ την οικογένειά του. Συνδέεται στενά με τον Παπαλουκά. Συγκατοικούν στην Κολοκυνθού, εργάζονται στα φωτογραφεία του Μπούκα και του Καλιαμπέτσου και κοντά στον σκηνογράφο Αρμενόπουλο βάφουν σκηνικά. Στην Καταστροφή του Αϊβαλί (1914-1917)[4] χάνει την μητέρα του και τον θείο του Στέφανο. Διακόπτει τις σπουδές του και ταξιδεύει στην Ευρώπη. Πηγαίνει στο Βέλγιο, στην Ισπανία, στο Περιγκέ, τη Λιμόζ και τη Μασσαλία δουλεύοντας σαν ανθρακωρύχος, τορναδόρος και σε άλλες χειρωνακτικές εργασίες. Στο Παρίσι συνδέεται με ταξιδεμένους και τυχοδιώκτες διαφόρων εθνικοτήτων, απ’ όπου γοητεύεται απ’ τις απίστευτες περιπέτειές τους· συχνάζουν στην Place Clichy στο Au Roi du café· εκεί γνωρίζεται με τον Rodin και τον Μαίτερλιγκ. Εργάζεται ως σχεδιαστής στην Ιλλουστρασιόν. Βραβεύεται για την εικονογράφηση της Πείνας του Χαμσούν. 1918 Γράφει τον Πέδρο Καζάς και σχεδιάζει την εικονογράφησή του. 1919 Επιστροφή στο Αϊβαλί. Διδάσκει γαλλικά και Τεχνικά στο Παρθεναγωγείο της πόλης. Ιδρύει το σύλλογο «Νέοι Άνθρωποι». Τα παραπάνω έχουν ερανιστεί με ακρίβεια από τον Βιβιλάκη[5] από τις πηγές και τη βιβλιογραφία, και σε αυτά θα πρέπει να προστεθεί η γνωστή φωτογραφία, όπου υποτίθεται πως εικονίζεται ο Κόντογλου μαζί με άλλους, στο εργαστήριο του Παπαλουκά στο Παρίσι. Αλλά πόσο όλα αυτά ανταποκρίνονται στην όντως αλήθεια; Υπάρχουν, καταρχάς, αυτόπτες, αξιόπιστοι και ασφαλείς μάρτυρες; Τα δύο πρόσωπα που θα μπορούσαν να παίξουν αυτόν τον ρόλο, είναι οι συντοπίτες και συμμαθητές του στις Κυδωνίες, Τάσος Μουμτζής και Στρατής Δούκας, και, δευτερευόντως, ο συμφοιτητής του στη Σχολή Καλών Τεχνών Σπύρος Παπαλουκάς. Ο τελευταίος δεν έχει γράψει τίποτα σχετικό με την παρουσία του Κόντογλου στο Παρίσι και η σχέση τους, από τα μέσα της δεκαετίας του 1920, δεν θα είναι εγκάρδια[6]. Οι δύο πρώτοι όμως έχουν γράψει και έχουν ξεκαθαρίσει πως για τα επίμαχα χρόνια δεν έχουν καμία επαφή με τον Κόντογλου. Ο στρατιωτικός Μουμτζής γράφει στα 1975 πως: «Το καλοκαίρι του 1912, βγαίνουμε από το Γυμνάσιο [των Κυδωνιών] με το χαρτί στο χέρι. Αργότερα, ύστερα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον αντάμωσα στην Αθήνα, ως Κόντογλου κι όχι Αποστελέλλη»[7], ενώ ο Δούκας με τη σειρά του δηλώνει: «[…] Τότε τον πρωτογνώρισα [τον Παπαλουκά], κατά τα φοιτητικά μου χρόνια (1912-1914), όταν ήρθαμε στην Αθήνα με τον Κόντογλου, απ’ τις αλησμόνητες Μικρασιατικές Πατρίδες μας, εκείνος για να σπουδάσει ζωγραφική στο Πολυτεχνείο, κ’ εγώ νομικά στο Πανεπιστήμιο. […] Ο Κόντογλου, που ’χε κλίση στη ζωγραφική όσο και στο λόγο, μπήκε αμέσως στην τρίτη τάξη[8]. […] Το 1915 το περνώ πρόσφυγας στην Μυτιλήνη, συνδέομαι στενά με τον Πρωτοπάτση και την παρέα του τους “βασιβουζούκους” και τον Αύγουστο του 1916 φεύγω στη Θεσσαλονίκη και κατατάσσομαι εκεί εθελοντής στην Εθνική Άμυνα. Τον ίδιο καιρό φεύγει κι’ ο Κόντογλου για το Παρίσι και τον άλλο χρόνο ο Παπαλουκάς […]»[9]. Άρα ούτε και εκείνος γνωρίζει περισσότερα πράγματα πέρα από το ασαφές «φεύγει για το Παρίσι». Όλοι οι υπόλοιποι (Έλλη Αλεξίου, Πάνος Βαλσαμάκης), όσοι έχουν αναφερθεί ή μνημονεύσει την διαμονή του Κόντογλου στο Παρίσι, τον έχουν γνωρίσει μετά (ή πολύ μετά) το επίμαχο διάστημα 1914-1919 και αναμασούν και παρασύρονται από τα λόγια του ίδιου του Κόντογλου. Από την άποψη επομένως της ιστορικής τεκμηρίωσης, θυμίζουν τον τίτλο της στήλης με την υπογραφή Μπερλίνα (ψευδώνυμο της Ελένης Γ. Βλάχου), στην Καθημερινή των δεκαετιών 1970 και 1980[10]: «Κάπου πήγα, κάποιον είδα, κάτι μούπε να σας πω». Καταλήγουμε πως αυτόπτες, αξιόπιστοι και ασφαλείς μάρτυρες δεν υπάρχουν. Όλα βασίζονται στα γραπτά του Κόντογλου. Αλλά ποια είναι αυτά; Στον ίδιο τόμο του Μουσείου Μπενάκη, η Ολυμπία Παππά δημοσιεύει την πρώτη σελίδα του εργοβιογραφικού υπομνήματος του Κόντογλου για την υποψηφιότητά του στην Έδρα Ελευθέρου Σχεδίου του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου[11], χρονολογημένη στα 1941. Παρ’ όλο που δημοσιεύεται σε αναπαραγωγή μόνο η πρώτη σελίδα του χειρογράφου[12], η έστω κολοβή αυτή δημοσίευσή του συνοψίζει τα λεγόμενα του Κόντογλου για την περίοδο 1914-1919. Παραθέτουμε το απόσπασμα: «Εις Παρισίους εσπούδασα εις διαφόρους Σχολάς [Académie Julienne [sic] – Grande Chaumière] και εις εργαστήρια διαπρεπών καλλιτεχνών. Επεδόθην εις την εικονογράφησιν βιβλίων [illustrations], διά την οποίαν μοι εδόθησαν σημεία διακρίσεως. Συγχρόνως επεδόθην εις την μελέτην των κλασσικών έργων ζωγραφικής εις τα Μουσεία Λούβρου, Λουξεμβούργου, Γουσταύου Μορώ, κλπ.»[13] Σε αυτά θα προσθέσουμε αποσπάσματα από ένα «αυτοβιογραφικό» (ή καλύτερα αυτομυθοπλαστικό) χρονογράφημα του Κόντογλου στην εφημερίδα Ελευθερία με τίτλο «Το Παρίσι το ποιητικό, το αξιαγάπητο»[14]: «[…] Αν ίσως είμαι τώρα καλόγερος, τον καιρό που πήγα στο Παρίσι δεν ήμουνα, αλλά ήμουνα κι εγώ παλληκαράκι είκοσι χρονών. […] Ένα διάστημα κάθισα κοντά στην πλατεία Πιγγάλ. Έζησα με τον εαυτό μου και με λίγους φίλους μου, σαν να βρισκόμουν στο νησί του Ροβινσόν. Θυμάμαι πως είχα μέσα μου κείνον τον καιρό μιαν αγνότητα, που δεν την είχα ποτέ μου. Τότε έγραψα τον Pedro Cazas. Και δεν έζησα ζωή μονότονη. Η ζωή μου στο Παρίσι ήτανε παράξενη, μυθιστορηματική, μου τύχανε πράγματα από κείνα που δεν τυχαίνουνε σ’ αυτούς που κάνουνε “γλεντζέδικη ζωή”. […] Έκανα παρέα με λογής-λογής ανθρώπους. Είχα φιλία με κάτι Σπανιόλους που βάφτισα με τα ονόματά τους όσους ανθρώπους έβαλα μέσα στον Pedro Cazas: Leocadio Calvo, Pedro Cazas, Osso κλπ. Συχνάζαμε σ’ ένα καφενείο στην Place Clichy και γελούσα με τα γαλλικά των Σπανιόλων που μου φωνάζανε πως θα βρεθούμε “O ροά δι καφφέ”, δηλ. “Au roi du Café”[15]. Γνώρισα ανθρώπους από πολλές νατσιόνες, εξόν από τους Φραντσέζους. Γνώρισα κ’ ένα δυο φημισμένους, τον γλύπτη Ροντέν, τον Μαυρίκιο Μαίτερλιγκ και κάτι ζωγράφους. […] Είτε σα να βρίσκουμαι στο σπίτι της μαντάμ Μπογιέ, που κάθισα δυο χρόνια οδός Νταβίς 6, με μια καλόκαρδη παρέα από Μπρετόνους, άντρες και γυναίκες, κι αφού φάμε και πιούμε και κουβεντιάσουμε τους καληνυχτίζω και ανεβαίνω στη ζεστή κάμαρά μου.[…]». Ας σταθούμε αρχικά εδώ και ας αναρωτηθούμε: πόσο αντέχουν στον έλεγχο τα λεγόμενα του Κόντογλου, τα σπαρμένα τήδε κακείσε σε περιοδικά και εφημερίδες και υπομνήματα; Και η απάντηση είναι σαφής: ελάχιστα. Θα τα πιάσουμε σχεδόν ένα προς ένα, ίνα γνώναι δε το ποίον χρηστόν και επιτήδειον ή φαύλον και ανεπιτήδειον. Εις Παρισίους εσπούδασα εις διαφόρους Σχολάς [Académie Julienne [sic] – τα αρχεία της ιδιωτικής σχολής ζωγραφικής και γλυπτικής, Académie Julian έχουν σωθεί στο σύνολό τους και έχουν κατατεθεί στα Εθνικά Αρχεία της Γαλλίας[16]. Είναι εκτεταμένα και λίαν συστηματικά και το όνομα του Κόντογλου απλώς δεν υπάρχει σε αυτά. Ο Κόντογλου δεν χρημάτισε ποτέ μαθητής της Académie Julian και η ανύπαρκτη φοίτησή του εκεί επιτείνεται από τη διαστρέβλωση του ονόματος της υποτιθέμενης Σχολής του – θα περίμενε κανένας πως μετά την πάροδο εικοσιπενταετίας από την «επιστροφή» του από το Παρίσι στα 1919 (το υπόμνημα προς το Πολυτεχνείο γράφεται στα 1941) θα ήταν συγγνωστό κάποιο lapsus memoriae, αλλά η ολοκληρωτική μεταμόρφωση, η σχεδόν αλλαγή φύλου, του Julian σε Julienne, είναι μάλλον επιλήψιμη. Εις Παρισίους εσπούδασα εις διαφόρους Σχολάς […Grande Chaumière] και εις εργαστήρια διαπρεπών καλλιτεχνών: σε αντίθεση με τα αρχεία της Académie Julian, τα αρχεία της Académie de la Grande Chaumière, δηλαδή της σχολής γλυπτικής και ζωγραφικής του Μπουρντέλ, όπου φοίτησε και ο Θανάσης Απάρτης, δεν έχουν σωθεί. Η συνεχιζόμενη έρευνα έχει καταρτίσει όμως τόσο έντυπο όσο και διαδικτυακό κατάλογο των μαθητών του Μπουρντελ[17], όπου το όνομα του Κόντογλου λάμπει διά της απουσίας του. Επιπλέον, ο Κόντογλου δηλώνει πως σπούδασε στα εργαστήρια διαπρεπών καλλιτεχνών. Μα ποιοι είναι αυτοί; Γιατί δεν τους ονοματίζει ευθαρσώς; Αν, για παράδειγμα, είχε διδαχθεί από τον Jacques-Émile Blanche, προς τι η ασάφεια και η αναδρομική αιδημοσύνη; Δεν είναι, επιεικώς, περίεργες; Η εγγραφή του Σπύρου Παπαλουκά στην Académie Julian, Registre des élèves de l’Académie Julian (63AS/1), Archives Νationales, Παρίσι. Ο Παπαλουκάς έχει δηλώσει διεύθυνση κατοικίας τον αριθμό 7 της οδού de Bagneux στο 6ο Διαμέρισμα του Παρισιού. Το όνομα του δρόμου δεν υφίσταται πλέον αφού έχει μετονομαστεί σε οδό Jean-Ferrandi. Επεδόθην εις την εικονογράφησιν βιβλίων [illustrations], διά την οποίαν μοι εδόθησαν σημεία διακρίσεως. Μετά από την έρευνα τόσο της Ειρήνης Οράτη όσο και την παράλληλη έρευνα του Άγγελου Δρακογιώργου[18], γνωρίζουμε πια πως δεν υπάρχει ούτε μία δημοσιευμένη εικονογράφηση του Κόντογλου στο Παρίσι του 1914-1919 και, βέβαια, απολύτως κανένα σημείον διακρίσεως, δηλαδή κάποιο βραβείο για αυτές τις εικονογραφήσεις. Συγχρόνως επεδόθην εις την μελέτην των κλασσικών έργων ζωγραφικής εις τα Μουσεία Λούβρου: είναι αδύνατο ο Κόντογλου να επεδόθη στην μελέτη κλασσικών έργων ζωγραφικής στο Λούβρο για τον απλούστατο λόγο πως αυτό είναι κλειστό τουλάχιστον από την 1η Αυγούστου του 1914 και θα παραμείνει κλειστό και κενό σε όλη τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου[19]! Παρόμοια δυστυχής κατάσταση επικρατεί και στο Μουσείο του Λουξεμβούργου (Συγχρόνως επεδόθην εις την μελέτην των κλασσικών έργων ζωγραφικής εις τα Μουσεία […] Λουξεμβούργου). Οι συλλογές του έχουν φυγαδευτεί και το Μουσείο έχει μετατραπεί σε Μουσείο έργων των Συμμάχων, καθώς φιλοξενεί σύγχρονα (τότε) έργα αγγλικής, βελγικής, ιταλικής και αμερικανικής ζωγραφικής, ενώ παράλληλα γίνονται περιοδικές εκθέσεις Πολεμικής Τέχνης[20] –η σημερινή ιστοριογραφία θα τις χαρακτήριζε σαν τέχνη στρατιωτικής προπαγάνδας– πάντως, σε κάθε περίπτωση, κλασσικά έργα ζωγραφικής δεν υπάρχουν εκεί για να δει ο Κόντογλου. Θα συνεχίσουμε με τον έλεγχο του αυτοβιογραφικού κειμένου περί Παρισίων, του δημοσιευμένου αρχικά στην Ελευθερία. Αφού αντιπαρέλθουμε τις λυρικές εξάρσεις του Κόντογλου περί αγνότητας και περί Ροβινσώνα Κρούσου και μοναξιάς που τόσο θυμίζουν την άρια Sempre Libera από το λιμπρέτο του Francesco Maria Piave για την Τραβιάτα του Βέρντι, και ειδικά τους στίχους «in questo popoloso deserto / che appellano Parigi» (σ’ αυτή την πολυπληθή ερημία / που Παρίσι αποκαλούνε), θα μείνουμε σε μερικές ανακολουθίες. Συχνάζαμε σ’ ένα καφενείο στην Place Clichy και γελούσα με τα γαλλικά των Σπανιόλων που μου φωνάζανε πως θα βρεθούμε “O ροά δι καφφέ”, δηλ. “Au roi du Café”: όπως προκύπτει από την αναδίφηση της γκρίζας βιβλιογραφίας των εστιατορίων του Παρισιού στην Bibliothèque historique de la Ville de Paris[21] εκείνη την περίοδο υπάρχουν οκτώ καφενεία της αλυσίδας «Au Roi du Café»[22]. Το κοντινότερο στην Πλατεία του Clichy, στον αριθμό 85 της οδού Saint-Lazare, απέχει ένα χιλιόμετρο! Γνώρισα κ’ ένα δυο φημισμένους, τον γλύπτη Ροντέν, τον Μαυρίκιο Μαίτερλιγκ και κάτι ζωγράφους: κατά τη διάρκεια των αρχικών χρόνων του πολέμου ο Ροντέν ταξιδεύει μεταξύ Αγγλίας και Ρώμης και τον Μάρτιο του 1916 αρρωσταίνει βαριά εξαιτίας εγκεφαλικής αιμορραγίας και πεθαίνει τον Νοέμβριο του 1917. Πότε άραγε να τον γνώρισε ο Κόντογλου; H απάντηση μοιάζει απλή: ποτέ. O Maurice Maeterlinck με το ξέσπασμα του πολέμου καταφεύγει σε βίλα στη Νίκαια και θα παραμείνει εκεί για την επόμενη δεκαετία. Άραγε ο φτωχός Κόντογλου πού να βρίσκεται; Σε ρωσικό στρατόπεδο στη Μασσαλία καταπώς τον θέλει ο Δ. Παυλόπουλος μαζί με τον ανώνυμο κατασκευαστή των αποτρόπαιων μονογραφών Φ. Κ. στο «άγνωστο» τετράδιο σχεδίων; Σε πολυτελή βίλα στη Νίκαια; Στο Παρίσι; Όσο για την ασάφεια γνώρισα […] και κάτι ζωγράφους μπορεί να υποδηλώνει σε πρώτη ανάγνωση απαξία, δηλαδή: «γνώρισα και κάτι ζωγράφους που δεν αξίζουν ούτε το όνομά τους να πω και μπορεί και να μην τους θυμάμαι πια», αλλά σε δεύτερη ανάγνωση το πιθανότερο πως δεν κρύβει απαξία, αλλά ανυπαρξία τόσο των ζωγράφων όσο και της γνωριμίας μαζί τους. Στο σπίτι της μαντάμ Μπογιέ, που κάθισα δυο χρόνια οδός Νταβίς 6: δεν υπάρχει παρισινός δρόμος με αυτό το όνομα. Υπάρχει η οδός Davy όπου τοποθετείται η πρώτη έκδοση του Πέδρο Καζάς. Εδώ, θα κάνουμε μια μικρή παρέκβαση, καθόλου όμως άσχετη με το θέμα μας. Παραθέτουμε από το εκδοτικό επίμετρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη στην πρόσφατη, αναστατική ανατύπωση, του Πέδρο Καζάς[23]: «Η έκδοση του Πέδρο Καζάς (Γλάρος, Αθήνα 1944), την οποία ανατυπώνουμε εδώ αναστατικά, είναι η τρίτη και ουσιαστικά οριστική. Την επιμελήθηκε ο ίδιος ο Κόντογλου. Σημειώνω τις άλλες δύο που έχουν προηγηθεί: Πρώτη έκδοση: Φ. Κόντογλου, Pedro Cazas, Ρομάντζο. Μαζύ με άλλα κομμάτια του συγγραφέα, Rue Davy 6, Paris, χ.χ., σχ. 18x14, σ. 4 χ.α. [χωρίς αρίθμηση] + 86 + 2 χ.α. Δεύτερη έκδοση: Φ. Κόντογλου, Pedro Cazas, Χ. Γανιάρη και Σίας, Αθήνα χ.χ., σχ. 12x16, σ. 102. Η πρώτη έκδοση του Πέδρο Καζάς περιβάλλεται από μυστήριο. Δεν σημειώνεται εκδοτικός οίκος ούτε έτος έκδοσης, παρά μόνο μια διεύθυνση στο Παρίσι (η οδός είναι υπαρκτή). Η έκδοση σπανίζει, τα σωζόμενα αντίτυπα ίσως να μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού. […] Στον κολοφώνα της δεύτερης έκδοσης σημειώνονται τα εξής: “Ο Pedro Cazas είχε τυπωθή στο Παρίσι προ τρία χρόνια σε 250 αντίτυπα για τους φίλους του συγγραφέα. Οι δυο εικονογραφίες είναι απ’ το χέρι του”. Αν επομένως η δεύτερη έκδοση έγινε το 1923, όπως θα δείξουμε παρακάτω, τότε η πρώτη είναι του 1920. Ο Πρόλογός της τοποχρονολογείται: «Τράπεζα του Διαόλου - Αϊβαλή, Φεβρουάριος του 1920». Αν το πρόβλημα του χρόνου έκδοσης λύνεται εύκολα, δεν ισχύει το ίδιο και για τον τόπο της έκδοσης. Τυπώθηκε πράγματι στο Παρίσι το βιβλίο; Από πού τεκμαίρεται; Μήπως εκείνα τα Rue Davy και Paris του εξωφύλλου και το Périgueux (σ. 86) έρχονται απλώς να πλαισιώσουν τη μυθική γεωγραφία του κειμένου; Αν το βιβλίο δεν τυπώθηκε στο Παρίσι, τότε πού; Στο Αϊβαλί ή μήπως στη Μυτιλήνη; Ο Στρατής Δούκας, φίλος και συμμαθητής του Φώτιου Αποστολέλλη (ήγουν Κόντογλου) στο Γυμνάσιο των Κυδωνιών, μαρτυρεί πως τυπώθηκε στο Αϊβαλί, στο τυπογραφείο του περιοδικού Αιολικός Αστήρ, με δικά του (του Δούκα) έξοδα. […] Τα «άλλα κομμάτια» που αναφέρει το εξώφυλλο είναι τα εξής δύο, υπό τον γενικό τίτλο «Δοκιμές»: 1. «Ευτυχία», σ. [83]-84. Φέρει αφιέρωση «A mademoiselle Eugénie Plasier» και τοποχρονολογείται: «Paris 14. 3. 17». Στη θέση του motto, σημειώνονται τα εξής με κεφαλαία γράμματα: «Ξαπλωμένοι πλάγι στον Ευφράτη». 2. «Τασίτσα», σ. [85]-86, με τοποχρονολογία: «Périgueux 10. -1916». Πρόκειται για τη μεγαλύτερη αδερφή του Αναστασία»[24]. Γνωρίζουμε ήδη από το 1971, με αυτόπτη και αξιόπιστο μάρτυρα τον Στρατή Δούκα,[25] πως η πρώτη έκδοση του Πέδρο Καζάς έχει τυπωθεί στο Αϊβαλί και οπωσδήποτε όχι στο Παρίσι. Αλλά πέραν από τον, επιστήθιο φίλο και συμμαθητή του Κόντογλου, Δούκα, αν ψάξουμε θα βρούμε και άλλα δεδομένα. Αυτά μας πείθουν οριστικά πως έκδοση του βιβλίου στο Παρίσι δεν έγινε. Πρώτα-πρώτα, τυπογραφείο στον αριθμό 6 της οδού Davy δεν υπήρξε ποτέ. Αυτή είναι η υποτιθέμενη διεύθυνση διαμονής του Κόντογλου στο Παρίσι (Στο σπίτι της μαντάμ Μπογιέ, που κάθισα δυο χρόνια οδός Νταβίς 6). Η σημασία εδώ να δοθεί απολύτως στην μετοχή παθητικού ενεστώτα υποτιθέμενη καθώς εντυπωσιάζει πάλι το lapsus και η προσθήκη του ανυπόστατου τελικού σίγμα: Νταβίς αντί για Νταβύ[26]. Πόσο πιθανό είναι να μένει κάποιος σε ένα δρόμο για μια διετία και μετά από τριάντα χρόνια να έχει ξεχάσει το ακριβές όνομα αυτού του δρόμου; Ακόμα, η συγκεκριμένη έκδοση δεν είναι καταγεγραμμένη στον Γενικό Κατάλογο της Bibliothèque Nationale. Στην Γαλλία όμως υφίσταται, ήδη από την εποχή του Φραγκίσκου του Α΄ (1537), ο δρακόντειος νόμος του Dépôt Légal[27], δηλαδή της υποχρεωτικής κατάθεσης ενός ή περισσοτέρων αντιτύπων οποιασδήποτε έκδοσης τυπωμένης εντός της γαλλικής επικράτειας. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας αγνοεί παντελώς το συγκεκριμένο βιβλίο γιατί απλά δεν εκδόθηκε ποτέ στο Παρίσι. Τέλος, και μόνο η αυτοψία σε ένα αντίτυπο, σε εκείνο της Γαλάτειας Καζαντζάκη[28], σήμερα στην συλλογή του κ. Πέτρου Βέργου, δίνει την χαριστική βολή και κατατάσσει οριστικά τον τόπο έκδοσης στους ψευδεπίγραφους: φτηνό χαρτί, κακά περιθώρια, στοιχειοθεσία μαθητευόμενου που δεν ξέρει να ξεχωρίσει τις οικογένειες των τυπογραφικών χαρακτήρων. Το κυρίως κείμενο είναι στοιχειοθετημένο με απλά των 10 στην εκδοχή του στοιχειοχυτηρίου Bauersche Giesserei (Φραγκφούρτη, περ. 1880), μπερδεμένα ωστόσο με ελζεβίρ, από κακή διάλυση προηγούμενης στοιχειοθεσίας. Οι υποσημειώσεις με ελζεβίρ των 8 (J. G. Schelter & Giesecke, Λειψία, 1899-1903). Και οι δύο οικογένειες είναι εντελώς απίθανο να χρησιμοποιήθηκαν σε παρισινό τυπογραφείο. Η εμφάνιση του βιβλίου προσομοιάζει απολύτως σε φτηνές ελληνικές εκδόσεις, ενώ τα τυπογραφικά στοιχεία του εντοπίζονται και σε τεύχη του περιοδικού «Αιολικός Αστήρ» (1911-1914) με έδρα γραφείων το τυπογραφείο «Ο Ήλιος» («Οδός Ποταμού έξωθεν του Βεζεστενίου») του Β. Κ. Βασιλειάδη (είναι και πρώτος διευθυντής του περιοδικού)[29]. Επιπλέον, τον φτηνό εκδοτικό χαρακτήρα του βιβλίου επιτείνει η αναγραφή στο οπισθόφυλλο[30] της τιμής του («Δραχ. 5»), όπως ακριβώς συμβαίνει με τις ανάλογες εκδόσεις βιβλίων τσέπης περιπτέρου στον ελληνικό χώρο τις δεκαετίες 1950 και 1960. Εξάλλου, αν ο Πέδρο Καζάς είχε τυπωθεί στο Παρίσι, όπως θα ήταν ο ευσεβής πόθος του Κόντογλου, τότε θα ήταν υποχρεωτική η αναγραφή της τιμής του και σε γαλλικά φράγκα. Στο Αϊβαλί λοιπόν, και στα 1920 ξεκινάει επίσημα όχι μόνο η «μυθική γεωγραφία», κατά τον Ζουμπουλάκη, του Πέδρο Καζάς αλλά και η μυθική αυτοβιογραφία του Φώτη Κόντογλου. Κλείνουμε την παρέκβαση και ταυτόχρονα ολοκληρώνουμε τον έλεγχο των λεγομένων του Κόντογλου[31] και φτάνουμε στην αναζήτηση περισσότερο αξιόπιστων πληροφοριών. Θα ήταν πιο δόκιμο, να διαπιστώναμε αρχικά, με τρόπο αποφατικό, ποιες έγγραφες πηγές δεν έχουμε, και δεν μπορούμε να έχουμε, για τη δραστηριότητα του Κόντογλου στα χρόνια 1914-1919. Η μοναδική μνεία του στα αρχεία της Ανωτάτης (σήμερα) Σχολής Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ) είναι η εγγραφή του[32] και αυτή μας δίνει κάποιες πληροφορίες (τις μεταγράφουμε εδώ απλουστευμένες): – Αύξων αριθμός: 1 – Χρονολογία εγγραφής: 13 Σεπτεμβρίου 1913 – Επώνυμον και Όνομα: Αποστολέλης Ν. Φώτιος – Πατρίς: Κυδωνίαι – Ηλικία: 17 – Ορφανός πατρός – Εκπαιδευτήριο: Γυμνάσιον Κυδωνιών με το υπ’ αριθ. 297 ενδεικτικό με ημερομηνία 23 Ιουνίου 1912 και βαθμό Λίαν καλώς (8). – Εγγράφεται στο Τμήμα Γραφικής [ = Ζωγραφικής] – Υπογραφή εγγραφομένου: Φ. Αποστολέλης – Κηδεμόνας: Ηγ [Μονής] Αγ Παρ Στέφανος Κόντογλου Από εδώ αποκομίζουμε εμμέσως τις εξής πρόσθετες πληροφορίες: α) επιβεβαιώνεται ο Μουμτζής για την ημερομηνία ολοκλήρωσης των εγκύκλιων σπουδών του Κόντογλου[33] και β) αποκαλύπτεται ακόμα ένας χαμένος χρόνος στην βιογραφία του Κόντογλου – πού άραγε να βρίσκεται ανάμεσα στον Ιούλιο του 1912 και τον Σεπτέμβριο του 1913; Στην Αθήνα για να προετοιμαστεί για την Σχολή Καλών Τεχνών; Παραμένει στο Αϊβαλί; Αλλού; Άγνωστο. Περισσότερα όμως αποκομίζουμε από όσα δεν μας λένε τα αρχεία της Σχολής. Το όνομα του Κόντογλου δεν εμφανίζεται σε καμία προαγωγική εξέταση το ακαδημαϊκό έτος 1913-1914 αλλά ούτε και αργότερα σε οποιαδήποτε άλλο έτος. Για να το πούμε πιο απλά, ο Κόντογλου δεν πατάει ποτέ σε εξετάσεις στην Σχολή. Εδώ αποδεικνύεται, παραδόξως πως, ακριβέστατος όταν γράφει στο αυτόγραφο του Αρχείου Πρεβελάκη: «Στο Πολυτεχνείο της Αθήνας πήγα ένα φεγγάρι, κ’ επειδής είχα άλλη ιδέα για την τέχνη, δεν ξαναπήγα και ζωγράφιζα μοναχός μου»[34]. Θα πρέπει να περιμένουμε άλλα είκοσι χρόνια από το 1913 για να συναντήσουμε και πάλι τον όνομα του Κόντογλου στα αρχεία της ΑΣΚΤ, όταν το 1933 του απονέμεται honoris causa κατ’ ουσίαν και χωρίς φοίτηση στην Σχολή, Απολυτήριο Γραφικής[35] με αριθμό 352. Στο Αρχείο Κόντογλου[36] του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου υπάρχουν δεδομένα για την επίμαχη περίοδο; Αυτά είναι τα εξής ελάχιστα: α) πέντε σχέδια (σε ψηφιακή μορφή) των ετών 1915-1918 (σε τρία υπάρχει η τοποχρονολόγηση Paris/Παρίσι 1915 και ένα από αυτά έχει εμφανώς σβησμένη και ξαναγραμμένη υπογραφή και ημερομηνία εκ των υστέρων)[37], β) αναπαραγωγή σχεδίου (σε ψηφιακή μορφή) που απεικονίζει το κάτω μέρος του κορμού του Αγίου Ιωάννη του Πρόδρομου και τοποχρονολόγηση Paris 1918[38], γ) η διαβόητη φωτογραφία με τον Κόντογλου και τον Παπαλουκά στο Παρίσι[39] σε ψηφιακή μορφή, δ) δύο αναπαραγωγές σχεδίων, κολλημένες σε χαρτόνι όπου ο Κόντογλου έχει σχολιάσει ιδιοχείρως: «Δύο από τα βραβευθέντα έργα εικονογραφήσεως βιβλίου κατά την έκθεσιν του εικονογραφημένου βιβλίου στο Παρίσι (1916)» – μόνο που τέτοια έκθεση δεν υπήρξε ποτέ, σχολιάζουμε εμείς: ο Κόντογλου πιάνεται και εδώ, τρόπον τινά, en flagrant délit. Θα σταθούμε στην ενότητα Μικρασιατικών Τεκμηρίων του Αρχείου Κόντογλου για να πιάσουμε το νήμα από εδώ. H Ιωάννα Αλεξανδρή στον κατάλογο της έκθεσης Κόντογλου του Βυζαντινού Μουσείου το 2015 μας πληροφορεί: «Μια σειρά 14 επιστολών του Κόντογλου προς τον φίλο του Ανδρέα Τριγγέτα από το Αϊβαλί το χρονικό διάστημα 1919-1921 αποτελούν το μόνο κλειστό σύνολο από αυτή την περίοδο. Οι επιστολές αυτές δεν παραδόθηκαν στο πρωτότυπο αλλά σε φωτοτυπημένο αντίγραφο»[40]. Μόνο που τα γράμματα αυτά έχουν δημοσιευτεί το 2023 και από εδώ θα αρχίζουμε να ξετυλίγουμε καλύτερα το πολύ μπερδεμένο αυτό κουβάρι. Ο Μοναχός Πατάπιος της Ιεράς Σκήτης Καυσοκαλυβίων, δημοσιεύει στην περιοδική έκδοση Ανάλεκτα Ανθρωπιστικών Επιστημών τα γράμματα αυτά απευθείας από το πρωτότυπα τεκμήρια, αποκείμενα στο αρχείο των κληρονόμων του αδελφοποιτού του Κόντογλου, Ανδρέα Τριγγέτα[41]. Είναι η σημαντικότερη, βιβλιογραφικά, συμβολή στη βιογραφία του ζωγράφου της τελευταίας τριακονταετίας. Αποσπούμε τα συμπεράσματα του Ιερομόναχου Πατάπιου: «[…] Οι επιστολές είναι πρωτίστως σημαντικές για τον πλούτο των ειδήσεων για πρόσωπα και καταστάσεις, που βρέθηκαν στον δρόμο για τη διαμόρφωση του Φώτη Αποστολέλη στον άνθρωπο, τον οποίο σήμερα γνωρίζουμε ως τον μεγάλο νεοέλληνα λογοτέχνη και ζωγράφο Φώτη Κόντογλου. Μαθαίνουμε έτσι: α) για την επιστράτευσή του στο πλαίσιο της Μικρασιατικής Εκστρατείας ως έφεδρος της “κλάσεως του ’12” από τον Μάιο του 1920 (και όχι το 1921, όπως σημειώνουν οι βιογράφοι του) μέχρι τουλάχιστον το φθινόπωρο του ίδιου έτους, οπότε και διορίστηκε δάσκαλος στο Αϊβαλί, β) για την υπηρεσία του στη Στρατιωτική Διοίκηση Σμύρνης ως χαρτογράφου του Στρατού, και στη συνέχεια στη Μεραρχία Κυδωνιών, γ) για τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε στο να διοριστεί δάσκαλος επειδή “έβλεπαν πως είναι Μικρασιάτης και σίγουρα Βενιζελικός”, στις επίμονες προσπάθειες που έκανε να βρεθεί τρόπος να μετατεθεί, με την ιδιότητα του δημοσιογράφου, στην ηπειρωτική Ελλάδα, δ) για την παραλαβή των πρώτων εκατό αντιτύπων του βιβλίου του Pedro Cazas στις 3 Οκτωβρίου του 1920, ε) για τις σχέσεις του και την επικοινωνία του με φιλικά του πρόσωπα, που ζούσαν στην κυρίως Ελλάδα ή και στην Αθήνα, όπως οι Ανδρέας Τριγγέτας, Στρατής Δούκας, Σπύρος Παπαλουκάς, Πάνος Βαλσαμάκης, Αντώνης Πρωτοπάτσης, Τάσος Μουμτζής, στ) για την εποχή τής υιοθέτησης του όρου “Κόντογλου”, ως επωνύμου του […]». Οι επιστολές περιέχουν όντως πλούτο πληροφοριών αλλά θα περιοριστούμε μόνο στο θέμα μας και θα σχολιάσουμε συγκεκριμένες περικοπές από αυτές. Στις 10 Μαΐου 1920 ο Κόντογλου βρίσκεται στην Σμύρνη και αναγγέλλει την άφιξή του στον Τριγγέτα στην Αθήνα. Εκεί υπηρετεί στην Στρατιωτική Διοίκηση ως χαρτογράφος […] Είμαι στρατιώτης. Πάει πειά! Γράφε μου στη διεύθυνση: Τάσσον Μουμτζήν, υπολοχαγόν, Στρατιωτ. Διοίκησις Σμύρνης, διά στρατιώτην Φώτιον Κόντογλουν. Απεσπάσθηκα εδώ, στη Στρ. Διοίκηση ως χαρτογράφος κ’ είμαι σχετικά καλά. [...][42] Σχόλια: ας προσέξουμε τις εντελώς ηθελημένες ασάφειες για να τις εξηγήσουμε λίγο αργότερα. Από πότε είναι στρατιώτης; Τι «πάει πειά»; Προφανώς θέλει να εννοήσει την ελευθερία του ως πολίτης, αλλά γιατί δεν το λέει ξεκάθαρα; Ο φίλος του Τάσος Μουμτζής αποδεικνύεται αναδρομικώς εξίσου ασαφής όταν δηλώνει (βλ. εδώ παραπάνω): «Αργότερα, ύστερα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον αντάμωσα στην Αθήνα, ως Κόντογλου κι όχι Αποστελέλλη». Αν ξαναδιαβάσουμε προσεκτικά τη φράση, θα διαπιστώσουμε μια συνειδητή και λίαν έντεχνη απόκρυψη. Ο Μουμτζής δεν έχει αποκλείσει να έχει δει τον Κόντογλου και στην Σμύρνη αφού από το γράμμα αυτό μαθαίνουμε πως όχι μόνο τον έχει δει αλλά διαχειρίζεται και την αλληλογραφία του αφού ο Μουμτζής δεν είναι οπλίτης αλλά μόνιμος αξιωματικός του Στρατού. Η επιστολή Κόντογλου από το Αϊβαλί στις 2 Σεπτεμβρίου 1920 βάζει, με την γραφίδα του ίδιου του συγγραφέα του, την οριστική ταφόπλακα στον ψευδεπίγραφο τόπο έκδοσης του Πέδρο Καζάς: Τυπώνω τον Pedro Cazas. Καταλαβαίνεις τη χαρά μου. Ασφαλίζω το παιδί μου. Ό,τι μπόρεσα, Αντρέα, κι᾿ ό,τι μούδιναν τα μέσα που έχουμε στο Αϊβαλή.[43] και σε επόμενο γράμμα (Σμύρνη, 2 Οκτωβρίου 1920)[44] μαθαίνουμε και τον συνολικό αριθμό των αντιτύπων: Για το βιβλίο, θα σου στείλω το δικό σου και του Στρατή [Δούκα]. Έχω δω 100 αντίτυπα. Τα πήρα απόψε. Εδώ δεν θέλω να διαθέσω διόλου. Δεν προκύπτει από εδώ πως πρόκειται για τα πρώτα εκατό αντίτυπα του βιβλίου, όπως υποθέτει ο Μοναχός Πατάπιος. Το πιθανότερο, αν υπολογίσουμε την επερχόμενη Μικρασιατική Καταστροφή (και άρα την καταστροφή αντιτύπων), και, κυρίως, την σπανιότητα της έκδοσης (τα αντίτυπα της μετρώνται, όπως οι δίκαιοι του κόσμου τούτου από τον Ιερομόναχο Διονύσιο στο φιλιατρό του πηγαδιού, στα δάχτυλα του ενός χεριού) πως μόνο εκατό αντίτυπα τυπώθηκαν. Λίγο μετά (Σμύρνη, 10 Οκτωβρίου 1920) ο Κόντογλου επισημαίνει και υπενθυμίζει εμφατικότατα στον Τριγγέτα: Πρόσεξε: τόνομά μου είνε Φώτης Κόντογλους.[45] Αλλά γιατί αυτή η φράση, από μόνη της αντάξια τίτλου μυθιστορήματος, έχει σχέση με το θέμα μας; Γιατί απλούστατα ο ζωγράφος και συγγραφέας Φώτης Κόντογλου γεννιέται στην Μικρασία και στα 1920 και πριν υπάρχει μόνο ο Φώτιος Αποστολέλης. Άραγε, πριν από την γέννηση αυτή πώς θα μπορούσε να υπογράψει με τα αρχικά Φ. Κ. όπως τον θέλει ο Δ. Παυλόπουλος (και μαζί του το ανώνυμο βέβηλο χέρι) στην Μασσαλία στα 1916-1917; Υπάρχουν αναφορές στο Παρίσι στα γράμματα προς τον Τριγγέτα; Επτά μήνες πριν την Καταστροφή και από το Αϊβαλί (15 Φεβρουαρίου 1921) ο Κόντογλου γράφει: [η] Marie Antoinette [μου γυρεύη] να πάω στο Παρίσι – η Eugénie a Amour! Amour! Amour! και baisers με τη σέσουλα – ο Jean Guillot «qu᾿ il désire mes merveilleuses lettres plus serrées», ο senỡr Antonio τα παραμύθια της Χαλιμάς.[46] Σχόλια: στις όχι ευκαταφρόνητες σελίδες του επιστολάριου προς Τριγγέτα, το Παρίσι βρίσκεται μόνο σε αυτές τις αράδες. Η Eugénie ίσως να είναι η Eugénie Plasier της πρώτης έκδοσης του Πέδρο Καζάς (βλ. παραπάνω εντός κειμένου). Ο Léon Guillot[47] είναι ο, καθόλου άδικα ξεχασμένος σήμερα, Léon Guillot de Saix (1885-1964), θεατρικός συγγραφέας ελαφριάς κωμωδίας, πολύ της μόδας την δεύτερη δεκαετία του εικοστού αιώνα. Πόσο πιθανό είναι να τον έχει γνωρίσει ο Κόντογλου σε τέτοιο βαθμό ώστε να διατηρούν αλληλογραφία; Όσο για την Marie-Antoinette και τον Antonio, αγνοούμε την ύπαρξή τους, αλλά το θέμα μας είναι πως και ο Κόντογλου πιθανότατα αγνοεί την ύπαρξή τους, πως εφευρίσκει ονόματα και καταστάσεις για να στηρίξει μεθοδικά πια ένα αυτομυθοπλαστικό αφήγημα εν τω γεννάσθαι. Δεν θα σταθούμε άλλο στα γράμματα προς Τριγγέτα γιατί οι πληροφορίες τους ξεπερνούν τα θεματικά όρια του παρόντος κειμένου. Θα μπορούσαμε να σχολιάσουμε τον υφέρποντα νεανικό ηδονισμό του Κόντογλου ή την λανθάνουσα, αλλά απολύτως συμβατή και συγγνωστή για τα μέτρα της εποχής, ομοφοβία του. Αυτά δεν αποδεικνύουν κάτι πέρα από το ότι υπήρξε ανόητος όπως όλοι μας («You were silly like us», όπως έγραψε ο Ώντεν για τον Γέητς). Ούτε θα σχολιάσουμε εκτενώς την εντελώς ατιμωτική, για τον ίδιο, στάση του, όταν εκλιπαρεί απροκάλυπτα τον Τριγγέτα να τον απαλλάξει από το στράτευμα μέσω πλαστής (ιδού πώς, αίφνης, εμφανίζεται το επίθετο που αποφύγαμε μέχρι τώρα να χρησιμοποιήσουμε) βεβαίωσης δημοσιογραφικής ιδιότητας, προφανέστατα φοβούμενος για την ζωή του – όπερ και εγένετο[48]. Ο Κόντογλου έπραξε άριστα. Μπορεί η Πατρίς να έχασε έναν ηρωικώς πεσόντα, ο κόσμος όμως κέρδισε ένα θηριώδες ταλέντο, έναν σπουδαίο ζωγράφο και συγγραφέα. Στην ίδια δημοσίευση του Πατάπιου Καυσοκαλυβίτη υπάρχει το κλειδί όλου του μυστηρίου και η απάντηση στο ερώτημα της στρατιωτικής θητείας του Κόντογλου. Παραθέτουμε και πάλι: «Άγνωστη και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η είδηση ότι, εκτός από στρατιώτης κατά τη Μικρασιατική εκστρατεία, όπως θα δούμε και στις δημοσιευόμενες επιστολές, ο Κόντογλου είχε υπηρετήσει στον ελληνικό στρατό και πολύ νωρίτερα, το φθινόπωρο του 1915. Σε ιδιωτική συλλογή διατηρείται το Λεύκωμα του Φώτη Αποστολέλη (όπως ήταν το οικογενειακό επώνυμο του Κόντογλου). Η άγνωστη στην έρευνα στρατιωτική θητεία του Κόντογλου πραγματοποιήθηκε κατά την γενική επιστράτευση του 1915. Προκύπτει μάλιστα ότι υπηρέτησε στο Σύνταγμα Ευζώνων του 6ου Λόχου Μεσολογγίου. Οι σημειώσεις του Κόντογλου στο Λεύκωμα γράφηκαν την περίοδο από τον Σεπτέμβριο ως τον Νοέμβριο του 1915»[49]. Το σημειωματάριο, και όχι Λεύκωμα, εμφανίστηκε πολύ πρόσφατα. Όπως και όλος ο φάκελος Κόντογλου του Αρχείου Ανδρέα Τριγγέτα έχει κατατεθεί στον Οίκο Δημοπρασιών «Βέργος», και το εν λόγω τεκμήριο δημοπρατήθηκε στις 29 Απριλίου 2025[50]. Εδώ διαβάζουμε: «Τεύχος 31 φύλλων με μικρά τετράγωνα (καρέ), 169 x 107 mm., [62] σ. (οι σ. [12], [14] και [52] λευκές, λερωμένο το πρώτο φύλλο, οξειδωμένα δύο άλλα, λυμένα ορισμένα φύλλα). Αυτόγραφες σημειώσεις κυρίως με μολύβι, σε μεμονωμένες περιπτώσεις με μελάνι και χρωματιστό κραγιόνι (σ. [30], [32], [40] και [52]). Τέσσερα ολοσέλιδα σχέδια με μολύβι: (α) Πορτραίτο στρατιώτη, με λεζάντα: «Μια στιγμιαία / ανάμνησις» (σ. [11]), (β) Πορτραίτο στρατιώτη, με λεζάντα: «Ένας Έλληνας στρατιώτης / πειο μαύρος από αιθίοπα» (σ. [13]), (γ) Χέρι που κρατά ασπίδα (σ. [17]) και (δ) Φιγούρα στρατιώτη, με τη σημείωση: «Οκτώβριος / 1915 / Γαλάτσι» (σ. [60]). Υπογραφή και πρώτη ένδειξη χρόνου στη σ. [1]: «Φ. Αποστολέλης [δις] / 20 Σεπτεμβρίου 1915», ακολουθεί στίχος από ύμνο στη Θεοτόκο («Ψαυέτω μηδαμώς / χειρ αμυήτων») και στίχος του Σολωμού («Δάφνες [σε] κάθε / πλάκα έχουν οι τάφοι / Σολωμός»). Τελευταία ένδειξη χρόνου στη σ. [61]: «Επιτρέπομεν εις τον υφ’ ημάς / δεκανέα / Αποστολέλη Φώτιον / όπως διανυκτερεύση οίκοι την νύκτα / της σήμερον. / Αθήναι 9 Νοεμβρίου 1915». Αρχικό πανί που διπλώνει ώστε να σχηματίζει φάκελο (φθορές, αυτόγραφη σημείωση στην πάνω πλευρά: «VITA / SOMNIUM / BREVE [Ένα σύντομο όνειρο είναι η ζωή] / Φ.Α.)». Δημήτρης Χαντζόπουλος, Ως στρουθίον μονάζον επί κήπου μυστικού, ακρυλικό σε κόντρα πλακέ θαλάσσης, 2023, Ιδιωτική Συλλογή. Φωτογραφίες: Χρίστου Σιμάτου. Υπήρχε δυνατότητα προ της δημοπράτησης να γίνει αυτοψία στο τεκμήριο και αυτό πράξαμε. Καταρχάς, η προέλευση και η γνησιότητα του σημειωματάριου είναι ακλόνητες, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει με το «Άγνωστο Τετράδιο Σχεδίων» του Δ. Παυλόπουλου. Εκεί, η προέλευση του «Αγνώστου Τετραδίου» είναι, στην καλύτερη περίπτωση, αμφίβολη και, στην χειρότερη περίπτωση, απλά κατασκευασμένη. Υποτίθεται πως προέρχεται από το αρχείο του νομικού και δημοσιογράφου Γιώργου Δ. Καρανικόλα, καθώς «σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες [sic], ο Καρανικόλας ήταν φίλος του Φώτη Κόντογλου»[51]. Δυστυχώς για τον Δ. Παυλόπουλο, οι προφορικές μαρτυρίες αγνώστων και ανωνύμων μπορεί να είναι χρήσιμες για την αποκάλυψη παράνομων δραστηριοτήτων (όπως για παράδειγμα η παραχάραξη έργων τέχνης), αλλά παντελώς άχρηστες σε επώνυμες δημοσιεύσεις που θέλουν να λογίζονται επιστημονικές. Και μάλιστα όταν επικαλείται τέτοιου είδους μαρτυρίες, κυρίως δε όταν δεν υπάρχει δυνατότητα ελέγχου του βάρους και της αξιοπιστίας τους από την ακαδημαϊκή κοινότητα, δηλαδή συναδέλφους του Ιστορικούς της Τέχνης. Ακόμα από την αυτοψία προκύπτουν (μεταξύ άλλων) τα εξής δύο: α) πως ο Κόντογλου δεν έχει υπηρετήσει στο Σύνταγμα Ευζώνων του 6ου Λόχου Μεσολογγίου όπως αναφέρει ο Ιερομόναχος Πατάπιος –πρόκειται για παρανάγνωση και εδώ– αλλά υπηρετεί τουλάχιστον μέχρι την 9η Νοεμβρίου 1915 στον 6ο Λόχο αγνώστου εισέτι Συντάγματος στρατοπεδευμένου στην Αθήνα[52], β) πως ο «Κόντογλου» δεν έχει ακόμα, όπως προείπαμε, γεννηθεί. Στο σημειωματάριο υφίσταται μόνο ο Φώτιος Αποστολέλης και σε αναρίθμητη σελίδα του ο εκκολαπτόμενος ζωγράφος, και περισσότερο ακόμα μέχρι τότε, συγγραφέας, προσπαθεί να βρει λογοτεχνικά ψευδώνυμα: «Φώτιος Πάλμας. Φώτιος Ρερούας. Φώτιος Καρούχης. Φώτιος Αριαβάρας». Όπως ήδη γνωρίζουμε, θα κρατήσει για βραχύ χρονικό διάστημα το ψευδώνυμο Πάλμας πριν καταλήξει στο οριστικό Φώτης Κόντογλου. Πλέον τα δεδομένα είναι δύο. Ο Κόντογλου υπηρετεί στο στράτευμα τόσο το 1915 όσο και το 1920. Αλλά τι κάνει στο ενδιάμεσο; Βρίσκεται στη Γαλλία; Η απάντηση είναι, και πάλι, απλή. Συνεχίζει να υπηρετεί στο στράτευμα. Όποιος υποστηρίζει το αντίθετο, ίπταται επί πτερύγων ανέμων αχαλίνωτης φαντασίας και αγνοεί τα στοιχειώδη ιστορικά δεδομένα, τουλάχιστον όσα οφείλει να γνωρίζει ακόμα και απόφοιτος της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Η Ελλάς του 1910-1920 έχει επιδοθεί σε αλλεπάλληλες πολεμικές περιπέτειες και σε εμφύλιες συρράξεις. Βαλκανικοί Πόλεμοι, Εθνικός Διχασμός, Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, Μικρασιατική Εκστρατεία. Μερικοί έφεδροι οπλίτες θυσίασαν πάνω από δέκα χρόνια (1912-1923) για την πατρίδα τους. Υπήρχε τρόπος να αποστρατευτεί, εν καιρώ πολέμου, ο Αποστολέλης/Κόντογλου και ακολούθως να ταξιδέψει στη Γαλλία (εν καιρώ πολέμου), να ερωτοτροπήσει, να διαγάγει βίον πλάνητος και να σχεδιάζει σε ρωσικά στρατόπεδα στη Μασσαλία; Για να έχει συμβεί κάτι τέτοιο θα έπρεπε να ίσχυαν οι ακόλουθες προϋποθέσεις. Πρώτον, θα μπορούσε να είχε λιποτακτήσει. Αυτό όμως θα του επέφερε αυτομάτως την ποινή του θανάτου από το Στρατοδικείο. Αφού υπηρετεί και το 1920, είναι προφανές πως αυτό ουδέποτε συνέβη. Δεύτερον, θα μπορούσε να έχει απαλλαγεί νομίμως για σοβαρούς λόγους υγείας, για παράδειγμα να έχει επικαλεστεί την πανδημική μάστιγα εκείνης της περιόδου, την φυματίωση. Ας υποθέσουμε ότι αυτό έγινε και ο Κόντογλου έφυγε για το Παρίσι ή, για να θυμηθούμε τον Καρυωτάκη: Ας υποθέσουμε πως είμαστε εκειπέρα, σε χώρες άγνωστες, της Δύσης, του Βορρά· ενώ πετούμε το παλτό μας στον αέρα, οι ξένοι βλέπουνε περίεργα, σοβαρά. Αλλά και έτσι να είχαν τα πράγματα, τότε πώς επιστρατεύεται πάλι στα 1920; Έγινε καλά; Φαντάζεται ίσως ο Δ. Παυλόπουλος πως στη Μασσαλία υπάρχει κάποιο σανατόριο, ένα Zauberberg από όπου ο Κόντογλου αναδύεται σαν τον Χανς Κάστορπ, αναγεννημένος δίκην φοίνικος για να υπηρετήσει εκ νέου στην Μικρασιατική Εκστρατεία; Είναι γνωστό βέβαια πως η ανθρώπινη φαντασία δεν έχει όρια, αλλά η επιστημονική έχει – εκείνα που της θέτει ο ορθός λόγος[53]. Αφήσαμε για το τέλος ένα ζητούμενο. Την διαβόητη (ο επιθετικός αυτός προσδιορισμός δεν είναι καθόλου τυχαίος) φωτογραφία του Κόντογλου μαζί με τον Παπαλουκά που η βιβλιογραφία την θέλει ομοφώνως να έχει τραβηχτεί στο Παρίσι και θα την συνδυάσουμε με ένα πορτρέτο του Κόντογλου από τον Παπαλουκά ομοίως καταχωρισμένο στην βιβλιογραφία με τόπο δημιουργίας το Παρίσι. Στο Αρχείο Κόντογλου του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου απόκειται αντίτυπο της φωτογραφίας. Δυστυχώς, το Αρχείο Παπαλουκά στο Ίδρυμα Β&Μ. Θεοχαράκη είναι καθολικώς μη προσβάσιμο[54]. Ο Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος έχει υποδείξει δοκίμως πως τόσο ο Παπαλουκάς όσο και ο Κόντογλου αποκλείεται να μπορούν να μεταβούν στο Παρίσι πριν από την λήξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο ίδιος υποδεικνύει (από δεύτερο χέρι όμως) την εγγραφή του Παπαλουκά στην Académie Julian[55]. Ο Κόντογλου ξέρουμε πια γιατί είναι σκόπιμα ασαφής, όταν αναπολεί τον πρόσφατα, τότε, θανόντα Παπαλουκά στα 1958: […] Στο Παρίσι ρίχτηκε στη δουλειά σαν τον πεινασμένον στο φαγητό. Δεν άφηνε ώρα, δεν άφηνε στιγμή που να μη δούλευε, ενώ εγώ ήμουνα κοντά του σαν ερασιτέχνης, ζωγραφίζοντας κάπου-κάπου, γράφοντας λίγα πράγματα, κι ονειροπολώντας περισσότερο.[…][56] Δεν θα μείνουμε στο πορτρέτο. Έχει ημερομηνία 1918 και ελληνική πρώιμη υπογραφή του Παπαλουκά με το πρώιμο ζωγραφικό του ύφος, πριν καν γνωρίσει τον ευρωπαϊκό μετα-ιμπρεσιονισμό. Δεν χρειάζεται να φέρουμε κανένα επιχείρημα για να αποδείξουμε ότι αποκλείεται το συγκεκριμένο έργο να έχει γίνει στο Παρίσι. Πριν κλείσουμε όμως θα σταθούμε λίγο στη φωτογραφία. Πέρα από το αυτονόητο, ότι δηλαδή στο verso μιας φωτογραφίας μπορεί ο οποιοσδήποτε να γράψει οτιδήποτε χωρίς αυτό να σημαίνει πως αυτό το οτιδήποτε ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα –το αντίθετο μάλιστα, μπορεί να είναι κάλλιστα καθαρή επινόηση –, ας κοιτάξουμε προσεκτικά την φωτογραφία. Εσωτερικός χώρος· εργαστήριο ζωγράφου· έργα σπαρμένα στους τοίχους· ξεχωρίζει μια αυτοπροσωπογραφία του Παπαλουκά πάνω αριστερά (ο ζωγράφος φοράει τα ίδια ρούχα στην αυτοπροσωπογραφία και στην φωτογραφία, άρα είναι τα καλά του, τα μοναδικά ίσως καλά του), ένα ελεύθερο αντίγραφο από τους Θεριστές του Μπρέχελ (σήμερα στο Μετροπόλιταν της Νέας Υόρκης) φτιαγμένο από φωτογραφία[57]· δίπλα στο κεφάλι του Παπαλουκά και πίσω του άλλο έργο που θυμίζει Νικόλαο Λύτρα ή περισσότερο εσωτερικά με νεκρές φύσεις και γυναικείες φιγούρες του Μπονάρ· δίπλα στον Παπαλουκά, οπλίτης με στολή εξόδου του ελληνικού πεζικού. Μα τι δουλειά έχει στο Παρίσι ένας έλληνας οπλίτης; Δεν έχει καμία δουλειά εκεί γιατί απλούστατα η φωτογραφία δεν είναι τραβηγμένη στο Παρίσι, όπου η παρουσία έλληνα οπλίτη του πεζικού θα ήταν αδιανόητη! Θα αποτολμήσουμε εδώ μια παρακινδυνευμένη υπόθεση. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη στη Σμύρνη, ο Παπαλουκάς βρίσκεται εκεί ως επίσημος ζωγράφος της Μικρασιατικής Εκστρατείας και δίπλα του είναι μια πολύ ευγενική και βασανισμένη μορφή, ο Ελληνο-Ιταλός Παύλος Ροδοκανάκης (Paolo Stamaty Rodocanachi, 1891-1958), άρτι αφιχθείς στη Σμύρνη, από την αιχμαλωσία του Δ΄ Σώματος Στρατού (1916-1919) στο Γκαίρλιτς της Σαξωνίας[58]. Ο Ροδοκανάκης βρίσκεται στη Σμύρνη γιατί μαζί με τον Παπαλουκά και τον Περικλή Βυζάντιο απαρτίζουν την ομάδα των επίσημων ζωγράφων της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Συνοψίζουμε λοιπόν: ο Κόντογλου δεν έχει πάει στην Γαλλία. Δεν έχει βρεθεί ποτέ σε μια κάμαρα ξένη στο πολύβοο Παρίσι. Θέλει όμως εκ των υστέρων να αποκτήσει ό,τι δεν έχει: περγαμηνές σπουδών στην Εσπερία (όχι απαραίτητα ακαδημαϊκών σπουδών). Και επειδή αυτές δεν υφίστανται, τις εφευρίσκει, και δεκαετίες μετά παρασύρει τους μελετητές του. Η «αμαρτία» του Δ. Παυλόπουλου δεν είναι πως παρασύρθηκε από τον Κόντογλου (άλλωστε ούτε ο πρώτος θα είναι αλλά ελπίζουμε να είναι ο τελευταίος), ούτε πως άθελά του έγινε συνένοχος ανόσιων πράξεων (η βέβηλη χειρ με τις μονογραφές Φ.Κ.) με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Η «αμαρτία» του είναι κυρίως ακαδημαϊκή: δύο χρόνια μετά την δημοσίευση των επιστολών προς Τριγγέτα και τέσσερα χρόνια μετά τις βασιμότατες αμφιβολίες του Ματθιόπουλου, αγνοεί πλήρως αυτές τις δημοσιεύσεις και προχωρεί αμέριμνος στη δημοσίευση «Αγνώστου Τετραδίου Σχεδίων». Υπάρχει ένα σημείο όπου η ιστοριογραφία συναντιέται με την πίστη, και αυτό συνοψίζεται στην φράση από το Ευαγγέλιο του Ιωάννη: η Αλήθεια ελευθερώσει υμάς, αλλά και ημάς. Ο σπουδαίος και μοναδικός Κόντογλου δεν έχει ανάγκη από τα Παρίσια, όσο και αν νόμιζε πως είχε. Και εδώ τελειώνουμε. ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Στον Άγγελο Δρακογιώργο που απλόχερα μοιράστηκε τις πολυετείς έρευνές του στο Παρίσι. Στον κ. Ανδρέα Βέργο και την κα. Εύη Μπλέσιου για την αυτοψία του χειρόγραφου σημειωματάριου του Κόντογλου. Στον κ. Πέτρο Βέργο για την αυτοψία στο αντίτυπο της πρώτης έκδοσης του Πέδρο Καζάς. Στον Αχιλλέα Τζάλλα για τις βαθύτατες γνώσεις του στην τυπογραφία. Στην κ. Μαίρη Μιχαηλίδου για τις πληροφορίες σχετικά με το Αρχείο Παπαλουκά. Στην κα. Σοφία Μπούση για τη φωτογράφηση χειρογράφων και εκδόσεων. Στην κα. Μαρίνα Κομπολίτη της Βιβλιοθήκης της ΑΣΚΤ για την πρόσβαση στα αρχεία της Σχολής μέσω της Κωνσταντίνας Ντακόλια. Στον Κώστα Παπατριανταφυλλόπουλο που ζωγράφισε, ειδικά για την δημοσίευση αυτή στην Athens Review of Books, πορτρέτο του Κόντογλου. Στον Δημήτρη Χαντζόπουλο για τις φωτογραφίες του έργου του που κοσμεί εκτός κειμένου την δημοσίευση. Τέλος, τη Διεύθυνση Ιδιωτικών Αρχείων (Département des archives privées) των Archives Νationales για την αποστολή της πρωτότυπης εγγραφής του Παπαλουκά στην Académie Julian, μέσω του Άγγελου Δρακογιώργου. Πάνω: Εξώφυλλο, Σελίδα τίτλου, σελίδα με αφιέρωση στην Γαλάτεια Καζαντζάκη, σελίδες με τυπογραφικά στοιχεία, και οπισθόφυλλο από την πρώτη έκδοση του Πέδρο Καζάς (Κυδωνίες 1920), Βιβλιοθήκη Πέτρου Βέργου, Αθήνα. Φωτογραφίες: Σοφία Μπούση. Μέση: Θήκη και σελίδες από το ανέκδοτο σημειωματάριο του Φώτιου Αποστολέλη, Αθήνα 1915. Ευγενική Παραχώρηση από την Vergos Auctions. Φωτογραφίες: Σοφία Μπούση. Κάτω: «Γενικόν Μητρώον. Σχολικόν Έτος 1913-1914» στο: Μητρώο Σπουδαστών Α.Α.64-113. Ακαδ. Ετ. 1920/21-1927/28, Βιβλιοθήκη/Αρχείο ΑΣΚΤ, Αθήνα. [1] Δημήτρης Παυλόπουλος, «Άγνωστο Τετράδιο Σχεδίων του Φώτη Κόντογλου», στο: Χρήστος Φ. Μαργαρίτης (επιμ.), Εις οσμήν ευωδίας πνευματικής. Φώτη Κόντογλου διαχρονικές δημιουργίες, Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη, 2024, σ. 217-222. [2] Στο ίδιο, σ. 218. [3] Ιωσήφ Βιβιλάκης, «Χρονολόγιο Φώτη Κόντογλου», στο Ι. Βιβιλάκης (επιμ.), Φώτης Κόντογλου. Εν εικόνι διαπορευόμενος. Εκατό χρόνια από την γέννηση και τριάντα από την κοίμησή του, Αθήνα: 1995, σ. 19-33. [4] Το Αϊβαλί δεν καταστρέφεται τότε, ούτε υπάρχει καταστροφή που να διαρκεί τρία χρόνια. Ο Βιβιλάκης εννοεί εδώ τους διωγμούς και εκτοπισμούς του ελληνικού στοιχείου της πόλης από τους Νεότουρκους εκείνη την περίοδο. [5] Ιωσήφ Βιβιλάκης, ό.π., σημ. 3, σ. 33. [6] Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος, «Φώτης Κόντογλου και Σπύρος Παπαλουκάς: το χρονικό και το πικρό τέλος μιας φιλίας», στο περ. Ιστορία της Τέχνης, τχ. 10, Φθινόπωρο 2021, σ. 10-27. [7] Τάσος Μουμτζής, «Από τα παιδικά του χρόνια», στο: Kώστας E. Τσιρόπουλος (επιμ.), Μνήμη Κόντογλου, Αθήνα: Αστήρ, 1975, σ. 223 – η πλαγιογράφηση είναι του γράφοντος. Από τον Μουμτζή πάλι, στις λίγο πρωθύστερες Αναμνήσεις, τη μόνη πληροφορία που αποκομίζουμε είναι τα ονόματα των δεκαπέντε συμμαθητών του Κόντογλου στο Γυμνάσιο Κυδωνιών καθώς και την απουσία του, μαζί με τον Δούκα, στην ομαδική φωτογραφία αποφοίτησης τον Ιούλιο του 1912. Βλ. Τάσος Μουμτζής, Αναμνήσεις 1894-1924, Θεσσαλονίκη: [Ιδιωτική έκδοση], 1971, σ. 50-51. [8] Εδώ έχει δημιουργηθεί άλλη παρεξήγηση που έχει παρασύρει βιβλιογραφικά πολλούς. Ο Κόντογλου θα πρέπει να έχει εισαχθεί στο Τρίτο Τμήμα του Πρώτου Έτους φοίτησης στην Σχολή Καλών Τεχνών και όχι απευθείας στο Τρίτο Έτος. Κάτι τέτοιο (η απευθείας εγγραφή σε έτος φοίτησης πέραν του Πρώτου) ήταν και είναι παντελώς διοικητικά και νομικά αδύνατο. [9] Στρατής Δούκας, «Σπύρος Παπαλουκάς 1892-1957», στο περ. Ζυγός, αρ. 31, Μάιος-Ιούνιος 1958, σ. 6. [10] Η στήλη εγκαινιάζεται τον Αύγουστο 1976. [11] Ολυμπία Παππά, «Στον αγαπητό φίλο Γιάννη Κοντογιάννη, ένα πνευματικό ενθύμιο: Ο γράψας Φώτης Κόντογλου», Χρήστος Φ. Μαργαρίτης (επιμ.), ό.π., σημ. 1, σ. 199. [12] Τόσο η Παππά (στο ίδιο, σημ. 11, σ. 201, υποσημ. 4) όσο και ο επιμελητής του τόμου Χρ. Φ. Μαργαρίτης (Χρήστος Φ. Μαργαρίτης, Σωτηρία Ε. Κοσμά, «Ερευνώντας αρχεία που περιλαμβάνουν χειρόγραφα και αλληλογραφία του Φώτη Κόντογλου», ό.π., σημ. 1, σ. 188) μας πληροφορούν πως το εν λόγω χειρόγραφο «μελετάται» ή «μελετήθηκε» από την Δρ. Παναγιώτα Κατωπόδη. Άραγε η συμβολή αυτή εξέπεσε του τόμου; Θα δημοσιευτεί αλλού; Προς το παρόν πάντως αγνοείται η τύχη της. [13] Η διατύπωση είναι βραχύτερη, ασαφέστερη –και για αυτό ασφαλέστερη– αλλά παρόμοιου νοήματος στο αυτόγραφο χειρόγραφο με τίτλo «Ζωγραφικά έργα Φώτη Κόντογλου», άλλοτε στο αρχείο Παντελή Πρεβελάκη: «Στο Παρίσι, κ’ εκεί πήγα σε διάφορα σχολεία με μοντέλλα, μερινά και νυχτερινά, μα στο τέλος τα παράτησα και δούλευα μοναχός μου όσα χρόνια κάθησα εκεί πέρα . Εκεί έφτιαξα τις εικονογραφίες του Πέδρο Καζάς , του Edgar Poe, του Mallarmé, Montaigne, Alfred de Vigny, Chateaubriand, κλπ.», βλ. Φώτης Κόντογλου, «Δύο πολύτιμα αυτόγραφα του Φώτη Κόντογλου από το Αρχείο του Παντελή Πρεβελάκη», στο: , Μνημονάριον του Φώτη Κόντογλου. Ενενήντα χρόνια από την γέννησή του. Είκοσι χρόνια από την κοίμησή του, Αθήνα: Ευθύνη (σειρά: Τετράδια «Ευθύνης», 23), σ. 205. Το χειρόγραφο έχει terminus ante quem το 1946, και, λόγω της αποστολής του στον Παντελή Πρεβελάκη, πιθανότατα να σχετίζεται με υποψηφιότητα του Κόντογλου για την Σχολή Καλών Τεχνών. Ο Πρεβελάκης είναι εκεί, ήδη από το 1939, Καθηγητής της Ιστορίας και Επιστήμης της Τέχνης. [14] Φώτης Κόντογλου, «Το Παρίσι το ποιητικό, το αξιαγάπητο», εφ. Ελευθερία, 26.11.1950. Αναδημοσιεύεται χωρίς βιβλιογραφική μνεία πρώτης δημοσίευσης στο «Αφιέρωμα στον Φώτη Κόντογλου», περ. Αιολικά Γράμματα, Χρόνος Α΄, τχ. 6, Νοέμ.-Δεκ. 1971, σ. 545-548. Το συγκεκριμένο χρονογράφημα είναι η κύρια πηγή του Βιβιλάκη στην εγγραφή 1914-1915 του «Χρονολογίου Κόντογλου». [15] Η ίδια ιστορία επαναλαμβάνεται, με περισσότερες γλαφυρές λεπτομέρειες, και σε άλλο χρονογράφημα του Κόντογλου στην Ελευθερία: Φώτης Κόντογλου, «Ο Πέδρο Καζάς και ο Σικελιανός», εφ. Ελευθερία, 15.7.1951. Αναδημοσιεύεται και αυτό, χωρίς βιβλιογραφική μνεία πρώτης δημοσίευσης και πάλι, στο «Αφιέρωμα στον Φώτη Κόντογλου», ό.π., σημ. 14, σ. 548-550. [16] Archives Nationales, Fonds de l’Académie Julian (1867-1946), 63AS/1-63AS/26. Έχουν ταξινομηθεί σε 22 αρχειακές κούτες και καταλαμβάνουν χώρο τριών μέτρων. Στους ερευνητές είναι προσβάσιμα σε μορφή μικροφίλμ. [17] «Liste des élèves ayant fréquenté les ateliers de Bourdelle Impasse du Maine ou à l’Académie de la Grande Chaumière», στο: Antoine Bourdelle, Cours & leçons à l’Académie de la Grande Chaumière. Tome II/Leçons, 1909–1929, Laure Dalon (επιμ.), Παρίσι: Paris-Musées / Éd. des Cendres, 2008, σ. 353-377, και τον ιστότοπο: https://tinyurl.com/65ws4tm2. [18] Η Οράτη και η ομάδα της, ερεύνησαν πλήρως το περιοδικό L’ Illustration (το μνημονεύουν τόσο ο Δ. Παυλόπουλος όσο και ο Βιβιλάκης) για ενδεχόμενες εικονογραφήσεις Κόντογλου για τις ανάγκες του καταλόγου έκθεσης του ΜΙΕΤ: Κωστούλα Σκλαβενίτη (επιμ.), Δημήτρης Γαλάνης: Τα εικονογραφημένα βιβλία. Αναλυτικός κατάλογος 1904-1962, Αθήνα: ΜΙΕΤ, 2014. Ο Άγγελος Δρακογιώργος βρισκόταν στο Παρίσι για δεκατέσσερα χρόνια (2008-2022) για τις ανάγκες του μεταπτυχιακού του αρχικά και του διδακτορικού του μετέπειτα, αμφότερα πάνω στον Δημήτρη Γαλάνη. [19] Για το χρονικό της εκκένωσης του Λούβρου βλ. την ομιλία του Edmond Pottier της 5ης Φεβρουαρίου 1919 στην Εταιρία των Φίλων του Λούβρου, δημοσιευμένη αργότερα: Edmond Pottier, «Le Musée du Louvre pendant la guerre 1914-1918», Revue Archéologique, 5η σειρά, τόμος 9, σ. 367-375, καθώς και τη μεγάλη μελέτη για το Λούβρο στα χρόνια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου: Claire Maignon, Le Musée invisible: le Louvre et la grande guerre (1914-1921), Παρίσι/Μον-Σεν-Αινιάν: Musée du Louvre éditions/ Presses universitaires de Rouen et du Havre, 2016. [20] Βλ. Julien Bastoen, «Le Musée du Luxembourg pendant la Première Guerre mondiale», 2015, hal-02512375. Προσβάσιμο στο: https://tinyurl.com/mvf8y964. Του ίδιου: «Das Musée du Luxembourg und der Erste Weltkrieg. Ein Museum im Dienst von Kulturdiplomatie und Propaganda», στο: Christina Kott, Bénédicte Savoy (επιμ.), Mars & Museum: Europäische Museen im Ersten Weltkrieg, Κολονία, Βαϊμάρη, Βιέννη: Böhlau Verlag, 2016, σ.131-146. [21] Éphémères des restaurants de Paris et d’Ile de France, DEP – 002, αρχειακή ενότητα προσβάσιμη και ηλεκτρονικά στο: https://tinyurl.com/yrmtn93r. [22] 1) 11, rue Saint-Ferdinand: δρόμος στο 17ο διαμέρισμα που καταλήγει στην ομώνυμη πλατεία και η απόσταση με την Place de Clichy είναι 3 χλμ. 2) 55, rue du Château d’eau: δρόμος στο 10ο διαμέρισμα και η απόσταση με την Place de Clichy είναι 2,7 με 2,9 χλμ. 3) 102, rue Saint-Martin: δρόμος στο 4ο διαμέρισμα με απόσταση 3,7 με 3,9 χλμ. από την Place de Clichy. 4) 8, rue Gaillon: δρόμος στο 2ο διαμέρισμα του Παρισιού με απόσταση 2 χλμ. από την εν λόγω πλατεία. 5) 11, rue Taitbout: δρόμος στο 9ο διαμέρισμα με απόσταση 1,6 με 1,7 χλμ. 6) 85, rue Saint-Lazare: δρόμος στο 9ο διαμέρισμα, με απόσταση 1 χλμ. 7) 88, (rue du) Faubourg Saint-Honoré: δρόμος στο 8ο διαμέρισμα, με απόσταση 2 χλμ. περίπου. 8) 24, rue de Ponthieu: δρόμος στο 8ο διαμέρισμα, με απόσταση είναι 2,3 με 2,7 χλμ. Ευχαριστώ τον Άγγελο Δρακογιώργο που μπήκε στον κόπο να μετρήσει τις χιλιομετρικές αποστάσεις. [23] Σταύρος Ζουμπουλάκης, «Πέδρο Καζάς. Εκδοτικό Επίμετρο», στο: Φώτης Κόντογλου, Πέδρο Καζάς, Αθήνα: Μεταίχμιο, 2022, σ. I-VIII. [24] Στο ίδιο, σ. I-III. [25] «[…] ήταν της μοίρας τούτου του βιβλίου να γίνω όχι μόνο ο πρώτος αναγνώστης, αλλά και ο εκδότης του, γιατί ο Πέδρο Καζάς, πρωτοτυπώθηκε τότε με έξοδά μου, στο τυπογραφείο του “Αιολικού Αστέρα”, του περιοδικού […] χάριν του ύφους θα μπει σαν τόπος εκδόσεως το «Παρίσι», κι όχι αι “Κυδωνίαι” θέλοντας, ίσως, μ’ αυτό να υποδηλώσει και ότι το έργο γράφτηκε πριν από το 1919 στο Παρίσι», Στρατής Δούκας, «Ενθύμηση Φώτη Κόντογλου, στο: περ. Αιολικά Γράμματα, Χρόνος Α΄, τχ. 6, Νοέμ.-Δεκ. 1971, σ. 493. Βλ. και: Γιώργος Βαλέτας, «Η πρώτη έκδοση του “Pedro Kazas [sic]”», στο ίδιο, σ. 579 όπου και γράμμα του Δούκα στον Κόντογλου με ημερομηνία 10.12.1921. Το ερμηνευτικό κλειδί στο απόσπασμα από τις αναμνήσεις του Δούκα δεν είναι το ακατανόητο «χάριν του ύφους» (εδώ απλώς εννοεί: χάριν παιδιάς) αλλά η όχι αθώα, εκ μέρους του Κόντογλου, υποδήλωση πως «το έργο γράφτηκε πριν από το 1919 στο Παρίσι». [26] Δεν πρόκειται για lapsus calami αλλά για εντελώς ηθελημένη γραφή, καθώς το ίδιο ακριβώς λάθος απαντάται και στο αυτόγραφο του αρχείου Πρεβελάκη (Φώτης Κόντογλου, «Δύο πολύτιμα αυτόγραφα του Φώτη Κόντογλου από το Αρχείο του Παντελή Πρεβελάκη», ό.π., σημ. 13). [27] Daniel Bécourt, Sandrine Carneroli, Dépôt légal, de l’écrit à l’électronique, Παρίσι: Litec (σειρά: Droit@Litec: maîtriser), 2001. [28] Αυτοψία στο συγκεκριμένο αντίτυπο έχει ήδη κάνει και ο Ζουμπουλάκης: βλ. Σταύρος Ζουμπουλάκης, ό.π., σημ. 23, σ. Ι. O ίδιος μεταγράφει και την εκτενή αφιέρωση του Κόντογλου στην Καζαντζάκη. Εκεί, πέρα από την λίαν αξιοπερίεργη, έως προσβλητική, προσφώνηση («Κυρία ή δεσποινίδα Καζαντζάκη» – άραγε αγνοεί την ύπαρξη του Καζαντζάκη ο Κόντογλου και θεωρεί πως το επώνυμο θα μπορούσε και να είναι το πατρικό της Γαλάτειας Αλεξίου ή απλά υπονοεί πως εννιά χρόνια μετά τον γάμο της με τον Καζαντζάκη, αυτός ο γάμος δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα από κοίτης και κλίνης;), αποκομίζουμε μια πολύτιμη πληροφορία. Η αφιέρωση τοποχρονολογείται στο Αϊβαλί και στις 11 Αυγούστου 1922, δηλαδή λίγες μόνο μέρες πριν από την εντολή εκκένωσης των Ελληνικών Στρατευμάτων και λιγότερο από μήνα πριν την Μικρασιατική Καταστροφή. Ο Κόντογλου βρισκόταν στην πατρίδα του σχεδόν μέχρι το τέλος. [29] Τεύχη του περιοδικού υπάρχουν στην Βιβλιοθήκη του ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ. Επιβεβαιώνεται και από τα τυπογραφικά στοιχεία, η μαρτυρία του Δούκα («ο Πέδρο Καζάς, πρωτοτυπώθηκε τότε με έξοδά μου, στο τυπογραφείο του “Αιολικού Αστέρα”, του περιοδικού»), Στρατής Δούκας, ό.π., σημ. 25. [30] Στο αντίτυπο της συλλογής Βέργου έχει σωθεί το εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο. Γνωρίζαμε την χρηματική αξία της έκδοσης από αναγγελίες της στον περιοδικό τύπο που έχει ήδη εντοπίσει ο Γιώργος Βαλέτας, ό.π., σημ. 25. [31] Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε στα ελεγκτέα αρκετά ακόμα, αλλά ως επί το πλείστον, ελάσσονα. Τα ουσιώδη έχουν συζητηθεί. [32] Πρώτος την βρήκε ο Βιβιλάκης και δίνει φωτογραφική αναπαραγωγή της, βλ. ό.π., σημ. 3. Για τις ανάγκες της παρούσας μελέτης έγινε και πάλι αυτοψία στο οικείο έγγραφο: «Γενικόν Μητρώον. Σχολικόν Έτος 1913-1914» στο: Μητρώο Σπουδαστών Α.Α.64-113. Ακαδ. Ετ. 1920/21-1927/28 (οι ημερομηνίες στον τίτλο του συγκεκριμένου Καθολικού είναι λανθασμένες καθώς ο χειρόγραφος αυτός τόμος καλύπτει το Μητρώο Εγγραφών στην Σχολή Καλών Τεχνών για τα έτη 1905-1920. [33] Τάσος Μουμτζής, ό.π., σημ. 7. [34] Φώτης Κόντογλου, «Δύο πολύτιμα αυτόγραφα του Φώτη Κόντογλου από το Αρχείο του Παντελή Πρεβελάκη», ό.π., σημ. 13. [35] Δήμητρα Τσούχλου, Ασαντούρ Μπαχαριάν, Η Ανωτάτη Σχολή των Καλών Τεχνών. Χρονικό 1836-1984, [Αθήνα]: Άποψη, 1994, σ. 317 [χ.α.]. Ο προσεκτικός μελετητής ας παρατηρήσει την διαφορά ανάμεσα στο Απολυτήριο Γραφικής [Ζωγραφικής], και στο Δίπλωμα ή Πτυχίο [Ζω]γραφικής. [36] Μικρό τμήμα του Αρχείου Κόντογλου στο Βυζαντινό Μουσείο υπάρχει σε φυσική μορφή (βλ. Ιωάννα Αλεξανδρή, «Το Αρχείο Φώτη Κόντογλου», στο: Φωτίου Κόντογλου Κυδωνιέως φαντασία και χειρ (Αθήνα, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, 23 Δεκεμβρίου 2015 - 8 Μαΐου 2016), Γιασμίνα Μωϋσείδου (επιμ. καταλ.), Αθήνα: Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, 2017, σ. 12-16). Εκτός από το φωτογραφικό αρχείο έργων όπου φαίνεται να υπερτερούν τα τεκμήρια σε φυσική μορφή, η μεγάλη πλειονότητα των υπολοίπων ενοτήτων του Αρχείου παραδόθηκε από τους απογόνους του Κόντογλου μόνο σε ψηφιακή μορφή. Η Αλεξανδρή το επισημαίνει ευγενικά σε κάθε ευκαιρία, αλλά και προειδοποιεί: «Είναι σημαντικό να αναφερθεί πως το αρχείο Κόντογλου δεν περιέχει ζωγραφικά έργα, προσχέδια ή μακέτες» (σ. 15). Προφανώς για να αναζητηθεί στο μέλλον από τους κληρονόμους η εμπορική τους τύχη. Από αυτή την πρακτική πάσχει ακόμα και το τμήμα Αλληλογραφίας του Αρχείου όπου και πάλι η Αλεξανδρή επισημαίνει σε υποσημείωση: «Οι επιστολές δεν παραδόθηκαν όλες στο Μουσείο στην πρωτότυπη σωζόμενη μορφή τους αλλά σε φωτοτυπίες» (σ. 13, σημ. 2). Ας επισημανθεί όμως, πως παρ’ όλο που η Αλεξανδρή καταλήγει: «Το Αρχείο Φ. Κόντογλου παραμένει ανοιχτό στην έρευνα» (σ. 16), μόνο αυτό δεν συμβαίνει. Τα γραφειοκρατικά προσκόμματα που τίθενται στους ερευνητές, και στον απλό έλληνα φορολογούμενο πολίτη, είναι τέτοιου αυταρχικού μεγέθους ώστε θα μπορούσαμε άνετα να παραφράσουμε τον καβαφικό στίχο: «Και καταντά η πρόσβαση πια, σαν πρόσβαση να μην μοιάζει». Ας εκφράσουμε από εδώ στην Γενική Διεύθυνση του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου τα θερμά μας συλλυπητήρια. [37] Ιωάννα Αλεξανδρή, ό.π., σημ. 36, αρ. καταλ. 4-8, σ. 270. Ανήκουν όλα σε ιδιωτική συλλογή, πιθανότατα των κληρονόμων του Κόντογλου. [38] Στο ίδιο, σημ. 36, σ. 29, εικ. 4. Εδώ μπορούμε εύκολα να εντοπίσουμε την εξής ανακολουθία: τόσο το συγκεκριμένο σχέδιο, όσο και τα ανάλογο σχέδια (αρ. καταλ. 7 και 8, σ. 271) με την ίδια ημερομηνία, φαίνονται να αποτελούν προσχέδια ή μελέτες για την εικονογράφηση του Βίου του Χριστού της Πηνελόπης Δέλτα του 1924 (αρ. καταλ. 39, σ. 278) [!] με το σχέδιο αρ. καταλ. 8 να είναι verbatim σχεδόν προσχέδιο για την ανάλογη εικονογράφηση του βιβλίου της Δέλτα. [39] Στο ίδιο, σημ. 36, σ. 28, εικ. 3. [40] Στο ίδιο, σημ. 36, σ. 15. Για τον πιθανό λόγο άρνησης πρόσβασης στους ερευνητές («αποτελούν το μόνο κλειστό σύνολο από αυτή την περίοδο) βλ. παρακάτω σημ. 48. Εντυπωσιάζει πάντως το γεγονός πως ενώ η ενότητα αυτών των επιστολών φέρεται μέχρι το 2017 κλειστή, η Αλεξανδρή τις περιγράφει συντόμως σε σημείωση στην ίδια σελίδα. [41] Πατάπιος Καυσοκαλυβίτης, «Φώτη Κόντογλου: Γράμματα απ’ τη Μικρασία (1920-1921). Εκατό χρόνια από το πρώτο ταξίδι του Φώτη Κόντογλου στο Άγιον Όρος», στο: περ. Ανάλεκτα Ανθρωπιστικών Σπουδών 2 (2023), σ. 293-328. Στα παραθέματα έχει διατηρηθεί η σύνταξη του πρωτοτύπου. [42] Στο ίδιο, σ. 303. [43] Στο ίδιο. [44] Στο ίδιο, σ. 306. [45] Στο ίδιο, σ. 307. [46] Στο ίδιο, σ. 312. [47] O Πατάπιος Καυσοκαλυβίτης έχει κάνει εδώ παρανάγνωση του χειρογράφου. Ο Κόντογλου γράφει Léon και όχι Jean. Όλος ο φάκελος Κόντογλου του Αρχείου Τριγγέτα έχει κατατεθεί στον Οίκο Δημοπρασιών «Βέργος», όπου και πραγματοποιήσαμε αυτοψία στο σύνολό του. [48] Αυτός είναι πιθανότατα ο πρώτος λόγος που εξηγεί γιατί τα αντίγραφα των γραμμάτων αυτών ήταν κλειστά το 2017 στο Αρχείο Κόντογλου του Βυζαντινού Μουσείου (βλ. σημ. 40). Ο δεύτερος λόγος: οι επιστολές διαταράσσουν την ενότητα των μέχρι τώρα βιογραφικών πληροφοριών για τον ζωγράφο. [49] Στο ίδιο, σ. 297. [50] Κατάλογος δημοπρασίας Vergos Auctions, Σπάνια Βιβλία, Χειρόγραφα, Έγγραφα και Χαρακτικά, Αθήνα: Ζάππειο Μέγαρο, 29-30 Απριλίου 2024, αρ. καταλ. 183. Η λημματογράφηση για το αυτόγραφο σημειωματάριο του Κόντογλου από τους Αγαμέμνονα Τσελίκα και Εύη Μπλέσιου. [51] Δημήτρης Παυλόπουλος, ό.π., σημ. 1, σ. 217. [52] Στο Σύνταγμα Ευζώνων Μεσολογγίου μετατίθεται συστρατιώτης του και κρατά την διεύθυνση για να αλληλογραφήσουν. [53] Ας γίνουμε για λίγο συνήγοροι του Διαβόλου, έστω και σε υποσημείωση. Μα δεν θα μπορούσε ο Κόντογλου να έχει αποστρατευτεί με την λήξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου τον Νοέμβριο του 1918 και ακολούθως να πήγε έστω για ένα χρόνο στο Παρίσι; Μόνο που για την μικρά και πτωχή, και πάντοτε δύστηνο, πλην τιμία Ελλάδα, οι πολεμικές επιχειρήσεις δεν τελειώνουν με την λήξη του Μεγάλου Πολέμου αλλά συνεχίζονται, αφού την Άνοιξη του 1919 ξεκινά η Μικρασιατική Εκστρατεία. [54] Το αρχείο φέρεται να βρίσκεται αταξινόμητο, εγκιβωτισμένο στα θησαυροφυλάκια του Ιδρύματος, τουλάχιστον από το 2007, ημερομηνία έναρξης λειτουργίας του Ιδρύματος Θεοχαράκη, δηλαδή σχεδόν είκοσι χρόνια μετά. Ουδέν σχόλιο χρειάζεται. Από τις συζητήσεις που είχαμε με την τέως Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, κα Μαίρη Μιχαηλίδου, πέραν της φωτογραφίας, δεν υπάρχουν στο Αρχείο Παπαλουκά έγγραφα σχετικά με την μετάβαση και διαμονή του Παπαλουκά στο Παρίσι. [55] Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος, ό.π., σημ. 6, σ. 12-13. Βλ. και του ιδίου, «“Κάθε ζωγραφιά είναι μια κατάσταση της ψυχής εκείνου που τη ζωγράφισε”: οι ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις του Φώτη Κόντογλου κατά τα χρόνια 1914-1934», περ. Τα Ιστορικά, αρ. 72, Απρίλιος 2021, σ. 139-184. Ο Ματθιόπουλος είναι ο μόνος που υποπτεύεται πως τα μέχρι τώρα βιογραφικά δεδομένα για τον Κόντογλου πάσχουν για την περίοδο 1914-1919 και την αυτομυθοπλαστική αφήγηση του ζωγράφου περί Παρισίου, και μάλιστα πριν την δημοσίευση του Πατάπιου Καυσοκαλυβίτη, παρ’ όλο που φαίνεται να την αγνοεί ακόμα και το 2023 όταν δημοσιεύονται τα γράμματα του Κόντογλου στον Τριγγέτα (βλ. Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος, «Από την ανάγκη “συμπλήρωσης” και “ανασυγκρότησης” της βυζαντινής ζωγραφικής στον θαυμασμό για το “απαράμιλλον είδος τέχνης μέσα εις όλους τους αιώνας”: οι ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις του Φώτη Κόντογλου κατά τα χρόνια 1923-1934», στο Σταύρος Ζουμπουλάκης (επιμ.), Επίσκεψις Φώτη Κόντογλου, Αθήνα: Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2023, σ. 87-107). Είναι κρίμα που πολλά επιχειρήματα του Ματθιόπουλου στη μελέτη του στα Ιστορικά καθώς και το κεντρικό του ερώτημα («Το ακόμα δυσχερέστερο να απαντηθεί ερώτημα είναι ωστόσο τι μπόρεσε να μάθει και να δει ο Κόντογλου στο διάστημα που έζησε στην γαλλική πρωτεύουσα», στο ίδιο, σ. 140), ακυρώνονται από την δημοσίευση του Πατάπιου Καυσοκαλυβίτη. [56] Φ. Κόντογλου, [Άτιτλο κείμενο αναμνήσεων για τον Σπύρο Παπαλουκά], στο περ. Ζυγός, αρ. 31, Μάιος-Ιούνιος 1958, σ. 19. [57] Η φορά του ξαπλωμένου θεριστή είναι ανάποδη σε σχέση με το έργο του Μπρέχελ. Είτε ο Παπαλουκάς χρησιμοποιεί ανάποδα τυπωμένη φωτογραφία είτε η φωτογραφία Κόντογλου-Παπαλουκά και λοιπών «στο Παρίσι» είναι ανάποδα τυπωμένη. [58] Βλ. Γεράσιμος Αλεξάτος, Οι Έλληνες του Γκαίρλιτς 1916-1919, Θεσσαλονίκη: Κυριακίδης, 22015.

Πέντε «χαμένα» χρόνια. Ο Κόντογλου ανάμεσα στα 1915-1919

Σύνδεση