Ποιος μας φυλάει από τους φύλακες;

Τάσος Σακελλαρόπουλος, Ειρήνη, πόλεμος, πολιτική, συνωμοσίες: Οι Έλληνες αξιωματικοί, 1935-1945, Πατάκη, Αθήνα 2024, σελ. 442 Η μελέτη του Τάσου Σακελλαρόπουλου συνιστά την πιο πρόσφατη προσθήκη σε έναν μάλλον περιορισμένο κατάλογο μονογραφιών για ένα κρίσιμο ζήτημα της ελληνικής ιστορίας, τον ρόλο του στρατού στην πολιτική ζωή της χώρας. Χρονολογικά, καλύπτει το κενό ανάμεσα στο βασικό έργο του Θάνου Βερέμη (Οι επεμβάσεις του στρατού στην ελληνική πολιτική, 1916-1936, Θεμέλιο, Αθήνα 1977)[1] και τη μελέτη του Δημήτρη Α. Παπαδιαμάντη (Στρατός και πολιτική εξουσία στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2015). Θεματικά, αναφέρεται στη στελέχωση, τους πολιτικούς προσανατολισμούς αλλά και την ενεργό δράση του σώματος των αξιωματικών του στρατού ξηράς, πρωτίστως, σε τρεις χονδρικά φάσεις: την παλινόρθωση του Γεωργίου Β΄ και τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά (1935-40), την ελληνική συμμετοχή της χώρας στον συμμαχικό αγώνα κατά του Άξονα (1940-44), και την εμφύλια αναμέτρηση που κορυφώθηκε στα Δεκεμβριανά (1944-45). Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: ελληνικά στρατεύματα στη Βόρειο Αφρική και τη Μέση Ανατολή, 1942-1944. Όλες οι φωτογραφίες προέρχονται από τη Συλλογή Κορομηλά, Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Μέχρι το βενιζελικό κίνημα του 1935, το σώμα των αξιωματικών έδινε την εικόνα ενός μωσαϊκού από δίκτυα και επιρροές που συντηρούσαν υψηλόβαθμοι στρατιωτικοί, ακόμα και μετά την αποστράτευσή τους. Η σχέση τους με τους δύο βασικούς πόλους της πολιτικής ζωής του μεσοπολέμου, τον βενιζελικό (θιασώτη του αβασίλευτου πολιτεύματος) και τον αντιβενιζελικό (εν πολλοίς ταυτισμένο με τη βασιλεία) ποίκιλλε και μπορούσε να αναθεωρηθεί, όπως δείχνει η περίπτωση του Γεωργίου Κονδύλη. Το βραχύβιο προσωποπαγές καθεστώς του Θεόδωρου Πάγκαλου και η ακόμα συντομότερη, άτυπη δικτατορία του Κονδύλη μάλλον πιστοποιούν την αδυναμία ή απροθυμία των αξιωματικών να αυτονομηθούν πλήρως έναντι της πολιτικής και πολιτειακής ηγεσίας. Χαρακτηριστικό της περιόδου αυτής ήταν η διάχυτη επαγγελματική ανασφάλεια, όχι μόνο λόγω της αύξησης του αριθμού των αξιωματικών κατά την «πολεμική δεκαετία» 1912-22, αλλά και ως συνέπεια της έντονης πολιτικοποίησης του στρατεύματος: Έπειτα από κάθε απόπειρα κινήματος ή βίαιη πολιτική και πολιτειακή μεταβολή, μεγάλος αριθμός αξιωματικών ετίθετο «εκτός στρατεύματος», δημιουργώντας το λεγόμενο αποτακτικό ζήτημα. Ο «παραγοντισμός» και η διαθεσιμότητα του στρατεύματος για εκτροπές από τη συνταγματική τάξη χαρακτήρισαν την περίοδο αυτή που ξεκίνησε με την εκδήλωση του Εθνικού Διχασμού, το 1915 και τυπικά, πλην πρόσκαιρα, τερματίστηκε με την παλινόρθωση της μοναρχίας, στα τέλη του 1935. Η αποτυχία του κινήματος της 1ης Μαρτίου της ίδιας χρονιάς, διευκόλυνε την εξάλειψη της βενιζελικής συνιστώσας: Μέχρι το τέλος του έτους απομακρύνθηκαν περί τις 2.000 αξιωματικών, όχι μόνο λόγω της συμμετοχής τους στο κίνημα αλλά και για τα πολιτικά τους φρονήματα, γνήσια ή εικαζόμενα. Η τελευταία πράξη στο δράμα των στρατιωτικών επεμβάσεων υπήρξε η επιστροφή του βασιλιά Γεωργίου Β΄, την οποία ενορχήστρωσε ο Κονδύλης με την ηγεσία του στρατεύματος. Η πολιτειακή μεταβολή όχι μόνο επισφράγισε τον μονοπαραταξιακό χαρακτήρα του στρατεύματος αλλά και ανέστειλε την ανάμιξή του στην πολιτική διαμάχη. Έπειτα από μια εικοσαετία εσωτερικών ερίδων και ανασφάλειας (1915-35), που ενέτεινε το αποτακτικό, τα μεσαία και ανώτερα στελέχη του στρατεύματος έδειχναν διατεθειμένα να εμπιστευτούν τις τύχες της χώρας και το ατομικό τους μέλλον στον επανελθόντα βασιλιά και στην πολιτική ηγεσία της επιλογής του. Αλλά και μεταξύ των νεότερων αξιωματικών, όπως επισημαίνει ο Σακελλαρόπουλος, αναπτύχθηκε ένα πνεύμα επαγγελματισμού, μακριά από τον πολιτικό παραγοντισμό του πρόσφατου παρελθόντος. Αν, όμως, ο επαγγελματισμός συνέβαλε στην καλή απόδοση του στρατεύματος όταν η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με την ιταλική επίθεση, η πολιτικοποίηση θα επέστρεφε σχεδόν ταυτόχρονα με την κατάληψη της χώρας από τα γερμανικά στρατεύματα και τη φυγή της επίσημης κυβέρνησης στο εξωτερικό. Εκ των πραγμάτων, η συνοχή του στρατεύματος δοκιμάστηκε στη διάρκεια της Κατοχής: Η μεγάλη πλειονότητα των εν ενεργεία αξιωματικών του στρατού ξηράς (σε αντίθεση με τους συναδέλφους τους του ναυτικού) παρέμεινε στη χώρα. Ορισμένοι, κυρίως υψηλόβαθμοι, θα αναλάμβαναν ενεργό ρόλο στις κατοχικές κυβερνήσεις, την πρώτη από τις οποίες, του Γεωργίου Τσολάκογλου, απάρτισαν πρώην διοικητές μεγάλων μονάδων στη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου. Ίσως και χίλιοι αξιωματικοί, ανάμεσά τους και αρκετοί απότακτοι, στελέχωσαν τα Τάγματα Ασφαλείας, που συγκροτήθηκαν κατά τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής και ενώ διαγραφόταν πλέον η ήττα του Άξονα. Ακόμα μεγαλύτερος ήταν ο αριθμός των αξιωματικών που αναλώθηκαν στη μάχη της καθημερινής επιβίωσης, ατομικής, οικογενειακής και ευρύτερης. Πολλοί από αυτούς επάνδρωσαν θέσεις που τους πρόσφεραν οι κατοχικές κυβερνήσεις στον κρατικό μηχανισμό, ιδίως στον τομέα του επισιτισμού και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Από τις αρχές του 1943, όλο και περισσότεροι, κατά κανόνα χαμηλόβαθμοι, θα εντάσσονταν στις οργανώσεις αντίστασης. Τέλος, ένας σημαντικός αριθμός εν ενεργεία και απόστρατων-απότακτων αξιωματικών, που ίσως έφτασε τις 2.500, σταδιακά διέφυγε στη Μέση Ανατολή και εντάχθηκε στις ένοπλες δυνάμεις της εξόριστης κυβέρνησης.[2] Με αυτή την κατηγορία, και ιδιαίτερα τους αξιωματικούς του Βασιλικού Ελληνικού Στρατού Μέσης Ανατολής (ΒΕΣΜΑ) ασχολείται ο Σακελλαρόπουλος στα πέντε από τα εννέα κεφάλαια της μελέτης του. Όπως αναφέρει ο συγγραφέας, η επιλογή του να ερευνήσει τον «τακτικό και κυβερνητικό στρατό», στην προκειμένη περίπτωση τον ΒΕΣΜΑ, «παρέχει τη δυνατότητα να μελετηθεί το φαινόμενο του πολιτικού ρόλου μέσω της σταθερής και αδιάκοπης», αν και όχι απρόσκοπτης, «λειτουργίας του στρατού, με τις επίσημες και τυπικές συνθήκες λειτουργίας διαρκώς σε ισχύ». (σ. 13) Στο περιβάλλον της εξορίας και υπό την πίεση των αναγκών του πολέμου στη Βόρεια Αφρική, η ισορροπία που είχε επιβληθεί μετά την «κοσμογονία» του 1935 διαταράχτηκε και ίσως ανατρεπόταν σε όφελος των βενιζελικών (που βρέθηκαν να διοικούν τον στρατό και τις ταξιαρχίες του), αν δεν μεσολαβούσε η ανάδυση μιας νέας, εσωτερικής, απειλής. Παρά τη συνεχιζόμενη συμμετοχή στελεχών της 4ης Αυγούστου και, βεβαίως, την παρουσία του βασιλιά, η κυβέρνηση Τσουδερού αποδέχθηκε την επάνοδο στο στράτευμα αποτάκτων βενιζελικών αξιωματικών, και μάλιστα υψηλόβαθμων. Αυτό, όπως ήταν φυσικό, προκάλεσε την αντίδραση πολλών συναδέλφων τους, για λόγους πολιτικούς αλλά και επαγγελματικούς, καθώς η εισροή αποτάκτων απειλούσε να ανατρέψει την επετηρίδα και να υπονομεύσει τις προοπτικές ανέλιξης των πολυπληθέστερων εν ενεργεία αξιωματικών του ΒΕΣΜΑ. Το αποτέλεσμα ήταν η πρώτη έκρηξη απείθειας προς την εξόριστη κυβέρνηση να προέλθει από στελέχη που είχαν ταυτιστεί με τη βασιλική παλινόρθωση και τη δικτατορία. Πολύ σύντομα, η δραστήρια εμφάνιση της Αριστεράς, που κινητοποίησε μεγάλο αριθμό μη μόνιμων στελεχών και, κυρίως, οπλιτών στις τάξεις της Αντιφασιστικής Στρατιωτικής Οργάνωσης (ΑΣΟ), αφενός επέτρεψε την «εξιλέωση» όσων είχαν αμφισβητήσει την εξόριστη κυβέρνηση εκ δεξιών, και, αφετέρου, συνέβαλε στην επιφανειακή έστω γεφύρωση του χάσματος βενιζελικών-βασιλοφρόνων: Σχεδόν ταυτόχρονα με την κατεχόμενη χώρα, στις τάξεις των ενόπλων δυνάμεων της Μέσης Ανατολής εκδηλώθηκε η νέα διαιρετική τομή ανάμεσα στους νομιμόφρονες και τους θιασώτες μιας επαναστατικής διαδικασίας που είχε ως πηγή έμπνευσης τον σοσιαλισμό σοβιετικού τύπου. Η αντιπειθαρχική πολιτικοποίηση και οι βεβιασμένες κινήσεις της ΑΣΟ, με αποκορύφωμα τα στασιαστικά κινήματα του Απριλίου 1944, ακύρωσαν την προοπτική συμπόρευσης με τους βενιζελογενείς απέναντι στο αντίπαλο δέος των βασιλοφρόνων. Στην προσπάθειά της να εκβιάσει την αποδοχή της εαμικής αντίστασης ως εταίρου στη νόμιμη εκπροσώπηση της χώρας, η ηγεσία της ΑΣΟ ηττήθηκε κατά κράτος και έχασε κάθε δυνατότητα να επηρεάζει τις εξελίξεις. Με την αποφασιστική παρέμβαση των Βρετανών, ο ΒΕΣΜΑ εκκαθαρίστηκε από τα μη νομιμόφρονα στοιχεία του και οι δύο νέες μονάδες που συγκροτήθηκαν, η 3η Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος, θα αποτελούσαν ασφαλή ερείσματα της εξόριστης κυβέρνησης ενόψει της επικείμενης εκκένωσης της χώρας από τις δυνάμεις του Άξονα. Επιπλέον, με τη συμμετοχή τους σε συμμαχικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο και τη βόρεια Ιταλία, οι μονάδες αυτές διέσωσαν την τιμή των ελληνικών όπλων ως συντελεστή της συμμαχικής νίκης, έπειτα από μια μακρά περίοδο εσωστρεφούς παράλυσης. Ο Σακελλαρόπουλος αφηγείται τη ροή των εξελίξεων με διεισδυτική ανάλυση των μεταβαλλόμενων συσχετισμών ισχύος, που συχνά θύμιζαν κινήσεις εκκρεμούς. Επισημαίνει τα καθοριστικά στοιχεία του ιδιόμορφου πλαισίου που συνέθεταν ο μικρόκοσμος της «ελληνικής» Μέσης Ανατολής (η βασιλική κυβέρνηση, οι εξόριστοι στρατιωτικοί και πολίτες και η ελληνική παροικία της Αιγύπτου), οι πόλοι εξουσίας που διαμορφώνονταν στην κατεχόμενη χώρα (οι κατοχικές κυβερνήσεις και, ολοένα και περισσότερο, τα αντιστασιακά κινήματα, με ισχυρότερο το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο), και ο βρετανικός παράγοντας (το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, η Special Operations Executive, το Foreign Office και, κατά καιρούς, ο πρωθυπουργός Ουίνστον Τσώρτσιλ και οι συνεργάτες του). Φιλοτεχνεί, έτσι, το πορτρέτο των ενόπλων δυνάμεων της «επίσημης» κυβέρνησης που λειτούργησαν ως εκκολαπτήριο της κυρίαρχης πολιτικής στάσης του σώματος των αξιωματικών στη μεταπολεμική Ελλάδα: Μέσα από τις δοκιμασίες της Μέσης Ανατολής και της Δεκεμβριανής σύγκρουσης που ακολούθησε, οι Έλληνες ένστολοι ενστερνίστηκαν τον ρόλο του «στρατού-φύλακα» (army-guardian): Μέχρι το 1974, στις τάξεις τους θα κυριαρχούσε μια αίσθηση αποστολής που ταύτιζε την εθνική ακεραιότητα με τη διατήρηση του πολιτικού και κοινωνικού καθεστώτος, όπως διαμορφώθηκε μετά τη συντριβή της Αριστεράς στον Εμφύλιο. Στο τέλος της περιόδου που μελετά ο Σακελλαρόπουλος, ως βασικό ιδεολογικό στοιχείο συνοχής του σώματος των αξιωματικών αναδεικνύεται ο αντικομμουνισμός. Οι εμφύλιες συγκρούσεις στην κατεχόμενη Ελλάδα, το «κίνημα» της Μέσης Ανατολής και τα Δεκεμβριανά, σε συνδυασμό με την αρνητική στάση του Κομμουνιστικού Κόμματος απέναντι στις εθνικές διεκδικήσεις έναντι των βόρειων γειτόνων της χώρας, καθιστούσαν τον κομμουνισμό τον υπ’ αριθμό ένα κίνδυνο για τον κόσμο που πύκνωσε τις τάξεις της λεγόμενης εθνικοφροσύνης, από το 1945 και εξής. Με τον αντικομμουνισμό συμβίωνε ο παραδοσιακός εθνικισμός, που επανακτούσε το αλυτρωτικό του περιεχόμενο χάρη στις προσδοκίες που είχαν εκθρέψει η συμμετοχή στον Παγκόσμιο Πόλεμο και οι θυσίες χάριν της συμμαχικής νίκης. Τα δύο αυτά στοιχεία θα χαρακτηρίσουν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα στο στράτευμα μέχρι την κυπριακή τραγωδία, το 1974. Ένα τρίτο ιδεολογικό στοιχείο, η προσήλωση στη μοναρχία, ενισχύθηκε κατά την εξεταζόμενη περίοδο, για να εξασθενίσει καθοριστικά τις επόμενες δύο δεκαετίες. Η εθνικοφροσύνη των αξιωματικών συνυπήρχε με το στοιχείο του κορπορατισμού, της συνείδησης ότι οι αξιωματικοί αποτελούσαν ιδιαίτερη και, εν δυνάμει, προνομιούχο, κοινωνική ομάδα που όφειλε να διαφυλάξει και να διευρύνει τα «κεκτημένα» της. Ο έμπρακτος αντικομμουνισμός αποτέλεσε το ιδεολογικό υπόβαθρο για την πολυπληθέστερη μυστική οργάνωση αξιωματικών της μεταπολεμικής περιόδου, του Ιερού Δεσμού Ελλήνων Αξιωματικών (ΙΔΕΑ). Αρχικά συσπείρωσε χαμηλόβαθμα στελέχη, χωρίς η συμμετοχή στον επίσημο στρατό του 1941-44 να αποτελεί προϋπόθεση. Την ύπαρξη του ΙΔΕΑ γνώριζαν και ανέχτηκαν τόσο η πολιτική ηγεσία όσο και ο ξένος παράγοντας. Ωστόσο, η οργάνωση αυτή επρόκειτο να πέσει θύμα της επιτυχίας της: Αφού έως τις αρχές της δεκαετίας του 1960 είχε πετύχει να εξουδετερώσει τους ανεπιθύμητους σε αυτήν ηγήτορες και να προωθήσει άτομα της αρεσκείας της στην ιεραρχία, δεν απέφυγε τις νέες ομαδοποιήσεις και τις συγκρούσεις «με λάφυρο την ανώτατη ηγεσία», όπως επισημαίνει ο Παπαδιαμάντης στη μελέτη του για τον μετεμφυλιακό στρατό.[3] Παράλληλα με τις διεργασίες στο εσωτερικό των ενόπλων δυνάμεων και την ανάλυση των τάσεων και της δυναμικής τους στις καθ’ όλα έκτακτες συνθήκες της δεκαετίας που εξετάζει, ο Σακελλαρόπουλος παρουσιάζει την πολιτική και στρατιωτική ιστορία της περιόδου. Σε μια περίπτωση, τα Δεκεμβριανά, φαίνεται να κλίνει υπέρ της ερμηνείας που θέλει την προσφυγή στη βία εκ μέρους του ΕΛΑΣ να αποτελεί «ένοπλη διαμαρτυρία» απέναντι στην προσπάθεια του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου και των Βρετανών να χρησιμοποιήσουν τον διακηρυγμένο στόχο της συγκρότησης νέου εθνικού στρατού με ταυτόχρονη διάλυση των ανταρτικών δυνάμεων προκειμένου να στερήσουν από το ΕΑΜ/ΚΚΕ τον ένοπλο βραχίονά του. Δέχεται επίσης ότι η ένοπλη δράση του ΕΛΑΣ υπήρξε «απάντηση» στην αστυνομική βία εναντίον του εαμικού συλλαλητηρίου στην Αθήνα, στις 3 Δεκεμβρίου 1944. (σ. 361) Από τα διαθέσιμα στοιχεία, όμως, προκύπτει ότι η απόφαση για σύγκρουση ήταν προειλημμένη. Είχαν προηγηθεί η σύσκεψη του κρίσιμη Πολιτικού Γραφείο του ΚΚΕ στο Αρεταίειο Νοσοκομείο, η ανασύσταση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ και η απόφαση για αποχώρηση των εαμικών υπουργών από την κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας – για να μην αναφερθούν ο υφιστάμενος σχεδιασμός για την κατάληψη της Αθήνας και οι σχετικές μετακινήσεις μονάδων του ΕΛΑΣ. Κατά τα λοιπά, ο συγγραφέας επισημαίνει την «αντιφατική πορεία με αλληλοσυγκρουόμενες επιλογές» της κομμουνιστικής ηγεσίας, το διάστημα που προηγήθηκε των Δεκεμβριανών, τις ανεδαφικές επιδιώξεις και τους ευσεβείς της πόθους στη διάρκεια της σύγκρουσης, τη «διαταξικότητα» των αντιμαχόμενων στρατοπέδων του Δεκέμβρη (σ. 356-7) και τον κρίσιμο ρόλο των πιστών προς την κυβέρνηση δυνάμεων, ιδίως της 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας. Οι δυνάμεις αυτές συγκράτησαν την «ισχυρή εαμική προσπάθεια ελέγχου της πρωτεύουσας» (σ. 409), προτού οι Βρετανοί καταφέρουν να παρέμβουν αποφασιστικά στην ελληνική εμφύλια αναμέτρηση. Παρά την πυκνότητα των εξελίξεων, αντίστοιχη της οποίας η χώρα είχε βιώσει κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα, η περίοδος 1935-45 δεν ανέδειξε ηγετικές προσωπικότητες με πρωταγωνιστικό ρόλο στα πολιτικά και στρατιωτικά πράγματα της χώρας. Η έλλειψη στιβαρής ηγεσίας ενθάρρυνε την τάση αυτονόμησης του στρατεύματος, τουλάχιστον της πολυπληθούς μερίδας των αξιωματικών που θεώρησαν ότι η ειρήνη, όπως και ο πόλεμος, ήταν πολύ σοβαρή υπόθεση για να την εμπιστευθούν στους πολιτικούς. Βασισμένη σε πλούτο πρωτογενών πηγών και εντυπωσιακή βιβλιογραφία, η μελέτη του Τάσου Σακελλαρόπουλου μας επιτρέπει να κατανοήσουμε την αφετηρία αυτής της διαδικασίας που θα κατέληγε στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και την επταετή στρατιωτική δικτατορία. [1] Επαυξημένη έκδοση στα αγγλικά: The Military in Greek Politics: From Independence to Democracy, Hurst, Λονδίνο 1997. [2] Οι αριθμοί είναι κατά προσέγγιση. Δεν εντόπισα τη διακύμανση της δύναμης των ενόπλων δυνάμεων στην εξορία, τόσο σε αξιωματικούς όσο και σε οπλίτες, στη μελέτη του Σακελλαρόπουλου. Η εκτίμηση για 2.500 περίπου αξιωματικούς που υπηρετούσαν εκτός Ελλάδας «μέχρι το 1943», αλλά και οι κατά προσέγγιση αριθμοί για τους αξιωματικούς που εντάχθηκαν στις κύριες ένοπλες αντιστασιακές οργανώσεις και στα Τάγματα Ασφαλείας προέρχονται από την επισκόπηση του Αντρέ Γερολυμάτος, «Ο ρόλος των αξιωματικών του ελληνικού στρατού στην Αντίσταση», στο Χάγκεν Φλάισερ - Νίκος Σβορώνος (επιμ.), Η Ελλάδα 1935-44: Δικτατορία-Κατοχή-Αντίσταση, Μορφωτικό Ινστιτούτο ΑΤΕ, Αθήνα 1989, σ. 290-301. [3] Στρατός και πολιτική εξουσία στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, σ. 181.

Ποιος μας φυλάει από τους φύλακες;

Σύνδεση