Συνηθισμένοι Γερμανοί

Οι Ναζί ξέρουμε ποιοι ήταν και ξέρουμε τι έκαναν. Στο βιβλίο του, Οι άνθρωποι του Χίτλερ, ο διακεκριμένος ιστορικός Ρίτσαρντ Τζ. Έβανς επιχειρεί να εξηγήσει τι τους έκανε ικανούς για τέτοιες πράξεις. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Richard J. Evans, Hitler’s People [Οι άνθρωποι του Χίτλερ], Penguin Press, σελ. 598 Τους άνδρες και τις γυναίκες που υπηρέτησαν τον Αδόλφο Χίτλερ τους ξέρουμε. Όπως ξέρουμε τι έκαναν – οι στάχτες εκατομμυρίων ανθρώπων βρίσκονται ακόμα κάτω από τα χωράφια και τα πεζοδρόμια της Ευρώπης, ενώ οι λέξεις «Δυτικός Πολιτισμός» αναδίδουν ακόμα μυρωδιά καμένου. Δεν ξέρουμε όμως τι τους έκανε ικανούς για τέτοιες πράξεις. Ένας μεγάλος ιστορικός όπως ο Ρίτσαρντ Έβανς, συγγραφέας τριών σπουδαίων και διάσημων βιβλίων για το Τρίτο Ράιχ, ξεκινά φυσικά την έρευνά του από τις πράξεις των Ναζί και τις συνέπειές τους.[1] Απ’ ό,τι φαίνεται όμως, τα απλά, μη ακαδημαϊκά ερωτήματα που απασχολούν τον μέσο άνθρωπο έως τις μέρες μας, τον βασανίζουν επίσης. Πώς μπόρεσαν οι Ναζί, ως μέλη του ανθρώπινου είδους, να προβούν σε τέτοιες πράξεις; Μας καλύπτει άραγε η εξήγηση ότι επρόκειτο για τέρατα, για ηθικά διεστραμμένους, ψυχοπαθείς σαδιστές, πνευματικά κατεστραμμένους από τον πόλεμο, που υποκινούνταν από μαζοχιστική υπακοή ή φαντασιώσεις εκδίκησης; Για τον Έβανς δεν αρκούν οι αιτιολογήσεις αυτού του είδους, η παραδοξολογία της ενοχής λόγω παραφροσύνης. Μπορεί η ηλικία του να μην του έχει επιτρέψει να ζήσει από πρώτο χέρι την εποχή του Χίτλερ, όμως καθώς γράφει είναι σαν να βλέπει με τα ίδια του τα μάτια όσα αντίκρισαν οι Βρετανοί στρατιώτες μπαίνοντας στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπέργκεν-Μπέλσεν στις 15 Απριλίου 1945: Στο στρατόπεδο βρέθηκαν σχεδόν 60.000 υποσιτισμένοι και άρρωστοι κρατούμενοι ενώ άλλοι 13.000 κείτονταν νεκροί και άταφοι γύρω τους· από τους επιζώντες, οι 14.000 ήταν τόσο αδύναμοι που πέθαναν μέσα σε λίγες εβδομάδες από την απελευθέρωση. Η νεαρή φρουρός του στρατοπέδου, Ίρμα Γκρέζε, βρισκόταν ακόμη εκεί όταν έφτασαν οι Βρετανοί. Έμοιαζε να «μην αντιλαμβάνεται ότι είχε κάτι να φοβηθεί από τους εκπροσώπους των Συμμάχων». Κατά τη διάρκεια της δίκης της, ο Τύπος παραληρούσε μαζί της, χτίζοντας έτσι την εικόνα ενός τέρατος σαδιστικής σεξουαλικότητας που ξεπερνούσε κατά πολύ τα αποδεδειγμένα εγκλήματά της, αποκρουστικής αγριότητας, και δολοφονιών. Όμως ο Έβανς δεν την βλέπει ως τέρας: «Η Γκρέζε έδινε την εντύπωση … μιας μάλλον ανώριμης, απλοϊκής στη σκέψη, νεαρής γυναίκας που δεν καταλάβαινε γιατί δαιμονοποιείται» – μια πιστή ναζίστρια μέχρι τέλους. Οκτώ μήνες αργότερα εκτελέστηκε δι’ απαγχονισμού. Κατά τη διάρκεια του πολέμου οι άνθρωποι στις συμμαχικές χώρες (αλλά και στις κατεχόμενες) θεωρούσαν ότι υπήρχε κάτι μη ομαλό, μη φυσιολογικό, στους Γερμανούς και τους ηγέτες τους – κάποια ανωμαλία. Ως παιδί που μεγάλωσα στον πόλεμο, άκουγα τους Άγγλους στρατιώτες να βηματίζουν βαριά μέσα στη βροχή και να τραγουδούν: «Ο Χίτλερ έχει μόνο ένα μπαλάκι. Ο Γκέρινγκ έχει δύο, αλλά πολύ μικρά. Ο Χίμλερ…» και ούτω καθεξής. (Αν περνούσαν μέσα από κάποιο χωριό, ο λοχίας τους ανάγκαζε να αλλάξουν στο «Εμπρός, Χριστιανοί στρατιώτες»). Είκοσι χρόνια αργότερα, οι δημοσιογράφοι που καλύπταμε τη «δίκη του Άουσβιτς» στη Φρανκφούρτη οδηγηθήκαμε σε ένα κακοφωτισμένο υπόγειο κάτω από την Εκκλησία του Αγίου Παύλου, για να δούμε τους κατηγορούμενους φρουρούς του στρατοπέδου. Όταν αντίκρισα το τρομερό πρόσωπο του βασανιστή Βίλελμ Μπόγκερ –τα κίτρινα μάτια και το ογκώδες κρανίο του– ένιωσα προς στιγμήν ότι είχα μπροστά μου κάποιο ανθρωποειδές που ξεφύτρωσε από το παρελθόν και όχι έναν Homo sapiens του εικοστού αιώνα. Έπρεπε όμως να διώξω αυτή τη σκέψη. Ακόμα πιο δύσκολο όμως ήταν να αποδεχθώ την ιδέα ότι οι χαμηλόβαθμοι δράστες των θηριωδιών και οι διοικητές τους ήταν «συνηθισμένοι άνθρωποι». Το βιβλίο του Κρίστοφερ Μπράουνινγκ, που κυκλοφόρησε το 1992 με την παραπάνω φράση στον τίτλο του, κλόνισε σε πολλούς την πίστη τους στην έννοια του ανθρώπου. Στις σελίδες του παρουσίαζε τα μέλη του Εφεδρικού Αστυνομικού Τάγματος 101, στο καθημερινό τους καθήκον να θανατώνουν διά πυροβολισμού γυμνούς και ανυπεράσπιστους Εβραίους χωρικούς μαζί με τα παιδιά τους, μπροστά σε ανοιγμένους λάκκους που γίνονταν οι τάφοι τους, με τον συνολικό αριθμό θυμάτων να φτάνει τις 38.000. Όμως πολλοί από τους δράστες ήταν μεσήλικες οικογενειάρχες χωρίς φανατικές ναζιστικές απόψεις, οι οποίοι δεν λειτουργούσαν καν υπό εξαναγκασμό. Αν κάποιος έλεγε ότι δεν αντέχει άλλο και ζητούσε να αποσυρθεί από το καθήκον της εκτέλεσης ανθρώπων, δεν τιμωρούνταν. Οι νέες μελέτες που έγιναν στα χρόνια που ακολούθησαν έχουν πια αποδυναμώσει, όπως δείχνει ο Έβανς, κάποια συμπεράσματα του Μπράουνινγκ. Οι αστυνομικοί ήταν εθελοντές, όχι στρατευμένοι· «επιλέγονταν προσεκτικά, σύμφωνα με ιδεολογικά κριτήρια. … Η εκπαίδευσή τους ήταν εμποτισμένη με μεγάλες δόσεις ναζιστικής ιδεολογίας και αντισημιτικής κατήχησης». Με λίγα λόγια, δεν ήταν και τόσο «συνηθισμένοι άνδρες» ούτε αποτελούσαν τυχαίο δείγμα. Ο Έβανς γράφει όμως παρακάτω στο βιβλίο του, Οι άνθρωποι του Χίτλερ, ότι οι «εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανοί [που] διέπραξαν απερίγραπτες φρικαλεότητες» έδρασαν με ελεύθερη βούληση και συχνά με ενθουσιασμό· ότι «σαφώς απολάμβαναν τις πράξεις τους». Παραπέμπει έτσι στον συγκλονιστικό ισχυρισμό του Ντάνιελ Γκολντχάγκεν στο βιβλίο του Πρόθυμοι δήμιοι: Οι εκτελεστές του Χίτλερ[2] (Hitler’s Willing Executioners, 1996) ότι ο «εξολοθρευτικός» αντισημιτισμός και ο διακαής πόθος για μια δικτατορία ήταν από καιρό αναπόσπαστο κομμάτι της αίσθησης ταυτότητας των Γερμανών: το έθνος εμφανίζεται εδώ συλλογικά ως τέρας. Ο Έβανς καταρρίπτει κάποια επιχειρήματα του Γκολντχάγκεν («μια νέα εκδοχή της πολεμικής προπαγάνδας») και αναδεικνύει τις λεπτές αποχρώσεις: οι ναζιστές δράστες των αποτρόπαιων πράξεων και οι ηγέτες τους δεν ήταν τέρατα, αλλά είχαν ανατραφεί σε μια κουλτούρα αρρωστημένης εθνικής παράνοιας και αυτολύπησης μετά την ήττα του 1918. Σχεδόν όλοι οι επιφανείς Ναζί προέρχονταν από οικογένειες της μεσαίας τάξης με δεξιές αξίες –πατριωτισμός, αντισημιτισμός, φόβος του «μπολσεβικισμού»– για τους οποίους η δικαιολογημένη βία αποτελούσε ένδειξη ανδρισμού. Ο Έβανς, μέσα από τον ενδελεχή και αναλυτικό χειρισμό του θέματός του, προσπαθεί να απαντήσει σε αυτά τα δύο ερωτήματα που απασχολούν την κοινή γνώμη ως προς τους ναζιστές ηγέτες και αυτουργούς των εγκλημάτων: Πώς μπόρεσαν; Ήταν μη φυσιολογικοί; Οι απαντήσεις του μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: Οι Ναζί δεν ήταν συνηθισμένοι άνθρωποι· ήταν συνηθισμένοι Γερμανοί, που ζούσαν μέσα σε μια πύρινη θύελλα μίσους και ψευδαισθήσεων που ξέσπασε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το βιβλίο Οι άνθρωποι του Χίτλερ χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: «Ο Αρχηγός», «Οι Παλαδίνοι», «Τα όργανα επιβολής» και «Τα εργαλεία». Ο Έβανς ξεκινά με ένα δοκίμιο ενενήντα σελίδων για τον Αδόλφο Χίτλερ, όπου με την κομψή πένα του δίνει μια πλήρη περιγραφή της ζωής του Φύρερ, αξιοποιώντας τις νέες μελέτες των τελευταίων ετών για να προσφέρει μια πιο επικαιροποιημένη εκδοχή των γεγονότων. Όπως κάνει και στο υπόλοιπο βιβλίο, διορθώνει μια σειρά από μύθους και ψευδή στοιχεία που είναι τόσο διαδεδομένα ώστε έχουν καταλήξει να θεωρούνται αληθή. Η ιστορία περί της ψυχολογικής αναπηρίας του Χίτλερ στα πρώτα του χρόνια, λόγω του σαδιστή πατέρα του και του θανάτου της μητέρας του, είναι αβάσιμη: «Δεν μεγάλωσε σε συνθήκες φτώχειας· ούτε ο πατέρας του, Άλοϊς, φαίνεται να ήταν αλκοολικός». Τον ακραίο αντισημιτισμό του δεν τον απέκτησε στη Βιέννη, αλλά πολύ αργότερα στο Μόναχο, μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν ήταν οι «μεγάλες επιχειρήσεις» που τον χρηματοδότησαν και τον ώθησαν στην εξουσία· πολλοί κορυφαίοι βιομήχανοι απέρριπταν τη ναζιστική βία και αταξία στη δεκαετία του 1930 και υποστήριζαν άλλα κόμματα. Δεν ήταν εθισμένος σε φάρμακα και ναρκωτικά τον τελευταίο χρόνο της ζωής του, στο καταφύγιο του Βερολίνου· λάμβανε μια «τυπική» φαρμακευτική αγωγή και ο λόγος για τον οποίο ήταν καταρρακωμένος ήταν ότι έπασχε από Πάρκινσον. Επιπλέον, ο Χίτλερ δεν ήταν διαρκώς «ψυχρός» και «δίχως αισθήματα» ούτε του έλειπε η ιδιωτική ζωή. Αποζητούσε την παρέα (και σπάνια κάτι περισσότερο) των όμορφων κοριτσιών, κι όταν συναντιόταν με φίλους στο σπίτι του στις βαυαρικές Άλπεις ήταν πνευματώδης και ευχάριστος. Όμως ο μύθος ότι διέθετε ναπολεόντειο στρατιωτική ιδιοφυΐα (ο «μεγαλύτερος στρατηγός όλων των εποχών», όπως τον αποκαλούσαν τα γερμανικά μέσα ενημέρωσης) δεν ισχύει πια. Το μόνο μυστήριο είναι πώς κατάφεραν τα γερμανικά στρατεύματα να πολεμούν για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα και με τέτοιο πείσμα, κάτω από τις καταστροφικές διαταγές που έδινε ουρλιάζοντας στους στρατηγούς του. Δύο ναζιστές εγκληματίες φρουρούνται από Βρετανό στρατιώτη. Η Ίρμα Ίλζε Ίντα Γκρέζε ήταν φύλακας των ναζιστικών στρατοπέδων στο Ράβενσμπρουκ και στο Άουσβιτς, ενώ διετέλεσε και φύλακας του γυναικείου τμήματος του Μπέργκεν-Μπέλσεν. Μαζί με το «Κτήνος του Μπέλσεν», Γιόζεφ Κράμερ, Hauptsturmführer των Ες-Ες, διοικητή του στρατοπέδου Μπέργκεν-Μπέλσεν και προϊσταμένου στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Οι δύο σαδιστές αξιωματούχοι εκτελέστηκαν για εγκλήματα πολέμου κατά της ανθρωπότητας στις 13 Δεκεμβρίου 1945. © ALAMY / VISUAL HELLAS Οι ιστορικοί είχαν πάντα αντικρουόμενες απόψεις για το πώς έφτασε ο Χίτλερ να ασκεί απόλυτη εξουσία μετά το 1933. Ο Έβανς σημειώνει ότι «ο συντηρητικός Γερμανός δημοσιογράφος» Γιόαχιμ Φεστ κατέληξε το 1973 στο συμπέρασμα ότι ο Χίτλερ εξέφραζε κατά κάποιον τρόπο τον γενικό αποπροσανατολισμό του γερμανικού λαού. Ο Ίαν Κέρσοου, στη δίτομη βιογραφία του Χίτλερ που κυκλοφόρησε στα τέλη της δεκαετίας του 1990, «τον παρουσιάζει ως εν μέρει δημιούργημα μιας “χαρισματικής κοινότητας” ενθουσιωδών ακολούθων του ναζιστή ηγέτη, που ο υπέρμετρος θαυμασμός τους προς αυτόν ενίσχυε ακόμα περισσότερο την πίστη του στον εαυτό του». Ο γερμανός ιστορικός Πέτερ Λόνγκεριχ διαφωνεί: Ο Χίτλερ δεν ήταν δημιούργημα κανενός, και κατάφερε μόνος του να γίνει ο απόλυτος κυρίαρχος. Το 1940, μετά την κατάκτηση της Γαλλίας και μεγάλου μέρους της Κεντρικής Ευρώπης, είχε πια φτάσει σε ένα ξέφρενο αποκορύφωμα έπαρσης, εκστομίζοντας προς τους Γερμανούς ρητορικές υπερβολές ανάλογες με εκείνες του Τραμπ. Η εισβολή στη Γαλλία ήταν «η μεγαλύτερη μάχη όλων των εποχών» και η κατάκτηση των άλλων ευρωπαϊκών κρατών ήταν η «ισχυρότερη σειρά μαχών στην παγκόσμια ιστορία». Πιο πρόσφατα οι μελετητές έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στην πρακτική των ανώτερων αξιωματούχων των Ναζί να «προεξοφλούν τις κινήσεις του Φύρερ», δηλαδή να προβλέπουν πώς ο αλλοπρόσαλλος Χίτλερ θα υλοποιούσε μια πολιτική που είχε αφήσει αναιτιολόγητη ή ανολοκλήρωτη. Κάποιοι υποστηρίζουν, αν και όχι ιδιαίτερα πειστικά, ότι οι εκτιμήσεις τους αυτές καθιστούσαν τις πολιτικές όλο και πιο ακραίες, χωρίς ίσως να τις έχει σχεδιάσει έτσι εξαρχής. Σε όλες σχεδόν τις βιογραφίες στο βιβλίο του Έβανς καταγράφεται η έντονη εντύπωση της πρώτη συνάντησης με τον Χίτλερ. Κάποιοι ναζιστές υπερβάλλουν στην περιγραφή της, σαν να τη χρησιμοποιούν ως δικαιολογία για τα επακόλουθα εγκλήματά τους. Ο Έβανς δεν μπορεί να εξηγήσει ακριβώς γιατί συνέβαινε αυτό. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι κατά ένα μέρος οφειλόταν σε μια καταπιεσμένη επιθυμία να τεθούν υπό την ηθική κυριαρχία ενός ηγέτη που μπορεί να τους πείσει. Κατά ένα άλλο μέρος όμως οφειλόταν σε τεχνάσματα του Χίτλερ: στο ότι τους κοίταζε με τα μεγάλα μάτια του που διαπερνούσαν την ψυχή τους, στην εμμονή του να τοποθετείται το ακροατήριο γύρω του και όχι απέναντι κατά μήκος, στη δημαγωγική ρητορική του (αφού τους υπνώτιζε με πεζά, εντυπωσιακά «δεδομένα», ύψωνε απότομα τη φωνή του, ξεσπώντας σε παθιασμένες εκρήξεις που ξεσήκωναν τον όχλο). Και παρότι διέδιδε τις τρελές θεωρίες συνωμοσίας που κινητοποιούσαν τον ίδιο –κυρίως την ιδέα μιας παγκόσμιας εβραϊκής συνωμοσίας σε συμμαχία με τους «μπολσεβίκους»– ήταν δύσπιστος σε καθετί θρησκευτικό ή μυστικιστικό. Ο Έβανς θα μπορούσε εξίσου να γράψει για την περιφρόνηση του Χίτλερ προς την ψευδοαρχαιολογία της γερμανικής φυλής, που είχε προκύψει από τις αλχημείες του Χάινριχ Χίμλερ και του Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ. (Μπορεί και να είναι απλώς μύθος ότι έχασε την υπομονή του με τις ανασκαφές του Χίμλερ και εξερράγη: «Γιατί στρέφουμε την προσοχή όλου του κόσμου στο γεγονός ότι δεν έχουμε παρελθόν;»). Ο Έβανς δεν κρύβει τον αποτροπιασμό του για την ωμή και αδίστακτη χιτλερική τρομοκρατία, ένα μίσος δίχως όρια που κορυφώθηκε με το Ολοκαύτωμα. Εντούτοις, ίσως δεν μπορεί να αποφύγει να αφιερώσει λίγες σελίδες σε ό,τι αξιόλογο ενδεχομένως πέτυχε το ναζιστικό καθεστώς. Τα προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας που δρομολογήθηκαν από τον Ρόμπερτ Λάι και το Γερμανικό Μέτωπο Εργασίας ήταν όντως τεράστια και καινοτόμα, από το πρόγραμμα «Δύναμη μέσω της χαράς» που περιλάμβανε κρουαζιέρες και πολιτιστικές δραστηριότητες για τους εργαζόμενους, μέχρι τις βελτιωμένες, πιο δίκαιες συνθήκες στους χώρους εργασίας. Όλα αυτά βέβαια συνέβαιναν σε ένα αυταρχικό καθεστώς και χτίστηκαν πάνω στα ερείπια των κατεστραμμένων συνδικάτων. Οι εργατικές τάξεις όμως μπορούσαν για πρώτη φορά να αισθανθούν ότι μια γερμανική κυβέρνηση, ακόμη και μια φασιστική τυραννία, χρησιμοποιούσε συνειδητά όλες τις δυνάμεις της προς όφελός τους. Αυτό το αίσθημα παρέμεινε ενεργό σε αρκετούς ακόμα και μετά την κατάρρευση του Ράιχ. Αξίζει να θυμηθούμε ότι κάποιες περιοχές της Γερμανίας επηρεάστηκαν ελάχιστα από τους βομβαρδισμούς και τις πολεμικές μάχες. Για πολλούς Γερμανούς η καταστροφή ήρθε στα δύο χρόνια που ακολούθησαν την ήττα, όταν εκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς φαγητό, θέρμανση, εργασία, ακόμη και σαπούνι. Για την ταπείνωση αυτή που βίωνε, ο γερμανικός λαός δεν ήταν διατεθειμένος να κατηγορήσει τον Χίτλερ. Ήταν σαν να έβλεπε το παρελθόν μέσα από επιλεκτική οπτική με παρωπίδες. Θυμάμαι πως έμεινα άφωνος όταν μια ηλικιωμένη κυρία στη Βόννη μου είπε: «Πείτε ό,τι θέλετε γι’ αυτόν, αλλά τουλάχιστον στην εποχή του Αδόλφου δεν υπήρχε εγκληματικότητα!». Για τους «Παλαδίνους», τους υψηλόβαθμους Ναζί της «Αυλής» του Χίτλερ, δόθηκαν διάφορες ερμηνείες από τους συμμάχους κατακτητές τους. Ο Τσώρτσιλ, εμπνεόμενος από τις παλιές αμερικανικές ταινίες, τους αποκάλεσε «γκάνγκστερ». Η Συμμαχική Επιτροπή Ελέγχου παρατήρησε –χωρίς αυτό να βοηθά ιδιαίτερα– ότι «οι βασικοί χαρακτήρες αυτού του θιάσου των κλόουν και απατεώνων είναι τόσο αποκρουστικά τερατώδεις και εξωφρενικοί» που είναι αδύνατο να καταλάβει κανείς πώς «μπορούσε κάποιος να τους βλέπει ως ηγέτες». Οι ψυχίατροι στους οποίους ανατέθηκε η παρακολούθηση των κατηγορούμενων της Νυρεμβέργης υποστήριξαν ότι εμφάνιζαν πλήθος ψυχοπαθητικών διαταραχών: ο Ρούντολφ Ες βρισκόταν σε «κατάσταση μόνιμης υστερίας», ο Γιούλιους Στράιχερ ήταν «παρανοϊκός», ο Λάι είχε «βλάβη του μετωπιαίου λοβού» και «οργανική εγκεφαλική νόσο», και ούτω καθεξής. Ο δε Άγγλος ιστορικός, Χιου Τρέβορ-Ρόπερ, τους συνέκρινε με τους Ρωμαίους αυλικούς. Ο Έβανς τείνει να συμφωνεί. Είναι αξιοσημείωτο, γράφει, ότι σχεδόν όλοι τους επέζησαν έως την τελευταία πράξη του δράματος. Σε αντίθεση με την περίπτωση του Στάλιν, ο οποίος έβαλε να συλλάβουν και να εκτελέσουν τους περισσότερους από τους παλαδίνους του, η παράνοια του Χίτλερ δεν άγγιξε τους ανθρώπους του στενού του κύκλου μέχρι τις τελευταίες ημέρες του πολέμου, όταν πια άρχισαν να τον εγκαταλείπουν. Το βιβλίο του Έβανς περιλαμβάνει σύντομες βιογραφίες των μελών αυτού του εσωτερικού κύκλου: Χέρμαν Γκέρινγκ, Γιόζεφ Γκέμπελς, Χίμλερ, Γιόαχιμ φον Ρίμπεντροπ, Άλμπερτ Σπέερ, Ερνστ Ρεμ και Ρόζενμπεργκ. Παραλείπει τον Μάρτιν Μπόρμαν, τον μοχθηρό καριερίστα που μετά το 1942 έφτασε να γίνει ο γραμματέας του Χίτλερ και η δεύτερη πιο ισχυρή προσωπικότητα στο Ράιχ μετά τον ίδιο τον Φύρερ. Ο Έβανς θεωρεί ότι με ελάχιστες εξαιρέσεις –ο αντισημιτισμός του Γκέρινγκ ήταν «επιπόλαιος και συμβατικός», ενώ ο Σπέερ εκμεταλλεύθηκε τους Εβραίους της Ευρώπης ως δούλους χωρίς όμως να ενστερνίζεται τη φυλετική θεωρία– οι περισσότεροι παλαδίνοι του Χίτλερ πίστευαν τυφλά και με πάθος σε μια «εβραϊκή παγκόσμια συνωμοσία» που κατεύθυνε τις πολιτικές των ξένων δυνάμεων εναντίον της Γερμανίας. Και ότι αυτή η πίστη τους αποτελούσε το πιο σταθερό κίνητρο μέσα στον χρόνο, για τις πράξεις και τις επιλογές τους. Μπορούμε βέβαια να δούμε τις ναζιστικές πεποιθήσεις και από άλλες οπτικές γωνίες. Ο Έρχαρτ Έπλερ, ένας φανατικός χριστιανός που θεωρείτο «η συνείδηση των Σοσιαλδημοκρατών» στη μεταπολεμική Δυτική Γερμανία, συνήθιζε να αναφέρεται στις ρωμαϊκές δέσμες (fasces) ως χαρακτηριστική εικόνα του φασισμού του εικοστού αιώνα: μια δέσμη από αρκετά διαφορετικές ράβδους (ή πολιτικές) που συγκρατούνται από το λουρί του ηγέτη. Όταν το λουρί κόβεται, οι ράβδοι διασκορπίζονται και τότε οι άνθρωποι μπορούν να πουν: «Συμφωνούσα με τον Χίτλερ ως προς την αναθεώρηση της Συνθήκης των Βερσαλλιών ή τον “εκφυλισμένο πολιτισμό”, όμως πάντοτε θεωρούσα ότι ο διωγμός των Εβραίων ήταν μεγάλο λάθος. Ποτέ λοιπόν δεν πίστεψα σε όλη τη φασιστική δέσμη. Άρα δεν ήμουν ποτέ πραγματικά ναζιστής!». Ο Έβανς απαντά αυστηρά, στο βιβλίο του: Στο Τρίτο Ράιχ δεν μπορούσες να διαλέξεις ανάμεσα σε «ράβδους»· είτε αποδεχόσουν είτε απέρριπτες τη δέσμη, πάντα όμως στο σύνολό της. Ο στρατηγός Βίλελμ Ρίτερ φον Λέεμπ, διοικητής των Ομάδων Στρατιών Βορρά στη Βαλτική, ένιωθε αποτροπιασμό για τις μαζικές σφαγές των Εβραίων από τα Ες-Ες που γίνονταν γύρω από τις μονάδες του, όμως δεν έκανε τίποτα για να τις σταματήσει παρ’ όλο που τυπικά ήταν υπεύθυνος για ό,τι συνέβαινε στην περιοχή του. Αυτός και ο υποδιοικητής του «αποδέχονταν ότι αν μη τι άλλο υπήρχε ένα “Εβραϊκό Ζήτημα”, αρκετά επείγον ώστε να δικαιολογεί την υποχρεωτική στείρωση». Στο κεφάλαιο για τον Φραντς φον Πάπεν, τον δεξιό πολιτικό που βοήθησε τον Χίτλερ να ανέβει στην εξουσία το 1933, όπως και σε πολλά άλλα σημεία του βιβλίου, ο Έβανς μας υπενθυμίζει πόσο διαδεδομένος ήταν στην Ευρώπη του εικοστού αιώνα ένας «συμβατικός» αντισημιτισμός, που δεν είχε να κάνει με θρησκευτικές διακρίσεις. Από πολλές απόψεις, η φρικτή εμπειρία του φασισμού επισκίαζε τον αποκρουστικό χαρακτήρα των ευρωπαϊκών συντηρητικών κομμάτων που αντικαθιστούσε: την ταξικότητα, τον ωμό πατριωτισμό, τον αυταρχισμό, τη γραφειοκρατική δομή, τις ρατσιστικές αποικιακές φιλοδοξίες πολλών εξ αυτών και τη βίαιη αντίθεσή τους στην πολιτική έκφραση της εργατικής τάξης. Η γενική ιδέα πίσω από το βιβλίο Οι άνθρωποι του Χίτλερ είναι ότι για να καταλάβουμε τη σύγχρονη ιστορία πρέπει να μελετήσουμε τα άτομα που εμπλέκονται σε αυτήν. Ο Έβανς είναι εκ φύσεως καχύποπτος απέναντι στις γενικόλογες συνολικές αναλύσεις. Αναφερόμενος στον στρατηγό φον Λέεμπ και τη φήμη της Βέρμαχτ, σημειώνει ότι «οι προσεγγίσεις της Ιστορίας μέσω των κοινωνικών επιστημών, οι οποίες κυριάρχησαν τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, ενίσχυσαν … τις τάσεις ανωνυμοποίησης». Ήμασταν ήδη στη δεκαετία του 1990 όταν μια περιοδεύουσα έκθεση προκάλεσε μεγάλες διαμαρτυρίες στη Γερμανία, διότι έδειχνε ότι δεν ήταν μόνο τα Ες-Ες που είχαν διαπράξει εκτεταμένες μαζικές εκτελέσεις και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και η Βέρμαχτ. Συγχρόνως οι ιστορικοί άρχισαν να εξετάζουν τις επιλογές και τη συμπεριφορά μεμονωμένων διοικητών της Βέρμαχτ, όπως ο Λέεμπ. Η ειρωνεία είναι ότι αυτό είχε ήδη συμβεί πενήντα χρόνια νωρίτερα, αλλά τότε είχε αποκρυφθεί. Το 1948, ο αμερικανικός στρατός οδήγησε σε δίκη δεκατέσσερις Γερμανούς στρατηγούς, μεταξύ των οποίων και ο Λέεμπ, και επέβαλε σε έντεκα από αυτούς βαριές ποινές φυλάκισης, «όμως καθώς ξεκινούσε ο Ψυχρός Πόλεμος, οι Αμερικανοί δέχτηκαν τεράστια πίεση από τους δυτικογερμανικούς θεσμούς»· η Δύση έπρεπε να καταστήσει πάλι ενεργό τον γερμανικό στρατό και οι στρατηγοί απελευθερώθηκαν. Μπορούμε δικαίως να ισχυριστούμε ότι για τη ζωή (και τον θάνατο) των περισσότερων προσώπων με τα οποία ασχολείται ο Έβανς γνωρίζουμε αρκετά. Όμως με την έρευνά του συμβάλλει σε δύο σημαντικά σημεία: πρώτον, ξεκαθαρίζει τους ψευδείς μύθους· δεύτερον, ερευνά εξονυχιστικά το πώς μεταβλήθηκαν οι ερμηνείες και τα συμπεράσματα των ιστορικών στα ογδόντα χρόνια από την καταστροφή του Ράιχ. Ο Ες, για παράδειγμα, δεν ήταν τρελός, αν και στη δίκη του προσποιήθηκε ότι ήταν. Επρόκειτο για έναν φανατικά αφοσιωμένο και αποτελεσματικό στα καθήκοντά του αναπληρωτή του Φύρερ, που η μετάβασή του στη Σκωτία το 1941 για να διαπραγματευθεί μόνος του ειρήνη με τον Δούκα του Χάμιλτον δεν ήταν πράξη παραφροσύνης, με την έννοια ότι ταίριαζε στην απολύτως διαστρεβλωμένη άποψη των Ναζί για το πώς λειτουργούσε ο κόσμος. Το κεφάλαιο του Έβανς για τον Αδόλφο Άιχμαν εξελίσσεται σε ένα είδος «δίκης» της Χάνα Άρεντ, και της πολυσυζητημένης φράσης της περί «κοινοτοπίας του κακού», την οποία υπερασπίζεται σθεναρά: Η εν λόγω φράση παρανοήθηκε από πολλούς, ενίοτε εσκεμμένα. Μιλώντας για «κοινοτοπία του κακού» δεν εννοούσε ότι ο Άιχμαν ήταν απλός γραφειοκράτης … Για την Άρεντ, αποτελούσε τυπικό παράδειγμα του είδους των ανθρώπων που … έγιναν εκτελεστές σε καθεστώτα όπως του Χίτλερ ή του Στάλιν: δεύτερης κατηγορίας μυαλά, χωρίς την ικανότητα ανεξάρτητης ή δημιουργικής σκέψης. Ο Έβανς δείχνει ότι ο Άιχμαν δεν ήταν ένα απρόσωπο εκτελεστικό όργανο χωρίς προσωπική άποψη· ήταν «βαθιά αντισημίτης» και «άνθρωπος με υπερφίαλη φιλοδοξία» που «δεν διέθετε ίχνος ηθικής νοημοσύνης». Ο Χανς Φρανκ, ο αγαπημένος δικηγόρος των Ναζί, βρέθηκε ξαφνικά επικεφαλής της «Γενικής Κυβέρνησης» της κατεχόμενης Πολωνίας. Σήμερα τον θυμόμαστε ως υπεύθυνο της στοχευμένης εξόντωσης της πνευματικής ελίτ της Πολωνίας («τα πολωνικά εδάφη πρόκειται να μετατραπούν σε πνευματική έρημο») και για τη διαφθορά του καθώς έκλεψε πολιτιστικούς θησαυρούς από όλη την Ανατολική Ευρώπη. Λιγότερο γνωστή είναι η παραληρηματική προσπάθεια του Φρανκ να παραγκωνίσει τον ανταγωνιστή του, Χίμλερ, υποστηρίζοντας την επιστροφή στο κράτος δικαίου, μόνο και μόνο για να φιμωθεί από έναν εξοργισμένο Χίτλερ. Ο Αρχηγός (Reichsführer) των Ες-Ες Χάινριχ Χίμλερ επιθεωρεί στρατεύματα της Μεραρχίας Πεζικού Εθελοντών των Ες-Ες της Γαλικίας με τον διοικητή της Μεραρχίας Ταξίαρχο των Ες-Ες Ότο Βέχτερ (δεύτερος από αριστερά), σε άγνωστη τοποθεσία, στις 3 Ιουνίου 1944. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / US Holocaust Memorial Museum Ο Έβανς δεν χαρίζεται καθόλου στον Σπέερ, τον υποτιθέμενο απλό και απολιτικό τεχνοκράτη που προσπαθούσε να περιορίσει τις πιο ακραίες υπερβολές – έναν μύθο που έχουν άκριτα αποδεχθεί εν μέρει ή πλήρως ως αληθή πολλοί βιογράφοι και ιστορικοί. Συμμερίζεται όμως τις επικρατούσες απόψεις για τον Ρίμπεντροπ, τον βδελυρό πρεσβευτή του Χίτλερ στο Λονδίνο και μετέπειτα υπουργό Εξωτερικών, για τον οποίο κανείς δεν έχει τίποτα καλό να πει. Εξωφρενικά άξεστος και αγενής, ο Ρίμπεντροπ κατά την υποδοχή του ως διπλωμάτης στα Ανάκτορα του Μπάκιγχαμ, ύψωσε το χέρι του σχεδόν ως τη μύτη του Βρετανού βασιλιά, σε έναν ναζιστικό χαιρετισμό που συνοδευόταν από το «Χάιλ Χίτλερ». Προσπαθούσε δε να διατηρεί την εύνοια του Χίτλερ ωθώντας τις πολιτικές του στα άκρα, ενώ στο τέλος του πολέμου ήταν εκείνος που οργάνωσε την ανατροπή της ουγγρικής κυβέρνησης έτσι ώστε να διασφαλίσει τη δολοφονία των Εβραίων της Ουγγαρίας. Όσο για τον τρομακτικό Ράινχαρντ Χάιντριχ, τον ανέκφραστο Άρειο «θεό», επικεφαλής της Γκεστάπο και των Ες-Ες, τον ακολουθούσε επίμονα η ψευδής φήμη ότι είχε εβραϊκή καταγωγή. Ο Χάιντριχ προερχόταν από μουσική οικογένεια και έπαιζε υπέροχα βιολί. Το αφεντικό του, ο Χίμλερ, είχε υπάρξει για σύντομο διάστημα εκτροφέας πουλερικών· ο Έβανς δείχνει ότι αυτός ο άνθρωπος, ο πιο άμεσα υπεύθυνος για τη δολοφονία εκατομμυρίων ανθρώπων, είχε ιδιαίτερη εμμονή με την αξιοπρέπεια. Υπό τις δικές του εντολές η ενδυμασία των SS περιλάμβανε πουκάμισα, γραβάτες και κομψές μαύρες στολές, και στις «ομιλίες του Πόζεν» (το σημερινό Πόζναν) που απηύθυνε το 1943 προς τα πλήθη των εκτελεστών που τον άκουγαν, επέμενε εμφατικά στη διατήρηση της «ευπρέπειας» (Anstand) καθώς πυροβολούσαν ανθρώπους ή τους έστελναν στους θαλάμους αερίων. Στους Ανθρώπους του Χίτλερ εμφανίζονται και ορισμένες γυναίκες, παρά την προτίμηση που έδειχνε το καθεστώς στην ιδέα μιας «υπερ-αρρενωπότητας συνυφασμένης με τη σωματική ρώμη, τη σκληρότητα, τη βιαιότητα και τον φανατισμό» και παρά τον ψευδογερμανικό διαχωρισμό των ρόλων των δύο φύλων. Δύο από αυτές –η Ίλζε Κοχ και η Ίρμα Γκρέζε– ήταν φρουροί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά η Γκέρτρουντ Σολτς-Κλινκ ήταν η αρχηγός των γυναικών του Ράιχ, επικεφαλής της τεράστιας οργάνωσης εθνικοσοσιαλιστριών γυναικών, Frauenschaft. Πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει ότι οι γυναίκες-μέλη της, αλλά και πολλές Γερμανίδες που δεν ήταν μέλη, ήταν από πολλές πλευρές βαθιά εμπλεκόμενες στις δράσεις του καθεστώτος, ακόμη και αν δεν είχαν άμεση συμμετοχή στα εγκλήματά του. Ως σύζυγοι και μητέρες γνώριζαν και ως επί το πλείστον ανέχονταν ή ενέκριναν, ενίοτε δε υποβοηθούσαν, τα εγκλήματα των ανδρών τους. Όσο για τη διασημότερη και πιο αμφιλεγόμενη γυναικεία προσωπικότητα του Ράιχ, την κινηματογραφίστρια Λένι Ρίφενσταλ, στο βιβλίο βλέπουμε μια φωτογραφία της όπου παρακολουθεί εμβρόντητη τους Γερμανούς στρατιώτες να ανοίγουν πυρ εναντίον ενός πλήθους Εβραίων πολιτών. Ο Έβανς αναγνωρίζει το εκπληκτικό ταλέντο της, αλλά είναι αμείλικτος όσον αφορά τη μακρά, στενή φιλία της με τον Χίτλερ και τις τεράστιες υπηρεσίες που προσέφερε στο χτίσιμο της εικόνας της ναζιστικής Γερμανίας. Καταρρίπτοντας κάθε προσπάθειά της να αποναζιστικοποιήσει το παρελθόν της, ο Έβανς ανατρέχει στο δημοσιευμένο στην The New York Review δοκίμιο της Σούζαν Σόνταγκ, «Η γοητεία του φασισμού» (“Fascinating Fascism”), που αναδεικνύει την κρυφή συνέχεια στο έργο της Ρίφενσταλ, από τη ναζιστική προπαγάνδα της δεκαετίας του 1930 μέχρι τη μεταπολεμική κινηματογράφηση της φυλής Νούμπα στο Σουδάν.[3] Τα παραπάνω συνοδεύονται με μια υπενθύμιση προς τους αναγνώστες (εδώ επανέρχονται οι δέσμες του Έπλερ) ότι «πολλοί Γερμανοί δεν ήταν φανατικοί ναζιστές, υποστήριζαν όμως τον ναζισμό διότι υλοποιούσε σε τέτοιο βαθμό τις επιθυμίες και φιλοδοξίες τους, ώστε να δίνουν λιγότερη σημασία στις άλλες πλευρές του». Κάτι που μαρτυρά το ημερολόγιο που κρατούσε επί δεκαετίες μια εκ πρώτης όψεως συνηθισμένη νοικοκυρά, η Λουίζε Σόλμιτς, στο Αμβούργο. Η Σόλμιτς κυριεύθηκε από πατριωτική έκσταση όταν άκουσε για πρώτη φορά τον Χίτλερ να μιλάει το 1932 και «μέθυσε από ενθουσιασμό» όταν εκείνος έγινε καγκελάριος· η μόνη της ανησυχία ήταν μήπως οι Ναζί αποδεικνύονταν υπερβολικά «σοσιαλιστές». Έφτασε μάλιστα να καταγγείλει τον αδελφό της για «απιστία στο καθεστώς», λέγοντας ότι προτιμούσε να προδώσει τον ίδιο της τον αδελφό παρά τον Χίτλερ: «Όπως πολλοί Γερμανοί της μεσαίας τάξης, ήταν πρόθυμη να δεχτεί σχεδόν κάθε μέτρο που εφάρμοζαν οι Ναζί, εάν αυτό μπορούσε να θεωρηθεί ότι απέβλεπε στη διατήρηση της τάξης και στην αποτροπή της απειλής της επανάστασης». Παρ’ όλα αυτά ήταν παντρεμένη με Εβραίο. Ο σύζυγός της, Φρίντριχ Σόλμιτς, ένας παρασημοφορημένος βετεράνος πολέμου, προερχόταν από οικογένεια που είχε ασπαστεί τον λουθηρανισμό και είχε χάσει κάθε σύνδεση με την εβραϊκή κοινότητα. Καθώς πλησίαζε ο πόλεμος, οι περιορισμοί που του επιβάλλονταν ως «μη Άριος» άρχισαν να γίνονται αισθητοί στο ζευγάρι και στην «μικτής φυλής» κόρη τους Γκίζελα, η οποία πλέον απαγορευόταν να εγγραφεί στο πανεπιστήμιο ή να παντρευτεί «Άριο» Γερμανό. Η Λουίζε εξοργισμένη για λογαριασμό της Γκίζελα έστειλε επιστολή διαμαρτυρίας στον Φύρερ ενώ συγχρόνως έγραφε στο ημερολόγιό της ότι «ξεχειλίζαμε όλοι από ευτυχία και ενθουσιασμό» μετά τη νίκη της Γερμανίας επί της Γαλλίας το 1940. Σταδιακά, η ισορροπία μεταξύ της υπερηφάνειας που ένιωθε για τα επιτεύγματα του Χίτλερ και της ανησυχίας της για τον αυξανόμενο αντισημιτισμό άρχισε να ανατρέπεται. Έπρεπε να βρίσκουν διαρκώς τρόπους για να αποφύγει ο Φρίντριχ τον εκτοπισμό του από την Γκεστάπο (κάτι που καταλάβαιναν ότι θα τον οδηγούσε στον θάνατο), κάνοντας μνεία στα παράσημά του και στην Άρια καταγωγή της ίδιας, ως συζύγου του. Όταν ξεκίνησε η βρετανική αεροπορική επίθεση εναντίον του Αμβούργου, στην οποία σκοτώθηκαν 40.000 άνθρωποι μέσα σε λίγες μόνο νύχτες πύρινης λαίλαπας, η Λουίζε στράφηκε επιτέλους εναντίον του ίδιου του Χίτλερ: «Μεγάλος άνδρας», έγραφε, «είναι μόνο εκείνος που ξέρει να συγκρατεί τον εαυτό του». Μετά την αυτοκτονία του δικτάτορα, τον αποκάλεσε «την πιο ελεεινή αποτυχία στην παγκόσμια Ιστορία». Όπως όμως σημειώνει ο Έβανς, απέφευγε πάντα να ταυτίζει τον εαυτό της και τον Φρίντριχ με τη συλλογική μοίρα των Εβραίων της Γερμανίας: «Το μεγαλύτερο έγκλημα του Χίτλερ κατά την άποψή της ήταν ότι πρόδωσε τη Γερμανία». Διαβάζοντας κανείς στο βιβλίο του Έβανς για όλους αυτούς τους εγκληματίες κατά της ανθρωπότητας, νιώθει φυσικά ότι μαθαίνει νέες πληροφορίες, συγχρόνως όμως κυριεύεται από απαισιοδοξία. Πολλοί από τους δράστες των αποτρόπαιων πράξεων προέρχονταν από αξιοσέβαστες μεσοαστικές οικογένειες, ήταν μορφωμένοι και έπαιζαν έγχορδα όργανα με αγάπη και επιδεξιότητα. Είναι άραγε δυνατόν να μην ήταν μόνο σκληροί και φανατικοί αλλά και ανόητοι; Ο Έβανς δεν δέχεται μια τέτοια εξήγηση: «Πολλοί Ναζί όχι απλώς δεν ήταν ανόητοι και αδαείς αλλά ήταν εξαιρετικά μορφωμένοι και καλά πληροφορημένοι». Καλά πληροφορημένοι; Είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστεί κανείς σήμερα πόσο λίγα γνώριζε το ένα έθνος για το άλλο πριν από ενενήντα χρόνια και πώς κάλυπταν αυτό το κενό με πάσης φύσεως απλοποιημένα στερεότυπα. Η Γερμανία, έχοντας δεχθεί μεγάλο πλήγμα από την στρατιωτική, οικονομική και πολιτική καταστροφή της, ζούσε βυθισμένη σε αυταπάτες. Και όμως, στοιχεία και πληροφορίες για τη διεθνή πραγματικότητα υπήρχαν. Είναι ένδειξη μεγάλης ανοησίας από την πλευρά των ναζιστών, που εντούτοις διέθεταν φυσιολογική ευφυία, το να πιστέψουν –ή να επιλέξουν να πιστέψουν– σε μια παγκόσμια εβραϊκή συνωμοσία, στο ότι ο Δούκας του Χάμιλτον μπορούσε να βγάλει τη Βρετανία από τον πόλεμο ή στο ότι ο στρατηγός ντε Γκωλ θα συμμαχούσε με τον Χίμλερ σε νέο πόλεμο εναντίον της Βρετανίας. Όλοι αυτοί οι παραλογισμοί προέκυψαν από την ίδια ανοησία και συχνά ηθελημένη άγνοια που έκανε την Ίρμα Γκρέζε να περιμένει φιλική υποδοχή από τα συμμαχικά στρατεύματα που απελευθέρωσαν το Μπέργκεν-Μπέλσεν. Ο Έβανς καταλήγει στο συμπέρασμα ότι εκείνη την περίοδο οι Γερμανοί «έπαιρναν τις αποφάσεις τους στηριζόμενοι στην ατομική τους βούληση», όμως μία από αυτές ήταν να καταργήσουν τον κριτικό λόγο. Το βιβλίο κλείνει με μια απαισιόδοξη προειδοποίηση. Ότι η αφέλεια και η ανοησία που αγνοεί τα στοιχεία και την κοινή λογική, έχουν επιστρέψει στη σημερινή πολιτική, και αυτό οδηγεί με βέβαιο βήμα στην υποβάθμισή της. © 2025 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη [1] The Coming of the Third Reich (Η έλευση του Τρίτου Ράιχ), 2004, The Third Reich in Power (Το Τρίτο Ράιχ στην εξουσία), 2005 και The Third Reich at War (Το Τρίτο Ράιχ στον πόλεμο), 2009. [2] Ντάνιελ-Τζόνα Γκολντχάγκεν, Πρόθυμοι δήμιοι: Οι εκτελεστές του Χίτλερ, μτφρ. Τάσος Ρόκας, επιμ. Στέφανος Ροζάνης, Τερζόπουλος, Αθήνα 1998. (Σ.τ.Μ.) [3] The New York Review, 6 Φεβρουαρίου 1975.

Σύνδεση