«Ύστερη Συγκομιδή»

1. [Λογοτεχνία και ιστορική συγκυρία] Το 1964, η παιδαγωγός, φιλόσοφος και συγγραφέας Έλλη Λαμπρίδη (1896-1970) ολοκληρώνει στα αγγλικά ένα μυθιστόρημα που η ίδια τιτλοφορεί στα ελληνικά ως Ύστερη Συγκομιδή. Πρόκειται για ένα βαθιά αυτοαναφορικό έργο, όπου η λογοτεχνία διαπλέκεται με την προσωπική της ιστορία. Η ηρωίδα Τατιάνα λειτουργεί ως αντανάκλαση της συγγραφέως, ενώ ο Πέτρος συνιστά λογοτεχνική εκδοχή του Νίκου Καζαντζάκη, με τον οποίο η Λαμπρίδη είχε μοιραστεί έναν έρωτα γεμάτο ένταση και πνευματικές συγκρούσεις. Παρότι ανέκδοτο, το μυθιστόρημα παρουσιάστηκε δημόσια στις 19 Ιανουαρίου 1966 στη Στέγη Καλών Τεχνών και Γραμμάτων (Το Βήμα, 15.1.1966· Τα Νέα, 19.1.1966). Κατά την εκδήλωση παρουσιάστηκαν αποσπάσματα του έργου, μεταφρασμένα στα ελληνικά από τη συγγραφέα, με τη φωνή της Μιράντας Μυράτ να ζωντανεύει την αφήγηση. Παράλληλα, στην εισαγωγική της ομιλία η Λαμπρίδη περιγράφει την ίδια τη διαδικασία της συγγραφής: η Ύστερη Συγκομιδή δεν προέκυψε από μια συνειδητή συγγραφική απόφαση, αλλά ως αβίαστη, σχεδόν υπνωτική, εσωτερική ανάγκη. «Έχω την εντύπωση πως δεν τ’ έγραψα εγώ· γράφηκε μέσω εμού», σημειώνει, υπογραμμίζοντας τη βιωματική του αφετηρία και την παρορμητική, σχεδόν αυτόματη ροή της γραφής. Η πολιτική διάσταση του έργου είναι εμφανής. Στην αδημοσίευτη εισαγωγή του έργου, η συγγραφέας σκιαγραφεί έναν μετα-αποκαλυπτικό κόσμο, όπου η Αθήνα έχει καταστραφεί από ατομικό πόλεμο: «Η παλιά κοινωνία της Αθήνας, αποδεκατισμένη και ξεσπιτωμένη, μετά τον ατομικό πόλεμο του 1999.» Η φουτουριστική αυτή εικόνα αποτυπώνει τη διαρκή αγωνία του Ψυχρού Πολέμου, όπως δείχνει και μια αναφορά στην Ακρόπολη που παραπέμπει στην προειδοποίηση του Χρουστσόφ προς τον Έλληνα πρεσβευτή στη Μόσχα το 1961, ότι σε περίπτωση σύγκρουσης «δεν θα φεισθούν ούτε των ελαιώνων ούτε της Ακροπόλεως, διότι αι βόμβαι δεν κάμνουν διάκρισιν» (Η Καθημερινή, 13.8.1961· Αυγή, 12.8.1961). Η Ύστερη Συγκομιδή, όμοια με τα κλασικά έργα επιστημονικής φαντασίας του 20ού αιώνα, συνιστά πρωτίστως εναγώνια καταγραφή της εποχής της. Στη συνάντηση του προσωπικού με το ιστορικό, η ερωτική ιστορία της Τατιάνας και του Πέτρου υπερβαίνει την ατομική διάσταση και καθίσταται αντανάκλαση μιας ολόκληρης εποχής μεταπτώσεων και διαψεύσεων. Παρομοίως, το μυθιστόρημα δεν περιορίζεται στην καταγγελία της ματαιότητας της ισορροπίας του τρόμου, αλλά αναζητά μέσα από τη λογοτεχνία μια απάντηση στο διαχρονικό ερώτημα της συνύπαρξης, της απώλειας και της μνήμης. 2. [Από το Fantasia Philosophica στο Ύστερη Συγκομιδή: Η Λαμπρίδη και η πολιτική της πυρηνικής αποτροπής] Η πυρηνική απειλή δεν αποτελεί για τη Λαμπρίδη αποκλειστικά αφηγηματικό μοτίβο τού Ύστερη Συγκομιδή, αλλά διατρέχει και το φιλοσοφικό της δοκίμιο Fantasia Philosophica. Εκεί η συγγραφέας διατυπώνει τη θέση ότι η επιβίωση της ανθρωπότητας αποτελεί την ύψιστη ηθική επιταγή. Η ισορροπία του Ψυχρού Πολέμου, δομημένη στην αρχή της αμοιβαία εξασφαλισμένης καταστροφής, συνιστά για τη συγγραφέα, μια ηθική και πολιτική αποτυχία, καθώς η ειρήνη διασφαλίζεται μόνο μέσω της διαρκούς προετοιμασίας για πόλεμο – σύμφωνα με την αρχή si vis pacem, para bellum. Το παράδοξο αυτό αποτυπώθηκε στη Συνδιάσκεψη των Αδεσμεύτων στο Βελιγράδι (1961), όπου ηγέτες όπως ο Νεχρού και ο Νάσερ κατήγγειλαν την υποκρισία των δύο υπερδυνάμεων, οι οποίες, παρά τις διακηρύξεις υπέρ της ειρήνης, συνέχιζαν τις πυρηνικές τους δοκιμές – και προετοιμασίες. Η κριτική της Λαμπρίδη στρέφεται κυρίως προς τη Δύση, η οποία είχε χαρακτηρίσει την Έκκληση της Στοκχόλμης (1950) σοβιετική προπαγάνδα, παρότι το αίτημα για απαγόρευση των πυρηνικών συγκέντρωσε εκατομμύρια υπογραφές – μεταξύ αυτών και της ίδιας. Στο άρθρο της «Η Ελλάδα στην αντιπυρηνική μάχη» (Η Ελληνική Ανεξαρτησία 8, Φεβρ. 1962, 5-7), υποστήριξε ότι η ηθική αξία μιας πολιτικής πρωτοβουλίας δεν κρίνεται από την ιδεολογική της προέλευση, αλλά από το περιεχόμενό της. Οι προβληματισμοί αυτοί διαπερνούν τη δομή της Ύστερης Συγκομιδής, η οποία εκτυλίσσεται σε έναν μεταπολεμικό κόσμο μετά τον πυρηνικό όλεθρο του 1999, όπου η Σοβιετική Ένωση έχει εγκαθιδρύσει ένα καθεστώς που απορρίπτει κάθε μεταφυσική ή ηθική διάσταση, προκρίνοντας μια αυστηρά επιστημονική ερμηνεία της πραγματικότητας. Η ηρωίδα, Τατιάνα, ως χαρισματική ρήτορας, αναπλάθει την ιστορία υπό το φως της νέας ιδεολογίας, μετατρέποντας τη μνήμη σε εργαλείο πολιτικής χειραγώγησης. Οι επιζώντες ζουν υπό τη βαριά σκιά της καταστροφής, που έχει αναδιαμορφώσει ριζικά το πολιτικό και κοινωνικό τοπίο. Στο δωδέκατο ταξίδι της, η Τατιάνα επισκέπτεται την Ελλάδα, που πλέον έχει μετατραπεί σε τουριστικό προορισμό. Στον κόσμο τού Ύστερη Συγκομιδή, η Ιστορία δεν είναι σταθερό μέγεθος αλλά ένα πεδίο διαρκούς αναθεώρησης, όπου η γνώση λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου. Ωστόσο, η αμφιταλάντευση της Τατιάνας υπαινίσσεται μια χαραμάδα ελευθερίας: η αναμέτρηση με το βάρος της Ιστορίας και η διεκδίκηση μιας αυθεντικής μνήμης, πέρα από τους μηχανισμούς εξουσίας. 3. [Αφήγηση, μνήμη, θάνατος και ουτοπία] Το Ύστερη Συγκομιδή συνιστά ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα που συνδυάζει την υπαρξιακή αναζήτηση, τη φιλοσοφική σκέψη και τη μετά-αποκαλυπτική αλληγορία. Η αφήγησή του ισορροπεί μεταξύ γραμμικής και αναδρομικής δομής, αξιοποιώντας εγκιβωτισμένες αφηγήσεις, εσωτερικούς μονολόγους και εναλλαγή αφηγηματικών προοπτικών που παραπέμπουν στη Βιρτζίνια Γουλφ, όπου η σκέψη εκδιπλώνεται ως αδιάκοπη ροή συνειρμών. Η σταδιακή κορύφωση του φιλοσοφικού δράματος της ηρωίδας θυμίζει την αρχαία τραγωδία, όπου η ανθρώπινη βούληση αντιμάχεται μια αναπόδραστη μοίρα. Κεντρικός άξονας του μυθιστορήματος είναι η αναζήτηση ταυτότητας, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, με την Τατιάνα να ενσαρκώνει την πολιτισμική και ιστορική μετάβαση του 20ού και 21ου αιώνα. Η μνήμη, πέρα από εργαλείο αναστοχασμού, αναδεικνύεται σε μηχανισμό συγκρότησης του εαυτού. Αριστερά: Η σελίδα 40 από το αναθεωρημένο δακτυλόγραφο του μυθιστορήματος «Ύστερη συγκομιδή», με συμπληρωματικές διορθώσεις της συγγραφέως. Στο ίδιο φύλλο περιλαμβάνεται και το απόσπασμα που αντιστοιχεί στις σ. 58-9 της έκδοσης του Murray. Δεξιά: Η πρώτη σελίδα του δακτυλόγραφου από το «Συνέβη τάχα;». Η μνήμη δεν είναι απλώς ανάκληση του παρελθόντος, αλλά ενεργή δύναμη διαμόρφωσης του παρόντος, που η Λαμπρίδη συνδέει με τη φιλοσοφική έννοια της μετενσάρκωσης. Η Τατιάνα βιώνει πολλαπλές ζωές, ενώ η σχέση της με τον Πέτρο, ο οποίος εγκλωβίζεται σε έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο συγκρούσεων και τύψεων απέναντι στην Ελένη –αντίζηλο της Τατιάνας και φάντασμα των χαμένων επιλογών του Πέτρου– υπογραμμίζει τη μοιραία επανάληψη των ανθρώπινων εμπειριών. Η ανακάλυψη των επιστολών της Ελένης από την Τατιάνα σηματοδοτεί μια αντιπαράθεση με την αιώνια επιστροφή της ιστορίας, αναδεικνύοντας την έννοια της συνεχούς συνείδησης. Επηρεασμένη από τον Πλάτωνα και τον Νίτσε, η Λαμπρίδη αποδίδει στη μνήμη έναν σχεδόν κοσμικό ρόλο, αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό το ερώτημα αν η επανάληψη των βιωμάτων είναι αναπόφευκτο πεπρωμένο ή αποτέλεσμα ατομικών επιλογών. Ο θάνατος διατρέχει το έργο ως υπαρξιακή τομή. Η απώλεια του Πέτρου οδηγεί την Τατιάνα σε βαθιά ψυχολογική κρίση, ενώ η αδυναμία της να εκφράσει το πένθος της εντείνει την υπαρξιακή της εξάντληση. Οι εκτενείς σκηνές πένθους επιτείνουν την αίσθηση στασιμότητας, αντικατοπτρίζοντας τη μακρά και διαβρωτική εμπειρία της απώλειας. Το πένθος δεν εκρήγνυται σε δραματικές εκδηλώσεις, αλλά αποδίδεται ως μια αργή, βασανιστική διαδικασία που αναστέλλει τον χρόνο και εγκλωβίζει την ηρωίδα στη σιωπηλή αναμέτρηση με την απουσία. Ο Ωρωπός συνιστά το κρισιμότερο σημείο ιδεολογικής σύγκρουσης στο έργο, όχι ως απλό καταφύγιο επιβίωσης, αλλά ως κοινωνικό πείραμα που αμφισβητεί τις κυρίαρχες δομές εξουσίας. Σε αντίθεση με την Αθήνα, όπου η μνήμη διαστρεβλώνεται για να εξυπηρετήσει την πολιτική χειραγώγηση, ο Ωρωπός προβάλλεται ως χώρος συλλογικής συνείδησης και πνευματικής καλλιέργειας, παραπέμποντας στο Τάγμα του Καζαντζάκη – μια κοινότητα εκλεκτών που αντιπαρατίθεται στον εκφυλισμό του υπόλοιπου κόσμου.[1] Ωστόσο, η ουτοπία αυτή παραμένει ατελής. Παρότι παρουσιάζεται ως ιδανική κοινότητα, η συγγραφέας δεν εμβαθύνει στις αναπόφευκτες εσωτερικές συγκρούσεις που θα ανέκυπταν σε ένα τέτοιο κοινωνικό πείραμα. Η έντονη αντίθεσή του με την Αθήνα ενισχύει τη διπολικότητα του έργου, θυμίζοντας τις αντιπαραθέσεις της κλασικής ουτοπικής λογοτεχνίας, ενώ το πολιτικό του πρόσημο εγγράφεται στη δυστοπική παράδοση του 1984 του Όργουελ και του Θαυμαστού Καινούργιου Κόσμου του Χάξλεϋ, ενώ το έργο συνομιλεί και με την ουτοπική παράδοση του Τόμας Μορ. Η Λαμπρίδη δεν δίνει απαντήσεις, αλλά υπονοεί πως η ελευθερία δεν είναι δεδομένη, ούτε εγγυημένη από ένα σύστημα· παραμένει διαρκές διακύβευμα απέναντι στην εξουσία, είτε αυτή επιβάλλεται με αυταρχισμό είτε με την επίφαση της ουτοπίας. 4. [Λογοτεχνικές και φιλοσοφικές συγγένειες] Η πολυστρωματική σύνθεση της Ύστερης Συγκομιδής συνδέει τη λογοτεχνική αφήγηση με τη φιλοσοφία και την ιστορία, αναδεικνύοντας ένα έργο που υπερβαίνει τα όρια του είδους του. Η ρευστότητα της ταυτότητας της Τατιάνας μοιάζει να αντανακλά το Ορλάντο της Βιρτζίνια Γουλφ, ενώ η τεχνική της ροής συνείδησης θυμίζει τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις. Το θέμα της αιώνιας επιστροφής παραπέμπει τόσο στον Νίτσε, όσο και στην αρχαία σκέψη περί περιοδικών καταστροφών. Στη νεοελληνική παράδοση, το μυθιστόρημα συγγενεύει με την Αναφορά στον Γκρέκο του Καζαντζάκη, τόσο ως προς την πνευματική αναζήτηση όσο και ως προς το ταξιδιωτικό-στοχαστικό του στοιχείο. Ταυτόχρονα, το θέμα της προσωπικής ευθύνης –ηθικής δοκιμασίας, μαζί με την υπαρξιακή αγωνία– κινείται στον ίδιο άξονα με τον Ξένο του Καμύ. Η διερεύνηση της μνήμης ως εργαλείου συγκρότησης ταυτότητας προοικονομεί ζητήματα που απασχόλησαν μεταγενέστερα έργα. Η αφηγηματική αναδόμηση της Ιστορίας από την Τατιάνα αντηχεί την κριτική προσέγγιση της μνήμης στην Αθανασία του Κούντερα και τις χρονικές αναδιπλώσεις του Άτλαντα νεφών του Μίτσελ. Αν και οι συγγραφείς αυτοί δεν γνώριζαν το έργο της Λαμπρίδη, η κοινή τους ενασχόληση με τη μνήμη, τον χρόνο και την ιστορική επανάληψη καταδεικνύει το Ύστερη Συγκομιδή ως μέρος ενός διαχρονικού προβληματισμού. 5. [Η γλωσσική πολυπλοκότητα] Το Ύστερη Συγκομιδή αποτελεί και γλωσσικά φιλόδοξο εγχείρημα, όπου η λογοτεχνική και φιλοσοφική διάσταση της γραφής συνδυάζονται με μια περίτεχνη, συχνά απαιτητική, αφηγηματική ροή. Η αγγλική γλώσσα του πρωτοτύπου χαρακτηρίζεται από υφολογική ποικιλία, πλούσιο λεξιλόγιο και ρυθμική ένταση, καθώς η συγγραφέας αξιοποιεί όρους από τη φιλοσοφία, την πολιτική και την ψυχολογία, ενώ η αφήγηση κινείται ευέλικτα μεταξύ στοχασμού και ιστορικής αποτύπωσης. Παρά τη μακροσκελή σύνταξη, το ύφος διατηρεί την εσωτερική ένταση του κειμένου, αντανακλώντας τη συνειδησιακή σύγχυση της ηρωίδας και την υπαρξιακή αγωνία του έργου. Ωστόσο, η γλωσσική πολυπλοκότητα ενίοτε δημιουργεί συντακτικές δυσκαμψίες, καθώς η αγγλική σύνταξη φέρει επιρροές από τα ελληνικά, οδηγώντας σε φράσεις περίπλοκες ή ελλιπώς οργανωμένες. Η χρήση των αντωνυμιών δεν είναι πάντοτε σαφής, ενώ οι διάλογοι, αν και αποκαλυπτικοί των ιδεολογικών συγκρούσεων, δεν διακρίνονται πάντα από φυσικότητα, καθώς συχνά ομογενοποιούνται οι φωνές των χαρακτήρων. Σε αρκετές περιπτώσεις, το ύφος τους γίνεται εξεζητημένο, λειτουργώντας περισσότερο ως φορέας ιδεών παρά ως οργανική αναπαράσταση προφορικού λόγου. (Ο διδακτισμός μιας παιδαγωγού;). Επιπλέον, η χρονική μετάβαση μεταξύ παρελθόντος και παρόντος δεν είναι πάντοτε ομαλή, δημιουργώντας στιγμές αφηγηματικής ασυνέχειας. Η πολυπλοκότητα της γλώσσας, παρά τις επιμέρους ατέλειες, δεν αναιρεί τη λογοτεχνική αξία του έργου, αλλά καταδεικνύει την ιδιοσυγκρασιακή φύση της γραφής της Λαμπρίδη. Το Ύστερη Συγκομιδή συνιστά έναν γλωσσικό χώρο φιλοσοφικής αναμέτρησης, όπου η σκέψη αποκτά υλικότητα μέσω της γλώσσας, αποτελώντας χαρακτηριστικό δείγμα λογοτεχνικού και στοχαστικού συνδυασμού στην ύστερη δημιουργία της. 6. [Από το ατομικό στο συλλογικό: Η μετάβαση από Ύστερη Συγκομιδή στο Έγινε τάχα;] Κατά τη διάρκεια του χειμώνα του 1968-69, η Έλλη Λαμπρίδη συνθέτει το Έγινε τάχα;, ένα εκτενές αυτοβιογραφικό κείμενο 99 δακτυλόγραφων σελίδων, το οποίο παραμένει αδημοσίευτο μέχρι σήμερα. Στο έργο αυτό, επανεξετάζει τη ζωή της από το 1956 και εξής, γράφοντας υπό τη σκιά της δικτατορίας, σε μια περίοδο πολιτικής καταπίεσης. Σε αντίθεση με το Ύστερη Συγκομιδή, όπου κυριαρχεί η ατομική υπαρξιακή αναζήτηση, εδώ παρατηρείται μια ουσιώδης μετατόπιση: η προσωπική εμπειρία παραχωρεί τη θέση της στον συλλογικό αναστοχασμό. Η αφήγηση εκκινεί από το Λονδίνο, όπου η Λαμπρίδη περιγράφει τις διασυνδέσεις της με προσωπικότητες του σοβιετικού κύκλου, και συνεχίζεται με την επιστροφή της στην Ελλάδα, δομημένη γύρω από έναν κεντρικό συμβολικό άξονα: τη φαντασιακή ρίψη ατομικής βόμβας στην Αθήνα, τη διάσωση της Ακρόπολης και τη συγκρότηση μιας εναλλακτικής κοινότητας στον Ωρωπό. Η απουσία του Καζαντζάκη από το αφηγηματικό τοπίο, σε αντίθεση με το Ύστερη Συγκομιδή, σηματοδοτεί την απομάκρυνση της συγγραφέως από την ερωτική και πνευματική μνήμη προς μια ευρύτερη κοινωνική θεώρηση. Αν στο προηγούμενο έργο η αυτοβιογραφία διαπλεκόταν με το προσωπικό παρελθόν, στο Έγινε τάχα; η Λαμπρίδη αυτοαναφέρεται ρητά, χρησιμοποιώντας το πραγματικό της όνομα, επιλογή που δεν αποσκοπεί στη ρεαλιστική αναπαράσταση, αλλά στη στρατηγική αποστασιοποίησης. Ο μύθος της καταστροφής δεν αποτελεί απλό δυστοπικό εύρημα, αλλά λειτουργεί ως εργαλείο έμμεσης και αιχμηρής κριτικής προς τη δικτατορία, αναδεικνύοντας τις κατασταλτικές της μεθόδους και τους μηχανισμούς κοινωνικού ελέγχου. Η αφήγηση υπερβαίνει την προσωπική μαρτυρία, συγκροτώντας ένα πολυεπίπεδο αφήγημα που συνυφαίνει το αυτοβιογραφικό στοιχείο, την πολιτική αλληγορία και την ουτοπική σύλληψη μιας εναλλακτικής κοινωνίας. Η καταστροφή δεν λειτουργεί μόνο ως αφηγηματικός πυρήνας, αλλά ως στρατηγική μετατροπής της λογοτεχνίας σε χώρο πολιτικής και ηθικής αναμέτρησης. Η ρίψη της ατομικής βόμβας στην Αθήνα αποδίδει δραματικά τη βία της δικτατορικής εξουσίας, μεταφέροντας την καταστολή σε μια εσχατολογική διάσταση, όπου η κοινωνική πραγματικότητα ανατρέπεται ριζικά. Η κοινότητα του Ωρωπού αναδεικνύεται ως αντιπρόταση στην καταπίεση, ενσωματώνοντας παιδαγωγική εμπειρία της συγγραφέως από τις κατασκηνώσεις του παπά Γεωργίου Πυρουνάκη. Εκεί, η εκπαίδευση δεν αποτελούσε ένα αυστηρά καθορισμένο σύστημα μετάδοσης γνώσεων, αλλά μια διαδικασία βιωματικής ανάπτυξης της συλλογικής συνείδησης. Τα παιδιά του Ωρωπού δεν είναι απλώς οι επιζώντες της καταστροφής, αλλά οι φορείς ενός νέου οράματος, όπου η ελευθερία δεν διατυπώνεται ως αφηρημένη έννοια, αλλά συνιστά μια καθημερινή πράξη αντίστασης. Το Έγινε τάχα; αναδεικνύει μια συγγραφέα που μετατρέπει το προσωπικό της βίωμα σε καλλιτεχνικό και πολιτικό σχόλιο. Η αφήγηση δεν περιορίζεται σε μια καταγραφή γεγονότων, αλλά επιχειρεί να παρέμβει ενεργά στην εποχή της, αποτυπώνοντας την αγωνία του παρόντος και την αναζήτηση διεξόδου μέσα από τη συλλογική σκέψη και δράση. 7. [Προσπάθειες έκδοσης και εκδοτική αποτυχία] Η Έλλη Λαμπρίδη επιχείρησε επανειλημμένα να εκδώσει το Ύστερη Συγκομιδή, χωρίς επιτυχία. Στα τέλη Ιουνίου του 1964, απέστειλε ένα δακτυλόγραφο στον εκδοτικό οίκο Chatto and Windus, λαμβάνοντας μια τυπική απορριπτική απάντηση. Ακολούθησαν οι Elsevier Publishing Company (1966) και A.P. Watt & Son (1967), ενώ το 1968, μέσω της φίλης της Mary Addleshaw, προσέγγισε τους Victor Gollancz και Faber & Faber, πάλι χωρίς αποτέλεσμα. Το έργο της Λαμπρίδη παρέμεινε αδημοσίευτο μέχρι τις 3 Φεβρουαρίου της φετινής χρονιάς, οπότε και αναρτήθηκε σε πανεπιστημιακή ιστοσελίδα υπό τον τίτλο The New People. Variations on a Theme. Υπό άλλες συνθήκες, η πρωτοβουλία αυτή θα ήταν αξιέπαινη· ωστόσο, η επιμέλεια των Yolanda Hatzi και Peter Durno Murray διαψεύδει κάθε τέτοια προσδοκία. Η έκδοση δεν αναδεικνύει το έργο, αλλά μοιάζει περισσότερο με εξιστόρηση των δυσκολιών του Μάρρεϋ στην «αποκρυπτογράφηση» του χειρογράφου. Ο πρόλογός του, 516 λέξεων, αφιερώνει τα τρία πέμπτα στη δική του ταλαιπωρία και τη συνδρομή φίλων που ανέλαβαν αποσπασματικά τη μεταγραφή, ενώ δεν συνοδεύεται από εισαγωγή που να παρέχει το απαραίτητο πλαίσιο στον αναγνώστη. Η έλλειψη αυτή καθιστά ακόμα πιο προβληματική την εκδοτική προσέγγιση, καθώς αποδυναμώνει την ιστορική και λογοτεχνική πρόσληψη του κειμένου. Το ποσοστό φιλολογικής μεθοδολογίας που εφαρμόστηκε παραμένει αδιευκρίνιστο. Ο εκδότης φροντίζει, πάντως, να μας ενημερώσει ότι το πρωτότυπο ήταν γραμμένο με μολύβι στο πίσω μέρος 557 εκλογικών φυλλαδίων της Λαμπρίδη από την υποψηφιότητά της στις εκλογές του 1964 (με το Ελληνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα του Σ. Σωμερίτη). Η ευθύνη, φυσικά, δεν είναι δική του, αλλά της Χατζή, που στο λιτό σημείωμά της (213 λέξεις) αποδίδει την ανακάλυψη του χειρογράφου στην επιτροπή ταξινόμησης του Αρχείου Λαμπρίδη, της οποίας ήταν μέλος. Ωστόσο, στο ίδιο Αρχείο υπάρχει δακτυλόγραφο του μυθιστορήματος με εκτενείς διορθώσεις της συγγραφέως, γεγονός που θέτει εν αμφιβόλω την επιλογή της πρώτης ύλης για την έκδοση. Εύλογα προκύπτει το ερώτημα: γιατί προτιμήθηκε η μεταγραφή ενός δυσανάγνωστου χειρογράφου από το ολοκληρωμένο δακτυλόγραφο της ίδιας της συγγραφέως; Η αβλεψία επεκτείνεται περαιτέρω, καθώς οι εκδότες δεν έλαβαν υπόψη δύο κρίσιμα τεκμήρια: τη χειρόγραφη εισαγωγή της Λαμπρίδη και την ομιλία της στη δημόσια παρουσίαση του έργου. Η μεγαλύτερη απογοήτευση έγκειται στο γεγονός ότι το The New People. Variations on a Theme δεν αποτελεί ακριβή αποτύπωση του έργου, αλλά μια αποσπασματική εκδοχή του, που προβάλλεται ως τελικό κείμενο. Έτσι, ένα μυθιστόρημα που θα μπορούσε να έχει λάβει την ακαδημαϊκή φροντίδα που του αρμόζει, παραχωρήθηκε στο κοινό με τρόπο που υπονομεύει τόσο τη συγγραφέα όσο και την επιστημονική εγκυρότητα της έκδοσης. 8. [Μερικά δείγματα φιλολογικής ακρίβειας] Στα κύρια ονόματα, η Aretoussa μετατρέπεται σε Aretanesa, ο Euthym σε Ephrym, ο Pavel ελληνοποιείται σε Pavlos, ενώ εμφανίζεται η άγνωστη πόλη Lugarno (58), χωρίς να είναι σαφές αν πρόκειται για το Lugano ή το Locarno. Σε επίπεδο λαθών μεταγραφής, αντί για pudgy fingers συναντάμε dirty fingers (σ. 42), το trend of thought γίνεται train of thought (327), ενώ το he's so...metaphysical αντικαθίσταται με το he’s so impractical (55). Πέρα από τις παραναγνώσεις, εξίσου προβληματική είναι η άγνοια των εκδοτών για τις διορθώσεις της ίδιας της συγγραφέως, οι οποίες αποκαθιστούν κρίσιμες αναφορές. Έτσι, ο Chrysses της έκδοσης (160 και 193) διορθώνεται από τη Λαμπρίδη σε Alkes, ενώ σε άλλη περίπτωση (151) σε Drossos. Ομοίως, ο Pefkiàs της έκδοσης του Murray (193) είναι τελικά ο Porphyr. Ο εκδότης ισχυρίζεται ότι στόχος του ήταν η διατήρηση του αυθεντικού ύφους. Ωστόσο, οι παρεμβάσεις του είναι συστηματικές. Ακόμα και η παρωχημένη αγγλική έκφραση she knew not what αντικαθίσταται από την ομαλότερη she did not know what (342), αλλοιώνοντας το ύφος και τη λογοτεχνική ιδιοπροσωπία της συγγραφέως. Η Λαμπρίδη στο δακτυλόγραφό της προχώρησε σε δραστικές επεμβάσεις, αφαιρώντας ακόμη και ολόκληρα αποσπάσματα. Για παράδειγμα, στις σελίδες 58-9 της έκδοσης (Nothing unexpected ... had written), στο αντίστοιχο σημείο του δακτυλόγραφου, η αφήγηση συμπυκνώνεται, ο ρόλος του Πέτρου τροποποιείται και οι εκφραστικοί τρόποι αναπροσαρμόζονται. Ωστόσο, η πιο καθοριστική επέμβαση αφορά την πλήρη απάλειψη του περιεχομένου της ομιλίας της Τατιάνας, η οποία, στην εκδοχή του Murray, περιλαμβάνει αναφορά στο Smoke, ένα αφήγημα για δύο εραστές το 1918. Η Λαμπρίδη δεν αφαιρεί το υλικό αυτό απλώς για λόγους συντομίας, αλλά ως μέρος μιας στρατηγικής αναδιάρθρωσης της αφήγησης, ενισχύοντας τη συνοχή του κειμένου και εστιάζοντας στην εσωτερική διαδρομή της ηρωίδας. 9. [Επιμύθιο] Το Smoke εκδόθηκε το 2019 ως Καπνός ήταν... από τη δεύτερη εκδότρια του The New People, την κα Χατζή, μακρινής συγγενή της Λαμπρίδη. Αν και πρωτότυπα γραμμένο στα ελληνικά, η έκδοση παρουσιάζει σοβαρές αδυναμίες, καθώς η εκδότρια επιδεικνύει την ίδια εκδοτική αυθαιρεσία που έχει ήδη διαπιστωθεί σε άλλα κείμενα της προγόνου της. Το βιβλίο βρίθει σφαλμάτων: «ερωτικούς ήχους» (σ. 37) αντί «Γαλλικούς στίχους», «επιτυχία» (45) αντί «ευτυχία», «αγχωμένη» (51) αντί «αγαναχτισμένη», «δυνάμεις» (69) αντί «διάνοιες», «απόρριψή του» (72) αντί «αποφυγή του», «επιπλέον» (81) αντί «επέπλεαν», «απόλυτη εκείνη σημασία» (95) αντί «απόλυτα ενική σημασία». Ακόμη και οι λέξεις που η εκδότρια παρουσιάζει ως «δυσανάγνωστες» στο πρωτότυπο είναι απολύτως ευκρινείς στο χειρόγραφο. Στη σελίδα 76, για παράδειγμα, το υποτιθέμενο κενό αντιστοιχεί στη λέξη «ακατανοησία» – ένας όρος που, με μια ειρωνική αντιστροφή, περιγράφει επακριβώς το αποτέλεσμα της έκδοσης. Σε άλλες περιπτώσεις, η παρανάγνωση δεν απορρέει από δυσκολία αποκρυπτογράφησης, αλλά από λεξιλογική άγνοια. Στη σελίδα 80, το «σχετλιαστικό πλατάγισμα της γλώσσας» μετατρέπεται σε «σχολιαστικό», αποκαλύπτοντας την αδυναμία της εκδότριας να αναγνωρίσει και να αποδώσει σωστά τη λέξη του πρωτοτύπου. Για ακόμη μία φορά η κα Χατζή αποδεικνύει με παρόμοια δείγματα γραφής ότι η συγγένεια με την δημιουργό δεν αρκεί μόνη ως προϋπόθεση φιλολογικής επάρκειας... [1] Bλ. Κ. Γαρίτσης, «Ισχυρή μεσσιανική λαχτάρα. Τα σχέδια του Ν. Καζαντζάκη για την ίδρυση ενός Τάγματος διανοουμένων», Άνθρωπος 13 (Ιούν.-Σεπτ. 2024), 45-59.

Σύνδεση