Ταξίαρχος Ε.Κ.Γ. «Έντι» Μάγιερς: ο άγνωστος ήρωας της Βρετανίας στην Ελλάδα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

1. Επιχείρηση «Χάρλινγκ» Το καλοκαίρι του 1942 ο πόλεμος στη Βόρεια Αφρική πήγαινε άσχημα για τους Βρετανούς. Μετά από θεαματικές προελάσεις, τα τεθωρακισμένα του Ρόμμελ ήταν έτοιμα να χτυπήσουν προς την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο. Υπό τον στρατηγό Μοντγκόμερι, οι υπερασπιστές ήλπιζαν να σταματήσουν τους Γερμανούς στη γραμμή του Αλαμέιν και να πλήξουν τις γραμμές ανεφοδιασμού των εισβολέων σε όλη τη Μεσόγειο. Μια τέτοια γραμμή ήταν η κύρια σιδηροδρομική αρτηρία της Ελλάδας που ένωνε τη Θεσσαλονίκη με την Αθήνα και το λιμάνι του Πειραιά. Στις 25 Ιουλίου 1942, η Special Operations Executive (Υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων, στο εξής: SOE) ενημέρωσε τον βασικό πράκτορά της στην Αθήνα, τον «Προμηθέα ΙΙ», ότι η δολιοφθορά των φορτηγών πλοίων του Άξονα και των επικοινωνιών προς την Αφρική ήταν πιο πολύτιμη από επιθέσεις ανταρτών. Ακολούθησε ένα πιο επείγον μήνυμα: «Ο Βρετανός Αρχιστράτηγος θεωρεί ζωτικής σημασίας την καταστροφή της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης-Αθήνας … Μπορούμε να ρίξουμε τα απαραίτητα εκρηκτικά, χρήματα, στην Γκιώνα. Παρακαλούμε ενημερώστε μας». Λαμβάνοντας τη θετική ανταπόκριση του «Προμηθέα», η SOE συγκέντρωσε μια δωδεκαμελή ομάδα σκαπανέων (Επιχείρηση Χάρλινγκ [Harling]), η οποία στα τέλη Σεπτεμβρίου έπεσε με αλεξίπτωτο και προμήθειες στο όρος Γκιώνα. Μετά από εβδομάδες αναγνώρισης, το βράδυ της 25ης Νοεμβρίου, η ομάδα ανατίναξε δύο τμήματα της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Κάλυψη κατά της ιταλικής φρουράς παρείχε ένα σώμα της νεοσύστατης αντιστασιακής οργάνωσης της Αριστεράς, του ΕΛΑΣ, με διοικητή τον βετεράνο κομμουνιστή καπετάν Άρη (Βελουχιώτη), καθώς και μια ομάδα της αντάρτικης οργάνωσης ΕΔΕΣ υπό τον Ναπολέοντα Ζέρβα.[1] Τον Ιούνιο του επόμενου έτους, χωρίς βοήθεια από τον ΕΛΑΣ, οι σαμποτέρ κατέστρεψαν τη γέφυρα του Ασωπού στην ίδια γραμμή. Ο Κρίστοφερ (Κρις) Γούντχαουζ (1917-2001). © National Portrait Gallery, Λονδίνο. Το τεύχος της Athens Review of Books, αρ. 150 (Μάιος 2023) είναι αφιερωμένο στον Γούντχαουζ. Διοικητής της αποστολής ήταν ο αντισυνταγματάρχης Έντουαρντ Κ.Γ. «Έντι» Μάγιερς (E.C.W. ‘Eddie’ Myers), ένας 36χρονος αξιωματικός του Μηχανικού που δεν γνώριζε ελληνικά, είχε μικρή εμπειρία στο αλεξίπτωτο και ήταν δυσαρεστημένος με την αποστολή του. Ο αναπληρωτής και πολιτικός του σύμβουλος, ο λοχαγός Κρίστοφερ Μ. «Κρις» Γούντχαουζ (C.M. ‘Chris’ Woodhouse), ήταν ένας 25χρονος κλασικός φιλόλογος με σπουδές στην Οξφόρδη και δευτερότοκος γιος του Λόρδου Τέρρινγκτον (Terrington), εξέχοντος μέλους του Φιλελεύθερου Κόμματος. Γνωρίζοντας άπταιστα ελληνικά και εξοικειωμένος με τη χώρα, είχε υπηρετήσει ως διερμηνέας σε συναντήσεις Ελλήνων και Βρετανών στρατιωτικών το 1941, πολέμησε στη διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα με το Βρετανικό Εκστρατευτικό Σώμα και πέρασε μήνες στη γερμανοκρατούμενη Κρήτη με την αντίσταση του νησιού στα πρώτα της βήματα. Σύμφωνα με τον επίσημο ιστορικό της SOE, η ομάδα Μάγιερς-Γούντχαουζ ήταν μια από τις ισχυρότερες που έστειλε η SOE στο εξωτερικό.[2] Ενώ η στρατιωτική σημασία της επιχείρησης του Γοργοπόταμου ήταν περιορισμένη, το κόστος της σε αθώες ζωές ήταν υψηλό. Η σιδηροδρομική κυκλοφορία αποκαταστάθηκε σε έξι εβδομάδες, αλλά εκατοντάδες χωρικοί εκτελέστηκαν και τα σπίτια τους καταστράφηκαν. Τον Νοέμβριο του 1942, μετά από μια σειρά παρόμοιων επιχειρήσεων δολιοφθοράς, η SOE ανέφερε: «Οι Γερμανοί προέβησαν σε ανελέητα αντίποινα εναντίον του άμαχου πληθυσμού… και … υπάρχει σαφώς ένα όριο πέρα από το οποίο ο άμαχος πληθυσμός δεν θα αντέξει». Η SOE ζήτησε από την αρχή να ρίξει στην Ελλάδα φυλλάδια «για να διαβεβαιώσει τον πληθυσμό … ότι θα ανταποδώσουμε εάν οι Γερμανοί προβούν σε αντίποινα» στην περιοχή της επόμενης επιχείρησης.[3] Επιπλέον, πριν από την επιχείρηση, η Όγδοη Στρατιά του Μοντγκόμερι είχε νικήσει τον Ρόμμελ στο Αλαμέιν και οι Γερμανοί υποχωρούσαν σε όλη τη Βόρεια Αφρική. Αλλά το 1942, έχοντας συσταθεί με εντολή του Τσώρτσιλ να «βάλει φωτιά στην Ευρώπη», η SOE διψούσε για κάποια είδηση επιτυχίας από το πεδίο. Αναγόρευσε την επιχείρηση Χάρλινγκ σε σημαντικό επίτευγμα και προάγγελο μεγάλων επιχειρήσεων στη Μεσόγειο και την ηπειρωτική Ευρώπη. Τα συμμαχικά στρατηγεία ενδιαφέρονταν πολύ να εντάξουν την ένοπλη αντίσταση κατεχόμενων χωρών στα δικά τους σχέδια εισβολής στην Ιταλία. Η δημοσιότητα που είχε αρχικά δοθεί στους Τσέτνικ της Γιουγκοσλαβίας για τον αγώνα τους εναντίον του εχθρού μπορεί επίσης να παρακίνησε τη SOE να επεκτείνει την παρουσία της στην Ελλάδα: Παραδόξως, κάποια στιγμή, ο ταξίαρχος Κ.Μ. Κεμπλ (C.M. Keble) της SOE έδειξε συνεπαρμένος με την ιδέα να γίνει ο Μάγιερς «ένας Μιχαΐλοβιτς της Ελλάδας».[4] Ο επικεφαλής της SOE στο Λονδίνο, ο λόρδος Σέλμπορν (Selborne), περιέγραψε τον Μάγιερς στον Τσώρτσιλ ως «ήσυχο, σεμνό και πολύ ελκυστικό άνθρωπο για να γνωρίσεις, και νομίζω πολύ λογικό, αν και δεν είναι σε καμία περίπτωση εκπαιδευμένος πολιτικός».[5] 2. Η νέα αποστολή του Μάγιερς Οι φιλοδοξίες της SOE και οι απαιτήσεις της στρατηγικής των Συμμάχων επέκτειναν τον αρχικό στόχο της αποστολής Χάρλινγκ πέρα από οτιδήποτε είχαν προβλέψει οι Μάγιερς και Γούντχαουζ. Στις αρχές του 1943, ο Μάγιερς έλαβε εντολή να προετοιμάσει την ομάδα του «να κόψει όλες τις επικοινωνίες, να εξουδετερώσει όλα τα αεροδρόμια, να επιτεθεί σε σημαντικά νευραλγικά κέντρα και να οργανώσει και να ελέγξει την εξέγερση του πληθυσμού σε όλη την Ελλάδα σε συνδυασμό με μια εισβολή στην ηπειρωτική χώρα». Στις 30 Μαρτίου του δόθηκε εντολή να ολοκληρώσει τις προετοιμασίες «για εκτεταμένες ανατινάξεις κατά την τελευταία εβδομάδα του Ιουνίου και την πρώτη εβδομάδα του Ιουλίου σε συνδυασμό με μια συμμαχική εισβολή στη Σικελία». Ξαφνιασμένος από το τεράστιο μέγεθος των αναθέσεων, ρώτησε «πότε ήταν πιθανό να απελευθερωθεί η Ελλάδα». Η απάντηση της SOE δεν τον βοηθούσε καθόλου: Η απελευθέρωση θα ερχόταν «τουλάχιστον τρεις μήνες μετά την κατάληψη της Σικελίας, αλλά … ο εχθρός θα φοβόταν συνεχώς την εισβολή ως αποτέλεσμα διαφόρων μέτρων εξαπάτησης». Τις πρώτες μέρες του Ιουλίου ο Μάγιερς ενημερώθηκε ότι μετά την ολοκλήρωση «εκτεταμένων ανατινάξεων σε συνδυασμό με την εισβολή στην Ιταλία», αυτός και οι άνδρες του έπρεπε να περιορίσουν τη δράση τους (to lie low) «και να επικεντρωθούν στην εκπαίδευση και τον εξοπλισμό των ανταρτών» μέχρι να έρθει η ώρα της εισβολής στην Ελλάδα, «κάτι που θα μπορούσε να γίνει μέχρι τα τέλη του 1943 ή τις αρχές του 1944».[6] Ο Μάγιερς προσπάθησε να προειδοποιήσει τους ανωτέρους του για τις πιθανές πολιτικές συνέπειες της νέας του αποστολής. Στις 21 Ιουνίου, αφού συμβουλεύτηκε τον Γούντχαουζ, διαμήνυσε: «Εάν υπάρχει πιθανότητα οι Έλληνες να περάσουν άλλον έναν χειμώνα [κατοχής], παρακαλώ πείτε μου να ξέρω. … Αν γίνει αντιληπτό στην Ελλάδα ότι η ελευθερία καθυστερεί για να αναβληθεί το πολιτικό ζήτημα [η επιστροφή του βασιλιά] μετά το τέλος πολέμου, ή αν για οποιονδήποτε άλλο λόγο χαθεί η εμπιστοσύνη (των Ελλήνων) στα σχέδια του Σ[υμμαχικού] Σ[τρατηγείου] Μ[έσης] Α[νατολής], περαιτέρω ελεγχόμενη προσπάθεια με τους αντάρτες μπορεί να καταστεί αδύνατη». Ο Μάγιερς ζήτησε άμεσες οδηγίες για την «ενδιάμεση περίοδο», και λίγες μέρες αργότερα διαμήνυσε στο Κάιρο: «Είχαμε φέρει την αντάρτικη προσπάθεια στο αποκορύφωμά της πρόωρα, και … θα βρισκόμασταν αντιμέτωποι με σημαντικές δυσκολίες στην προσπάθειά μας να κρατήσουμε το ηθικό του άμαχου πληθυσμού και να εμποδίσουμε τα αντίπαλα πολιτικά κινήματα των ανταρτών να πολεμήσουν μεταξύ τους μέχρι τις αρχές του 1944». Επιθυμούσε να επισκεφθεί το Κάιρο, προκειμένου «να αναφέρω αυτοπροσώπως τα πολλά προβλήματα που αντιμετωπίζω τώρα και να συντονίσω τα μελλοντικά μας σχέδια όσο το δυνατόν περισσότερο με αυτά του Στρατηγείου». Η SOE απάντησε ότι θα καλωσόριζε την επίσκεψή του και ένα αεροσκάφος θα του έστελνε μόλις ολοκληρωνόταν ένας αεροδιάδρομος, έργο που είχε ήδη σχεδιάσει ο Μάγιερς.[7] Όμως το άμεσο πρόβλημά του αφορούσε τους υφισταμένους του. Ανεκπαίδευτοι στον ανταρτοπόλεμο, αυτός και οι άνδρες του περίμεναν ότι θα επέστρεφαν στις μονάδες τους αμέσως μετά την ολοκλήρωση της αποστολής Χάρλινγκ. Προς απογοήτευσή τους, τους ζητήθηκε αίφνης να παραμείνουν στην Ελλάδα επ’ αόριστον και να προσκολληθούν ως αξιωματικοί σύνδεσμοι (BLO) σε ανταρτικές μονάδες που θα συνδέονταν με ένα προτεινόμενο κοινό στρατηγείο ανταρτών στα βουνά. Εν τέλει, ορισμένοι από τους άνδρες του Μάγιερς ζήτησαν και τους επιτράπηκε να επιστρέψουν στη Μέση Ανατολή. Σταδιακά, έφτασαν νέοι αξιωματικοί και τοποθετήθηκαν στις κύριες μονάδες των ανταρτών. Άφιξη αντιπροσώπων στο Κάιρο το 1944 για τη Συνδιάσκεψη του Λιβάνου. Ο Στέφανος Σαράφης και ο Μιλτιάδης Πορφυρογένης. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Έχοντας προαχθεί σε ταξίαρχο, ο Μάγιερς έλαβε εντολή να οργανώσει και να διευθύνει ένα «εθνικό κέντρο αντίστασης» για τις κύριες αντάρτικες ομάδες και να συντονίσει τις δραστηριότητές τους υπό την καθοδήγηση και την υποστήριξη του Καΐρου. Με διερμηνέα τον υπολοχαγό Θέμη Μαρίνο, επέλεξε να παραμείνει με τα συγκροτήματα του Εθνικού Δημοκρατικού Ελληνικού Συνδέσμου (ΕΔΕΣ) του απόστρατου συνταγματάρχη Ζέρβα στην Ήπειρο. Ο αναπληρωτής του Γούντχαουζ, που προήχθη σε ταγματάρχη, επρόκειτο να μετακομίσει στην Αθήνα ως σύνδεσμος του Μάγιερς με σημαντικές στρατιωτικές και πολιτικές προσωπικότητες που θεωρούνταν ότι οργάνωναν αντάρτικες μονάδες για να ενταχθούν στο προτεινόμενο εθνικό κέντρο αντίστασης. Συγκεκριμένα, ο Γούντχαουζ επρόκειτο να εξασφαλίσει τη συνεργασία έξι συνταγματαρχών του στρατού, οι οποίοι θεωρούνταν οπαδοί του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, ο οποίος είχε αναλάβει αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Άμυνας υπό τον Εμμανουήλ Τσουδερό, και συμπροέδρευε στην Αγγλοελληνική Επιτροπή στο Κάιρο που ήταν αρμόδια για την υποστήριξη των αντιστασιακών ομάδων. Στο Κάιρο είχαν την εντύπωση ότι οι συνταγματάρχες ήταν «εντελώς μη πολιτικοί και ότι έχαιραν τόσο καθολικού σεβασμού, ώστε όλα τα σοβαρά αντιστασιακά στοιχεία θα ήταν πρόθυμα να συνεργαστούν μαζί τους». Η SOE του Λονδίνου είχε δώσει εντολή στην SOE του Καΐρου να «αποφύγει τις πολιτικές συζητήσεις» και να εκφράσει μόνο τις επίσημες κυβερνητικές απόψεις. Ταυτόχρονα, ο Λόρδος Σέλμπορν έλαβε εντολή να «πράξει ό,τι καλύτερο μπορεί για να δημιουργήσει φιλοβασιλικές ομάδες» από ονόματα που παρείχε η κυβέρνηση Τσουδερού.[8] Παρενθετικά, οι έξι αξιωματικοί του στρατού, την ταυτότητα των οποίων δεν έδιναν τα έγγραφα της SOE, ήταν οι συνταγματάρχες Σπηλιωτόπουλος, Λιώσης, Κιτριλάκης, Τσακαλώτος, Φιλιππίδης και ο αντισυνταγματάρχης Δόβας.[9] Εκτός από τους έξι αξιωματικούς, ο Γούντχαουζ επρόκειτο επίσης να έρθει σε επαφή με ηγέτες του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) και να ζητήσει την υποστήριξή τους για το προτεινόμενο κοινό στρατηγείο ανταρτών. Στα τέλη Ιανουαρίου 1943, μεταμφιεσμένος σε μαυραγορίτη, ο Γούντχαουζ πήγε πεζή στην Αθήνα, όπου πληροφορήθηκε ότι ο ταγματάρχης Ιωάννης Τσιγάντες, ο σύνδεσμος του Κανελλόπουλου με τους έξι συνταγματάρχες στην πρωτεύουσα, είχε σκοτωθεί σε συμπλοκή με ιταλικό απόσπασμα. Ο σύνδεσμός του με την SOE, ο «Προμηθέας ΙΙ», συνελήφθη και λίγο έλειψε να συλληφθεί κι ο ίδιος. O Γούντχαουζ ενημέρωσε τον Μάγιερς ότι ήταν «μάλλον αδύνατο για έναν Βρετανό αξιωματικό να μπαινοβγαίνει στην Αθήνα και ταυτόχρονα να κάνει τις απαραίτητες επαφές με διάφορους ανθρώπους εντός της Αθήνας».[10] Από τους έξι συνταγματάρχες, κανένας δεν προσήλθε στην αρχική συνάντηση· οι δύο που εμφανίστηκαν στη συνέχεια αποδείχθηκαν ανήσυχοι για την προσωπική τους ασφάλεια και πολύ αδιάφοροι για να ανταποκριθούν θετικά στις προτάσεις των επισκεπτών τους.[11] Χρόνια αργότερα, ο Γούντχαουζ παρατήρησε αποκαρδιωμένος: «Όπως πολλοί άλλοι αξιωματικοί πιστοί στη μοναρχία, φοβήθηκαν τις συνέπειες του κινήματος στα βουνά και εύχονταν να μην είχε συμβεί ποτέ». Τα σχέδιά τους «δεν είχαν καμία σχέση με αυτό που προσπαθούσαμε να κάνουμε. … Όλο το ελληνικό κατεστημένο φαινόταν να είναι εναντίον μας».[12] Όσο για τον Μάγιερς, υποψιαζόταν ότι ο Τσουδερός είχε διατάξει βασιλόφρονες αξιωματικούς να απορρίψουν τη συμμετοχή στην αντίσταση και να παραμείνουν παθητικοί μέχρι να επιστρέψουν ο βασιλιάς και η κυβέρνησή του.[13] Οι δύο σύντομες συναντήσεις που είχε ο Γούντχαουζ με πέντε εκπροσώπους του ΕΑΜ ήταν εξίσου αντιπαραγωγικές. Με τον «Προμηθέα» στη φυλακή, ο βετεράνος κομμουνιστής Ανδρέας Τζήμας συνόδευσε και προστάτευσε τον Γούντχαουζ καθ’ όλη τη διάρκεια της επίσκεψής του στην πρωτεύουσα και στο τέλος εξασφάλισε την ασφαλή αναχώρησή του για το βουνό. Από τους πέντε, μόνον ο Τζήμας φάνηκε να ενδιαφέρεται για τον ανταρτοπόλεμο: Οι άλλοι μίλησαν υπαινικτικά για τις σκληρές συνθήκες της κατοχής αλλά δεν είπαν λέξη για ένοπλο αγώνα. Ο επικεφαλής τους, ο κομμουνιστής Γιώργης Σιάντος, μίλησε απαξιωτικά για τον Άρη και την οργάνωση του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ)· ρώτησε όμως αν ένας εκπρόσωπος του ΕΑΜ θα μπορούσε να σταλεί στο Κάιρο για να συναντήσει Βρετανούς και Έλληνες αξιωματούχους, μια ιδέα που ο Γούντχαουζ συμφώνησε να μεταδώσει στους ανωτέρους του. Από τα μασημένα τους λόγια και τις ιδιωματικές αναφορές στην «παρανομία», ο Γούντχαουζ μάντεψε ότι οι συνομιλητές του ήταν εκτός νόμου κομμουνιστές, ότι ο ΕΛΑΣ ελεγχόταν από το ΚΚΕ, το οποίο δεν επρόκειτο ποτέ να ενταχθεί σε ένα αντιστασιακό κέντρο υπό βρετανικό έλεγχο. Στις συνομιλίες του με τους αρχηγούς των ανταρτών, ο Μάγιερς είχε καταλήξει σε παρόμοια συμπεράσματα: Η συνεργασία μεταξύ του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ φαινόταν αδύνατη και δεν μπορούσε να κάνει τίποτα γι’ αυτό. Στην πραγματικότητα, μετά την επιστροφή του από την Αθήνα, το μόνο που κατάφερε ο Γούντχαουζ ήταν να κανονίσει συνάντηση του Ζέρβα και του Άρη με τους συμβούλους τους σε «ουδέτερο» έδαφος. Το αποτέλεσμα ήταν ότι «συμφώνησαν να μην τσακωθούν μεταξύ τους, αλλά διαφώνησαν σχεδόν σε κάθε άλλο σημείο».[14] Όσο λογικό και επιθυμητό κι αν φαινόταν στους Βρετανούς και Έλληνες αξιωματούχους στο Κάιρο ή στο Λονδίνο το σχέδιο για ένα ενιαίο ελληνικό κέντρο αντίστασης, στα ελληνικά βουνά ένα τέτοιο σχέδιο ήταν σαφώς αδύνατο να πραγματοποιηθεί. Η αγεφύρωτη εχθρότητα μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, στην οποία μπλέχτηκαν και άλλες αντιστασιακές ομάδες, οφειλόταν σε έντονες ιδεολογικές διαφορές, προσωπικές φιλοδοξίες και αδυσώπητο ανταγωνισμό για την απόκτηση στρατιωτικής ισχύος στην ύπαιθρο. Από τον Ιούλιο του 1942, όταν πρωτοεμφανίστηκαν οι μικρές ομάδες του Άρη, ο ΕΛΑΣ κυριαρχούσε στην ένοπλη αντίσταση και στη στρατολόγηση χάρη στην ακτινοβολία του ΕΑΜ, της ελεγχόμενης από τους κομμουνιστές αντιστασιακής οργάνωσης που ανέπτυσσε μεγάλη δραστηριότητα στην περίθαλψη απόρων και ασθενών, σε επιχειρήσεις αρωγής, διαδηλώσεις και απεργίες ενάντια στην επιστράτευση εργατών για τη Γερμανία, και για την προστασία Ελλήνων και Βρετανών φυγάδων από τις αρχές κατοχής. Ενώ οι τάξεις του αυξάνονταν σταθερά, ο ΕΛΑΣ αρχικά διέθετε ελάχιστο οπλισμό και η στελέχωσή του έπασχε εξαιτίας μιας ισχυρής προκατάληψης εναντίον των αξιωματικών του στρατού, τους οποίους η κομμουνιστική καθοδήγηση χαρακτήριζε βασιλόφρονες και φασίστες. Επίσης, με την επιμονή του Άρη, οι μονάδες του ΕΛΑΣ διοικούνταν από μια τριάδα: τον καπετάνιο, τον στρατιωτικό σύμβουλο και τον πολιτικό επίτροπο, εκπρόσωπο του ΚΚΕ και τελικό υπεύθυνο για τη λήψη των αποφάσεων.[15] Αυτή η άβολη δομή διοίκησης δυσχέραινε τη συνεργασία με άλλες οργανώσεις. Ο μικρότερος αλλά καλύτερα οργανωμένος και εξοπλισμένος ΕΔΕΣ, του οποίου ο κατ’ όνομα επικεφαλής ήταν ο εξόριστος στη Γαλλία Νικόλαος Πλαστήρας, δρούσε κυρίως στην Ήπειρο, όπου ο πραγματικός στρατιωτικός του ηγέτης Ζέρβας είχε πολλούς οπαδούς. Όμως, παρά το ιστορικό του υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας, ο Ζέρβας θεωρούνταν από πολλούς ως κερδοσκόπος, απείθαρχος και αναξιόπιστος. Εγωκεντρικός, αρνούνταν να εκχωρήσει εξουσία σε υφισταμένους, γεγονός που υπονόμευσε την ικανότητά του να διοικεί μεγάλες μονάδες σε περιοχές πέρα από τον άμεσο κύκλο των οπαδών του.[16] Πάνω από άλλες εκτιμήσεις, η φήμη του ως δημοκρατικού στρατιωτικού κλονίστηκε όταν, στις 25 Μαρτίου 1943, μετά από πρόταση του Γούντχαουζ, απηύθυνε μήνυμα στον Γεώργιο διαβεβαιώνοντάς τον πως, εάν «ο Βασιλεύς επανέλθη ενταύθα κατόπιν ελευθέρας ετυμηγορίας λαού μας, πρώτοι ημείς καλωσορίσομεν αυτόν και θεωρήσωμεν λήξασαν καθεστωτικήν διαμάχην εν Ελλάδι». Εάν η Βρετανία, «διά γενικωτέρους λόγους ακόμη και χωρίς την εκπεφρασμένην γνώμην λαού, επιθυμή επιστροφήν Βασιλέως, ημείς οι αγωνιζόμενοι διά την απελευθέρωσιν ουδόλως θέλομεν εναντιωθή».[17] Στα απομνημονεύματά του, ο Γούντχαουζ ισχυρίζεται ότι ο Ζέρβας είχε σκοπό να στείλει στον μονάρχη ένα «φιλικό μήνυμα» για την ελληνική εθνική επέτειο, αλλά, «προς έκπληξή μου, αυτός προχώρησε πολύ πιο πέρα».[18] Από την πλευρά του, ο Μάγιερς θεώρησε ότι το τηλεγράφημα του Ζέρβα ήταν θέμα αυτοπροβολής: «Μια δημόσια “δήλωση” πίστης στον Βασιλιά, που ζητούσε επίσημη αναγνώριση των υπηρεσιών του [Ζέρβα]».[19] Η απάντηση που δόθηκε από κοινού από τον βασιλιά και την εξόριστη κυβέρνηση δεν έκανε καμία αναφορά στον Ζέρβα προσωπικά, αλλά ευχαριστούσε «όλους τους αξιωματικούς και τους άνδρες των δυνάμεων που πολεμούν στην Ελλάδα κατά του εχθρού», καταλήγοντας: «Ο Βασιλιάς μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, θα βασιστεί στη βούληση του λαού και θα ακολουθήσει τη γνώμη που ο λαός θα εκφράσει ελεύθερα για όλα τα ζητήματα που τον αφορούν». Με αφορμή το μήνυμα του βασιλιά, σε ένα υπόμνημα που παραδόθηκε στην κυβέρνηση του Ρούζβελτ στις 27 Απριλίου, η βρετανική κυβέρνηση προσδιόρισε την πολιτική της έναντι της Ελλάδας ως εξής: «Η τελική μορφή διακυβέρνησης για την Ελλάδα είναι θέμα που πρέπει να αποφασίσει ο ελληνικός λαός». Ωστόσο, μετά την απελευθέρωση της χώρας, «η ύπαρξη μιας σταθερής κυβέρνησης είναι το πρώτο απαραίτητο στοιχείο. Τον μόνο πυρήνα προς το παρόν για μια τέτοια κυβέρνηση παρέχει ο Βασιλιάς. … Η διατήρηση και ενίσχυση του προσωπικού κύρους του Βασιλιά σε σχέση με τον Ελληνικό Στρατό, το Ναυτικό και την Αεροπορία [είναι απαραίτητη] … Εφόσον … είναι αναγκαίο να υπάρξει ισχυρή διοίκηση στην Ελλάδα μόλις λάβει χώρα η απελευθέρωση ή το απαιτήσουν οι επιχειρησιακές μας ανάγκες, δεν είναι η πολιτική της Κυβέρνησης της Αυτού Μεγαλειότητας να ενθαρρύνει την ιδέα ότι μόλις η Ελλάδα απελευθερωθεί, θα οργανωθεί ένα δημοψήφισμα υπό βρετανική αιγίδα για να καθορίσει εάν η μοναρχία θα διατηρηθεί ή θα καταργηθεί».[20] Η απροσδόκητη δήλωση υποστήριξης του Ζέρβα προς τον βασιλιά και οι δηλώσεις που ακολούθησαν αποκάλυψαν την πολυπλοκότητα και τους κινδύνους της νέας αποστολής του Μάγιερς. Με σπάνιες εξαιρέσεις, οι αντάρτικες οργανώσεις τη συνεργασία των οποίων αναμενόταν να εξασφαλίσει ήταν σθεναρά αντιμοναρχικές. Γι’ αυτές, ο Γεώργιος Β΄ ήταν η προσωποποίηση της μισητής δικτατορίας του Μεταξά, την οποία είχε υποστηρίξει, πράγμα που καθιστούσε την επιστροφή του απαράδεκτη, εκτός και αν γινόταν κατόπιν δημοψηφίσματος. Ανώτατα στελέχη της SOE κατανοούσαν τη σημασία του ζητήματος και προσπάθησαν να καθησυχάσουν τους Έλληνες ότι η Βρετανία δεν θα τους επέβαλε τον αντιδημοφιλή βασιλιά. Ωστόσο, όπως καθιστά σαφές η επίσημη βρετανική αντίδραση που αναφέρθηκε παραπάνω, η θέση της κυβέρνησης Τσώρτσιλ ήταν κατηγορηματική: Ο βασιλιάς θα επέστρεφε στην Αθήνα στο τέλος της κατοχής επικεφαλής των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων και το ζήτημα της μοναρχίας θα επιλυόταν από νέα συνταγματική συνέλευση, η εκλογή της οποίας παρέμεινε αβέβαιη. Την ίδια στιγμή, Έλληνες και Βρετανοί αξιωματούχοι είχαν συνειδητοποιήσει ότι, από τις αρχές του 1943, ο απώτερος στόχος του ΚΚΕ δεν ήταν απλώς να καθυστερήσει ή να αποτρέψει την επιστροφή της μοναρχίας, αλλά να επιβάλει με επαναστατικά μέσα ένα κομμουνιστικό καθεστώς στην τροχιά της Μόσχας. Στη γλαφυρή γλώσσα ενός κορυφαίου στελέχους του ΚΚΕ, του Γιάννη Ιωαννίδη: «Εμείς … είχαμε επισημάνει τα πρόσωπα που με την πρώτη ρήξη θα έπρεπε να πιάσουμε και να εξουδετερώσουμε … γιατί κάναμε επανάσταση και η επανάσταση δεν ξέρει άλλα. Τα άλλα είναι πράσινα άλογα. Όταν κάνεις εμφύλιο πόλεμο δεν τον κάνεις με συναισθηματισμό. Κάνεις εμφύλιο πόλεμο. Θα εξουδετερώσεις τον εχθρό με όλα τα μέσα. Πιο σκληρός πόλεμος από τον εμφύλιο δεν υπάρχει».[21] Όμως, δεδομένων των περιορισμών και των προτεραιοτήτων της πολεμικής προσπάθειας των Συμμάχων, το καλύτερο που σκέφτηκαν οι Βρετανοί αξιωματούχοι ήταν να δημιουργήσουν μια ενιαία δημοκρατική αντίσταση για να εμποδίσει τον ΕΛΑΣ να εξαφανίσει τους αντιπάλους του και να καταλάβει την εξουσία στην Αθήνα. Ο επικεφαλής του ΕΛΑΣ Άρης Βελουχιώτης μαζί με τους άνδρες του σε τροφοδοσία πολεμικού υλικού, μεταξύ 1942-1945. Αρχείο/Συλλογή Βασίλη και Αλέξανδρου Τσακιράκη. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Το Foreign Office και ο Τσουδερός κατηγορούσαν την SOE ότι υποστήριζε τους εχθρούς του βασιλιά. Ορισμένοι στο Foreign Office σκέφτηκαν ότι «τόσο ο ΕΛΑΣ όσο και ο ΕΔΕΣ ήταν λίγο καλύτεροι από ληστρικές οργανώσεις ανάλογης ανυποληψίας».[22] Ο προσωπικός απεσταλμένος του Βρετανού υπουργού Εξωτερικών Άντονι Ήντεν (Anthony Eden) στην Ελλάδα Ντέιβιντ Γουάλας (David Wallace) ανέφερε τον Σεπτέμβριο του 1943 ότι οι Έλληνες είναι «κατά βάση άνθρωποι χωρίς ελπίδα και άχρηστοι (fundamentally hopeless and useless people) χωρίς μέλλον ή προοπτική να κατασταλάξουν σε οποιαδήποτε μορφή λογικής ζωής μέσα σε οποιονδήποτε μετρήσιμο χρόνο. Η προσπάθειά μας στην Ελλάδα, σε άνδρες και χρήματα, δεν ήταν δυσανάλογη όχι μόνο με τα αποτελέσματα που πετύχαμε κατά των Γερμανών αλλά και με την αξία του ελληνικού λαού, που δεν είναι ικανός να σωθεί από τον εαυτό του ούτε αξίζει για τον εαυτό του. Αυτή είναι και η ομόφωνη γνώμη όλων των Βρετανών αξιωματικών συνδέσμων που έχουν μείνει εδώ και καιρό στη χώρα». Στην κριτική του προς τους Έλληνες, ο νεαρός Βρετανός, που είχε υπηρετήσει στην Αθήνα και πριν από την Κατοχή, έκανε μια αξιοσημείωτη εξαίρεση: «Εάν η ενότητα αποδειχθεί αδύνατη, είμαστε ξεκάθαρα δεσμευμένοι χωρίς περαιτέρω αμφιταλαντεύσεις να υποστηρίξουμε πλήρως την ελληνική κυβέρνηση και να μην επιθυμούμε με οποιοδήποτε κόστος να δούμε το ΕΑΜ να εγκαθίσταται στην Ελλάδα. Υπ’ αυτές τις συνθήκες η μεγάλη πολιτική σημασία του Ζέρβα και οι μεγάλες ευκαιρίες που προσφέρει η παρούσα και δυνητική του δύναμη είναι προφανείς».[23] 3. SOE, αντίσταση, κομμουνισμός και η μοναρχία Από την αρχή της Κατοχής, η υποστήριξη της SOE στις ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις ήταν αναπόφευκτο ότι θα ευνοούσε τους εχθρούς της μοναρχίας. Αρκετοί φιλομοναρχικοί υπουργοί που συνόδευσαν τον βασιλιά στην εξορία τον Απρίλιο του 1941 απομακρύνθηκαν από τα καθήκοντά τους, ενώ ο Τσουδερός, ο τραπεζίτης οπαδός της αβασίλευτης δημοκρατίας, τον οποίον οι Βρετανοί αξιωματούχοι επέλεξαν για να ηγηθεί της κυβέρνησης, προσπάθησε να υπηρετήσει πιστά τον βασιλιά. Εφόσον η εξόριστη κυβέρνηση εξαρτιόταν για την ίδια της την ύπαρξη από τη βρετανική υποστήριξη, στην αρχή το δημοκρατικό παρελθόν των μελών του υπουργικού συμβουλίου και των αντιστασιακών ομάδων δεν αποτελούσε πρόβλημα. Στις ενημερώσεις τους για την Επιχείρηση Χάρλινγκ, ο Μάγιερς και ο Γούντχαουζ δεν άκουσαν τίποτα για την πολιτική στην κατεχόμενη Ελλάδα ή για το αναδυόμενο κίνημα αντίστασης. Ωστόσο, οι αξιωματούχοι της SOE, αρκετοί από τους οποίους είχαν υπηρετήσει υπό κάλυψη στα Βαλκάνια, γνώριζαν την πολιτική πόλωση της χώρας. Τον Οκτώβριο του 1941, οι οδηγίες της SOE προς το ελληνικό τμήμα της στη Σμύρνη προειδοποιούσαν ότι «πρέπει να είμαστε προσεκτικοί, τόσο εντός όσο και εκτός Ελλάδας για να αποφύγουμε οποιαδήποτε κατηγορία για υπονόμευση της Βασιλικής Κυβέρνησης και δεν είναι στις προθέσεις μας να παράσχουμε υποσχέσεις με πολιτικό χαρακτήρα προς οποιαδήποτε κόμματα ή άτομα τα οποία μπορεί να είναι αντίθετα στη Βασιλική Κυβέρνηση. Θέλουμε όμως να δημιουργήσουμε και να διατηρήσουμε επαφή με όσο περισσότερους ανθρώπους μπορούμε, ιδιαίτερα αν θέλουν να δουλέψουν για εμάς ενάντια στον εχθρό, και αν … είναι γνήσιοι φίλοι της Μεγάλης Βρετανίας και μπορεί να μας φανούν χρήσιμοι στο μέλλον».[24] Η συγκεκριμένη επισήμανση της προσοχής είχε ως αφορμή αναφορές του πράκτορα της SOE στην Αθήνα «Οδυσσέα» σχετικά με μια «λεγόμενη κομμουνιστική οργάνωση», την οποία ο σταθμός Σμύρνης της SOE θεώρησε «πιθανώς ασυμβίβαστα αντίθετη προς την επιστροφή της μοναρχίας», και επομένως ανεπίδεκτη συνεργασίας «σε οποιοδήποτε πλαίσιο προετοιμασίας για το ενδεχόμενο εξέγερσης και την επιστροφή της σημερινής Ελληνικής Κυβέρνησης με επικεφαλής τον Βασιλιά». Ωστόσο, συνέχιζε το ίδιο έγγραφο, τα μέλη της εν λόγω οργάνωσης, «αποτελούσαν καλό ανθρώπινο δυναμικό για δολιοφθορές, [καθώς βρίσκονται] σε ιδιαίτερα καλή θέση για να επιτεθούν στη ναυτιλία, τον κύριο στόχο που μας έχει δοθεί στην Ελλάδα και για αυτόν τον λόγο μπορεί να μας φανούν χρήσιμοι». Με βάση την αναφορά του Οδυσσέα, το Κάιρο εξουσιοδότησε την υποστήριξη της «κομμουνιστικής οργάνωσης» –που σύντομα ονομάστηκε ΕΑΜ– και την καταβολή 200 χρυσών λιρών «ως απόδειξη καλής πίστης», υπό τον όρο ότι «δεν τους υποστηρίζουμε ως ένα πολιτικό κόμμα εναντίον της παρούσας κυβέρνησης· από την άλλη πλευρά, θα θέλαμε να τακτοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τις πολιτικές τους διαφορές, ώστε οι Έλληνες να μπορέσουν να παρουσιάσουν ένα ενιαίο μέτωπο ενάντια στον εχθρό». Αναγνωρίζοντας τις ανησυχίες του Καΐρου, ο επικεφαλής της SOE Σμύρνης απάντησε στις 4 Νοεμβρίου: «Θα καταστήσω απολύτως σαφές σε αυτούς τους ανθρώπους ότι δεν θα τους υποστηρίξουμε με κανέναν τρόπο στον πολιτικό τους αγώνα. … Ο Οδυσσέας … κατανοεί πλήρως ότι οποιαδήποτε βρετανική βοήθεια στο μέλλον θα δοθεί γιατί μας βολεύει να χρησιμοποιήσουμε την οργάνωσή τους εναντίον του κοινού εχθρού. Δεν έχουμε αυταπάτες, όπως δεν έχουν και εκείνοι· τους βολεύει και μας βολεύει».[25] Ο πράκτορας της SOE «Προμηθέας» είχε επίσης έρθει σε επαφή με απότακτους δημοκρατικούς αξιωματικούς στην Αθήνα και τους προέτρεψε να οργανώσουν αντιστασιακές ομάδες. Περιλάμβαναν τον Ζέρβα που είχε βοηθήσει στην οργάνωση του ΕΔΕΣ, αλλά δεν είχε βγει ακόμα στην ενεργό δράση.[26] Η δέσμευση της SOE να αρνηθεί την πολιτική υποστήριξη στους κομμουνιστές ήταν γνήσια, όπως και η κατανόησή της για τη διαμάχη για το μέλλον της μοναρχίας και την αυξανόμενη κομμουνιστική απειλή για το μέλλον της Ελλάδας. Αλλά το Ελληνικό Γραφείο της SOE θεώρησε επίσης την επίσημη βρετανική υποστήριξη του Έλληνα βασιλιά ως σημαντικό εμπόδιο στις επιχειρήσεις των Συμμάχων στη χώρα αυτή. Τον Νοέμβριο του 1942, η SOE Σμύρνης συνέστησε στους ανωτέρους της στο Κάιρο ότι «η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση θα έπρεπε να ανασχηματιστεί ώστε να συμπεριλάβει άτομα που γνωρίζουν την κατάσταση στη χώρα και ότι ο βασιλιάς θα έπρεπε να αναγνωρίσει το δικαίωμα του ελληνικού λαού να αποφασίσει τη δική του μορφή διακυβέρνησης στο τέλος του πολέμου». Στο Κάιρο και στο Λονδίνο, αξιωματούχοι της SOE ενέκριναν αυτές τις προτάσεις, υποστηρίζοντας ότι «η αφοσίωση του Foreign Office στον βασιλικό σκοπό … ήταν “τόσο καλή όσο χαμένη” (as good as lost)».[27] Από την πλευρά του, το Foreign Office αρνήθηκε να παραδεχθεί ότι, αντί για σύμβολο εθνικής ενότητας και αντίστασης στον εχθρό, η ελληνική μοναρχία ήταν ένας «βαθιά διχαστικός θεσμός». Καθώς η SOE προσπάθησε να ακολουθήσει κάποιες από τις ελληνικές της πολιτικές πίσω από την πλάτη του Υπουργείου Εξωτερικών, μια σύγκρουση μεταξύ των δύο υπηρεσιών της κυβέρνησης Τσώρτσιλ κατέστη αναπόφευκτη. Παρά το σοβαρό ρήγμα, οι οδηγίες της SOE προς τον Μάγιερς ήταν να συνεχίσει να στελεχώνει το προτεινόμενο κίνημα εθνικής αντίστασης με βενιζελικούς (δημοκρατικούς) αξιωματικούς. Στο Κάιρο ο άτυπος επικεφαλής του προτεινόμενου αντιστασιακού κινήματος ήταν ο Κανελλόπουλος, ενώ στην Ελλάδα ο αμφιλεγόμενος Ζέρβας θεωρήθηκε πιθανός συντονιστής του. Όπως ήδη αναφέρθηκε, πολλοί αντιλαμβάνονταν ότι ήταν εξαιρετικά απίθανες οι προοπτικές για ένα νέο και ευρέως ενιαίο «εθνικό κέντρο αντίστασης» που θα κρατούσε υπό έλεγχο το ήδη ισχυρό και ελεγχόμενο από τους κομμουνιστές ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.[28] Ωστόσο, με την επιμονή του Καΐρου, έπρεπε να γίνει μια προσπάθεια. Ο Άρης Βελουχιώτης και ο Ναπολέων Ζέρβας, φωτογραφημένοι από τον Νμίτρι Κέσσελ. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Αν και η ιδέα για ένα εθνικό κέντρο αντίστασης ανήκε στην SOE, μια φαινομενικά ενθαρρυντική έγκριση προήλθε από μια απροσδόκητη πηγή στο πεδίο. Τον Φεβρουάριο του 1943, ενώ βρισκόταν στο αρχηγείο του Ζέρβα στην Ήπειρο, τον Μάγιερς επισκέφθηκε ο συνταγματάρχης Στέφανος Σαράφης, απότακτος δημοκρατικός αξιωματικός που φιλοδοξούσε να ηγηθεί ανεξάρτητων ανταρτικών ομάδων. Είχε έρθει για να συζητήσει συνεργασία με τον Ζέρβα και να ζητήσει βρετανική υποστήριξη. Ο Σαράφης δήλωνε ότι αποδοκίμαζε το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ και συμφωνούσε με τον Μάγιερς ότι όλες οι αντάρτικες μονάδες πρέπει να είναι «μη πολιτικές, στρατιωτικά ενοποιημένες και ανεπιφύλακτα υπό τις διαταγές του Αρχιστράτηγου Μέσης Ανατολής». Πρότεινε επίσης τη δυνατότητα ο Πλαστήρας, ο αυτοεξόριστος κατ’ όνομα πολιτικός αρχηγός του ΕΔΕΣ, να αποτελέσει τον «ιδεώδη ηγέτη για την ενοποίηση των αμιγώς εθνικών ομάδων». Ο Μάγιερς αργότερα κατέγραψε ότι «τόσο ο Σαράφης όσο και ο Ζέρβας συμφώνησαν με την πρότασή μου να ζητηθεί από την SOE να δώσει τη μέγιστη υποστήριξη σε όλες τις εντελώς μη πολιτικές “εθνικές ομάδες” σε όλη την Ελλάδα, όπου μπορούσαμε να τις βρούμε ή να τις συγκροτήσουμε, και ότι όταν ήταν αρκετά ισχυρές θα καλούσαμε τον ΕΛΑΣ να ενταχθεί σε αυτό το Εθνικό Κίνημα. Ο Ζέρβας αποφάσισε αμέσως να κάνει το δικό του κίνημα μη πολιτικό.[29] Όταν ενημερώθηκε για αυτές τις συζητήσεις, η SOE απέρριψε τον Πλαστήρα ως απαράδεκτο, αλλά ενέκρινε ασμένως την ιδέα του συντονισμού μεταξύ των εθνικών αντιστασιακών ομάδων και πρόσθεσε ότι ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός, απότακτος δημοκρατικός αξιωματικός και ηγέτης της μικρής ένοπλης οργάνωσης ΕΚΚΑ, επιθυμούσε να αναλάβει δράση. Ο Μάγιερς σκέφτηκε αμέσως να προσκαλέσει τον Ψαρρό να συμμετάσχει στο προτεινόμενο πλαίσιο των «Εθνικών Ομάδων». Αλλά στις 7 Μαρτίου ο Μάγιερς έμαθε ότι ο ΕΛΑΣ είχε επιτεθεί στον Σαράφη, είχε συλλάβει τους αντάρτες των οποίων εκείνος φιλοδοξούσε να ηγηθεί και απείλησε ότι θα τον δικάσει. Φοβούμενος ότι ο Σαράφης κινδύνευε να δολοφονηθεί, ο Μάγιερς πήγε να βρει τον Άρη, αλλά αντ’ αυτού συνάντησε τον Τζήμα, που πρόσφατα είχε φτάσει από την Αθήνα. Αφού τον επέπληξε για τη δολοφονική συμπεριφορά του ΕΛΑΣ, ο Μάγιερς προειδοποίησε τον Τζήμα ότι, εάν οι εξηγήσεις του δεν ήταν απολύτως ικανοποιητικές για την SOE, «η εισήγησή μου θα ήταν να δημοσιευτούν από όλους τους Συμμάχους τα πλήρη γεγονότα … και να σταματήσουμε να εφοδιάζουμε και να έχουμε οποιαδήποτε σχέση με το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ μέχρι να υπάρξει δίκαιη τιμωρία».[30] Δεν υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι η επίπληξη του Μάγιερς είχε κάποια επίδραση στην κατάσταση που ήλπιζε να αλλάξει. 4. Σισύφεια καθήκοντα Οι προσπάθειες του Μάγιερς να ελέγξει τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ στους αντιπάλους του είχαν υπονομευθεί από την άφιξη τον Ιανουάριο του 1943 ενός νέου BLO, του Ταγματάρχη Ρούφους Σέπαρντ (Rufus Sheppard), του οποίου οι δύο Έλληνες συνοδοί σκοτώθηκαν κατά την πτώση με αλεξίπτωτο. Απεσταλμένος σε εδάφη που κατείχε ο ΕΛΑΣ, χωρίς γνώση της γλώσσας, ο Σέπαρντ έτυχε καλής υποδοχής από τους αντάρτες οικοδεσπότες του που προσπάθησαν να τον περιποιηθούν και να τον εντυπωσιάσουν. Προς απογοήτευση του Μάγιερς, ο Σέπαρντ άρχισε να στέλνει ενθουσιώδεις αναφορές που περιέγραφαν τον ΕΛΑΣ ως μια καθαρά στρατιωτική οργάνωση και το ΕΑΜ ως ένα «γνήσιο σώμα που σχηματίστηκε για να ελευθερώσει την Ελλάδα … ενώνοντας για τον σκοπό αυτόν όλα τα πολιτικά κόμματα από το κομμουνιστικό μέχρι τους βασιλόφρονες». O Μάγιερς ανέφερε στο Κάιρο ότι «έχει ριχτεί σκόνη στα μάτια του Σέπαρντ», και προειδοποίησε τον νέο BLO και τους ανωτέρους του ότι οι ηγέτες του ΕΑΜ «είχαν απώτερα κίνητρα, δηλαδή ότι ήθελαν με τη βοήθεια των δυνάμεων του ΕΛΑΣ να κατανικήσουν μια για πάντα ανταγωνιστικά κινήματα αντίστασης στα βουνά». Στις 12 Μαρτίου 1943 επέμενε: «Οι ηγέτες του ΕΑΜ φάνηκαν να θεωρούν τα αγγλικά όπλα ως μέσο ενίσχυσης του ελέγχου τους στην Ελλάδα και μόνο δευτερευόντως ως μέσο συνεισφοράς στην πολεμική προσπάθεια. Ο φασισμός συμβαίνει να τους βολεύει … Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας πίστευα ότι ήταν πρόθεση των ηγετών του ΕΑΜ να διορίσουν μια κυβέρνηση από το ΕΑΜ». Αγνοώντας τις ανησυχητικές του προβλέψεις, η SOE έδωσε εντολή στον Μάγιερς να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ για μια συμφωνία εθνικών ομάδων την οποία το Κάιρο θεωρούσε «όχι μόνο προτιμότερη, αλλά και εφικτή».[31] Συμμορφούμενοι με τις οδηγίες της SOE, ο Μάγιερς και ο Γούντχαουζ συνέταξαν ένα «Στρατιωτικό Σύμφωνο των Ελληνικών Δυνάμεων Αντίστασης με τη Μέση Ανατολή» από δέκα σημεία, που χώριζε την Ελλάδα σε ιδιαίτερους τομείς για καθεμία από τις κύριες αντάρτικες ομάδες, των οποίων οι διοικητές έπρεπε να είναι υπεύθυνοι για όλες τις στρατιωτικές αποφάσεις στην περιοχή που τους αναλογούσε. Απαγορευόταν οποιαδήποτε πράξη βαρβαρότητας εναντίον οποιασδήποτε από τις Εθνικές Ομάδες και καμία θανατική εκτέλεση χωρίς δίκαιη δίκη και παρουσίαση των γεγονότων στον «πλησιέστερο BLO». Τα μέλη των ομάδων δεν έπρεπε να συζητούν ποτέ δημόσια για την πολιτική και ήταν ελεύθερα να έχουν τις δικές τους πολιτικές πεποιθήσεις. Για να παραλάβουν όπλα και άλλα εφόδια, οι υπογράφοντες αναμενόταν να διεξάγουν επιχειρήσεις εναντίον του εχθρού σύμφωνα με τις οδηγίες του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής (ΣΜΑ).[32] Αφού κυκλοφόρησε μεταξύ των κύριων αντιστασιακών οργανώσεων, το έγγραφο τροποποιήθηκε για να καλύψει ορισμένες επιφυλάξεις της SOE και ένα αίτημα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ να περιορίσει την εξουσία των BLO στις ανταρτικές οργανώσεις όπου θα υπηρετούσαν. Στις 18 Μαΐου 1943 ο Μάγιερς συμβούλεψε το Κάιρο να γίνει αποδεκτή η συμφωνία «μόλις ο Ψαρρός και όλοι οι άλλοι ηγέτες των Εθνικών Ομάδων είχαν αφεθεί ελεύθεροι και τα ένοπλα σώματά τους είχαν αποκατασταθεί».[33] Για να ξεπεραστούν οι τελικές επιφυλάξεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ο Μάγιερς συμφώνησε επίσης στη δημιουργία ενός Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών, στο πνεύμα των προτάσεων του ΕΑΜ. Έτσι, στις 4 Ιουλίου, ο Τζήμας υπέγραψε το Σύμφωνο Εθνικών Ομάδων για τις οργανώσεις που εκπροσωπούσε. Λίγες μέρες αργότερα, το ΣΜΑ ανακοίνωσε αισιόδοξα ότι «είναι λοιπόν πλέον τετελεσμένο γεγονός ότι όλες οι ελληνικές ανταρτικές ομάδες, ανεξάρτητα από τις πολιτικές ή άλλες τάσεις τους, έχουν συγκολληθεί σε ένα ενιαίο και συντονισμένο όργανο για την προαγωγή του συμμαχικού αγώνα».[34] Σε μια εντελώς απροσδόκητη τροπή των γεγονότων, στις 2 Μαΐου 1943, πριν από τις διαπραγματεύσεις για τη συμφωνία των εθνικών ομάδων, ο Σαράφης, τον οποίο ο Μάγιερς είχε καταφέρει να απελευθερώσει, διορίστηκε στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ και o Ψαρρός και αρκετοί άλλοι αρχηγοί των ανταρτών αφέθηκαν τελικά ελεύθεροι. Ενημερώνοντας τον Μάγιερς για την απελευθέρωση του Σαράφη, ο Τζήμας ισχυρίστηκε ότι όλα ήταν «ένα μεγάλο λάθος», για το οποίο ο υπεύθυνος αξιωματικός του ΕΛΑΣ επρόκειτο να τιμωρηθεί αυστηρά. Ο δε Σαράφης, χωρίς να εκφράσει την εκτίμησή του για τη διάσωσή του, ανακοίνωσε σε έναν αποσβολωμένο Μάγιερς ότι, καθώς η εισβολή των Συμμάχων στην Ελλάδα ήταν επικείμενη και δεν είχε χρόνο να σχηματίσει μια νέα αντιστασιακή ομάδα, «θεώρησε καθήκον του» να ενταχθεί στον ΕΛΑΣ που ήταν «ήδη αποτελεσματικά οργανωμένος». Ως εκ τούτου, είχε αποδεχθεί την πρόταση του ΕΛΑΣ να γίνει «αρχιστράτηγος» όλων των δυνάμεών του στο πεδίο.[35] Ο Μάγιερς κατέστρωσε τα σχέδια για δολιοφθορές στην Ελλάδα ενόψει της απόβασης στη Σικελία (Επιχείρηση Animals, Ιούνιος-Ιούλιος 1943) που διηύθυνε ο Γούντχαουζ. Μετά από συζητήσεις με τον Τζήμα και τον Σαράφη για πολιτικά ζητήματα, ανέφερε στη SOE Καΐρου: «Τους είπα πόσο σημαντικό θεωρούσα να γίνει μια έγκαιρη δημόσια ανακοίνωση ότι θα διεξαχθούν ελεύθερες και συνταγματικές εκλογές υπό την αιγίδα των Συμμάχων το συντομότερο δυνατόν μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, και ότι δεν ήταν πρόθεσή μας να επιβάλουμε την επιστροφή του Βασιλιά. Αν δεν κάναμε κάτι προς αυτή την κατεύθυνση, ένιωθα ότι το ΕΑΜ θα μπορούσε να συνεχίσει να δυσπιστεί για τις προθέσεις των Συμμάχων και ότι ήταν εξαιρετικά μικρές οι πιθανότητες να διατηρήσω κάποιον έλεγχο πάνω τους επαρκή για να εξασφαλίσω οποιαδήποτε χρήσιμη παραστρατιωτική δραστηριότητα από αυτούς.[36] Σε απάντηση, μετά από αρκετές εβδομάδες σιωπής, το Κάιρο έστειλε στον Μάγιερς την «πρώτη πολιτική οδηγία»: Ο Βασιλιάς Γεώργιος της Ελλάδας είναι και θα συνεχίσει να θεωρείται ο νόμιμος αρχηγός του ελληνικού κράτους έως ότου το Σύνταγμα μπορεί να τροποποιηθεί ως αποτέλεσμα της ελεύθερης έκφρασης της βούλησης του ελληνικού λαού υπό συνθήκες ηρεμίας. Η Κυβέρνηση της Αυτού Μεγαλειότητας οφείλει προφανώς στον Βασιλιά της Ελλάδος μια σημαντική ευγνωμοσύνη για τη σταθερή πίστη του στους Συμμάχους, ιδιαίτερα το 1941, όταν η Ελλάδα, αν είχε συνθηκολογήσει, θα είχε αποφύγει να καταληφθεί η μικρή της χώρα από τις γερμανικές ορδές. Ενώ, λοιπόν, εμείς στα βουνά της Ελλάδας είμαστε εξουσιοδοτημένοι να υποστηρίξουμε κάθε Αντιστασιακό Κίνημα που πολεμά ενεργά ή είναι έτοιμο να πολεμήσει ενάντια στον κοινό εχθρό, δεν πρέπει να επιτρέψουμε τη δυσφήμιση του ονόματος του Βασιλιά και της εξόριστης Κυβέρνησης να περάσει απαρατήρητη· πρέπει να επισημάνουμε ότι, όχι μόνο σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, αλλά και από το δικό τους Σύνταγμα, ο Έλληνας Βασιλιάς εξακολουθεί να είναι ο νόμιμος αρχηγός του Κράτους. Αυτό δικαιολογεί τη συνεχή υποστήριξή μας σε όλες τις μονάδες του ΕΛΑΣ που μάχονται κατά του Άξονα. Καθώς, ωστόσο, φαίνεται αδύνατο να διαχωριστεί ο ΕΛΑΣ από το ΕΑΜ, του οποίου οι πολιτικοί στόχοι έρχονται σε αντίθεση με εκείνους των πιο μετριοπαθών Κινημάτων στην Ελλάδα, οι αρχές στο Κάιρο θεωρούν ότι, μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, ο εμφύλιος είναι σχεδόν αναπόφευκτος».[37] Ο Μάγιερς δεν αγνόησε την τρομερή πρόβλεψη στις τελευταίες λέξεις των ανωτέρων του. Όπως θυμόταν χρόνια αργότερα, απάντησε ότι «ο ενδεχόμενος εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα δεν χρειάζεται να γίνει απαραίτητα αναπόφευκτος. Έδωσα έμφαση στον εγγενή ατομισμό όλων των Ελλήνων και στην απέχθειά τους για [κάθε] δικτατορία, είτε της Δεξιάς είτε της Αριστεράς. Η προτροπή μου ήταν, αν η Βρετανική Κυβέρνηση μπορούσε να πείσει τον Βασιλιά της Ελλάδας να ανακοινώσει δημόσια ότι δεν θα πατούσε το πόδι του στο ελληνικό έδαφος εκτός αν και μέχρις ότου ο λαός της Ελλάδας, σε ένα ελεύθερο δημοψήφισμα υπό συνθήκες ηρεμίας, εκφράσει την επιθυμία του γι’ αυτόν να επιστρέψει ως συνταγματικός βασιλιάς τους, θα μπορούσε να καταπέσει η βάση από το καλάθι της προπαγάνδας του ΕΑΜ». Σε απάντηση, ενημερώθηκε δεόντως ότι τα σχόλιά του είχαν «διαβαστεί με ενδιαφέρον και … προωθούνταν στο Λονδίνο».[38] 5. H Διάσκεψη του Καΐρου: Μια διπλωματική καταστροφή Η ευφορία που προκλήθηκε από την υπογραφή του Συμφώνου Εθνικών Ομάδων και του Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών (ΚΓΣΑ) αποδείχθηκε βραχύβια. Στις 28 Ιουλίου 1943, ο Μάγιερς συγκάλεσε στο Περτούλι την πρώτη συνεδρίαση του ΚΓΣΑ με τον Άρη και τον Σαράφη να εκπροσωπούν τον ΕΛΑΣ και τον Τζήμα ως πολιτικό σύμβουλο, τον συνταγματάρχη Γκικόπουλο τον ΕΔΕΣ του Ζέρβα και τον Ψαρρό της ΕΚΚΑ με τον Γεώργιο Καρτάλη πολιτικό του σύμβουλο. Στη συνάντηση συμμετείχαν δεκάδες BLO από διάφορες περιοχές της χώρας, συμπεριλαμβανομένου του Σέπαρντ. Οι περισσότεροι συναντώνταν μεταξύ τους για πρώτη φορά. Ο Μάγιερς ήταν ιδιαίτερα πρόθυμος να συναντήσει τον Ψαρρό, οι άνδρες του οποίου είχαν δεχθεί επίθεση από τον ΕΛΑΣ για δεύτερη φορά. Ο Τζήμας κατηγόρησε για το περιστατικό έναν τοπικό καπετάνιο που είχε παραβιάσει τις εντολές του Άρη. Μετά από αίτημα του Μάγιερς, το ΚΓΣΑ αποφάσισε ο Άρης και ο Ζέρβας να διεξαγάγουν κοινή έρευνα. Όμως τέτοια έρευνα ουδέποτε διεξήχθη και ο Ζέρβας κατηγόρησε κατ’ ιδίαν τον Μάγιερς ότι εγκατέλειψε τον ΕΔΕΣ και ευνοούσε το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Όταν ο Μάγιερς διαμαρτυρήθηκε ότι εκτελούσε οδηγίες και γνώριζε την κομμουνιστική απειλή πίσω από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ένας χαμογελαστός Ζέρβας απάντησε: «Λοιπόν, αγαπητέ μου ταξίαρχε Έντι, είμαι μεγαλύτερος από σένα και πιστεύω ότι ξέρω τι είναι καλό για τη χώρα μου. Πιστεύω ότι αυτό που κάνετε είναι λάθος για τη χώρα μου. Ωστόσο, συνειδητοποιώ ότι υπακούς μόνο στις εντολές σου. Σας θαυμάζω ως στρατιώτη και ως στρατιώτης θα υπακούω πάντα στον εκπρόσωπο του Ανώτατου Διοικητή των Συμμαχικών Δυνάμεων στη Μέση Ανατολή».[39] Μετά την εισβολή των Συμμάχων στη Σικελία και ενώ οι συγκρούσεις μεταξύ ανταρτικών ομάδων εντείνονταν, οι οδηγίες του Μάγιερς ήταν να περιορίσει την αντάρτικη δραστηριότητα εν αναμονή της απελευθέρωσης της Ελλάδας, που τώρα αναμενόταν το φθινόπωρο ή στις αρχές του 1944. Απαντώντας σε προειδοποιήσεις του Γούντχαουζ ότι τα όπλα που λάμβαναν οι οργανώσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου μπορεί να τα χρησιμοποιήσουν μετά τον πόλεμο, το Κάιρο συμβούλεψε τον Μάγιερς ότι «οι μεταπολεμικοί προβληματισμοί δεν έπρεπε να αφεθούν να υπονομεύσουν την επιτυχία των μελλοντικών επιχειρήσεων».[40] Νωρίτερα το 1943 οι πολιτικές εντάσεις μεταξύ των Ελλήνων είχαν επιδεινωθεί από ανταρσίες μεταξύ των μονάδων του τακτικού στρατού και των πληρωμάτων πολεμικών πλοίων στη Μέση Ανατολή, τις οποίες οι Βρετανοί κατέστειλαν με τη βία, προκαλώντας σχεδόν την κατάρρευση της κυβέρνησης Τσουδερού. Η κρίση ώθησε τον βασιλιά να δηλώσει στις 4 Ιουλίου 1943 ότι συμφωνούσε «ευθύς ως η ασφάλεια της Χώρας μας είναι πλήρης και αι ανάγκαι των στρατιωτικών επιχειρήσεων το επιτρέψουν, να διεξαχθούν ελεύθεραι και γενικαί εκλογαί διά μίαν Συντακτικήν Συνέλευσιν … εντός εξαμήνου από της απελευθερώσεως, ως καθώρισεν ήδη η Κυβέρνησίς μου. Έχω την πεποίθησιν ότι ουδείς Έλλην θα ευρεθή όστις να μη σεβασθή, και πρώτος εγώ, τας αποφάσεις της Συντακτικής Συνελεύσεωςς». Δεν έκανε καμία αναφορά στον χρόνο ή τις συνθήκες της επιστροφής του.[41] Μετά το μήνυμα του βασιλιά και έχοντας ήδη εξασφαλίσει την άδεια να πάει στο Κάιρο, ο Μάγιερς αποφάσισε να πετάξει εκεί και, δεδομένου ότι η SOE του Καΐρου είχε ήδη συμφωνήσει ότι το ΕΑΜ θα μπορούσε να στείλει εκπροσώπους «για να εξηγήσουν τις πολιτικές και άλλες απόψεις τους»,[42] συμφώνησε να φέρει μαζί του τον Σιάντο και τον Τζήμα του ΚΚΕ, τον Πυρομάγλου του Ζέρβα, τον Καρτάλη της ΕΚΚΑ και τους Τσιριμώκο, Ρούσσο και Δεσποτόπουλο του ΕΑΜ. Στέλνοντας τον κατάλογο των προσώπων στο Κάιρο, παρατήρησε: «Σκεφτείτε ότι ολόκληρο το μέλλον της Ελλάδας μπορεί να είναι συνδεδεμένο με την επικείμενη επίσκεψη, αλλά εμείς έχουμε τη δύναμη να αποτρέψουμε τον εμφύλιο πόλεμο».[43] Ο Μάγιερς είχε ήδη συζητήσει με τοv Γούντχαουζ και τον απεσταλμένο του Foreign Office Γουάλας βασικές προτάσεις για την επικείμενη διάσκεψη. Περιλάμβαναν την επίσημη αναγνώριση των ανταρτικών ομάδων ως μέρος των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων, τον οπλισμό τους με ελαφρύ πυροβολικό, σύνδεση με το Ελληνικό Γενικό Επιτελείο με αξιωματικούς-συνδέσμους και την τοποθέτηση στην «Ελεύθερη Ελλάδα» κυβερνητικών στελεχών για τη διευκόλυνση της αφομοίωσης του αντιστασιακού κινήματος στη θεσμική δομή του κράτους. Οι προτάσεις συζητήθηκαν και με τους Σιάντο, Πυρομάγλου και Καρτάλη που συμφώνησαν να τις στηρίξουν. Στο Κάιρο, ο Μάγιερς τις παρουσίασε στον επικεφαλής της SOE λόρδο Γκλενκόννερ (Glenconner), ο οποίος τους καλωσόρισε. Μετά από μια «μακρά, ειλικρινή και εγκάρδια συζήτηση» με τον Ρέτζιναλντ Λήπερ (Reginald Leeper) σχετικά με τις αντιμοναρχικές απόψεις πολλών Ελλήνων, ο πρεσβευτής είπε ότι η άφιξη των εκπροσώπων της αντίστασης ήταν «η πλέον ευτυχής συγκυρία»: Θα έδινε στο υπουργικό συμβούλιο του Τσουδερού «κάτι νέο να σκεφτεί» εκτός από τις ανταρσίες στις ένοπλες δυνάμεις και την αποτυχία να γίνει η κυβέρνηση πιο αντιπροσωπευτική. Ο Λήπερ παρέθεσε δείπνο αποκλειστικά για τους εκπροσώπους του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, στο οποίο κάλεσε για καφέ τον Έλληνα βασιλιά «για να σπάσει τον πάγο» μεταξύ του μονάρχη και των αρχηγών της αντίστασης.[44] Ο Λήπερ ενθάρρυνε επίσης τον Μάγιερς να μιλήσει ειλικρινά στον βασιλιά. Μετά τη συνομιλία, ο Μάγιερς θυμόταν: Εξήγησα στον βασιλιά ότι, αν επέστρεφε στην Ελλάδα επικεφαλής του στρατού του, το ΕΑΜ κατά τη γνώμη του θα χωριζόταν από την εύθραυστη Εθνική Ομάδα των ανταρτών που είχα σχηματίσει και θα εκδηλωνόταν ανοιχτά εναντίον του. Ο Ζέρβας θα ευθυγραμμιζόταν στο πλευρό του Βασιλιά. Πιθανότατα θα γινόταν αμέσως εμφύλιος πόλεμος και η ζωή του Βασιλιά θα κινδύνευε αν δεν του παρείχαν ισχυρή προστασία βρετανικές δυνάμεις. Αν επέστρεφε στην Ελλάδα προστατευόμενος από τον Βρετανικό Στρατό, το ΕΑΜ θα το θεωρούσε ως ανάμιξη σε καθαρά ελληνικές υποθέσεις και αυτό, πάλι, θα προκαλούσε ανοιχτή εξέγερσή τους. Μετά από μια δεύτερη ιδιωτική συνάντηση με τον μονάρχη, ο Μάγιερς κατέγραψε: Τον ρώτησα αν θα σκεφτόταν να κάνει μια σύντομη επίσκεψη στους αντάρτες στα βουνά για να βοηθήσει να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη των ανθρώπων σε αυτόν. Νόμιζε ότι ήταν πολύ ηλικιωμένος για κάτι τέτοιο. Αλλά ήταν καθήκον του να επιστρέψει στην Ελλάδα επικεφαλής του Στρατού του. Όταν του πρότεινα να μείνει εκτός Ελλάδας ως πρεσβευτής μέχρι να διεξαχθεί δημοψήφισμα για το μέλλον του, μου απάντησε: «Πώς μπορώ να πάω ποτέ στο Λονδίνο, χωρίς να έχω επιστρέψει στην Ελλάδα; Γνωρίζω πάρα πολλούς ανθρώπους εκεί που θα με αποκαλούσαν δειλό. Δεν θα μπορούσα ποτέ να τους αντιμετωπίσω».[45] Έπειτα από τις δύο συναντήσεις του με τον μονάρχη, ένας ενθουσιώδης Μάγιερς περιέγραψε την εμπειρία του στον Πυρομάγλου, ο οποίος κατέγραψε τα λόγια του Άγγλου: «Σήμερα, Κομνηνέ, είναι η πιο ευτυχισμένη μέρα της ζωής μου! Πιστεύω ότι προσφέρω καλή υπηρεσία στον ελληνικό λαό, τον οποίο αγαπώ τόσο πολύ. Έχω την εντύπωση ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε θα λυθούν. Ο Βασιλιάς δέχτηκε την άποψή μου. Πιστεύω ότι είναι πατριώτης και δεν θέλει να παρασύρει τη χώρα του σε κατάσταση αναταραχής». Ο Πυρομάγλου πρόσθεσε: «Δεν ήμουνα σε θέσι να κρύψω την συγκίνησί μου και την χαρά μου ακούοντας τον Ταξίαρχο Μάερς [sic] να μιλή με τόση θέρμη για τον τόπο μου. Είχα μπροστά μου ένα Άγγλο στρατιωτικό, ο οποίος κατέβαλλε κάθε δυνατή προσπάθεια να μας ενώση όλους και να αποφύγουμε τον εμφύλιο πόλεμο».[46] Η αισιοδοξία επρόκειτο να αποδειχθεί οδυνηρά σύντομη. Όταν οι διπλωματικές αβρότητες έφτασαν στο τέλος τους, έγινε φανερό ότι οι εκπρόσωποι της αντίστασης και των περισσότερων πολιτικών κομμάτων αγνόησαν τις προτάσεις που είχε ετοιμάσει ο Μάγιερς και είχαν συμφωνήσει να υποστηρίξουν. Στην επίσημη συνάντησή τους με την κυβέρνηση Τσουδερού και ανώτερους Βρετανούς αξιωματούχους, η άμεση απαίτηση των Ελλήνων ήταν να δεσμευτεί ο βασιλιάς να μην επιστρέψει εκτός εάν προσκληθεί μετά από δημοψήφισμα. Ο Τσουδερός αρχικά συμφώνησε και αυτός με το αίτημα, αλλά γρήγορα απέφυγε να δεσμευθεί. Το αίτημα για δημοψήφισμα υποστηρίχθηκε ουσιαστικά από ολόκληρο το υπουργικό συμβούλιο μαζί με τον νεοαφιχθέντα Γεώργιο Εξηντάρη που εκπροσωπούσε τους Φιλελεύθερους. Σύμφωνα με την αφήγηση του Μάγιερς, «ο κ. Λήπερ μας είπε ότι δεν μπορούσε να συμβουλεύσει τον Βασιλιά να παραμείνει ανένδοτος για την επιστροφή του στην Ελλάδα και ότι εναπόκειται στον ίδιο τον Βασιλιά να κάνει αυτό που νόμιζε σωστό. Στην πραγματικότητα, πιστεύω ότι τότε φάνηκε τόσο στην SOE του Καΐρου όσο και στη βρετανική πρεσβεία προς την Ελλάδα ότι, εάν ο Βασιλιάς έκανε μια κατάλληλη δήλωση, υπήρχε άμεση προοπτική η κυβέρνηση να μπορέσει να διευρυνθεί και να ενισχυθεί καθώς θα γινόταν πιο αντιπροσωπευτική της τρέχουσας γνώμης μέσα στην Ελλάδα.[47] Αλλά σε ιδιωτικές συνομιλίες μεταξύ Ελλήνων και σε μια ατμόσφαιρα σύγχυσης, διαδόθηκε γρήγορα η είδηση ότι ο βασιλιάς είχε απορρίψει την απαίτηση για δημοψήφισμα και είχε απευθύνει έκκληση για υποστήριξη στους Τσώρτσιλ και Ρούζβελτ που συναντιόνταν στο Κεμπέκ. Μάλιστα, στο τηλεγράφημά του προς τους δύο δυτικούς ηγέτες ο βασιλιάς εξέφρασε την άρνησή του να υπερβεί τη δήλωσή του της 4ης Ιουλίου και διεύρυνε το σκεπτικό του: Αν και πρωτίστως ελληνικό ζήτημα, η απαίτηση για δημοψήφισμα πριν από την επιστροφή του θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα ατυχές προηγούμενο ή να επηρεάσει τις εξελίξεις σε άλλα κράτη, ιδιαίτερα στα Βαλκάνια.[48] Στα απομνημονεύματά του, ο Μάγιερς υποθέτει ότι γύρω στις 17 Αυγούστου ο Λήπερ έλαβε «αυστηρές οδηγίες από το Foreign Office να υποστηρίξει τη θέση του Βασιλιά και επ’ ουδενί να συναινέσει στα αιτήματα της αντιπροσωπείας των ανταρτών». Ως αποτέλεσμα, η συμπεριφορά του Λήπερ προς την SOE και τον Μάγιερς «άλλαξε εντελώς από μια εγκάρδια συνεργασία σε μια συμπεριφορά καχυποψίας και άδικων κατηγοριών». O Βρετανός διπλωμάτης κατηγορούσε τον Μάγιερς για ανάμιξη σε πολιτικά ζητήματα πέραν των αρμοδιοτήτων του και ότι έφερε στο Κάιρο ηγέτες της αντίστασης χωρίς καμία προειδοποίηση. Παραπονέθηκε επίσης ότι οι επικοινωνίες της SOE παραβίαζαν τους κανόνες του Foreign Office και ότι σημαντικά μηνύματα προς το Κάιρο από τους Γουάλας και Μάγιερς είχαν καθυστερήσει εσκεμμένα. Αναβιώνοντας παλιές καταγγελίες, ο Τσουδερός κατηγόρησε τον Μάγιερς ότι ενθάρρυνε μέλη του υπουργικού συμβουλίου να υποστηρίξουν τους ηγέτες της αντίστασης, διακινδυνεύοντας έτσι την κατάρρευση της κυβέρνησης.[49] Στις 20 Αυγούστου, παρουσία του Αρχιστράτηγου Μέσης Ανατολής Γουίλσον (Maitland Wilson) και του Λήπερ, ο Βρετανός υπουργός Επικρατείας στην Αίγυπτο Κέισι (Richard Gardiner Casey) υπενθύμισε στους παρευρισκόμενους Έλληνες ότι μέχρι την απελευθέρωση της χώρας τους ο βασιλιάς ήταν ο συνταγματικός ανώτατος άρχοντας, στις προνομίες του οποίου περιλαμβανόταν το χρονοδιάγραμμα της επιστροφής του. Προέτρεψε τους Έλληνες συνομιλητές του να μην προσπαθούν πλέον να επηρεάσουν την απόφαση του μονάρχη για αυτό το θέμα.[50] Με τη σειρά του, ο Γουίλσον τόνισε τον στρατιωτικό παράγοντα: «Είτε η Ελλάδα απελευθερωθεί αμέσως και ολοκληρωτικά, είτε σταδιακά, μέχρι τη στιγμή που οι Συμμαχικές Δυνάμεις φτάσουν στον Δούναβη, η ασφάλεια των στρατιωτικών επιχειρήσεων απαιτεί απόλυτη ηρεμία στην Ελλάδα, η οποία δεν μπορεί να διασφαλιστεί χωρίς τη διατήρηση της σημερινής θέσης του Βασιλιά … η παρουσία του στην Ελλάδα θα διασφαλίσει την ειρήνη στη χώρα».[51] Στις 22 Αυγούστου το Foreign Office συμβούλεψε τον Τσώρτσιλ στο Κεμπέκ να υποστηρίξει τον Έλληνα βασιλιά στην αποφασιστικότητά του να επιστρέψει στον θρόνο του τη στιγμή της απελευθέρωσης και να διασφαλίσει ότι η Βρετανία και η Αμερική «μιλούν με μια φωνή» για το θέμα. Όταν ο πρωθυπουργός διαβεβαίωσε τον πρόεδρο ότι με την πρώτη ευκαιρία μετά την επιστροφή του βασιλιά το ζήτημα του μέλλοντος της μοναρχίας θα υποβαλλόταν σε δημοψήφισμα, ο Ρούζβελτ απλώς απάντησε ότι η κυβέρνησή του δεν θα ακολουθούσε διαφορετική πολιτική. Στις 25 Αυγούστου ο Τσώρτσιλ τηλεγράφησε στον βασιλιά ότι μπορούσε να βασιστεί στη «μέγιστη υποστήριξη» της Βρετανίας. Έχοντας λάβει μηνύματα υποστήριξης από τον Τσώρτσιλ και τον Ρούζβελτ, ο βασιλιάς ανακοίνωσε ότι δεν θα προχωρήσει περισσότερο από τις προηγούμενες δηλώσεις του σχετικά με την επιστροφή του. Υποστηριζόμενος από φιλοβασιλικούς υπουργούς, ο Τσουδερός απέρριψε τα αιτήματα της αντιπροσωπείας της αντίστασης και ο Λήπερ έδωσε αμέσως εντολή στην SOE να φροντίσει η αντιπροσωπεία να επιστρέψει στην Ελλάδα το συντομότερο δυνατό.[52] Σε μια συνάντηση στις 21 Αυγούστου που συγκάλεσε ο Γκλενκόννερ της SOE, παρουσία του Λήπερ, εκπρόσωποι των αντιστασιακών οργανώσεων ζήτησαν να τους επιτραπεί να παραμείνουν στο Κάιρο μέχρι να μπορέσουν να «πάρουν μαζί τους πίσω αποφάσεις σχετικά με τις “πολιτικές τους συστάσεις”», ενώ ο Μάγιερς εξέφρασε τους φόβους του για τις καταστροφικές συνέπειες που θα είχε η επιστροφή των αντιπροσώπων με τέτοιο πνεύμα απογοήτευσης σε οποιαδήποτε μελλοντική στρατιωτική συνεισφορά των ανταρτών. Αν και ο Γκλενκόννερ φαινόταν να συμμερίζεται την ανησυχία του Μάγιερς, ο Λήπερ επέμεινε ότι στην παρούσα κατάσταση «οι πολιτικοί παράγοντες (ήταν) πιο σημαντικοί». Όταν οι σύνεδροι ζήτησαν να δουν τον Τσουδερό καθ’ οδόν προς το αεροδρόμιο, ο Γκλενκόννερ απάντησε ότι όντας Έλληνες πολίτες δεν μπορούσε να τους απαγορευτεί να το κάνουν, αλλά δεν μπορούσε να τους συμβουλεύσει για το θέμα. Αφού τους είδε για λίγο, ο Τσουδερός τηλεφώνησε στον Λήπερ και του είπε ότι δεν ήταν πλέον της γνώμης ότι οι Έλληνες εκπρόσωποι έπρεπε να σταλούν αμέσως στην πατρίδα. Έτσι, παρέμειναν στην Αίγυπτο μερικές εβδομάδες ακόμη, για να επιστρέψουν στην Ελλάδα τον Σεπτέμβριο. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους οι κομμουνιστές αντιπρόσωποι προσπάθησαν να δουν τον σοβιετικό πρεσβευτή στην Ελλάδα, αλλά αυτός δεν ήταν διαθέσιμος. Αφού άκουσε τα παράπονά τους κατά των Βρετανών, ένας εκπρόσωπος του σοβιετικού πρακτορείου ειδήσεων TASS τους υπενθύμισε τον ηρωικό αγώνα της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο και τους συμβούλεψε να είναι υπομονετικοί και να μην προκαλούν προβλήματα στους Συμμάχους.[53] Μετά την επιστροφή της αντιπροσωπείας στα βουνά, ο ΕΛΑΣ ξανάρχισε τις συστηματικές επιθέσεις του εναντίον των αντιπάλων του –μια κρίση που ορισμένοι ιστορικοί ονόμασαν «Πρώτο Γύρο» του εμφυλίου πολέμου (Χειμώνας 1943-44)– μέχρις ότου διευθετήθηκε μια ανήσυχη εκεχειρία με τη μεσολάβηση του Γούντχαουζ (η συμφωνία της Πλάκας της 29ης Φεβρουαρίου 1944). Τον Μάρτιο, μια «Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης» (ΠΕΕΑ) υπό την αιγίδα του ΕΑΜ εμφανίστηκε στις ελεγχόμενες από τον ΕΛΑΣ περιοχές και διεξήγαγε εκλογές με σκοπό να δημιουργήσει «τη σταθερή βάση για μια κυβέρνηση γενικής εθνικής ενότητας, ερμηνεύοντας τη φανερή επιθυμία του λαού και των ενόπλων δυνάμεών του».[54] Παρά τις διακηρύξεις της ΠΕΕΑ υπέρ της εθνικής ενότητας, στα μέσα Απριλίου ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε και διέλυσε την οργάνωση του Ψαρρού και δολοφόνησε τον ίδιο και αρκετά στελέχη του. Καθώς η αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα ήταν θέμα χρόνου, οι βρετανικές αρχές άρχισαν να λαμβάνουν μέτρα για να αποτρέψουν ένα κομμουνιστικό πραξικόπημα στην πρωτεύουσα. Τον Αύγουστο, το κλιμάκιο Force 133 της SOE έφτασε στη νότια Πελοπόννησο και ο διοικητής του, Ταξίαρχος Μπάρκερ-Μπένφιλντ (Barker-Benfield), «μίλησε ευγενικά στους ηγέτες του ΕΑΜ και γενικά εντυπωσιάστηκε ευνοϊκά με τη στρατιωτική τους αξία» στην καταδίωξη των Γερμανών που υποχωρούσαν.[55] Αλλά οι δολοφονικές επιθέσεις του ΕΛΑΣ στα δωσιλογικά Τάγματα Ασφαλείας αλλά και αμάχους που θεωρούνταν πολιτικά αντίθετοι ανάγκασαν τους Βρετανούς να δράσουν για να περιορίσουν τους κομμουνιστές και να προετοιμαστούν να συνοδεύσουν στην Αθήνα ένα νέο υπουργικό συμβούλιο υπό τον αντικομμουνιστή σοσιαλιστή Γεώργιο Παπανδρέου. Ο πρόεδρος της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης Εμμανουήλ Τσουδερός στο Κάιρο. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Μερικούς μήνες νωρίτερα, στις 17-23 Μαΐου, στον Λίβανο, ένα συνέδριο σχεδόν όλων των ελληνικών κομμάτων και των κύριων οργανώσεων της Αντίστασης, που διοργανώθηκε από τον Λήπερ και υπό την προεδρία του Παπανδρέου, είχε σκοπό να αποκαταστήσει τη ζημιά που είχε προκληθεί από την αποτυχημένη διάσκεψη στο Κάιρο τον προηγούμενο Αύγουστο. Η πλειονότητα τω συνέδρων κατήγγειλαν τους κομμουνιστές για την επιθετική τους συμπεριφορά στην ελληνική ύπαιθρο, ιδιαίτερα τη δολοφονία του Ψαρρού. Όλοι συμφώνησαν στον σχηματισμό μιας «Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας» που θα οδηγούσε το έθνος σε βουλευτικές εκλογές και σε ένα δημοκρατικό καθεστώς. Η μάλλον ασαφής συμφωνία του Λιβάνου κατέστη δυνατή μόνο με τον σκόπιμο παραμερισμό της άλυτης ακόμη διαμάχης σχετικά με το μέλλον της μοναρχίας: Η συμφωνία προέβλεπε ότι στο ζήτημα αυτό «οι πολιτικοί ηγέτες που έχουν ενταχθεί στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας είναι κατανοητό ότι διατηρούν τις ήδη εκπεφρασμένες απόψεις τους».[56] Όλο το καλοκαίρι του 1944 η ηγεσία του ΕΑΜ/ΚΚΕ απαιτούσε την παραίτηση του Παπανδρέου και αρνιόταν να στελεχώσει τα υπουργεία που είχαν αποδεχθεί οι εκπρόσωποί του στον Λίβανο. Τελικά συμφώνησαν να το κάνουν στις 2 Σεπτεμβρίου, όταν πλέον φαινόταν ότι επίκειται η απελευθέρωση της Αθήνας. Στις 26 Σεπτεμβρίου, ο στρατηγός Γουίλσον κάλεσε στο Αρχηγείο του στην Καζέρτα τον Σαράφη και τον Ζέρβα για να υπογράψουν συμφωνία που έθεσε τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ υπό την άμεση διοίκηση του στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι (Ronald Scobie), ο οποίος, με δύναμη 10.000 στρατιωτών, θα συνόδευε στην Αθήνα την κυβέρνηση Παπανδρέου. Ο ΕΔΕΣ επρόκειτο να παραμείνει στην Ήπειρο και οι μάχιμες μονάδες του ΕΛΑΣ απαγορεύτηκε να εισέλθουν στην Αττική.[57] Στο μεταξύ, μετά την αποτυχημένη αποστολή στο Κάιρο, ο Μάγιερς είχε περάσει το μεγαλύτερο μέρος του Σεπτεμβρίου και του Οκτωβρίου 1943 στο Λονδίνο. Στο Foreign Office, ο υφυπουργός Εξωτερικών Όρμε Σάρτζεντ (Orme Sargent) τον κατηγόρησε ότι ενθάρρυνε τους αντιπροσώπους της Αντίστασης να απαιτήσουν πολλά βασικά υπουργεία στην κυβέρνηση Τσουδερού. Ο ταξίαρχος μίλησε σε ένα μεγάλο ακροατήριο κυβερνητικών στελεχών για τους έντεκα μήνες του με την ελληνική αντίσταση και την «αναπόδραστη εμπλοκή» του στην παρούσα πολιτική κρίση. Στη συνέχεια, ο νέος επικεφαλής της SOE, ο στρατηγός Κόλιν Γκάμπινς (Colin Gubbins), του είπε ότι η ομιλία του «δεν είχε κάνει καλό στην SOE». Άλλοι θεώρησαν ότι θα έπρεπε να περιοριστεί σε «έναν απολογισμό των επιτυχημένων επιχειρήσεών μας εναντίον του εχθρού». Στο Υπουργείο Πολέμου του είπαν ότι «σχεδόν κανένας συμμαχικός στρατός δεν θα ήταν διαθέσιμος για να επιταχύνει την απελευθέρωση της Ελλάδας και ότι η χώρα θα απελευθερωνόταν από την κατοχή του εχθρού μόνο με την απόσυρσή του λόγω της πίεσης των Συμμάχων αλλού ή με την πλευροκόπησή του λόγω της προόδου μας στην Ιταλία». Αυτό, όπως ο ίδιος σημείωσε, «κατέστησε την πιθανότητα επιστροφής του Έλληνα Βασιλιά επικεφαλής του Στρατού του να μοιάζει πιο αδύνατη από ποτέ».[58] Στις 30 Σεπτεμβρίου, ο Μάγιερς κλήθηκε στο Παλάτι του Μπάκιγχαμ για μια τριαντάλεπτη συνομιλία με τον Βρετανό μονάρχη, τον οποίο βρήκε εγκάρδιο και προσεκτικό ακροατή. Αργότερα θυμόταν: Του μίλησα ειλικρινά για την κατάσταση όπως την είδα. Μεταξύ άλλων του εξήγησα πώς ο ελληνικός λαός δεν απέβλεπε στον Βασιλιά του όπως αποβλέπαμε εμείς. Αυτή τη στιγμή, είπα, υπάρχει μόνο μια μικρή φιλοβασιλική ομάδα, ουσιαστικά ένα πολιτικό κόμμα, που ευνοεί την επιστροφή του. Αυτοί οι βασιλικοί θεωρούν τον Βασιλιά περισσότερο αρχηγό του κόμματός τους, υπό τον οποίο θα προσπαθούσαν να επιδοθούν σε δολοπλοκίες, προστατευμένοι από βρετανικές ξιφολόγχες, ώστε να ξαναπάρουν την εξουσία στην Ελλάδα, και όχι όπως σας βλέπουμε εμείς, Κύριε, ως τον συνταγματικό μας βασιλιά. Ο Βασιλιάς με ρώτησε αν το είχα πει στον ξάδερφό του όταν τον είδα στο Κάιρο. Απάντησα ότι πίστευα ότι το είχα κάνει, αλλά και αν δεν το είχα κάνει, νόμιζα ότι ο Έλληνας βασιλιάς κατάλαβε ότι ήταν έτσι. «Το ενενήντα τοις εκατό των ανθρώπων στην Ελλάδα φαίνεται να είναι δημοκρατικοί», συνέχισα, «και φοβούνταν αυτές τις δολοπλοκίες των βασιλικών. Για αυτόν τον λόγο ήταν τόσο αντίθετοι με την επιστροφή του Βασιλιά μέχρι να υπάρξει ελεύθερη έκφραση της βούλησης του λαού». Εξήγησα τη λεπτή διαφορά μεταξύ αυτού που είχε προτείνει ο Έλληνας Βασιλιάς και αυτού που ήθελε η μεγάλη πλειοψηφία. «Ο Βασιλιάς είχε προτείνει να επιστρέψει στην Ελλάδα επικεφαλής του Στρατού του και είχε διαβεβαιώσει τον λαό του μέσω του BBC ότι εντός έξι μηνών θα διεξαχθούν ελεύθερες εκλογές. Οι δημοκρατικοί φοβούνταν ότι κατά τη διάρκεια αυτών των έξι μηνών θα ξεσπούσαν συγκρούσεις μεταξύ αυτών και των βασιλικών που προστατεύονται από τον βρετανικό στρατό και ότι οι κορυφαίοι δημοκρατικοί θα κατέληγαν στη φυλακή, ιδίως οι πιο αριστεροί. Ο Βασιλιάς είχε πει ότι οι εκλογές θα ήταν για μια Συντακτική Συνέλευση, η οποία στη συνέχεια θα αποφάσιζε για το μέλλον του. Ο κόσμος δεν το εμπιστευόταν αυτό, καθώς πίστευε ότι αυτές οι εκλογές θα ήταν νοθευμένες μετά τη σύλληψη των ηγετών τους. Ήθελαν όλος ο κόσμος να ψηφίσει πρώτα απ’ όλα για την επιστροφή ή όχι του Βασιλιά τους». Με ρώτησε αν είχα δει τον υπουργό Εξωτερικών του. Απάντησα ότι δεν είχα δει. Είπε, «Είδα τον υπουργό Εξωτερικών μου χθες και του είπα ότι έπρεπε να σε δει. Πρέπει να πάρει αυτού του είδους τις πληροφορίες από πρώτο χέρι από τους ανθρώπους που έχουν δει με τα μάτια τους. Δεν αρκεί να τις πάρει από υφισταμένους που έχουν δει εσένα». Λίγο πριν φύγω, είπε: «Να δεις τον υπουργό Εξωτερικών μου». Απάντησα: «Μου είναι λίγο δύσκολο να κανονίσω μια τέτοια συνέντευξη. Νιώθω ότι πρέπει να γίνει από την άλλη άκρη». Συμφώνησε: «Ναι, υποθέτω ότι είναι έτσι». Χωρίσαμε με ένα αστείο. Την επόμενη μέρα, ο Μάγιερς κλήθηκε να δει τον υπουργό Εξωτερικών Ήντεν και για είκοσι λεπτά υπεβλήθη σε διάλεξη για την ελληνική κατάσταση «και τι [ο Ήντεν] επιθυμούσε να γίνει. Παρέλειψε να μου πει πώς θα μπορούσε να επιτευχθεί αυτό. Δεν άνοιξα σχεδόν καθόλου το στόμα μου σε όλη τη διάρκεια της συνέντευξης. Ήμουν βαθιά ταραγμένος και απογοητευμένος από τη γενικά προκατειλημμένη στάση του Foreign Office και την άρνησή του να αντιμετωπίσει δυσάρεστα γεγονότα».[59] Την 1η Οκτωβρίου, προσκεκλημένος για μεσημεριανό γεύμα με τον πρωθυπουργό στην εξοχική κατοικία του στο Τσέκερς, ο Μάγιερς ήλπιζε ότι είχε επιτέλους βρει «έναν σπουδαίο άνθρωπο, στον οποίο θα μπορούσα να μιλήσω ως άνδρας και που θα ήταν έτοιμος να ακούσει». Ωστόσο, γύρω από το τραπέζι του φαγητού ήταν η κυρία Τσώρτσιλ που διηύθυνε τη συζήτηση, για θέματα που δεν σχετίζονταν με την Ελλάδα. Στη συνέχεια, ο προσωπικός βοηθός του Τσώρτσιλ αποδείχθηκε ειλικρινής όταν ψιθύρισε στον Μάγιερς: «Ο γέρος ήταν λίγο μπερδεμένος». Τα πρώτα λόγια του Τσώρτσιλ σχετικά με την SOE δεν ήταν καθόλου ενθαρρυντικά: «Α, ναι, η οργάνωσή σας ανακατεύτηκε στο έργο του Υπουργείου Εξωτερικών μου και, αν δεν ήμουν εγώ, θα είχαν βρεθεί στον πάτο. Δεν πρέπει να προσπαθούν να κάνουν τα πράγματα με τον δικό τους τρόπο. Εμείς είμαστε οι άνθρωποι που πρέπει να το κάνουμε αυτό. Μην ανακατεύεστε με την πολιτική. Αφήστε το στους πολιτικούς». Ο Μάγιερς προσπάθησε να διαβεβαιώσει τον οικοδεσπότη του ότι «η πολιτική μας απέναντι στην Ελλάδα ήταν δίκαιη, αλλά ότι είχαμε αφήσει όλες τις δημόσιες ανακοινώσεις στον Έλληνα Βασιλιά και την Κυβέρνηση και ότι η σιωπή μας, ιδιαίτερα ως αποτέλεσμα της επιστροφής της αντιπροσωπείας των ανταρτών με τους στόχους της ανεκπλήρωτο, θα ερμηνευόταν από τους ευρισκόμενους εντός Ελλάδας ως δική μας αποφασιστικότητα να επιβάλουμε την επιστροφή του Βασιλιά. Αν και εγώ ήξερα ότι αυτό ήταν ψευδές, όσοι ήταν στην Ελλάδα δεν το γνώριζαν, και ένιωθα ότι εναπόκειται σε εμάς, με διακριτική και ειλικρινή προπαγάνδα, να εξηγήσουμε την πολιτική μας». Μετά το μεσημεριανό γεύμα, ο Μάγιερς παρατήρησε ότι η πρόσφατη ομιλία του Τσώρτσιλ στο Κεμπέκ, κατά την οποία είχε αναφέρει πως προσέβλεπε στην επιστροφή του Έλληνα βασιλιά στον θρόνο του, είχε «κάνει τη δουλειά μου πιο δύσκολη». Καθώς ο Τσώρτσιλ δεν μπορούσε να θυμηθεί τι είχε πει, ο Μάγιερς του έδειξε το κείμενο. «Είπε ευγενικά ότι συμφωνούσε με αυτά που είχε πει· οπότε το άφησα έτσι». Επιπλέον, ο Μάγιερς παρουσίασε το προσχέδιο μιας ομιλίας προς τους αντάρτες που επρόκειτο να εκφωνήσει μέσω του BBC προτού φύγει από το Λονδίνο. Θα περιείχε ένα «μήνυμα καλής διάθεσης» από τον πρωθυπουργό, θα ήταν «εντελώς μη πολιτική» ομιλία και είχε εγκριθεί από το Foreign Office και την SOE. Αφού διάβασε το προσχέδιο, ο Τσώρτσιλ παρατήρησε: «Λοιπόν, δεν πειράζει, εντελώς ακίνδυνο. Θα θέλατε να προσθέσω λίγη ζωντάνια σε αυτό;». Και βγάζοντας το κόκκινο στυλό του προχώρησε στην επεξεργασία. Αργότερα, αφού το κείμενο είχε δακτυλογραφηθεί και χρησιμοποιώντας ένα μπλε μολύβι, έκανε περαιτέρω αλλαγές. Τελικά τα παράτησε: «Όχι. Είναι πολύ ριψοκίνδυνο. Δεν θέλω να πω τίποτα με λάθος τρόπο … Οι Αμερικανοί ενδιαφέρονται πολύ γι’ αυτό και δεν θέλω να πω τίποτα αντισυνταγματικό πάνω από τα κεφάλια των συναδέλφων μου. Όχι, δεν μου αρέσει τίποτα από αυτά. Είναι πολύ επικίνδυνο. Θα τα πω στη Βουλή με τον σωστό τρόπο. Πρέπει να πεις αυτό που έγραψες». Το κείμενο που ο Τσώρτσιλ είχε τροποποιήσει δύο φορές αλλά τελικά το είχε απορρίψει είχε ως εξής: Ο ελληνικός λαός πρέπει να είναι κύριος της μοίρας του. Μόνον αυτός μπορεί να αποφασίσει τη μελλοντική μορφή διακυβέρνησής του. Η Αγγλία, πάντα φίλη του, δεν θα παρέμβει ποτέ στην εσωτερική πολιτική του και θα υπερασπίζεται πάντοτε τα κυριαρχικά του δικαιώματα. Έχουμε υποχρεώσεις τιμής στον Βασιλιά Γεώργιο γιατί πολέμησε για τον συμμαχικό σκοπό. Αυτές πρέπει να τις εκπληρώσουμε. Δεν επηρεάζουν με κανέναν τρόπο την πλήρη ελευθερία του ελληνικού λαού να διευθετήσει τις δικές του υποθέσεις όταν αποκατασταθούν συνθήκες ηρεμίας και πολιτικής ευταξίας». Το μήνυμα, όπως μεταδόθηκε τελικά στις 8 Οκτωβρίου, απλώς παρότρυνε τους ακροατές του να «μην επιτρέψουν τίποτα να χαλάσει τον ενωμένο αγώνα μαζί μας ενάντια στον κοινό μας εχθρό! Θάνατος στους Ούνους!».[60] Για μια σύντομη στιγμή, φάνηκε μια αχτίδα ελπίδας. Στο Υπουργείο Πολέμου, ο αναπληρωτής αρχηγός του Επιτελείου στρατηγός Σκόμπι είπε στον Μάγιερς ότι πιθανότατα επρόκειτο να σταλεί αμέσως στην Ελλάδα, «για να σταματήσει ο εμφύλιος πόλεμος, επειδή όλες οι αντάρτικες οργανώσεις είχαν εμπιστοσύνη σε αυτόν». Στην απάντηση του ταξίαρχου ότι η πρόσφατη εκκαθάριση της SOE έβλαπτε την πολεμική προσπάθεια στα Βαλκάνια και ότι ο ίδιος «δεν επρόκειτο να υπονομευθεί από το Foreign Office», ο Σκόμπι επέμεινε ότι «ήταν πρακτικά βέβαιος» ότι το Foreign Office «αναζητούσε μόνο έναν τρόπο να προσεγγίσει τον Έλληνα Βασιλιά για να τον συμβουλεύσει να κάνει μια δημόσια δήλωση» για την επιστροφή του και να συμβουλεύσει τον Τσουδερό «να έρθει ξανά σε επαφή με τους νέους δημοκρατικούς ηγέτες στην Ελλάδα».[61] Δυστυχώς, ο Σκόμπι αποδείχτηκε κακώς πληροφορημένος. Ενθαρρυμένος από την κατάσχεση των περισσότερων όπλων της ιταλικής Μεραρχίας Πινερόλο που είχε παραδοθεί στη Θεσσαλία τον προηγούμενο Σεπτέμβριο, ο ΕΛΑΣ όχι μόνο είχε εντείνει τις επιθέσεις του εναντίον των αντιπάλων του αλλά άρχισε να κακομεταχειρίζεται τους BLO που ήταν προσκολλημένοι στις μονάδες του, ακόμα και τον Γούντχαουζ. Εξαγριωμένος o Τσώρτσιλ απαίτησε «το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ να λιμοκτονήσουν [από εφόδια] και να χτυπηθούν με κάθε μέσο που έχουμε στη διάθεσή μας … Αλλά φοβάμαι ότι αυτά τα μέσα είναι μικρά». Ζήτησε δε από τους συνεργάτες του να του υποβάλουν προτάσεις.[62] Στην άμεση απάντησή του, ο Σέλμπορν της SOE προσπάθησε να διαφωτίσει τον πρωθυπουργό για τα πραγματικά δεδομένα του ελληνικού προβλήματος: Δεν νομίζω ότι είναι δυνατόν ούτε να υιοθετήσουμε μια στάση ανοιχτά κατά του ΕΛΑΣ ούτε να καιροσκοπήσουμε με τον ΕΛΑΣ επειδή … υπάρχουν τώρα περίπου 80 Βρετανοί με το ΕΛΑΣ. Πρακτικά, αυτοί είναι όμηροι. Πρέπει επίσης να αναγνωριστεί ότι ο ΕΔΕΣ δεν θα μπορούσε να υποκαταστήσει τον ΕΛΑΣ ως κίνημα εθνικής αντίστασης … Κήρυξη πολέμου στον ΕΛΑΣ θα μας οδηγούσε λοιπόν στην ταπεινωτική θέση να προφέρουμε αυτό που εμείς, ο ΕΛΑΣ και οι Γερμανοί ξέρουμε ότι δεν μπορεί να γίνει με τη βία, και στεκόμαστε αβοήθητοι ενώ δολοφονούνται οι Αξιωματικοί Σύνδεσμοί μας. Ο καιροσκοπισμός θα αποκαλυφθεί ... Υπό τις συνθήκες αυτές νομίζω ότι η καλύτερη πορεία θα είναι (1) να καλέσουμε τους Έλληνες να σταματήσουν τον εμφύλιο πόλεμο, σε συνδυασμό με μια εγγύηση για ένα ελεύθερο μεταπολεμικό δημοψήφισμα υπό την επίβλεψη βρετανικής αστυνομίας ... (2) ... Να οργανωθεί ένας νέος Εθνικός Στρατός Απελευθέρωσης που θα περιλάμβανε τις παλιές [ένοπλες] ομάδες και όσο το δυνατόν περισσότερες νεοεισερχόμενες. (3) Να συμβουλεύσουμε τον Βασιλιά της Ελλάδος προς το δικό του συμφέρον να ανακοινώσει ότι θα αφιερώσει τις δυνάμεις του για τον ανεφοδιασμό της Ελλάδας με τρόφιμα και την υπόθεση της Ελλάδας στη Διάσκεψη της Ειρήνης και ότι δεν θα επιστρέψει παρά μόνο μετά τις εκλογές. Ο Σέλμπορν συνόψισε τα λάθη της βρετανικής πλευράς: 1. Υποτιμήσαμε την έλλειψη δημοτικότητας του Βασιλιά. Υπάρχει διάχυτος φόβος στην Ελλάδα ότι ο Βασιλιάς θα ξαναφέρει τη δικτατορία. 2. Δεν κάναμε καμία προσπάθεια να χτίσουμε την εικόνα του Βασιλιά μέσω του BBC ή προπαγάνδας. 3. Καλέσαμε τους ηγέτες του ΕΛΑΣ [στο Κάιρο] και μετά τους στείλαμε πίσω έξαλλους. Θα ήταν καλύτερα να τους αφήσουμε να έρθουν στην Αγγλία για να ηρεμήσουν τα πνεύματα, όπως είχαν ζητήσει. Είναι σημαντικό να κερδίσουμε την ελληνική κοινή γνώμη με το μέρος μας.[63] Η ανάλυση και οι συστάσεις του Σέλμπορν αρχειοθετήθηκαν δεόντως και αγνοήθηκαν. Ο Μάγιερς σύντομα έμαθε ότι, λόγω της «φιλοεαμικής του πολιτικής», υπήρχαν πολιτικές αντιρρήσεις για την επιστροφή του στην Ελλάδα· κυκλοφόρησαν φήμες ότι ο βασιλιάς είχε απειλήσει να παραιτηθεί αν ο ταξίαρχος επέστρεφε στη χώρα.[64] Η επιστροφή του Μάγιερς θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί ως έγκριση των ενεργειών του ΕΛΑΣ, τον οποίο κατηγορήθηκε ότι ευνοούσε.[65] Εν τέλει, στα τέλη Νοεμβρίου 1943, ο νέος επικεφαλής της SOE, στρατηγός Γκάμπινς ενημέρωσε τον Μάγιερς ότι η ελληνική αποστολή του είχε τερματιστεί και ότι ο αναπληρωτής και διάδοχός του, ο Γούντχαουζ, επρόκειτο να υποβάλει προτάσεις για τη βρετανική πολιτική έναντι της αντίστασης, ιδιαίτερα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.[66] Κατά τη διάρκεια των χειμερινών μηνών του 1943-44, έχοντας πλέον αντικαταστήσει τον Μάγιερς, ο Γούντχαουζ αγωνιζόταν να σταματήσει τις περιοδικές εκρήξεις σφοδρών μαχών μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ (που κατέληξε στη συμφωνία της Πλάκας, 29 Φεβρουαρίου 1944) και να βοηθήσει στα σχέδια για την καταδίωξη των Γερμανών και την απελευθέρωση της Ελλάδας (Επιχείρηση «Κιβωτός του Νώε»). Τον Μάιο, με τον ταγματάρχη του Αμερικανικού Στρατού Τζέρι Oυάινς (Gerry Wines) στη διοίκηση της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Ελλάδα, πρότεινε στις αρχές στο Κάιρο να σταλεί συμμαχική δύναμη για να επιτεθεί στον ΕΛΑΣ και να συλλάβει τον Άρη, τον οποίο θεωρούσαν προσωπικά υπεύθυνο για τη δολοφονική συμπεριφορά του ΕΛΑΣ.[67] H δραστική πρόταση αναστάτωσε τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες και απορρίφθηκε από το Foreign Office ως στρατιωτικά ανεφάρμοστη. Όμως τον Αύγουστο, ενώ εξελίσσονταν οι επιχειρήσεις των Συμμάχων στην Ιταλία, η Δύναμη 133 της SOE αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο και, κινούμενη βόρεια, εντάχθηκε στην Επιχείρηση Κιβωτός. Έπειτα από αίτημα του Γούντχαουζ, η επιχείρηση προβλεπόταν να θέσει συμμαχικές μονάδες ανάμεσα στα σώματα του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ προκειμένου να τα εμποδίσει να επιτεθούν ο ένας στον άλλον. Πρόσθετος στόχος αυτού του σχεδιασμού ήταν να απομακρύνει τις μεγάλες δυνάμεις του ΕΛΑΣ από την Αθήνα. Επίσημα, ο κύριος στόχος της επιχείρησης ήταν «να αποτρέψει την αποχώρηση του εχθρού και να σκοτώσει τον μέγιστο αριθμό Γερμανών».[68] Η «Κιβωτός του Νώε» έχει θεωρηθεί ως η πιο επιτυχημένη επιχείρηση της SOE στην Ελλάδα: Οι επίσημες εκτιμήσεις των γερμανικών απωλειών ανέφεραν 100 ατμομηχανές, 500 οχήματα και 5.000 νεκρούς στρατιώτες. Μπορεί επίσης να απέτρεψε σχέδια του ΕΛΑΣ για βίαιη κατάληψη της εξουσίας κατά την απελευθέρωση της χώρας.[69] Επιστρέφοντας από το μέτωπο, ο Γούντχαουζ παραιτήθηκε από τη στρατιωτική υπηρεσία και προσλήφθηκε στην πρεσβεία ως ανώτερος σύμβουλος των Λήπερ και Σκόμπι. Στις 18 Οκτωβρίου 1944 αρνήθηκε πρόσκληση να σταθεί στην εξέδρα των επισήμων για την παρέλαση της απελευθέρωσης στην Αθήνα, επειδή δεν του επετράπη να εμφανιστεί με τους αρχηγούς των ανταρτών. Φεύγοντας με το τζιπ του από την Αθήνα, κατευθύνθηκε βόρεια για να πάρει μέρος στην Επιχείρηση Κιβωτός. Στη διάρκεια των Δεκεμβριανών οργάνωσε την εκκένωση στην Κέρκυρα από βρετανικά πολεμικά των υπολειμμάτων του ΕΔΕΣ που ο ΕΛΑΣ είχε διαλύσει στην Ήπειρο. Στις 21 Δεκεμβρίου, από την Αθήνα, όπου συνεχίζονταν σφοδρές μάχες μεταξύ του ΕΛΑΣ και των Βρετανών και Ελλήνων υπερασπιστών της κυβέρνησης, ο στρατηγός Χάρολντ Αλεξάντερ (Harold Alexander), Ανώτατος Συμμαχικός Διοικητής στο μέτωπο της Μεσογείου, έστειλε στον Τσώρτσιλ την κρίσιμη συμβουλή: «Αν υποθέσουμε ότι ο ΕΛΑΣ συνεχίσει να πολεμά, εκτιμώ ότι θα είναι δυνατό να εκκαθαρίσουμε την περιοχή Αθηνών-Πειραιώς και επομένως να την κρατήσουμε με ασφάλεια, αλλά αυτό δεν θα νικήσει τον ΕΛΑΣ και [δεν θα] τον αναγκάσει να παραδοθεί. Δεν είμαστε αρκετά ισχυροί για να προχωρήσουμε πέρα από αυτό και να αναλάβουμε επιχειρήσεις στην ηπειρωτική Ελλάδα … [Είμαι] της γνώμης ότι το ελληνικό πρόβλημα δεν μπορεί να λυθεί με στρατιωτικά μέσα. Η απάντηση πρέπει να βρεθεί στο πολιτικό πεδίο».[70] Λίγες μέρες αργότερα, στις 25 Δεκεμβρίου, ο Τσώρτσιλ και ο Ήντεν έφτασαν απροσδόκητα στην Αθήνα. Σε μια διάσκεψη υπό την προεδρία του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, συναντήθηκαν με κομμουνιστές ηγέτες, και στο όνομα των Συμμάχων, για να σταματήσουν οι μάχες. Διαφορετικά, προειδοποίησε ο Τσώρτσιλ δημοσίως, η Ελλάδα θα έπρεπε να τεθεί υπό διεθνή εποπτεία. Αν και οι μάχες συνεχίστηκαν για λίγο, εν τέλει η κομμουνιστική ηγεσία έδωσε εντολή στον ΕΛΑΣ να εκκενώσει την Αθήνα και τον Πειραιά και να υποχωρήσει στις βάσεις του σε κοντινά χωριά και πόλεις, παίρνοντας ομήρους χιλιάδες αμάχους, πολλοί από τους οποίους σκοτώθηκαν ή υπέκυψαν στη δοκιμασία τους. Στις 30 Δεκεμβρίου, στο Λονδίνο, ο Τσώρτσιλ και ο Ήντεν έπεισαν τελικά τον Έλληνα βασιλιά να δεχτεί τον Δαμασκηνό ως αντιβασιλέα και η εκεχειρία τέθηκε σε ισχύ επισήμως στις 13 Ιανουαρίου 1945. Η συμφωνία της Βάρκιζας που ακολούθησε στις 12 Φεβρουαρίου προέβλεπε τους όρους της ειρήνης, δημοψήφισμα για το ζήτημα της μοναρχίας και την αποκατάσταση κοινοβουλευτικής διακυβέρνησης. Τον Σεπτέμβριο, ο Γούντχαουζ συνόδευσε στο Λονδίνο τον Δαμασκηνό και τον Λήπερ για συζητήσεις σχετικά με τις ελληνικές εκλογές και το δημοψήφισμα. Το τελευταίο επίσημο καθήκον του Γούντχαουζ στην Ελλάδα ήταν ως γενικός γραμματέας της Συμμαχικής Αποστολής για την επίβλεψη των εκλογών της 30ής Μαρτίου 1946. Τον Ιούλιο του 1973, σε συνέδριο ιστορικών στο Λονδίνο, με τη συμμετοχή βετεράνων της SOE, ο Μάγιερς αναλογίστηκε: Αναγκάστηκα να εγκαταλείψω τον αγώνα μου να βοηθήσω περαιτέρω τον ελληνικό λαό και την πολεμική προσπάθεια στη χώρα του. Πολύ αργότερα ο Μόντι Γούντχαουζ μου είπε: «Έκανες μόνο ένα λάθος στην Ελλάδα και αυτό ήταν να συνοδεύσεις την αντιπροσωπεία των ανταρτών στο Κάιρο. Τότε φοβήθηκα ότι μπορεί να μη σoυ επιτραπεί ποτέ να επιστρέψεις στην Ελλάδα». Αλλά διακυβεύονταν τόσο πολλά, ώστε, ακόμα και τώρα, πιστεύω ότι είχα δίκιο να εκθέσω αυτοπροσώπως τα πολλά προβλήματα, παραστρατιωτικά, τα σχετικά με τους αμάχους, και τα πολιτικά, τα οποία αντιμετώπισα ως αποτέλεσμα της απροσδόκητης καθυστέρησης στην απελευθέρωση της Ελλάδας.[71] 6. Επίλογος Η «ελληνική περιπλοκή» του «Έντι» Μάγιερς ξεκίνησε στα βουνά της Στερεάς Ελλάδας με την καταστροφή δύο γεφυρών και κατέληξε στο Κάιρο σε διπλωματική καταστροφή. Ο νεαρός αξιωματικός του Μηχανικού δέχθηκε ευσυνείδητα μια δεύτερη αποστολή, περισσότερο πολιτική παρά στρατιωτική. Με οδηγίες που έβρισκε μη ρεαλιστικές και αντιφατικές, προοριζόταν να ζέψει στις πολιτικές της Βρετανίας ένα απελπιστικά διασπασμένο αντάρτικο κίνημα, του οποίου η πιο ισχυρή μερίδα, το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ήταν εξίσου πρόθυμη να εξοντώσει τους εγχώριους αντιπάλους του όσο και να σκοτώσει τον εξωτερικό εχθρό. Για σχεδόν ένα χρόνο, σε απόκρημνα βουνά που περιπολούσε ο εχθρός, πάλευε με ανεκπαίδευτους διερμηνείς να πείσει τους καπετάνιους να σταματήσουν να σκοτώνουν συμπατριώτες τους και να εκτελέσουν επιχειρήσεις που ζητούσαν οι συμμαχικές διοικήσεις. Εξαντλημένος, κάποτε κατέρρευσε από σοβαρή πνευμονία και μεταφέρθηκε σχεδόν αναίσθητος σε μια καλύβα βοσκού, όπου ένας επαρχιακός γιατρός του έκανε βεντούζες. Το παλιομοδίτικο φάρμακο είχε αποτέλεσμα! Αλλά οι προσπάθειές του να πείσει με λογικά και πατριωτικά επιχειρήματα άνδρες τους οποίους καθοδηγούσαν ιστορικές, πολιτικές και προσωπικές διαμάχες απέτυχαν. Όπως καταλήγει μια πρόσφατη μελέτη, η πολιτική της SOE «βασίστηκε στην αφελή και πατερναλιστική υπόθεση ότι οι Βρετανοί μπορούσαν να αναγκάσουν αντίπαλες ομάδες να συνεργαστούν μεταξύ τους με μόνο εργαλείο τα χρήματα και τις προμήθειες».[72] Ο Μάγιερς κατάλαβε ότι μόνο μέσω διαπραγματεύσεων και συμβιβασμού στο υψηλότερο επίπεδο μεταξύ υπεύθυνων Ελλήνων και Βρετανών αξιωματούχων θα μπορούσε να αποφευχθεί ο εμφύλιος πόλεμος. Ενώ συμμορφωνόταν με τις οδηγίες των προϊσταμένων του, προσπάθησε να δημιουργήσει την ευκαιρία για τέτοιο συμβιβασμό. Όμως η άσχημα οργανωμένη και δυσλειτουργική διάσκεψη που ο ίδιος βοήθησε να συγκληθεί στο Κάιρο αποδείχθηκε σχεδόν αμέσως ότι είχε υπονομευθεί κυρίως από την άκαμπτη υποστήριξη των Βρετανών στην πεισματική άρνηση του βασιλιά να υποχωρήσει στο ζήτημα της επιστροφής του. Αντί να επιτύχει συμφωνία, η συνάντηση πυροδότησε περαιτέρω αμοιβαία καχυποψία και παθιασμένες διαιρέσεις και ο Μάγιερς κατηγορήθηκε ότι μεροληπτούσε υπέρ των εχθρών του βασιλιά και ότι είχε έριχνε λάδι στη φωτιά. Ο Λήπερ, ο οποίος προήδρευσε στις συζητήσεις, θα αναφερόταν αργότερα στον Μάγιερς ως «πλήρη καταστροφή», «πολύ επικίνδυνο ανόητο» και «φανατικό» με «μια πολύ ισχυρή ροπή στη μεγαλομανία».[73] Η αναδρομική αξιολόγηση της κρίσης από τον Γούντχαουζ υποστηρίζει την ετυμηγορία του Μάγιερς σχετικά με το κίνημα αντίστασης, τη μοναρχία, τις βρετανικές πολιτικές και τακτικές και τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο: Δεν νομίζω ότι μπορεί να αμφισβητηθεί ότι το επεισόδιο της αντιπροσωπείας [στο Κάιρο] κατέστησε βέβαιο τον εμφύλιο πόλεμο. Δεν μπορώ να πω ότι σε καμία περίπτωση δεν θα ερχόταν ο εμφύλιος. Δεν βλέπω πώς θα μπορούσε τελικά να είχε αποφευχθεί παρά μόνο είτε με την παραχώρηση της νίκης στο ΚΚΕ αμαχητί είτε με την αλλαγή του επαναστατικού χαρακτήρα του ελληνικού κομμουνισμού. Αυτό που πολλοί Έλληνες και το μεγαλύτερο μέρος του Foreign Office θα προτιμούσαν, [δηλαδή] καμία βρετανική αποστολή να μην είχε πάει ποτέ στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της κατοχής, θα ήταν απλώς ένας άλλος τρόπος να παραχωρηθεί η νίκη στο ΚΚΕ χωρίς αγώνα. Υπάρχει απλώς μια πιθανότητα, (δηλαδή) το εναλλακτικό σενάριο της αλλαγής του επαναστατικού χαρακτήρα του ελληνικού κομμουνισμού, εάν ο βασιλιάς των Ελλήνων ήταν δυνατό να είχε παρακινηθεί την άνοιξη του 1943 να κάνει την παραχώρηση που τελικά αναγκάστηκε να κάνει στα τέλη του 1944.[74] Μετά από την υπηρεσία του στην Ελλάδα ο Ταξίαρχος Μάγιερς, C.B.E., D.S.O., διοίκησε τη βρετανική 1η Αερομεταφερόμενη Μεραρχία, η οποία τον Σεπτέμβριο του 1944 διέσχισε τον Ρήνο για να συνδεθεί με τα πολωνικά στρατεύματα και τραυματίστηκε στη μάχη του Άρνεμ. Πριν συνταξιοδοτηθεί το 1959 υπηρέτησε στην Παλαιστίνη και στην Κορέα. Πέθανε στις 6 Δεκεμβρίου 1997, σε ηλικία 91 ετών. — Μετάφραση: Ιωάννης Δ. Στεφανίδης Απελευθέρωση της Αθήνας: ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου, ο διοικητής των βρετανικών στρατευμάτων της Αθήνας Ρόναλντ Σκόμπυ, και επίσημοι στην Ακρόπολη, για την ύψωση της ελληνικής σημαίας στις 18 Οκτωβρίου 1944. Αρχείο/Συλλογή Βασίλη και Αλέξανδρου Τσακιράκη. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. [1] William Mackenzie, The Secret History of SOE, St Ermin’s Press 2000, σ. 450-453. [2] Mackenzie 2000, σ. 450. [3] U.K. National Archives, (στο εξής N.A.) HS/8/897, Glenconner to Churchill, 17 Νοεμβρίου 1942. [4] Tommaso Piffer, The Big Three Allies and the European Resistance 1939-1945, Oxford University Press, 2024, σ. 106. [5] N.A., HS/B/897, Selborne to Churchill, 17 Σεπτεμβρίου 1943. [6] Ε. Myers, ‘The Andarte Delegation to Cairo: August 1943’, στο Phyllis Auty και Richard Clogg, επιμ., British Policy into Wartime Resistance in Yugoslavia and Greece, Macmillan, 1975, (στο εξής: Myers 1975). σ. 147-149. [7] Myers 1975, σ. 148. [8] Piffer 2024, σ. 103-107. [9] Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Ημερολόγιο Κατοχής, Εστία, 2003, σ. 296. [10] N.A., H8/ 897, Myers Report, σ. 6. [11] Woodhouse, ‘History of the Allied Military Mission to Greece’, αδημοσίευτο χειρόγραφο, Κεφ. 1, σ. 4, Liddell Hart Center for Military Archives, King's College, Λονδίνο. [12] C.M. Woodhouse, Something Ventured, Granada, 1982, σ. 58-59. [13] Ε. Myers, Greek Entanglement, Hart-Davis, 1955 (στο εξής: Myers 1955), σ. 103. [14] Myers 1955, σ. 100. [15] Mackenzie 2000, σ. 452. [16] Myers 1955, σ. 102-103. [17] Σπύρος Γασπαρινάτος, Η Κατοχή, τ. Α΄, Ι. Σιδέρης, 1998, σ. 398, και Nigel Clive, A Greek Experience 1943-1948, Russell, 1985, σ. 37. [18] Woodhouse 1982, σ. 64. [19] Ν.Α., HS8/897, Myers Report. [20] Foreign Relations of the United States, 1943, τ. IV, Government Printing Office, σ. 131-132. [21] Γιάννης Ιωαννίδης, Αναμνήσεις: Προβλήματα της πολιτικής του ΚΚΕ στην εθνική αντίσταση 1940-1945, Θεμέλιο, 1979, σ. 289-290. [22] Clive 1985, 35. [23] D.J. Wallace, Report No. 176, στο Lars Baerentzen, επιμ., British Reports on Greece 1943-44, Museum Tusculanum, 1982, σ. 121, 151. Η έκθεση του Γουάλας βασίστηκε σε προσωπικές εντυπώσεις από περιοχές που κατείχε ο ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Για μια συζήτηση μεταξύ βετεράνων της SOE, συμπεριλαμβανομένων των Μάγιερς και Γούντχαουζ, σχετικά με τα προσόντα του Γουάλας και την πιθανότητα να του έκανε «πλύση εγκεφάλου» ο Βρετανός πρεσβευτής στην εξόριστη κυβέρνηση, Λήπερ, βλ. Auty & Clogg 1975, σ. 268-72. Ο Γουάλας σκοτώθηκε τον Αύγουστο του 1944, ενώ παρακολουθούσε μια ανταλλαγή πυρών μεταξύ του ΕΔΕΣ και μιας γερμανικής φρουράς στην Ήπειρο. [24] Ν.Α., HS 5/689, SOE’s Relations with the EAM, 22/10/41. [25] N.A., HS 5/689. [26] Tommaso Piffer, ‘“Behind All This Façade”: The SOE in Greece on the Light of New Documents’, Diplomacy and Statecraft, Vol. 34, No 4 2023 (στο εξής: Piffer 2023), σ. 653-654. [27] Piffer 2023, σ. 653-655, η έμφαση προστέθηκε. [28] Piffer 2023, σ. 105-106. [29] Myers 1955, σ. 114-115, η έμφαση προστέθηκε. [30] Myers 1955, σ. 144-150. [31] Myers 1955, σ.127-129. [32] Myers 1955, σ. 130-132. [33] Myers 1955, σ. 188. [34] Myers 1955, σ. 200-201. [35] Myers 1955, σ. 148-149. [36] Myers 1955, σ. 150. [37] Myers 1955, σ. 189, η έμφαση προστέθηκε. [38] Myers 1955, σ. 189-190. [39] Myers 1955, σ. 225-227. [40] Myers 1955, σ. 230. [41] Γασπαρινάτος, Η Κατοχή, τ. Α΄, σ. 195. [42] Myers 1955, σ. 236. [43] Myers 1975, σ. 148-149. [44] Myers 1975, σ. 150-151· Εμμανουήλ Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, Τόμος Γ.1, Φυτράκης 1990, σ. 206. [45] Myers 1975, σ. 150-151. [46] Πυρομάγλου, Ο Δούρειος Ίππος: Η εθνική και πολιτική κρίσις κατά την Κατοχή, Ηρακλής 1958, σ. 150. [47] Myers 1975, σ. 151-152. [48] Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, Γ.1, σ. 272. [49] Myers 1975, σ. 151-152. Για την περιγραφή του Λήπερ των επαφών και της άδοξης κατάληξής τους, βλέπε το βιβλίο του When Greek Meets Greek, Chatto & Windus 1950, σ. 25-41. [50] Κανελλόπουλος 2003, σ. 487. [51] Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, Γ.1, σ. 282. [52] Prokopis Papastratis, British Policy towards Greece during the Second World War, 1941-1944, Cambridge University Press, 1984, σ. 108-110· Myers 1975, σ. 151-152. Για μια εκ των ένδον ανάλυση από πηγή προσκείμενη στον βασιλιά, βλ. Παναγιώτης Πιπινέλης, Γεώργιος Β΄, Αθήνα, 1951, σ. 140-163. [53] John O. Iatrides, “Revolution or Self-Defense? Communist Goals, Strategy, and Tactics in the Greek Civil War, “ Journal of Cold War Studies, Vol. 7, No 3, Summer 2005, σ. 10. [54] Ριζοσπάστης, 24 Μαρτίου 1944. Το υπερβολικά φιλόδοξο πρόγραμμα της ΠΕΕΑ και οι κύριοι αρχιτέκτονές του εκτίθενται από το Ιστορικό Τμήμα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ στο Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, τ. Α΄, 1918-1949, σ. 452-456. [55] Mackenzie 2000, σ. 477. [56] John O. Iatrides, Revolt in Athens The Greek Communist ‘Second Round’, 1944-1945, Princeton 1972, σ.294-295. [57] Iatrides 1972, σ. 311-313. [58] Myers 1975, σ. 156-157. [59] Myers 1975, σ. 158-159. [60] Myers 1975, σ. 159-163. [61] Myers 1975, σ. 165. [62] N.A, HS 8/897/86, Churchill to Selborne, Nov. 3 1943. [63] Ν.Α., HS 8/897/85, Selborne to Churchill, 4 Νοεμβρίου 1943. [64] C.M. Woodhouse, Apple of Discord, Hutchinson, 1948, σ. 157. [65] Clogg, ‘Discussion’, στο Auty & Clogg 1975, σ. 268. [66] Myers 1955, σ. 264-265. [67] National Archives and Records Administration (Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ), RG OSS, entry 180, Langer to Donovan, 10 Μαΐου 1944· N.A., FO 371/43686, R71861. [68] Lars Baerentzen, “The German Withdrawal from Greece in 1944 and British Naval Inactivity”, Journal of Modern Greek Studies, 5, No 2, October 1987, σ. 258. [69] Mackenzie 2000, σ. 478-479. [70] Winston Churchill, The Second World War, τ. VI, Triumph and Tragedy, Houghton Mifflin 1953, σ. 307-311, η έμφαση προστέθηκε. [71] Myers 1975, σ. 166. [72] Piffer 2023, σ. 658. [73] R. Clogg, ‘Pearls from Swine’, στο Auty and Clogg 1975, σ. 173-174. Για τον ρόλο του Λήπερ στην ελληνική κρίση του Αυγούστου του 1943 και το ενδεχόμενο να είχε κάνει «πλύση εγκεφάλου» στον Γουάλας, βλ. Auty & Clogg 1975, ‘Discussion’, σ. 268-273. [74] C.M. Woodhouse, “Summer 1943: the Critical Months”, στο Auty & Clogg 1975, σ. 144.

Ταξίαρχος Ε.Κ.Γ. «Έντι» Μάγιερς: ο άγνωστος ήρωας της Βρετανίας στην Ελλάδα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Σύνδεση