Η Ουκρανία κι εμείς

1. Το 1945 η Ουκρανία ήταν μία από τις χώρες οι οποίες αρχικά υπέγραψαν το ιδρυτικό καταστατικό του ΟΗΕ. Το ιστορικό αυτό γεγονός από μόνο του καταρρίπτει τον ισχυρισμό που διατύπωσε ο Πούτιν σε ένα άρθρο του το 2021, ότι «η ιδέα ενός Ουκρανικού λαού ως ξεχωριστού έθνους από τους Ρώσους δεν έχει ιστορική βάση».[1] Η άγνοια της ιστορίας είναι εξίσου επικίνδυνη με την ψευδή ιστορία. Η προπαγάνδα και η παραπληροφόρηση έλκουν ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων που ζουν στις Δυτικές κοινωνίες και αυτό οφείλεται εν μέρει στην άγνοια για την ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης και της σχέσης της Ουκρανίας με τη Ρωσία. Έτσι ενώ οι Ουκρανοί πολεμούν για την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία εναντίον μιας αυτοκρατορίας, σε μια οργουελιανή ανάγνωση της πραγματικότητας ο πόλεμος παρουσιάζεται σαν αποτέλεσμα της επιθετικότητας του ΝΑΤΟ και η Ρωσία σαν θύμα του ιμπεριαλισμού των άλλων. Είναι χαρακτηριστικό πως σύμφωνα με μια πρόσφατη δημοσκόπηση της MRB στην Ελλάδα, το 31,8% των ερωτηθέντων απάντησαν πως έχουν θετική άποψη για τον Πούτιν, με το αντίστοιχο ποσοστό για τον Ζελένσκι να είναι 15,4%, χαμηλότερα κι από τον Σι Τζινπίνγκ. Θέατρο Όπερας και Μπαλέτου της Οδησσού το πρωί, Μάιος 2013, φωτογραφία από τον Ολεξάντρ Σινέλνικοβ. Για να καταλάβουμε πώς φτάσαμε στον χειρότερο πόλεμο που έχει δει η Ευρώπη από το 1945, πρέπει να γνωρίζουμε πώς διαμορφώθηκαν τα σύνορα των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης τον προηγούμενο αιώνα. Το 1914, στην εποχή ακόμα των αυτοκρατοριών, στην Ανατολική Ευρώπη υπήρχαν τρεις Μεγάλες Δυνάμεις: η Ρωσία, η Γερμανία και η Αυστροουγγαρία. Η Ρωσική Αυτοκρατορία είχε σταθεροποιηθεί σε ένα τεράστιας έκτασης έδαφος που κάλυπτε όλη την Ανατολική Ευρώπη. Αν και είχε ταπεινωθεί στα ανατολικά κατά τον Ρωσο-ιαπωνικό πόλεμο και το καθεστώς του Τσάρου Β΄ κλονιζόταν από ταραχές στο εσωτερικό, η δίψα για επέκταση ήταν αμείωτη, αυτή τη φορά προς τα Δυτικά, τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία. Με την Οθωμανική Αυτοκρατορία σε υποχώρηση και την Αυστρία και τη Ρωσία σε ανάπτυξη, οι κινούμενες γεωπολιτικές τεκτονικές πλάκες των αυτοκρατοριών οδηγήθηκαν σε ευθεία σύγκρουση κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου. Η Ρωσία συμμάχησε με τη Γαλλία, την Αγγλία (και έπειτα με τις ΗΠΑ) που ήταν νικήτριες εναντίον της Γερμανίας και των συμμάχων της, τις λεγόμενες Κεντρικές Δυνάμεις της Αυστροουγγαρίας, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Βουλγαρίας, αλλά τελικά έχασε διότι κατέρρευσε πριν από το τέλος του πολέμου με το πραξικόπημα των Μπολσεβίκων υπό τον Λένιν και την πτώση του Τσάρου Νικόλαου το 1917. Η Γερμανία εισέβαλε στο έδαφος της Ρωσίας. Έχοντας υποσχεθεί ειρήνη, οι Μπολσεβίκοι το 1918 συνθηκολόγησαν στο Μπρεστ-Λιτόφσκ (της σημερινής Λευκορωσίας) παραχωρώντας στη Γερμανία το 1/3 της αγροτικής γης της Ρωσίας, τη μισή της βιομηχανία και το 90% των ανθρακωρυχείων της. Αλλά η νίκη της Γερμανίας στο Ανατολικό Μέτωπο ακυρώθηκε από την ήττα της στο Δυτικό Μέτωπο και τη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία νέων εθνών-κρατών: Φινλανδία, Εσθονία, Λιθουανία, Λευκορωσία, Λετονία, Πολωνία και Ουκρανία. Η τελευταία ήταν ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος για δύο χρόνια μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ακολούθησε ένας Ουκρανο-σοβιετικός πόλεμος μεταξύ 1918-19. Οι Μπολσεβίκοι εισέβαλαν στην Ουκρανία προκειμένου να την απορροφήσουν ξανά στη νέα Ρωσική Αυτοκρατορία που είχε μετονομαστεί σε Σοβιετική Ένωση. Οι Ουκρανοί δεν είχαν συμμάχους, η Γερμανία είχε ηττηθεί, ενώ οι Δυτικοί σύμμαχοι ήταν εξαντλημένοι μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Ρωσική Αυτοκρατορία ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος μεταλλάχθηκε σε έναν τεράστιο εμφύλιο σχεδόν εξίσου αιματηρό. Ο Λένιν οραματιζόταν μια ένωση Σοβιετικών κρατών στην Ασία και την Ευρώπη η οποία προϋπέθετε την επικράτηση των Μπολσεβίκων έναντι των αντεπαναστατών Λευκών. Ο τρόμος έγινε το θεμέλιο της εξουσίας των Μπολσεβίκων δημιουργώντας ένα εντελώς νέο σύστημα τυραννίας και καταστολής. Αυτό το σύστημα δεν ήταν μόνο μια ανηλεής ταξική πάλη μεταξύ του προλεταριάτου εναντίον της αστικής τάξης και των κουλάκων αλλά και εθνοτικός πόλεμος. Οι διάφορες εθνότητες εντός της Ρωσικής Αυτοκρατορίας είχαν αρχικά καλωσορίσει την επανάσταση θεωρώντας ότι θα προκαλούσε τη διάσπαση της παλιάς αυτοκρατορίας βάσει εθνοτικών γραμμών. Οι Μπολσεβίκοι διακήρυτταν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των λαών αλλά στην πράξη η αυτοδιάθεση σήμαινε απλώς την κατάργηση των εθνικοτήτων και των μειονοτήτων μέσω της υποδούλωσής τους. Έως το 1920 οι Ρώσοι είχαν καταφέρει να ανακτήσουν την Ουκρανία, τη Λευκορωσία, τη Μολδαβία, ενώ η Φινλανδία, η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία και η Πολωνία που προηγουμένως ανήκαν στη Ρωσική Αυτοκρατορία παρέμεναν ξεχωριστά και κυρίαρχα κράτη. Όταν ο Χίτλερ ανήλθε στην εξουσία το 1933, οι Μεγάλες Δυνάμεις θεωρούσαν πως η εποχή του Μεγάλου Πολέμου έχει τελειώσει. Στο εσωτερικό των Δημοκρατιών της Δύσης που πάσχιζαν ακόμα να ξεπεράσουν τις συνέπειες της μεγάλης οικονομική ύφεσης, η κοινή γνώμη ήταν εναντίον των ατελείωτων πολέμων. Η διάθεση στις ΗΠΑ ήταν απομονωτική, ενώ οι Ευρωπαίοι υιοθέτησαν εξίσου φιλειρηνική στάση η οποία ενισχύθηκε από τις δικές τους προκαταλήψεις. Επιπλέον θεωρούσαν δεδομένο ότι ο κομμουνισμός, ο φασισμός και ο ναζισμός ήταν ασύμβατες ιδεολογίες, παραβλέποντας το γεγονός ότι πίσω από τις διαφορετικές ονομασίες τα ολοκληρωτικά καθεστώτα της δεκαετίας του 1930 παρουσίαζαν περισσότερες ομοιότητες παρά διαφορές και ότι το σταλινικό δόγμα του σοσιαλισμού σε μία χώρα έμοιαζε πολύ με τον εθνικοσοσιαλισμό που αναπτυσσόταν στην Γερμανία. Πέρα από το δίκτυο των Γκουλάγκ, τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας και εξόντωσης τα οποία δημιούργησε ο Λένιν και άνθησαν επί Στάλιν, εκατομμύρια πέθαναν σε λιμούς που επέφερε η κολεκτιβοποίηση της γης στον Βόρειο Καύκασο, στην περιοχή του Βόλγα, στη Νότια Ρωσία, την Κεντρική Ρωσική Ασία και κυρίως στην Ουκρανία, τη σιταποθήκη της Ρωσίας. Ο λιμός, γνωστός ως Χολοντόμορ, ήταν ένα όπλο του Στάλιν για να καταπνίξει την Ουκρανική αντίσταση στην πολιτική της κολεκτιβοποίησης. Η μεταμφιεσμένη σε ταξική πάλη σταλινική φυλετική πολιτική δεν ήταν ανοιχτή όπως αυτή του ναζισμού, ωστόσο ταυτίστηκε εξίσου με την εθνοκάθαρση αφού επέβαλλε τη μαζική απέλαση ολόκληρων εθνοτικών ομάδων και μειονοτήτων που κρίνονταν «αντι-σοβιετικές». Κατά τη διάρκεια της τυραννίας του Στάλιν, Τάταροι της Κριμαίας, Τσετσένοι, Έλληνες, Ουκρανοί, Γερμανοί, Πολωνοί, Βούλγαροι, ακόμη και Κορεάτες, και πάρα πολλοί άλλοι εκτοπίστηκαν από τις δυτικές περιοχές της Σοβιετικής Ένωσης σε ακατοίκητες και αφιλόξενες περιοχές της Κεντρικής Ασίας. Τον Αύγουστο του 1939 οι δύο ολοκληρωτισμοί ενώθηκαν σε έναν φονικό ιμπεριαλισμό, όταν οι Ρώσοι υπέγραψαν με τη Γερμανία το διαβόητο σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ. Ο σκοπός αυτής της γερμανοσοβιετικής στρατιωτικής συμμαχίας ήταν η αναθεώρηση της Συνθήκης των Βερσαλλιών και ο διαμοιρασμός της Ανατολικής Ευρώπης. Για τους Σοβιετικούς ο στόχος ήταν να ανακτήσουν όλα τα εδάφη που άλλοτε ανήκαν στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Οι Ναζί ξεκίνησαν πρώτοι και τρεις εβδομάδες αργότερα οι Ρώσοι επιτέθηκαν από τα ανατολικά καταλαμβάνοντας εδάφη της Πολωνίας. Το 1939 και το 1940 οι Ναζί και οι Σοβιετικοί εισέβαλαν ουσιαστικά σε όλους τους γείτονές τους: οι Γερμανοί κινήθηκαν νότια, στα Βαλκάνια και τη Γαλλία, επιτέθηκαν στην Αγγλία, κατέλαβαν τη Νορβηγία και οι Ρώσοι προσπάθησαν να ανακαταλάβουν τα εδάφη που ανήκαν στη Ρωσική Αυτοκρατορία πριν από την πτώση της το 1917. Ο Στάλιν εισέβαλε στη Φινλανδία αναγκάζοντάς την να παραχωρήσει εδάφη στη Ρωσία. Στη συνέχεια οι Σοβιετικοί εισέβαλαν στις Βαλτικές χώρες, οι οποίες βρέθηκαν κυριολεκτικά στο μάτι του κυκλώνα με τους Ναζί που επετίθεντο στα Δυτικά και τους Ρώσους στα Ανατολικά. Συντρίβοντάς τις το 1940 οι Σοβιετικοί ξεκίνησαν μια εκστρατεία εθνοκάθαρσης, βάναυσης καταπίεσης, μαζικών εκτοπίσεων και εγκατάστασης Ρώσων στα νέα εδάφη της Βαλτικής. Ο στόχος του Σταλινικού τρόμου ήταν η ίδια κατηγορία ανθρώπων που εξόντωναν οι Ναζί: δικαστές, δημόσιοι υπάλληλοι, δικηγόροι, αξιωματικοί του στρατού κ.ο.κ. Έως τον Ιανουάριο 1941 η Ανατολική Ευρώπη ήταν πλέον μοιρασμένη ανάμεσα στους Ναζί και τους Σοβιετικούς, με τη διαχωριστική γραμμή να βρίσκεται στο Μπρεστ-Λιτόφσκ. Τον Νοέμβριο του 1941 οι Ναζί παραβίασαν τη συμφωνία τους με τους Σοβιετικούς και εισέβαλαν στη Σοβιετική Ένωση φθάνοντας έξω από το Λένινγκραντ και αργότερα, σε μια δεύτερη επίθεση, έξω από τη Μόσχα. Για τους Σοβιετικούς, η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα ήταν η μεγαλύτερη πράξη προδοσίας εκ μέρους του εταίρου τους Χίτλερ, και ασφαλώς στρατιωτική καταστροφή. Σε κάποια τμήματα της Ρουμανίας, της Λετονίας, της Λιθουανίας και της Ουκρανίας οι Γερμανοί έγιναν δεκτοί ως απελευθερωτές από την τυραννία του Στάλιν. Ένα μήνα αργότερα οι Ιάπωνες βομβάρδισαν το Περλ Χάρμπορ με συνέπεια την είσοδο των Ηνωμένων Πολιτείων στο πλευρό των Συμμάχων. Έτσι, παραμερίζοντας τις ιδεολογικές τους διαφορές, οι Αμερικανοί αναγκάστηκαν να συνεργαστούν με τους Ρώσους που τώρα πολεμούσαν τους Ναζί οι οποίοι ήταν σύμμαχοι της Αυτοκρατορικής Ιαπωνίας. Οι ΗΠΑ εξόπλισαν τον Κόκκινο Στρατό με πλοία, αεροπλάνα, τανκς και ασυρμάτους, ενώ ταυτόχρονα πολεμούσαν τους Ιάπωνες στο μέτωπο του Ειρηνικού και η Αμερικανική και η Βρετανική Αεροπορία βομβάρδιζαν στρατηγικά όλα τα εργοστάσια των Ναζί, τις μονάδες παραγωγής καυσίμων και άλλες κρίσιμες παραγωγικές εγκαταστάσεις[2]. Παρά τις τεράστιες απώλειες οι Σοβιετικοί σημείωσαν μεγάλη πρόοδο και η κρίσιμη μάχη του Κουρσκ[3] απέδειξε ότι οι Γερμανοί δεν ήταν σε θέση να νικήσουν στο Ανατολικό Μέτωπο. Έως τον Φεβρουάριο του 1945 η ήττα των Ναζί ήταν πλέον προφανής. Στη Διάσκεψη της Γιάλτας οι Σύμμαχοι συζήτησαν πώς θα ανοικοδομούσαν την Ευρώπη και τον κόσμο μετά τον θάνατο του Χίτλερ για να αποφύγουν την επανάληψη ενός Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου. Άνθρωποι σε καταφύγιο κατά τη διάρκεια αεροπορικής επιδρομής, Οδησσός, Απρίλιος 2022, φωτογραφία από τον Ολεξάντρ Σινέλνικοβ. Οι χώρες υπό Ναζιστική κατοχή που απελευθέρωσαν οι Σύμμαχοι επιστράφηκαν στους λαούς τους. Όμως το καθεστώς που εφηύρε τα Γκουλάγκ δεν ενδιαφερόταν για ουσιαστική απελευθέρωση. Εξάλλου στα ανατολικά απελευθερωμένα εδάφη υπήρχαν ακόμα στρατόπεδα συγκέντρωσης και μαζικοί τάφοι. Οι Σοβιετικοί κράτησαν τα εδάφη στα οποία εισέβαλαν καταλαμβάνοντας το μισό Βερολίνο, την Πολωνία, τη Ρουμανία και την Τσεχία. Τα Γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης της Ανατολικής Ευρώπης άλλαξαν χέρια. Ο Κόκκινος Στρατός λειτούργησε ως δύναμη κατοχής σε όλα τα εδάφη από τα οποία πέρασε, είτε άμεσα, όπως στις χώρες της Βαλτικής, τη Λευκορωσία, την Ουκρανία και τη Μολδαβία που από τότε και στο εξής θα αποτελούσαν τμήματα της Σοβιετικής Ένωσης, είτε ως υποτελή κράτη στα οποία ήλεγχαν τους ηγέτες τους, τους νόμους τους και τους λαούς τους. Έτσι η απελευθέρωση μετατράπηκε σε εφιάλτη για τους λαούς της Ανατολικής Ευρώπης που είχαν υποφέρει από τους Ναζί και τώρα από τους Σοβιετικούς. Εκατομμύρια Πολωνοί, Ρουμάνοι, Βούλγαροι και Τσέχοι δολοφονήθηκαν στα Γκουλάγκ, δεν υπήρχαν πραγματικά δικαιώματα και ελευθερίες, δεν επιτρεπόταν η ανεξάρτητη σκέψη που αντέκρουε το επίσημο αφήγημα του Κρεμλίνου. Μερικά από τα σημαντικότερα γεγονότα της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου ήταν η βάναυση καταστολή της εξέγερσης στην Ουγγαρία το 1956 και η βάρβαρη καταστολή της αντίστασης στην Πράγα το 1968 από τον Κόκκινο Στρατό, η ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου το 1961, και ακόμα και το 1980 ο Σοβιετικός αποκλεισμός της Λιθουανίας και η βίαιη καταστολή της Πολωνικής αντίστασης με το πραξικόπημα Γιαρουζέλσκι το 1981 επί Μπρέζνιεφ. Από το 1945 έως την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης η ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης είχε παγώσει. Το αποτέλεσμα ήταν σαράντα πέντε συνολικά πολύ κακά χρόνια για τους Ανατολικοευρωπαίους, ενώ οι Δυτικές κοινωνίες αναπτύσσονταν και ευημερούσαν. Οι πολίτες της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Αμερικής απολάμβαναν ελεύθερες εκλογές και ελευθερία του λόγου· την Ανατολική Ευρώπη καταδυνάστευε ο κομμουνισμός που στερούσε δικαιώματα και ελευθερίες. Το σοβιετικό σύστημα άρχισε να καταρρέει και το 1989 έπεσε το Τείχος του Βερολίνου. Κανείς δεν ήθελε να είναι μέρος του Ανατολικού Μπλοκ. Το 1991 έγιναν δημοψηφίσματα σε όλη τη Σοβιετική Ένωση. Καμία από τις Σοβιετικές Δημοκρατίες (δεκατέσσερις συνολικά εκτός από τη Ρωσία) δεν επιθυμούσε να συνεχίσει να αποτελεί μέρος της Συνομοσπονδίας. Στο δημοψήφισμα της Ουκρανίας 90,3% ψήφισαν υπέρ της ανεξαρτησίας (συνολική συμμετοχή 84%). Η πλειοψηφία ήταν υπέρ της ανεξαρτησίας σε όλες τις περιφέρειες, ακόμα και στη νοτιοανατολική Ουκρανία, όπως το Λουχάνσκ (83%), το Ντονέτσκ (83%), την Κριμαία (54%), τη Ζαπορίζια (90%), το Χάρκοβο (86%), την Οδησσό (85%) και την Χερσώνα (90%). Η Ρωσία αναγνώρισε τη νομιμότητα των δημοψηφισμάτων του 1991. Η πτώση του κομμουνισμού και η διάλυση της ΕΣΣΔ ήταν σχετικά ειρηνική. Κανείς δεν απείλησε τη Ρωσία, δεν ζητήθηκε από κανέναν να λογοδοτήσει για τα εγκλήματα της Σοβιετικής περιόδου, δεν υπήρξαν νομικές διαδικασίες αποζημιώσεων ούτε συγκροτήθηκαν Επιτροπές Αλήθειας και Συμφιλίωσης. Το κλίμα του 1992 ήταν θετικό και οι νέες ανεξάρτητες χώρες κοιτούσαν το μέλλον με αισιοδοξία: Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία, Λευκορωσία, Ουκρανία, Μολδαβία, Γεωργία, Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν. Με το Μνημόνιο της Βουδαπέστης το 1994, η Ουκρανία παρέδωσε τα πυρηνικά όπλα (1.900 πυρηνικές κεφαλές και τα διπλάσια σε αριθμό πυρηνικά μικρού βεληνεκούς, δηλαδή το τρίτο μεγαλύτερο απόθεμα πυρηνικών όπλων στον κόσμο) που είχε κληρονομήσει από την ΕΣΣΔ με αντάλλαγμα την εγγύηση των εδαφών από τη Ρωσία, τις ΗΠΑ και τη Βρετανία. Ο στόχος ήταν ο περιορισμός της διάδοσης των πυρηνικών, με τη λογική πως ήταν προτιμότερο να είναι συγκεντρωμένο το πυρηνικό οπλοστάσιο σε λιγότερες χώρες. (Τα παρέδωσαν επίσης η Λευκορωσία και το Καζακστάν). Η Ευρώπη και η Αμερική ήλπιζαν ότι η Ρωσία θα ανακτούσε τη δύναμή της με έναν δημοκρατικό τρόπο, μέσω της ανάπτυξης μιας οικονομίας της αγοράς και της δημιουργίας μιας μεσαίας τάξης, και θα επεδίωκε να γίνει κράτος δικαίου, δηλαδή ότι θα γινόταν ένας εταίρος που θα ενσωματωνόταν στην παγκόσμια οικονομία. Κάποιοι ευελπιστούσαν σε μια νέα παγκόσμια τάξη, κάποιοι προέβλεπαν το τέλος της Ιστορίας με όλα τα προβλήματα του 20ού αιώνα να έχουν λυθεί. Ωστόσο τα πράγματα δεν έγιναν έτσι. 2. Η δεκαετία του 1990 ήταν μια πολύ σκοτεινή περίοδος για τη Ρωσία. Το 1994 ξέσπασε ο πρώτος πόλεμος στην Τσετσενία, ένα είδος εμφυλίου εντός της Ρωσικής Ομοσπονδίας που έληξε με νίκη των Τσετσένων αυτονομιστών. Το 1997 η Ρωσία υπό την ηγεσία του Γιέλτσιν υπέγραψε μια ειρηνευτική συνθήκη με την Τσετσενία. Όμως εξτρεμιστές που συνεργάζονταν με τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες αμφισβητούσαν την de facto κυβέρνηση του Γκρόζνι. Το 1999 πρωθυπουργός της Ρωσίας ορκίστηκε ο Πούτιν ο οποίος αμέσως επιτέθηκε στην Τσετσενία. Η φατρία του Καντίροφ πρόδωσε τους συμπατριώτες της αλλάζοντας στρατόπεδο, συντάχθηκε με τον Πούτιν κι έτσι η Τσετσενία έχασε τον πόλεμο. Ο Γιέλτσιν, γύρω από τον οποίο είχε αναπτυχθεί ένα μεγάλο κύκλωμα διαφθοράς και παραεξουσίας, είχε προσυμφωνήσει με τον Πούτιν να παραιτηθεί από την προεδρία με αντάλλαγμα την προστασία του. Τα γεγονότα που οδήγησαν στον δεύτερο πόλεμο της Τσετσενίας εξασφάλισαν την επικράτηση του Πούτιν στην εξουσία. Έως το 2000 οι μυστικές υπηρεσίες είχαν πάρει τον έλεγχο του Κρεμλίνου και ο Πούτιν τον πλήρη έλεγχο της Ρωσίας, αντικαθιστώντας ουσιαστικά την νομενκλατούρα του παλιού κόμματος με ένα προσωπικό καθεστώς εξουσίας χωρίς σοβιετική ιδεολογία. Η τάξη των ολιγαρχών που είχε δημιουργηθεί τη δεκαετία του 1990 σύντομα αντικαταστάθηκε με μία νέα τάξη κλεπτοκρατών που θα υπηρετούσε πιστά το μελλοντικό φασιστικό πουτινικό καθεστώς. Κατεστραμμένο ιερό του Καθεδρικού Ναού της Μεταμορφώσεως της Οδησσού μετά από πυραυλικό χτύπημα τη νύχτα της 23ης Ιουλίου 2023, φωτογραφία από τον Ολεξάντρ Σινέλνικοβ. Παράλληλα η πτώση της ΕΣΣΔ για τα Βαλκάνια σηματοδότησε την επανεμφάνιση του μακραίωνου μίσους. Το ξέσπασμα βίας μεταξύ των εθνοτήτων στις έξι χώρες που αποτελούσαν τη Γιουγκοσλαβία και ιδιαίτερα τα γεγονότα στη Βοσνία ήταν μια ισχυρή υπενθύμιση ότι οι δυνάμεις που είχαν καταστήσει τόσο βίαιο τον 20ό αιώνα υφίσταντο ακόμα και πως υπήρχαν ακόμη άνθρωποι που ήταν πρόθυμοι να προβούν σε εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες. Για τις νέες ανεξάρτητες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, η αποτυχία της εγκαθίδρυσης της δημοκρατίας στη Ρωσία, η διαφθορά και οι πόλεμοι επιβεβαίωναν τον κίνδυνο της διολίσθησης. Έτσι το 1999 η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Τσεχία εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ, και ακολούθησαν η Εσθονία, η Λιθουανία, η Λετονία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία το 2004. Η Ρωσία έχει ακόμα στην κατοχή της το 20% του εδάφους της Μολδαβίας. Όταν η Γεωργία επεδίωξε με τη σειρά της να γίνει μέλος του ΝΑΤΟ, το 2008 η Ρωσία εισέβαλε και κατέλαβε το 20% του εδάφους της. (Σήμερα η Γεωργία βρίσκεται ίσως στη μεγαλύτερη δημοκρατική κρίση που έχει ζήσει έως τώρα και το μέλλον της είναι πολύ αβέβαιο). Τον Φεβρουάριο 2014 μια λαϊκή εξέγερση στην Ουκρανία ανέτρεψε τον Γιανουκόβιτς, έναν διεφθαρμένο πολιτικό-ανδρείκελο της Ρωσίας που αποφάσισε τον εκτροχιασμό της Ευρωπαϊκής πορείας της χώρας. Λίγες μέρες αργότερα η Ρωσία απάντησε με την εισβολή και προσάρτηση της Κριμαίας καθώς και τη στρατιωτική επέμβαση στο Ντονμπάς. Η Ουκρανία αποτελεί μέρος του ιστορικού ρωσικού αυτοκρατορικού αφηγήματος και κληρονομιά της ΕΣΣΔ στην Πουτινική κοσμοθεωρία.[4] Το αντιπαράδειγμα μιας αναπτυσσόμενης και ευημερούσας Ουκρανίας που λειτουργεί σχετικά καλά και όπου οι πολίτες απολαμβάνουν περισσότερα δικαιώματα και δίκαιες εκλογές αποτελούσε άμεση απειλή στο καθεστώς του Πούτιν. Όμως η Ουκρανία δεν δέχεται να υποταχθεί στη Ρωσία ακριβώς επειδή η Ρωσία ήλεγχε την Ουκρανία για πάρα πολύ καιρό. Αν έπρεπε λοιπόν να συνοψίσουμε όλη αυτή την ιστορία μετά την εγκαθίδρυση του Πουτινικού καθεστώτος, θα μπορούσαμε να πούμε πως πρόκειται για την ιστορία της επιστροφής των Ρώσων στην αυτοκρατορία τους.[5] Όλα τα αυταρχικά καθεστώτα για να επιβιώσουν πρέπει να ελέγχουν όχι μόνο το εσωτερικό, αλλά και τις αποφάσεις των γειτονικών κρατών για την οικονομία, τη διπλωματία, και την ασφάλεια. Η ρωσική προπαγάνδα αντέστρεψε το αφήγημα της επέκτασης του ΝΑΤΟ επιμένοντας ότι η Ρωσία απειλείται άμεσα από μια αμυντική συμμαχία αποτελούμενη ως επί το πλείστον από φιλειρηνικές χώρες εκ των οποίων αρκετές δεν διαθέτουν σοβαρό στρατό[6]. Η Ρωσία απειλείται από κάθε δημοκρατική χώρα που, όσο ατελής και προβληματική κι αν είναι, αποδεικνύει με το παράδειγμά της πώς μπορεί να λειτουργεί στην πράξη η ελευθερία, διότι οι Ρώσοι μπορεί να δείξουν ενδιαφέρον για ένα διαφορετικό σύστημα. Αυτό είναι ένα πρόβλημα που έχει δημιουργήσει η ίδια η ρωσική πολιτική διότι η εξουσία του Πουτινικού καθεστώτος βασίζεται μόνο στη στρατιωτική ισχύ της Νέας Ρωσίας και όχι στην οικονομία και την ευημερία της κοινωνίας. Η Ουκρανία αντιμετώπιζε μεγάλα προβλήματα με τη διαφθορά και το 2012 η Ευρωπαϊκή Ένωση προσέφερε μια στρατηγική για την καταπολέμησή της – μια διαδικασία που είναι προϋπόθεση για την ένταξη στην ΕΕ. Η ουσιαστική αιτία της ρωσικής επιθετικότητας δηλαδή είναι η αποφασιστική στροφή της Ουκρανίας προς την Ευρώπη και τη Δύση. Σίγουρα πολλά μπορούν να ειπωθούν για τις ευθύνες της Δύσης, για τον τρόπο που αντιμετώπισε το ενδεχόμενο ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ καθιστώντας την ευάλωτη, καθώς και για την απροθυμία της να απαντήσει δυναμικά στην προσάρτηση της Κριμαίας. Παρομοίως πάρα πολλά μπορούν να ειπωθούν για τα στρατηγικά λάθη της Αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής μετά τη μετατόπιση της προσοχής της από τη σφαίρα της Μέσης Ανατολής και της Ευρώπης στην Ανατολική Ασία[7]. Επίσης άστοχες ήταν κρίσιμες Δυτικές παραλείψεις που δεν μείωσαν την οικονομική δυνατότητα της Ρωσίας να χρηματοδοτεί τον πόλεμο και αποφάσεις που συνέβαλαν στην παράτασή του. Αλλά ακόμα κι αυτή η απολύτως δίκαιη κριτική δεν αναιρεί το γεγονός ότι πρόκειται για έναν πόλεμο που κάνει η Αυτοκρατορία για τον έλεγχο, με άλλα λόγια είναι η ιστορία της Ρωσίας που προσπαθεί να ανατρέψει τη νίκη της Αμερικής στον Ψυχρό Πόλεμο. Αυτό είναι κάτι που ο Πούτιν επιβεβαιώνει συχνά μέσω των δραματικών διαγγελμάτων του. Σε μία ομιλία του στη Διάσκεψη Ασφαλείας στο Μόναχο το 2007 ανακοίνωσε ότι «η φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, γνωστή και ως Ελεύθερος Κόσμος, δεν έχει κανένα ενδιαφέρον ή αξία για τη Ρωσία». Η προσπάθεια εισαγωγής του οικονομικού δυναμισμού με την περεστρόικα στο Σοβιετικό σύστημα είχε οδηγήσει στην ακούσια διάλυση της ΕΣΣΔ και η Ρωσία είδε το έδαφός της να μειώνεται περισσότερο και από την εποχή της κατάρρευσης της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Τα νέα σύνορα που χαράχτηκαν στην Ανατολική Ευρώπη το 1991 ήταν μια πολύ θλιβερή διευθέτηση για τους Ρώσους. Ο Γιέλτσιν αναφερόταν συχνά στην εδαφική απώλεια της χώρας, αλλά δεν υπήρχε κανένας τρόπος αναθεώρησης. Ανακτώντας την δύναμή της επί Πούτιν, η Ρωσία σταδιακά απέκτησε και την ικανότητα να παρέμβει εναντίον αυτής της διευθέτησης που αναγκαστικά είχε δεχθεί αλλά που δεν επιθυμούσε, με τον ίδιο τρόπο που η Σοβιετική Ένωση μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο επί Στάλιν απέκτησε την ικανότητα να αναθεωρήσει τη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Υπάρχει μια συνέχεια στη νοοτροπία που διατρέχει τη ρωσική πολιτική κουλτούρα και την αντίληψη των Ρώσων για τον εαυτό τους ως ένα ξεχωριστό, θεόσταλτο έθνος που έχει μια ειδική αποστολή στον κόσμο[8]. Με αυτή την έννοια ο Πούτιν είναι η σύγχρονη εκδοχή μιας παράδοσης χιλίων ετών που επιδιώκει την κυριαρχία επί ενός τεράστιου εδάφους στην Ευρασιατική ήπειρο. Το πρόβλημα είναι ότι η Ρωσία θεωρεί πως πρέπει να είναι αντι-δυτική για να επιβιώσει σε ένα κόσμο όπου κυριαρχεί η Δύση. 3. Εδώ και αρκετά χρόνια έχει ανοίξει μια σημαντική συζήτηση στους κύκλους των ιστορικών και των ειδικών των διεθνών σχέσεων και της εξωτερικής πολιτικής για το πώς πρέπει να κατανοήσουμε τον πόλεμο στην Ουκρανία. Θα συνοψίσω τα βασικά σημεία που προκύπτουν από έναν μεγάλο όγκο βιβλιογραφίας[9]. Καταρχάς πρέπει να καταστήσουμε σαφείς τους λόγους για τους οποίους ο πόλεμος της Ουκρανίας είναι σημαντικός για εμάς, και την ευρύτερη σημασία του για τον πόλεμο των ιδεών που θα απασχολήσει τον κόσμο τις επόμενες δεκαετίες. Αφορά την επιστροφή της εποχής του ιμπεριαλισμού με την αρχική του έννοια, δηλαδή την ιδέα ότι μια χώρα μπορεί να εισβάλει και να κατακτήσει μια άλλη, αμφισβητώντας τις αξίες και τους κανόνες της παγκόσμιας τάξης. Αυτή η ιδέα είχε γίνει ένας απαράβατος κανόνας για το διεθνές σύστημα, σε σημείο που οι άνθρωποι σήμερα να μην γνωρίζουν πλέον τι πραγματικά σημαίνει ιμπεριαλισμός. Το διακύβευμα επομένως δεν είναι μόνο η δημοκρατία και τα φιλελεύθερα ιδανικά, αλλά το διεθνές δίκαιο και το μέλλον της παγκόσμιας ειρήνης. Είναι ατυχές ωστόσο το γεγονός πως οι Δυτικές κοινωνίες έχουν ήδη ακούσει αρκετές φορές να γίνεται λόγος για πολέμους που συνιστούν υπαρξιακό κίνδυνο για την παγκόσμια ειρήνη. Από το 1945 έως σήμερα πολλές δυνάμεις αμφισβήτησαν τους κανόνες του διεθνούς συστήματος και πολλοί πόλεμοι διεξήχθησαν, ακόμα και κάποιοι στους οποίους η Δύση έχασε χωρίς όμως να διαταραχθεί η παγκόσμια τάξη, συνεπώς χρειάζεται να εξετάσουμε αυτή την αποτίμηση. Πάνω: Κορίτσι στην πόρτα του σπιτιού κατά τη διάρκεια αεροπορικής επιδρομής στην Οδησσό, Μάιος 2022. Κάτω: Θέα της οδού Ντερμπασίβσκα, Μάρτιος 2022, φωτογραφίες από τον Ολεξάντρ Σινέλνικοβ. Ο Νάιαλ Φέργκιουσον, ένας από τους επιφανείς και πολυγραφότατους ιστορικούς της σύγχρονης εποχής ερμηνεύει τον πόλεμο στην Ουκρανία ως αποτέλεσμα της χρόνιας αποτυχίας της αποτροπής της Ρωσίας. Αναπτύσσοντας την έννοια της εφαρμοσμένης ιστορίας, όπως την αποκαλεί, ο Φέργκιουσον συγκρίνει τις παρούσες συνθήκες με την περίοδο του Μεσοπολέμου και ακόμα με πιο παραγωγικό τρόπο με την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Προφανώς δεν υπάρχει κάποιος μηχανικός τρόπος σύγκρισης που να μας επιτρέπει να διακρίνουμε ποια στοιχεία του παρελθόντος μπορούν να εφαρμοστούν με ακρίβεια στο παρόν, ούτε έχουμε στη διάθεσή μας κάποιο μοντέλο πρόγνωσης. Ο νέος Ψυχρός Πόλεμος που φαίνεται να διαμορφώνεται σήμερα σίγουρα δεν μπορεί να είναι ίδιος με τον Ψυχρό Πόλεμο, όπως σίγουρα ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν διαφορετικός από τον Α΄ Παγκόσμιο. Η σύγκριση όμως παραμένει χρήσιμη εξαιτίας παρεμφερών και παρόμοιων φαινομένων. Παρατηρείται η ανάδυση αυταρχικών καθεστώτων, της νεοφασιστικής Ρωσίας και της Κίνας υπό τον Σι Τζινπίνγκ, ο οποίος είναι αποφασισμένος να επιβάλει εκ νέου την εξουσία του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Ουσιαστικά έχουμε να κάνουμε με δύο ετερόκλιτες αυτοκρατορίες[10] οι οποίες συνεργάζονται δημιουργώντας έναν άξονα: η Κίνα στηρίζει το ιμπεριαλιστικό εγχείρημα της Ρωσίας να επιβάλει την εξουσία της στην Ουκρανία. Η στήριξη περιορίζεται μεν σε ρητορικό επίπεδο, αλλά οι τεράστιες εξαγωγές της Κίνας επιτρέπουν στη ρωσική μηχανή του πολέμου να συνεχίζει να λειτουργεί. Χωρίς την οικονομική αυτή βοήθεια, που παρακάμπτει τις κυρώσεις της Δύσης και ενισχύει την πολεμική ικανότητα της Ρωσίας, ο πόλεμος ενδεχομένως να μην ήταν βιώσιμος για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα. Το Ιράν με τη σειρά του συμμετέχει στον άξονα προμηθεύοντας τη Ρωσία με drones και πιο πρόσφατα η Βόρεια Κορέα στέλνοντας στρατιώτες στο ουκρανικό μέτωπο. Τείνουμε να θυμόμαστε τον Ψυχρό Πόλεμο ως έναν απλό διπολικό ανταγωνισμό ξεχνώντας ότι οι υπερδυνάμεις διεξήγαγαν πόλεμο μέσω διαμεσολαβητών σε περιφερειακά θέατρα του Τρίτου Κόσμου. Αυτή τη στιγμή ήδη υπάρχουν τα εξής: η Ουκρανία και η Βαλτική, η Μέση Ανατολή και η Ανατολική Μεσόγειος. Αν σε αυτά προσθέσουμε την Ταϊβάν και την θαλάσσια περιοχή της Νότιας Κίνας που αποτελούν μια ζώνη υψηλού κινδύνου, τότε ουσιαστικά μιλάμε για τρία εξαιρετικά επικίνδυνα θέατρα. Ο σημερινός άξονας που ενώνει την Κίνα, τη Ρωσία, το Ιράν και τη Βόρεια Κορέα, σύμφωνα με τον Φέργκιουσον συνιστούν παρόμοια απειλή με αυτή του Άξονα που άλλοτε ένωσε τη Ναζιστική Γερμανία, τη Φασιστική Ιταλία και την Αυτοκρατορική Ιαπωνία. Είτε πρόκειται για τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, είτε για τον πόλεμο του Ισραήλ στη Μέση Ανατολή, είτε για τις απειλές της Κίνας εναντίον της Ταϊβάν και τις εδαφικές διεκδικήσεις της στη θάλασσα της Νότιας Κίνας, το κοινό σημείο που χαρακτηρίζει όλες αυτές τις περιπτώσεις είναι ότι αυταρχικά καθεστώτα απειλούν τις δημοκρατίες. Μια νίκη της Ρωσίας στην Ουκρανία θα ήταν εξίσου ωφέλιμη για τον Σι Τζινπίνγκ και το θεοκρατικό Ιρανικό καθεστώς. Αυτό για εμάς σημαίνει πως όλες οι απειλές πρέπει να αντιμετωπιστούν ταυτόχρονα και να περιοριστούν παράλληλα όλα τα αυταρχικά καθεστώτα του άξονα. Το ότι υπάρχουν δύο υπερδυνάμεις που δεν μπορούν να κάνουν πόλεμο εξαιτίας των καταστροφικών συνεπειών ενός πυρηνικού πολέμου, αλλά και που δεν μπορούν να κάνουν ειρήνη εξαιτίας της αμοιβαίας εχθρότητάς τους με αποτέλεσμα τη διεξαγωγή του πολέμου για κυριαρχία σε άλλα πεδία, στον κυβερνοχώρο, στο Διάστημα και την τεχνολογία, καθώς και στις περιφερειακές συγκρούσεις, είναι προφανώς μια ανάλογη κατάσταση με την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Επίσης προφανής είναι η ιδεολογική συνέχεια της Ρωσικής και Κινεζικής ρητορικής με τη Σοβιετική και την κομμουνιστική προπαγάνδα που εκφραζόταν με εξαλλοσύνη για τους «εξωτερικούς εχθρούς». Ένας ενδεχόμενος αποκλεισμός της Ταϊβάν από την Κίνα απηχεί την κρίση του 1962 με τον ναυτικό αποκλεισμό της Κούβας από την Αμερική μετά από την εγκατάσταση σοβιετικών πυραύλων με πυρηνικές κεφαλές, αν και έχει επικριθεί η κατάχρηση αυτής της αναλογίας, δηλαδή η κινδυνολογία ότι βρισκόμαστε πιο κοντά από ποτέ σε έναν πυρηνικό Αρμαγεδδώνα.[11] Το μόνο σίγουρο πράγμα που η Ιστορία μάς διδάσκει είναι η αβεβαιότητα. Επομένως οι αναλογίες με γεγονότα του παρελθόντος δεν καθορίζουν το παρόν ούτε προβλέπουν το μέλλον. Πάρα ταύτα διανύουμε μια επικίνδυνη περίοδο όπως κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, αλλά με τη διαφορά ότι σήμερα απέναντί μας βρίσκεται ένας αντίπαλος που είναι οικονομικά και τεχνολογικά ανώτερος από τη Σοβιετική Ένωση. Επιπλέον η αλληλεξάρτηση των εχθρικών δυνάμεων διαμορφώνει μια πραγματικότητα που περιορίζει την απάντηση της Δύσης. Η αλληλεξάρτηση στη διεθνή οικονομία και η εποχή του διαδικτύου έχουν δημιουργήσει νέα δεδομένα στα οποία τα πολιτικά μας συστήματα και οι κοινωνίες μας δεν έχουν ακόμα προσαρμοστεί. Η οικονομία της Σοβιετικής Ένωσης ήταν αμελητέα. Όμως σήμερα η Κίνα είναι μπροστά σε όλες τις τεχνολογίες αιχμής και την ρομποτική επιστήμη, έχει κατακτήσει τομείς της αγοράς, συμμετέχει στην εφοδιαστική αλυσίδα πολλών βιομηχανιών και διαθέτει μεγαλύτερη ικανότητα παραγωγής από την Ευρώπη ή τις ΗΠΑ. Η Σοβιετική Ένωση δεν διέθετε κάποιο όπλο με το οποίο μπορούσε να επηρεάσει τις συνειδήσεις τόσο πολλών ανθρώπων, ειδικότερα τις νεότερες γενιές, και σε ιδιαίτερα κρίσιμες στιγμές όπως είναι οι περίοδοι των εκλογικών αναμετρήσεων. Η κατασκοπία και ο εισοδισμός δεν ήταν τόσο εύκολη υπόθεση την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου όσο είναι σήμερα στον διασυνδεδεμένο κόσμο. Οι ιδεολογίες της Πουτινικής Ρωσίας ή της Κίνας του Σι Τζινπίνγκ δεν είναι τόσο οικουμενικές με τον τρόπο που παρουσιαζόταν η Σοβιετική ιδεολογία και το αντιπαράδειγμα που προβάλλουν δεν αφορά ένα συνεκτικό ιδεολογικό όραμα για το πώς πρέπει να είναι ο κόσμος στο μέλλον. Αφορά όμως το ποιες νέες δυνάμεις θα αναδυθούν για να καλύψουν το κενό που δημιουργείται από τη διάβρωση του πολιτισμού της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, ποιες απολυταρχίες θα επικρατήσουν μετά την υποχώρηση των δημοκρατιών. Επομένως μια σύγκριση με την εποχή του Ψυχρού Πολέμου αποκτά την επιπλέον παράμετρο της παρακμής της Δύσης κατ’ αναλογία με την παρακμή της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας. Έτσι, στην καλύτερη περίπτωση, είτε είμαστε σε κάτι που είναι σαν Ψυχρός Πόλεμος, ή, στη χειρότερη περίπτωση, βαδίζουμε προς έναν Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Παραδόξως, κατά κάποιο τρόπο η Δύση υφίσταται τις συνέπειες των σπουδαιότερων επιτευγμάτων της. Κερδίζοντας τον Ψυχρό Πόλεμο αφενός πέρασε σε έναν αυτάρεσκο εφησυχασμό: για τις πολιτικές ελίτ, η παγκόσμια ειρήνη, η ιδέα πως η παγκοσμιοποίηση είναι εφικτή και πως όλοι μπορούν να βγουν κερδισμένοι από αυτή τη νέα τάξη πραγμάτων ήταν η επικρατούσα άποψη. Αφετέρου, διαδοχικές γενιές πλέον δυτικών ανθρώπων δεν έχουν ζήσει ούτε πολέμους, ούτε δικτατορίες, θεωρώντας ούτε λίγο ούτε πολύ ότι η ελευθερία είναι μια φυσική και δεδομένη κατάσταση. Έτσι άρχισαν να διαπιστώνουν ότι η ελευθερία έχει προβλήματα, δηλαδή ευθύνες και κόστη που δεν είναι σίγουροι ότι μπορούν ή ότι θέλουν να αναλάβουν, διότι δεν έχουν ουσιαστικά γνώση του τι σημαίνει η ανελευθερία. Σε αυτό το πεδίο φυσικά εμπλέκεται άμεσα ο πόλεμος πληροφοριών. Η ιστορικός Αν Άπλμπαουμ έχει ασχοληθεί εκτενέστατα με τη σύγκρουση των ιδεών ανάμεσα στον ελεύθερο δημοκρατικό και τον ανελεύθερο κόσμο και τη σημασία που έχει η ανάδυση της προπαγάνδας του αυταρχισμού η οποία επιδιώκει να καταστήσει την απολυταρχία ελκυστική, υποστηρίζοντας ότι προσφέρει σταθερότητα και ασφάλεια σε αντίθεση με το διασπασμένο, επισφαλές, ασταθές, επικίνδυνο και παρηκμασμένο δημοκρατικό σύστημα.[12] Η Άπλμπαουμ είναι ιδιαίτερα επικριτική για το γεγονός ότι η Δύση υπήρξε υπερβολικά πρόθυμη, αδιάφορη ή απλώς κυνική ως προς τις οικονομικές σχέσεις με τη Ρωσία, θεωρώντας ότι η ένταξη της ανατολικής Ευρώπης στη Δύση δεν θα επηρεαζόταν από τη ρωσική πολιτική. Το γεγονός ότι επετράπη στους Ρώσους ολιγάρχες να χρησιμοποιούν τους χρηματοοικονομικούς θεσμούς της Δύσης είχε μια φθοροποιό επίδραση σε όλες τις χώρες όπου συνέβη αυτό. Κάνοντας τα στραβά μάτια οι υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικής και τα θεσμικά όργανα επιβολής του νόμου στις δυτικές δημοκρατίες συνέβαλλαν στη δημιουργία διεθνών δικτύων διαφθοράς. Τα απολυταρχικά καθεστώτα εκμεταλλεύονται αυτό το γεγονός στηρίζοντας την επιχειρηματολογία τους εναντίον της δημοκρατίας ακριβώς πάνω σε αυτό το μοτίβο της υποκρισίας. Οι απολυταρχίες κάνουν τα πάντα για να διασπάσουν τις Δυτικές συμμαχίες, να υπονομεύσουν τις κοινωνίες και να κλονίσουν την πίστη των πολιτών στη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Το αφήγημα που αντιπαραβάλλουν είναι ότι αφού τα Δυτικά κράτη είναι διεφθαρμένα, αυτό αποδεικνύει ότι η δημοκρατία δεν λειτουργεί. Η υποκρισία λειτουργεί και αντιστρόφως: οι Ρώσοι καταγγέλλουν τον Δυτικό ιμπεριαλισμό την ίδια στιγμή που εξαπολύουν τον πιο αιματηρό ιμπεριαλιστικό πόλεμο τον οποίο δικαιολογούν με μια γλώσσα που παραπέμπει στον ιμπεριαλισμό παλαιότερων εποχών. Η Δύση διαφθείρεται από αυτή τη διαδικασία. Εξάλλου τα μέσα που χρησιμοποιούν οι Ρώσοι ολιγάρχες είναι τα ίδια μέσα που χρησιμοποιούνται για να αποκρύβονται χρήματα από το πολιτικό σύστημα. Και ο απροσδιόριστος βαθμός στον οποίο τα πολιτικά μας συστήματα έχουν διαφθαρεί αποτελεί πλέον ένα τεράστιο πρόβλημα και στην Ευρώπη και στην Αμερική. Η Ρωσία αγόραζε την επιρροή της δημιουργώντας ευκαιρίες για τους πολιτικούς και τις χώρες που ήθελαν να επηρεάσουν. Κάποιοι τομείς της επιχειρηματικής κοινότητας ενεπλάκησαν τόσο πολύ με τη Ρωσία που άρχισαν να λειτουργούν ουσιαστικά ως εκπρόσωποι των συμφερόντων της Ρωσικού καθεστώτος. Προφανώς ένας βαθμός υποκρισίας στις διεθνείς σχέσεις και οι πολιτικές ευκαιρίες για οικονομικές σχέσεις και επιρροή αφορά ανεξαιρέτως όλες τις χώρες του κόσμου. Για παράδειγμα, η Κίνα εδώ και μια δεκαετία έχει αναπτύξει ένα παγκόσμιο πρόγραμμα υποδομών με σκοπό να επεκτείνει την γεωπολιτική της επιρροή μέσω ενός διεθνούς εμπορικού δικτύου και δανειακών επιβαρύνσεων σε αναπτυσσόμενες χώρες. Πρόκειται για μια πολύ οργανωμένη στρατηγική που περιλαμβάνει διάφορες πρωτοβουλίες στους τομείς της ασφάλειας και της τεχνολογίας. Το ζήτημα είναι να γνωρίζουμε σε τι στοχεύουν τέτοιες ευκαιρίες κι αν ο τελικός σκοπός τους είναι η διαιώνιση απολυταρχικών καθεστώτων που με τη σειρά τους δημιουργούν προβλήματα στις χώρες μας. Αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με τη διαφθορά στο εσωτερικό των χωρών της Δύσης αλλά συνολικά με τις συνέπειες μακροπρόθεσμα. Στην περίπτωση της Ρωσίας γνωρίζαμε ότι οι ολιγάρχες αποκτούσαν τα χρήματά τους χάρη στην εγγύτητά τους με την εξουσία και πως το Ρωσικό κράτος είχε τη δομή της μαφίας, ωστόσο συμπεριφερόμασταν σαν αυτό να πρόκειται για ένα εσωτερικό ζήτημα της Ρωσίας που δεν μας αφορούσε, βοηθώντας στη δημιουργία ενός τέρατος που έσπειρε όλεθρο στην Ουκρανία και δημιούργησε μια κρίση ασφάλειας στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ. Παράλληλα μια άλλη εξέλιξη των τελευταίων δεκαετιών είναι η ανάδυση του αυταρχικού λαϊκισμού, δηλαδή κινημάτων εντός των δημοκρατικών συστημάτων που στοχεύουν στην αποδόμηση των θεσμών τους, κινήματα τα οποία έχουν φυσικά κάθε συμφέρον να υποστηρίζουν και να προωθούν τα απολυταρχικά καθεστώτα. Η Ουκρανία είναι πολύ σημαντική σε αυτό το πλαίσιο διότι ένας στόχος του Πούτιν είναι να αποδείξει στη Δύση ότι η Ρωσία είναι πάνω από τους κανόνες μας. Παράσταση φωτισμού κτιρίων στην Οδησσό από τον παγκοσμίου φήμης Ελβετό καλλιτέχνη Gerry Hofstetter, 24 Φεβρουαρίου 2023, φωτογραφία από τον Ολεξάντρ Σινέλνικοβ. Στα ίδια συμπεράσματα καταλήγει και ο σπουδαίος ιστορικός Στίβεν Κότκιν. Ωστόσο επισημαίνει πως η Δύση έχει κερδίσει τρεις σημαντικές νίκες στην αναμέτρηση με τη Ρωσία: την υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας της Ουκρανίας, την αναζωογόνηση των συμμαχιών, την απόδειξη ότι η Ρωσία δεν είναι τόσο ισχυρή όσο φανταζόταν η ίδια και εμείς, και την ευθυγράμμιση της Ευρώπης και των ΗΠΑ όσον αφορά την πολιτική σχέση με την Κίνα. Ή όπως το θέτει ο Τίμοθυ Σνάινερ, αυτό ήταν το δώρο της Ουκρανίας προς εμάς. Και θα μπορούσαμε να προσθέσουμε σε αυτές νίκες και μια τέταρτη: παρά τα αυτοκρατορικά ιστορικά αφηγήματα του Πούτιν, κανένας πλέον δεν αμφισβητεί ότι η Ουκρανία είναι ένα ανεξάρτητο έθνος. Μπορεί να φαίνεται μπροστά στις δυνάμεις του νέου άξονα που έχει δημιουργηθεί ότι οι πιθανότητες είναι εναντίον της Δύσης, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε πως παραμένουμε ακόμα ισχυροί σε όλα τα επίπεδα, στρατιωτικά, οικονομικά και κοινωνικά. Δεν προκαλεί έκπληξη η προπαγάνδα των απολυταρχιών και οι δημοκρατίες δεν κινδυνεύουν απαραιτήτως από την προπαγάνδα των εχθρών τους. Στις Δυτικές κοινωνίες οι άνθρωποι πρέπει να είναι ελεύθεροι να λένε ό,τι σκέφτονται στη δημόσια σφαίρα και να ασκούν ελεύθερη κριτική για τα φαινόμενα που πρέπει να εξαλειφθούν και τους θεσμούς που πρέπει να διορθωθούν ή να βελτιωθούν. Η μονοφωνία και η ομοιομορφία είναι ασύμβατες έννοιες στις φιλελεύθερες κοινωνίες. Όμως, ενώ στην πραγματικότητα οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν τις αξίες και αρχές της Δύσης, η έκθεση στην προπαγάνδα μπορεί να αλλάζει τις αντιλήψεις. Υπάρχει πραγματικός κίνδυνος όταν εμείς οι ίδιοι καταδικάζουμε με απόλυτο τρόπο τους θεσμούς της Δύσης, όταν αμφισβητούμε τις Δυτικές αξίες, όταν απαξιώνουμε την αξία του δημοκρατικού πολιτεύματος, όταν παπαγαλίζουμε ότι η ΕΕ, οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ είναι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, όταν δηλαδή καταλήγουμε να υιοθετούμε άκριτα, εν γνώσει μας ή ανεπίγνωστα, όλα όσα υποστηρίζουν οι προπαγανδιστές του κινεζικού κομμουνισμού και του ρωσικού εθνικισμού για τη Δύση. Όταν συμβαίνει αυτό, παραβλέπουμε το γεγονός ότι οι απολυταρχίες μάς φοβούνται περισσότερο απ’ όσο εμείς εκτιμούμε τις αξίες του Δυτικού πολιτισμού. Με άλλα λόγια, η Ρωσία ή Κίνα δεν είναι σε θέση να καταστρέψουν τη Δύση, αλλά η Δύση είναι σε θέση να καταστρέψει τον εαυτό της. Δεν έχει τόσο σημασία αν βρισκόμαστε σε έναν δεύτερο Ψυχρό Πόλεμο ή στα πρόθυρα ενός Τρίτου Παγκόσμιου, ή αν αυτός έχει ουσιαστικά ήδη αρχίσει διατρέχοντας τον κίνδυνο να κλιμακωθεί. Αυτό που έχει σημασία είναι ποιος θα κερδίσει, αν και όταν λάβει χώρα ένας τέτοιος πόλεμος. Ο Πούτιν απέτυχε στους μαξιμαλιστικούς του στόχους να καταλάβει το Κίεβο, αλλά κατέστρεψε μια ολόκληρη χώρα. Ακόμα κι αν η Ουκρανία κατάφερνε κατά την αντεπίθεσή της να ανακτήσει με τη στρατιωτική βοήθεια της Δύσης κάποια από τα εδάφη που κατέλαβε η Ρωσία, η ουκρανική κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει γιατί αντιμετωπίζει έναν πόλεμο φθοράς που σε λίγες εβδομάδες συμπληρώνει τρία χρόνια. Αυτή η καταστροφή δίνει το πράσινο φως στον Πούτιν να συνεχίσει να καταστρέφει οτιδήποτε στέκεται εμπόδιο στις βλέψεις του. Ο πόλεμος δεν είναι μόνο ανταλλαγή πυρών: μια χώρα μπορεί να εξουδετερωθεί με κυβερνοπόλεμο, δολιοφθορές, μυστικές επιχειρήσεις, παρεμβάσεις στο εσωτερικό, αλλαγές κυβερνήσεων κ.ο.κ.[13] Αντίστοιχα, το τέλος ενός πολέμου δεν συνίσταται μόνο σε μια στρατιωτική νίκη από τη μία πλευρά και μια στρατιωτική ήττα από την άλλη. Η νίκη όπως και η ήττα είναι πολιτική, οικονομική και ψυχολογική. Ένας τρόπος για να συνειδητοποιήσει η Ρωσία ότι έχασε τον πόλεμο και για να λειτουργήσει η Ουκρανία ως ανεξάρτητο και κυρίαρχο έθνος εντός οποιωνδήποτε συνόρων θα ήταν να ενταχθεί στην οικογένεια της Δύσης με τις εγγυήσεις της ΕΕ και του ΝΑΤΟ. Για να συμβεί αυτό χρειάζεται ισχυρή στρατηγική και διπλωματία από μια καλύτερη Ευρώπη και μια καλύτερη Αμερική. Η Δύση πρέπει να είναι σε θέση να καθορίζει τους όρους και τις προϋποθέσεις για την ειρήνη με τη Ρωσία και την Κίνα μέσω της ισχύος και των διαπραγματεύσεων. Όσοι αγαπούν το ιδεώδες της ελεύθερης δημοκρατικής κοινωνίας που αντιπροσωπεύει ο Δυτικός Πολιτισμός οφείλουν να την προστατεύουν από τους χρήσιμους ηλίθιους και τους διεφθαρμένους πολιτικούς. Πρέπει οι κοινωνίες μας να γνωρίζουν γιατί, παρά τα ελαττώματα και τις απογοητεύσεις μας, είμαστε ένα κλαμπ στο οποίο οι περισσότερες χώρες θέλουν να ανήκουν διότι οι θεσμοί και οι αξίες μας είναι πολύτιμες. Όμως, πρέπει να καλλιεργούμε τον κήπο μας. Πρέπει να φροντίζουμε το σύστημα που δημιουργήσαμε. Οι ηγεσίες μας πρέπει να είναι σε θέση να εξηγούν στους πολίτες με ξεκάθαρο τρόπο ποιοι είμαστε και τι θέλουμε να κάνουμε, γιατί ό,τι μένει κενό, με την οικονομική, πολιτική, κοινωνική και γεωπολιτική έννοια, μπορεί να καλυφθεί από την προπαγάνδα. Όποιος επιθυμεί την ειρήνη οφείλει να είναι προετοιμασμένος για πόλεμο. Αλλά ο καλύτερος πόλεμος τελικά είναι αυτός που κερδίζεις χωρίς να πολεμάς. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος να αποφύγουμε έναν Τρίτο Παγκόσμιο. [1] Βλ. επίσης: Τίμοθυ Σνάιντερ, «Ο γενοκτονικός μύθος του Πούτιν. Η ανοησία του φασισμού όπως αποκαλύπτεται στην συνέντευξη με τον Κάρλσον», Athens Review of Books, τχ. 159, Μάρτιος 2024. [2] Μπορούμε να πούμε πως οι Σύμμαχοι κέρδισαν ανεξάρτητα από τους Σοβιετικούς και όχι χάρη στους Σοβιετικούς. Η έκβαση του πολέμου στο Ανατολικό Μέτωπο δεν είχε τόση σημασία διότι η Αμερική θα ανέπτυσσε πυρηνικά όπλα πριν από τους Γερμανούς. Έτσι, ακόμα κι αν οι Ναζί καταλάμβαναν τη Μόσχα, οι ΗΠΑ θα βομβάρδιζαν με πυρηνικά το Βερολίνο για να τελειώσουν τον πόλεμο. Επίσης μπορούμε να πούμε ότι αν δεν υπήρχε ο Στάλιν ίσως η Ρωσία να μην χρειαζόταν να πολεμήσει καν ή δεν θα είχε υποστεί τόσο τεράστιες απώλειες. Ωστόσο, παρ’ όλες τις ενστάσεις που μπορούν να διατυπωθούν, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι η Ρωσία ήταν στην πλευρά των νικητών του μεγαλύτερου πολέμου της ιστορίας και έλαβε μέρος στον διαμοιρασμό του κόσμου. [3] Η ουκρανική επίθεση το 2024 στην περιοχή του Κουρσκ έχει συμβολική και ψυχολογική σημασία για την ικανότητα αντίστασης της Ουκρανίας στη Ρωσική κυριαρχία. [4] Τίμοθυ Σνάιντερ, «Η Ουκρανία είναι το μέλλον. Ο πόλεμος μεταξύ δημοκρατίας και μηδενισμού», Athens Review of Books, τχ. 143, Οκτώβριος 2022. [5] Κριστίνα Φλόρια, «Η μακρά ιστορία της αυτοδιάθεσης της Ουκρανίας», Athens Review of Books, τχ. 149, Απρίλιος 2023. [6] Αρκετοί αμφισβητούν τον λόγο ύπαρξης του ΝΑΤΟ μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Ωστόσο παραβλέπουν το γεγονός πως η Ρωσία εξακολουθούσε να έχει τα περισσότερα πυρηνικά όπλα στον κόσμο και επιπλέον έχει στη διάθεσή της ένα τεράστιο απόθεμα στρατιωτικού υλικού που συσσώρευσαν ο Στάλιν και οι διάδοχοί του. Το αφήγημα της ρωσικής προπαγάνδας δεν είναι ενιαίο, αντίθετα θα ήταν πιο ακριβές να μιλάμε για πολλά αφηγήματα που προσαρμόζονται ανάλογα με τις περιστάσεις. Σε κάθε περίπτωση, είτε αφορά την περιορισμένης έκτασης «ειδική επιχείρηση» με στόχο την «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας, είτε έναν ανοιχτό πόλεμο της Ρωσίας εναντίον της Δύσης, ο στόχος της ρωσικής προπαγάνδας είναι η αποσταθεροποίηση των χωρών του ελεύθερου κόσμου. [7] Η επονομαζόμενη “Pivot to East Asia” στρατηγική της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ κατά την περίοδο 2009-2017. [8] Γκάρυ Σωλ Μόρσον, «Ο Ρωσικός Εξαιρετισμός», Athens Review of Books, τχ. 159, Μάρτιος 2024. [9] H Αν Άπλμπαουμ έχει γράψει εκτενώς για την ιστορία του κομμουνισμού, για την υποχώρηση των δημοκρατιών, τον αυταρχισμό και τον λαϊκισμό, βλ. Το Λυκόφως της Δημοκρατίας, Η Σαγήνη του Απολυταρχισμού και πιο πρόσφατα Απολυταρχία Α.Ε. Οι δικτάτορες που θέλουν να κυριαρχήσουν στον κόσμο. Ο Τίμοθυ Γκάρτον Ας γράφει για την ιστορία της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη, βλ. Πατρίδες. Ο Στίβεν Κότκιν, ένας από τους σπουδαιότερους μελετητές της Σοβιετικής Ένωσης και της Ευρασίας και βιογράφος του Στάλιν, γράφει για τον αυταρχισμό και τη γεωπολιτική, βλ. Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970-2000. Ο Τίμοθυ Σνάιντερ έχει γράψει πολλά βιβλία για την ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης και έξι για την Ουκρανία, βλ. Απέναντι στην Τυραννία, 20 Μαθήματα από τον 20ό αιώνα και Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική. Ο Νάιαλ Φέργκιουσον έχει γράψει εκτενώς για τον δεύτερο Ψυχρό Πόλεμο ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα και την παρακμή της Δύσης, βλ. Κολοσσός, Η άνοδος και η πτώση της Αμερικανικής Αυτοκρατορίας και Ο Μεγάλος Εκφυλισμός, Πώς παρακμάζουν οι θεσμοί και πεθαίνουν οι οικονομίες. [10] Δεν υποκρινόμαστε ότι οι ΗΠΑ δεν είναι επίσης μια πραγματική αυτοκρατορία που προβάλλει την οικονομική και στρατιωτική της δύναμη στον κόσμο. Αλλά σε αντίθεση με τη Ρωσία και την Κίνα, που είναι απόγονοι ιστορικών αυτοκρατοριών, οι ΗΠΑ είναι μια αυτοκρατορία που αναδύθηκε μέσα από πόλεμο εναντίον της αυτοκρατορίας και έτσι θέλει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό της. Οι ΗΠΑ δεν επιδιώκουν την επιβολή ισχύος μέσω του επεκτατισμού όπως οι αυτοκρατορίες κυβερνούσαν τις αποικίες κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Εάν οι ΗΠΑ αποφασίσουν ότι δεν θέλουν να είναι πλέον αυτοκρατορία, το κενό θα καλυφθεί από άλλες αυτοκρατορίες. Ο κόσμος είναι καλύτερος σε σχέση με πριν από εκατό χρόνια επειδή οι ΗΠΑ παρέχουν ασφάλεια και εγγυήσεις σε διεθνές επίπεδο. Αυτό δεν σημαίνει πως ό,τι κάνουν οι ΗΠΑ είναι πάντα έξυπνο ή αποτελεσματικό, αλλά μάλλον δεν θέλουμε να επιστρέψουμε σε έναν κόσμο όπου οι ΗΠΑ δεν έχουν αυτόν τον ρυθμιστικό ρόλο, ούτε ο κόσμος θα ήταν καλύτερος αν τον ρόλο των ΗΠΑ τον αναλάμβανε η σημερινή Ρωσία ή η σημερινή Κίνα. Το πρόβλημα με τις εναλλακτικές του πολυπολικού κόσμου που υποστηρίζουν θεωρητικοί όπως ο Αλεξάντρ Ντούγκιν, δεν είναι η πολυπολικότητα αλλά ο αντιδυτικός ορισμός του. Είναι απαραίτητη η ποιοτική διαφοροποίηση των αυτοκρατοριών βάσει των αξιών και των ευθυνών που τις συνοδεύουν· στην περίπτωση των ΗΠΑ αυτές είναι η ελεύθερη και δυναμική οικονομία, τα ατομικά δικαιώματα, το κράτος δικαίου, η ελευθερία του λόγου, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία και η ανοιχτή κοινωνία. [11] Sergey Radchenko, “The use and abuse of the Cuban Missile Crisis”, Engelsberg Ideas, 28 Ιανουαρίου 2025. [12] Αν Άπλμπαουμ, «Ο νέος πόλεμος προπαγάνδας», Athens Review of Books, τχ. 164, Σεπτέμβριος 2024. [13] Ένα παράδειγμα είναι οι πρόσφατες εκλογές στη Ρουμανία τις οποίες κέρδισε ένας υποψήφιος χωρίς παρουσία στον δημόσιο βίο, μέσω μιας αποκλειστικής καμπάνιας στο TikTok, η οποία υποστηρίχθηκε από ινφλουένσερς και αυτοματοποιημένα bots με άγνωστες πηγές χρηματοδότησης και σκοτεινές διασυνδέσεις με τη Μολδαβία.

Σύνδεση