Η εύθραυστη ισορροπία της τεχνολογίας, της ελευθερίας και της εξουσίας

Σε μια εντυπωσιακή αντιστροφή του μοτίβου της ιστορίας όπου τεχνολογική πρόοδος και φιλελευθερισμός αλληλοενισχύονταν, οι σημερινές καινοτομίες απειλούν να ανατρέψουν την ισορροπία προς τον αυταρχισμό, τερματίζοντας τρεις αιώνες συνεργασίας ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και την ανθρώπινη ελευθερία. Για τρεις αιώνες, η γενική κατεύθυνση της πολιτικής ιστορίας χαρακτηριζόταν –ίσως ακόμα και οδηγούνταν– από την τεχνολογική αλλαγή και τον φιλελευθερισμό που αλληλοενισχύονταν. Τουλάχιστον κοιτάζοντας προς το παρελθόν φαινόταν μια ιδιαίτερα δυναμική ισορροπία. Η τεχνολογική πρόοδος αύξανε την παραγωγικότητα χωρίς να οδηγεί σε μια συγκεντρωτική αυταρχική εξουσία. Η διεύρυνση των πολιτικών δικαιωμάτων δεν εμπόδισε την αποτελεσματικότητα και την ευημερία. Αντιθέτως, η σταθερότητα και η προσβασιμότητα που παρείχε ο φιλελευθερισμός ήταν ένα κίνητρο για την αύξηση των επενδύσεων· και πολλές τεχνολογικές εξελίξεις διεύρυναν την ευημερία, μειώνοντας την ικανότητα των αποκλειστικών ελίτ να κυριαρχούν στις κοινωνίες της. Αυτό το θαύμα θεωρήθηκε τόσο πολύ δεδομένο ώστε το να ισχύει το κράτος δικαίου και για τους κυβερνώντες τους ίδιους συχνά προτάσσεται ως μια προϋπόθεση για την διαρκή οικονομική επιτυχία. Ο Ντέιβιντ Χιουμ είπε περίπου τα ίδια για τη δημοκρατική κυβέρνηση (στην οποία περιλάμβανε την κοινοβουλευτική μοναρχία). Όπως παρατήρησε ο Άνταμ Σμιθ για τον μέντορά του: Το εμπόριο και οι βιοτεχνίες σταδιακά εισήγαγαν τάξη και καλή κυβέρνηση, και με αυτές την ελευθερία και την ασφάλεια των ατόμων, ανάμεσα στους κατοίκους της χώρας, οι οποίοι προηγουμένως ζούσαν σε έναν σχεδόν συνεχή πόλεμο με τους γείτονές τους, και σε μια δουλική σχέση εξάρτησης από τους ανωτέρους τους. Αυτό, αν και έχει παρατηρηθεί ελάχιστα, είναι μακράν η πιο σημαντική από όλες τις συνέπειές τους. Ο κύριος Χιουμ, είναι ο μόνος συγγραφέας, καθόσον γνωρίζω που το έχει επισημάνει μέχρι στιγμής. Προσεγγίζοντας το ζήτημα πιο συστηματικά, ο ίδιος ο Σμιθ προσέφερε μια εννοιολογική ιστορία της πολιτικο-οικονομικής μας εξέλιξης σε τέσσερα στάδια: από τους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες και την ποιμενική και την γεωργία, στην εμπορική κοινωνία, στην οποία ο καθένας από εμάς κατέστη κατά κάποιο τρόπο ελεύθερος να πουλάει την εργασία του και να αγοράζει υπηρεσίες από άλλους στις αγορές. Η ιστορία του Σμιθ δεν είναι η ιστορία του ιστορικού, ούτε καν ένα υποθετικό αφήγημα. Τουναντίον προσφέρει τέσσερις γενικές ιστορίες της ισορροπίας σχετικά με τους τέσσερις διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους ομάδες ανθρώπων έζησαν μαζί κάτω από διαφορετικές τεχνολογίες. Σε κάθε μία, η οικονομία, η πολιτική και η ηθική (οι κανόνες) είναι αλληλοενισχυόμενες. Ο τρόπος ζωής δεν πρέπει να είναι συμβατός μόνο με τα κίνητρα, αλλά –θέλω να τονίσω– συμβατός και με τις αξίες· ή, συνδέοντας τα κίνητρα με τις αξίες, οι θεμελιώδεις αξίες μιας κοινωνίας πρέπει να έχουν εσωτερικοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να γίνονται μέρος της κινητήριας ψυχολογίας των περισσότερων εμπλεκόμενων φορέων. «Οι προστάτες των βιομηχανιών μας», σατιρικό σκίτσο του Γκίλαμ Μπέρνχαρντ για τους «βαρόνους-ληστές» του 19ου αιώνα. Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Puck, 7 Φεβρουαρίου 1883. Απεικονίζει τους Σίρους Φιλντ, Τζέι Γκουλντ, Κορνίλιους Βάντερμπιλτ και Ράσελ Σέιτζ, καθισμένους πάνω σε σάκους με εκατομμύρια, σε μια μεγάλη σχεδία την οποία βαστάζουν εργαζόμενοι διαφόρων επαγγελμάτων. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου. Παραδείγματος χάριν, ένας τρόπος να αντιληφθούμε την κατάρρευση του παλαιού Σοβιετικού συστήματος είναι ότι τα κίνητρα που είχαν θέσει οι θεσμοί του έρχονταν σε αντίθεση με τις αξίες που αυτοί οι θεσμοί υποτίθεται πως ενσάρκωναν. Ανατρέχοντας στο παρελθόν, οι Σοβιετικοί ζούσαν σε μια δυναμική ανισορροπία· ένα μάλλον κακό αποτέλεσμα δεδομένης την τελεολογίας του Μαρξ. Η μυστικότητα –ο συνήθης εχθρός της αποτελεσματικότητας– έπρεπε να αυξάνεται για να αποκρύπτει τις υποκείμενες εντάσεις. Σε αυτή την ιστορία, οι πιο αποκρουστικοί εξουσιαστές –ο Στάλιν και ο Μάο, για να αναφέρω μόνο δύο– είναι προϊόντα των αντιφάσεων ενός συστήματος που μόνο ένας τρομερός τύραννος μπορεί να ελέγξει για να μην διαλυθούν τα πάντα. Ο Σμιθ ίσως αναφέρει λιγότερα από όσα μπορούμε να πούμε για τη μετάβαση μεταξύ των πολιτικοοικονομικών συστημάτων ισορροπίας. Οι προφανείς εξωγενείς κραδασμοί προέρχονται έξω από την κοινωνία με τη μορφή πολέμου, ιδεών και τεχνολογίας. Οι προφανείς ενδογενείς ή εσωτερικοί κραδασμοί προέρχονται από κύματα αντίστασης, τις εφευρέσεις, τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις και τις διαστρεβλωμένες θεσμικές δυναμικές. Ανάμεσα σε αυτά, εξετάζοντας εν συντομία την αντίσταση μπορούμε να καταλάβουμε γιατί, έως τώρα, η τεχνική πρόοδος και ο φιλελευθερισμός έχουν αποτελέσει μια τόσο καλή ομάδα. Απλούστατα, στην πραγματικότητα η τεχνολογική αλλαγή, και πιο συγκεκριμένα, η τεχνική πρόοδος που αυξάνει τη συνολική παραγωγικότητα τείνει, γενικά, να διευρύνει την ικανότητα σημαντικής αντίστασης, με την έννοια της αντίστασης –ενεργητικής ή παθητικής– που μειώνει την (σταθμισμένη κατά τον κίνδυνο) απόδοση της εξουσίας των αρχουσών ομάδων. Τα πιο προφανή παραδείγματα αφορούν τα επιθετικά όπλα: στον δικό μας κόσμο κυρίως τα πυροβόλα. Αλλά συναντάμε την ίδια σκέψη στην παρατήρηση του Αριστοτέλη στα Πολιτικά, ότι η έλευση των οπλιτών (με τις τεράστιες ασπίδες τους) διεύρυνε τον ορισμό του ποιος μετρούσε στην πολιτεία (να το πω ωμά, το πεζικό εκτός από το ιππικό). Ελαφρώς πιο λεπτά παραδείγματα συμπεριλαμβάνουν καινοτομίες που επέτρεψαν την ανάδυση της εμπορικής τάξης, η οποία απέκτησε τη δυνατότητα να πιέζει εξίσου για δικαιώματα που υποστήριζαν τα συμφέροντά της (τα κίνητρά της) και προώθησαν την καινοτομία που δημιούργησε ευημερία. Αργότερα, όταν η εμπορική κοινωνία εξελίχθηκε σε βιομηχανική κοινωνία μέσω της καινοτομίας που είναι γνωστή ως το εργοστασιακό σύστημα, η έννοια ότι κάθε άτομο μπορούσε εύκολα να συνάψει συμβόλαιο με τους εργοδότες έγινε ευφάνταστη, αλλά ενωμένοι και ενεργώντας από κοινού οι εργάτες ήταν σε θέση να πιέσουν για συλλογικά δικαιώματα. Όταν αυτά χορηγούνταν, παρείχαν το μέσο για να πιέσουν για ευρύτερα πολιτικά δικαιώματα· συγκεκριμένα την ψήφο, επιτρέποντας σε εκατομμύρια ανθρώπους να ξεπεράσουν προβλήματα συντονισμού στην αντίσταση εναντίον (ή την υποστήριξη) των κυβερνώντων τους. Ο στόχος αυτών των σκέψεων είναι να υπογραμμίσω πόσο σημαντικό θα ήταν αν οδηγούμασταν σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογική αλλαγή μπορεί να εξυπηρετεί την εξουσία χωρίς την ελευθερία. Έχουμε λόγους να θεωρούμε πως, σε μια εντυπωσιακή αντιστροφή, η αυταρχική διακυβέρνηση και η τεχνολογική αλλαγή ίσως έχουν ήδη καταστεί αλληλοενισχυόμενες. Αλλά πριν εξετάσω αυτή την ανησυχητική προοπτική, θα σκιαγραφήσω τρία παραδείγματα πρόσφατων τεχνολογικών αλλαγών που έχουν επηρεάσει την κατανομή της εξουσίας στην δημοκρατική πολιτική. Το πρώτο είναι ότι οι νέες τεχνολογίες προσφέρονται σε δικτυωμένες υπηρεσίες, στις οποίες σε γενικές γραμμές ο νικητής τα παίρνει όλα. Η Google και το Facebook είναι τέτοια παραδείγματα. Αν και σήμερα πιο διαδεδομένο, αυτό το φαινόμενο δεν είναι καθόλου καινούργιο. Τα παλιά μονοπώλια των τηλεπικοινωνιών ήταν προφανή παραδείγματα πριν μισό αιώνα όπως οι σιδηρόδρομοι πριν από αυτά, και, κατά κανόνα, λειτουργούσαν στην Ευρώπη ως κρατικά δημόσια μονοπώλια. Όταν από το 1980 αυτά και άλλα «φυσικά μονοπώλια» εκτινάχθηκαν στην ιδιωτική σφαίρα, αυτό συνέβη με όρους που συμπεριλάμβαναν οικονομική ρύθμιση σχεδιασμένη για τη μείωση φραγμών ή για τον περιορισμό της κατάχρησης της οικονομικής κυριαρχίας. Με άλλα λόγια, ο σκοπός ήταν η οικονομική αποτελεσματικότητα: πώς να αξιοποιηθεί το ιδιωτικό κίνητρο για πλουτισμό προς κοινό όφελος. Η αιτιολόγηση τέτοιων αντιμονοπωλιακών καθεστώτων θα μπορούσε να έχει το ίδιο έγκυρα τεθεί υπό όρους παρεμπόδισης της συσσώρευσης ιδιωτικής πολιτικής εξουσίας, όπως την αντιλαμβάνονταν οι Γερμανοί ορντο-φιλελεύθεροι μεταπολεμικά μετά την παρωδία της συμμαχίας των μεγάλων επιχειρήσεων με το Ναζιστικό Κόμμα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930. Το ζήτημα για εμάς, τώρα, είναι εάν η αυξανόμενη σπουδαιότητα των επιχειρήσεων που βασίζονται σε δίκτυα θα οδηγήσει στη μετατροπή της συγκεντρωμένης οικονομικής ισχύος σε συγκεντρωμένη ιδιωτική πολιτική εξουσία, με τους νομοθέτες να γίνονται σύγχρονα ισοδύναμα των Βρετανών κοινοβουλευτικών πελατών του Δούκα του Νιούκαστλ, ο οποίος στα τέλη του 18ου και τις αρχές 19ου αιώνα στην Βρετανία ήλεγχε ποιος εκλεγόταν σε πολλές κοινοβουλευτικές εκλογικές περιφέρειες καθιστώντας τον μια μεγάλη δύναμη στη χώρα. Αν δει κανείς τις ομάδες συμφερόντων και την χρηματοδότηση εκστρατειών στις Ηνωμένες Πολιτείες, η υπόθεση αυτή δεν είναι άσκοπη. Η αντιμονοπωλιακή πολιτική της Σχολής του Σικάγου, η οποία καθιστούσε την ευημερία των καταναλωτών το μέτρο όλων των πραγμάτων διέπει αυτό που αρκετοί πίστευαν ότι ήταν οι δημοκρατικές και ρεπουμπλικανικές πολιτικές προϋποθέσεις της ελεύθερης οικονομίας: η κατανομή της εξουσίας. Μια λύση θα μπορούσε να είναι ο περιορισμός ή η εξισορρόπηση της δύναμης του συγκεντρωμένου πλούτου στην πολιτική. Αλλά αν επαφίεται στον περιορισμό της ίδιας της οικονομικής ισχύος, θα πρέπει να περιμένουμε ότι οι εχθροί της φιλελεύθερης πολιτικής θα εναντιωθούν στην αντιμονοπωλιακή μεταρρύθμιση, υποστηρίζοντας τη θέση τους προς το συμφέρον της ανεμπόδιστης φιλελεύθερης πολιτικής. Αυτές οι διαμάχες είναι σε εξέλιξη. Φωτογραφία εγκατάστασης από την έκθεση AI: More than Human, από έργο κινουμένων σχεδίων της Μαρίτζα Αβράμοβιτς και Σαμ Τουΐντελ, Πολιτιστικό Κέντρο Barbican, Λονδίνο 2019. Το δεύτερο παράδειγμα κινείται σε μια κάπως παρόμοια κατεύθυνση, μόνο που τώρα δεν αφορά τους επιχειρηματίες μεγιστάνες, αλλά τα στελέχη επιχειρήσεων που ανήκουν στην τάξη των υπερπλουσίων. Η αγορά εργασίας για διευθύνοντες συμβούλους και άλλες θέσεις στην κατηγορία των διοικητικών συμβουλίων –σχετικά ασφαλείς θέσεις εργασίας ρουτίνας– κινείται σε μεγέθη που έχουν νόημα μόνο για τους σούπερ σταρ. Αυτό συμβαίνει κατά τις δεκαετίες στις οποίες η συνολική αύξηση της παραγωγικότητας είναι μέτρια, και το μεγαλύτερο μέρος της ανόδου στο χρηματιστήριο οφείλεται σε λίγες εταιρείες τεχνολογίας. Αν και δεν φταίνε οι ενδιαφερόμενοι –παρά μόνο στον βαθμό που πιστεύουν ότι αξίζουν τα πλούτη τους– φαίνεται ότι κέρδη επιπέδου σούπερ σταρ αποκτώνται για μια επίδοση που για την οικονομία γενικά θεωρείται μέτρια. Πολιτικά εκείνοι των οποίων τα έσοδα δεν ακολουθούν αυτόν τον ρυθμό μπορεί να συμπεράνουν ότι το σύστημα είναι στημένο. Ο Ντόναλντ Τραμπ διατυπώνει την κριτική αυτή αλλά μάλλον ψάχνει σε λάθος μέρη. Η τεχνολογία των σύγχρονων αγορών εργασίας μπορεί να μην είναι αρκετά πλούσια για να παρέχει ένα σύνολο οριακών τιμών που αντιστοιχούν στο οριακό προϊόν των αφεντικών σε διάφορους τομείς και εταιρίες. Οι μεσαίες επιδόσεις είναι απίθανο να απεικονιστούν πλήρως με χαμηλά μπόνους εάν οι υφιστάμενοι μπορούν εύκολα να μεταφερθούν αλλού ή αν έχουν απλώς την οικονομική δυνατότητα να συνταξιοδοτηθούν με τα πλούτη τους. Αυτό οδηγεί σε ένα πρόβλημα συλλογικής δράσης – ένα διοικητικό συμβούλιο δεν θα διακινδυνεύσει να κλονίσει τα de facto πρότυπα αμοιβών δεδομένου του μεγάλου κόστους συναλλαγών και τις αβεβαιότητες στην εύρεση και την εφαρμογή εναλλακτικών. Με τα κέρδη στις θέσεις ανώτατης διοίκησης στον ιδιωτικό τομέα να έχουν γίνει τόσο τεράστια, ίσως δεν θα έπρεπε να μας εκπλήσσει που οι άνθρωποι παραπονιούνται για την ποιότητα της σύγχρονης κυβέρνησης. Οι διαφορές στις αμοιβές είναι τόσο μεγάλες που η οικονομία της καταξίωσης που άλλοτε προσείλκυε τους ανθρώπους στην υπηρεσία του Δημοσίου έχει αντιστραφεί, λειτουργώντας τώρα αποτρεπτικά δημιουργώντας έτσι και ένα πρόβλημα δυσμενούς επιλογής. Στον βαθμό που η ελεύθερη οικονομία βασίζεται σε κάποιες κυβερνητικές υπηρεσίες –όπως την τάξη, την ασφάλεια και την επίλυση διαφορών, λαμβάνοντας υπόψη μόνο μία ελάχιστη έννοια κράτους– αυτό μπορεί να αποδειχθεί στρεβλό για τους ίδιους τους οικονομικά κερδισμένους. Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς πολλαπλές πηγές κύρους, επομένως θα πρέπει να ανησυχούμε όταν ο πλούτος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων. Τρίτον, ενώ όλοι οι πιθανοί πολιτικοί κίνδυνοι της οικονομικής εξουσίας δικτύου προέρχονται από τα πάνω, η νέα τεχνολογία φέρνει κινδύνους για την φιλελεύθερη δημοκρατία και από τα κάτω επίσης. Είναι γνωστό ότι η άνοδος της πλήρους δικαιοχρησίας (full-franchise) της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα όφειλε αρκετά στην εμφάνιση και ανάπτυξη μιας υπαλληλικής τάξης. Αυτοί ήταν πολλά εκατομμύρια άνθρωποι, οι οποίοι μέσα σε λίγες γενιές είχαν μετακινηθεί από τους αγροτικούς ρόλους και τη βαριά εργασία στη γραφειακή εργασία. Ήταν η ραχοκοκαλιά της κοινωνίας των πολιτών και συνέβαλε στην πολιτική αρετή λόγω της υψηλής ροπής τους προς τη συμμετοχή μέσω της ψήφου τους. Όπως είναι προφανές, για αρκετό καιρό αυτές οι θέσεις εργασίας μειώνονται λόγω της αντικατάστασής τους τοπικά από αυτόματα συστήματα ή της μετεγκατάστασής τους σε χαμηλότερου κόστους, φτωχότερες χώρες. Εάν η μικρομεσαία και η μεσαία τάξη αισθάνονται ότι απειλούνται ή ότι αποξενώνονται, ποιο είναι το μέλλον της δημοκρατίας; Αφού η εκλογή των κατόχων πολιτικών αξιωμάτων λειτουργεί εν μέρει ως ένας έλεγχος της διοικητικής εξουσίας, αυτή η πιθανότητα θα πρέπει να ανησυχεί και αυτούς τους φιλελεύθερους που προτιμούν την «ελεύθερη» πτυχή της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η ουσία αυτών των παραδειγμάτων είναι να δώσω μια πρόχειρη εικόνα για το πώς οι πρόσφατες τεχνολογικές αλλαγές έχουν συμβάλει στη δυσάρεστη τροπή που έχει πάρει η πολιτική μας, χωρίς να έχουν προσφέρει τις υπέροχες βελτιώσεις στην παραγωγικότητα που συνδέονται με προηγούμενες οικονομικές επαναστάσεις. Προς το παρόν, οι καινοτομίες αφορούν κυρίως καταναλωτικά προϊόντα αντί για τη διαδικασία της ίδιας της παραγωγής. Αυτό φυσικά μπορεί να είναι μόνο θέμα χρόνου. Αλλά αν πρέπει να περιμένουμε για τα πραγματικά αγαθά που θα απελευθερώσουν πόρους βοηθώντας έτσι στην αντιμετώπιση των πολλών προβλημάτων μας, θα πρέπει να ελπίζουμε ότι η νέα τεχνολογία δεν θα επιφέρει ένα πιο άμεσο πλήγμα στον τρόπο ζωής μας, συμπεριλαμβανομένης της ανατροπής της ισορροπίας της εξουσίας στον κόσμο. Να το θέσω ευθέως, το μέλλον είναι η κοινωνία επιτήρησης, όπου το εφιαλτικό πανοπτικόν του Μπένθαμ –απόλυτη ορατότητα σε τέσσερις διαστάσεις– γίνεται πραγματικότητα. Έρευνα που πραγματοποίησε ο Ντέιβιντ Γιανγκ και συν-συγγραφείς για την Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας έδειξε πως όχι μόνο η αύξηση της κρατικής επιτήρησης μειώνει την αντίσταση, αλλά και πως οι συχνές διαμαρτυρίες αυξάνουν την κρατική επένδυση σε τεχνολογικές εξελίξεις αιχμής. Δεν αποτελεί έκπληξη πως αυταρχικά καθεστώτα εισάγουν τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπων και τεχνητής νοημοσύνης από την Κίνα. Πολύ απλά, το κράτος επιτήρησης έχει κίνητρα να διευρύνει τα όρια της τεχνολογίας επιτήρησης. Αυτό είναι το εφιαλτικό σενάριο της τεχνολογικής προόδου και του αυταρχισμού που αλληλοενισχύονται. TeamLab, Πόσο αγαπητός και όμορφος κόσμος (2011). Από την έκθεση AI: More than Human στο Πολιτιστικό Κέντρο Barbican, Λονδίνο 2019. Ακριβώς επειδή η απόλυτη επιτήρηση εξαρτάται από τη συγκέντρωση πληροφοριών για τα πάντα που κάνει ο καθένας, ένας παράγοντας που έχει το μονοπώλιο της δύναμης της επιβολής είναι ο πιο κατάλληλος για να εκπληρώσει αυτόν τον ρόλο. Το περισσότερο που μπορεί ίσως να κάνει κάθε άτομο για να προστατεύσει τον εαυτό του σε αυτές τις συνθήκες είναι να βιντεοσκοπεί συνεχώς την επαφή του με όλους τους άλλους. Παρατηρούμε τέτοια σημάδια με τους δικυκλιστές στις πόλεις της Δύσης, αλλά ποιος ξέρει αν οι αυταρχικές κυβερνήσεις θα το επιτρέψουν. Σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι αν είναι τόσο προετοιμασμένο, ένα άτομο δεν έχει καμία εξουσιοδότηση παρά μόνο μέσω μηχανισμών όπως τα δικαστήρια που παρέχει το κράτος. Αυτό είναι αξιολύπητο συγκριτικά με τον τρόπο με τον οποίο το Κινεζικό κράτος υπό την ηγεσία του Κόμματος υποστηρίζει την επιτήρηση με ένα σύστημα «κοινωνικής πίστωσης» που κατανέμει την πρόσβαση σε υπηρεσίες σύμφωνα με την ορθότητα της συμπεριφοράς ενός ατόμου. Όλα αυτά είναι ανελέητα ζοφερά. Δεν μπορεί να προκύψει κάτι θετικό στη νέα τεχνολογία; Φυσικά και μπορεί και μάλιστα με τρόπους που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τις φιλελεύθερες δημοκρατίες προηγμένης οικονομίας να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα που δείχνει να είναι ενδογενές της ίδιας της επιτυχίας τους. Το φαινόμενο, γνωστό στους οικονομολόγους ως «ασθένεια κόστους του Baumol», διαφωτίζει με πρωτοφανή τρόπο πώς οι υπηρεσίες (ιδιωτικές και δημόσιες) έχουν φτάσει να αντιπροσωπεύουν ένα μεγάλο μέρος της συνολικής παραγωγής (προστιθέμενη αξία μετρούμενη με βάση το ΑΕΠ) χωρίς να πετυχαίνουν κάτι που να συγκρίνεται με την αύξηση της παραγωγικότητας που συναντάται στην υψηλής έντασης κεφαλαίου μεταποιητική βιομηχανία. Η θέση του Baumol που πρωτοπαρουσιάστηκε την δεκαετία του 1960, υποστηρίζει ότι, προκειμένου να παραμείνουν βιώσιμες στην αγορά εργασίας, οι εταιρείες που λειτουργούν σε κλάδους με σχετικά χαμηλή αύξηση παραγωγικότητας αναγκάζονται να προσφέρουν αυξήσεις μισθών που δεν υποστηρίζονται από βελτιώσεις αποτελεσματικότητας, έτσι που οι τιμές τις οποίες χρεώνουν πρέπει να αυξάνονται σε σχέση με τα αγαθά στους τομείς υψηλότερης αύξησης παραγωγικότητας. Όταν η ζήτηση για αυτές τις υπηρεσίες επηρεάζεται εύκολα από τις τιμές, η ζήτηση μειώνεται, και ο τομέας (ή οι τομείς) συρρικνώνεται ανάλογα με το σύνολο της οικονομίας. Αλλά όταν η ζήτηση δεν επηρεάζεται εύκολα από τις τιμές, ο τομέας θα αποτελεί ολοένα και μεγαλύτερο μέρος της οικονομίας. Μπορούμε πολύ εύκολα να βρούμε τέτοια παραδείγματα. Τα κουαρτέτα εγχόρδων πολύ δύσκολα μπορούν να παράγουν βελτιώσεις παραγωγικότητας – τα υπέροχα όψιμα κουαρτέτα του Μπετόβεν δεν βελτιώνονται παίζοντάς τα δύο φορές πιο γρήγορα προκειμένου να παρουσιάζονται συχνότερα σε περισσότερες συναυλίες. Επομένως, εφόσον μεταβάλλονται άλλες παράμετροι, εάν οι τιμές αυξηθούν, η ζήτηση πέφτει και οι συναυλίες μουσικής δωματίου αντιπροσωπεύουν μικρότερο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας. Αντίθετα, για να πάρουμε ένα μικρό παράδειγμα, το μερίδιο της εκπαίδευσης στην οικονομική δραστηριότητα τείνει να αυξάνεται. Αυτό συμβαίνει γιατί παρ’ όλο που δυσκολεύεται να επιτύχει βελτιώσεις παραγωγικότητας (η αύξηση του μεγέθους της τάξης συνήθως μειώνει την ποιότητα), η ζήτηση δεν γίνεται να μειωθεί γιατί η εκπαίδευση είναι υποχρεωτική μέχρι μία συγκεκριμένη ηλικία. Και στις δύο περιπτώσεις, εάν οι οργανώσεις και οι εταιρείες επιδιώξουν να αντισταθούν στην πρόβλεψη του Baumol διατηρώντας τους μισθούς στάσιμους, δάσκαλοι, μουσικοί και άλλοι γίνονται λιγότερο εύποροι, και έχουν κίνητρο να αναζητήσουν εργασία σε άλλους τομείς. Αυτό ενέχει τον κίνδυνο της δυσμενούς επιλογής στην αγορά εργασίας, που έχει μεγάλη σημασία σε επαγγέλματα όπως η εκπαίδευση, εκτός κι αν υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι με ισχυρά επαγγελματικά κίνητρα. Ενώ τα πιο συχνά αναφερόμενα παραδείγματα τέτοιων προβλημάτων προέρχονται από τον δημόσιο τομέα, η άτυπη παρατήρηση δείχνει ότι υπάρχουν πολλές ανάλογες περιπτώσεις στον ιδιωτικό τομέα, ίσως ειδικότερα στις μαζικές λιανικές υπηρεσίες. Ας πάρουμε την λιανική τραπεζική. Αρχικά, τα υποκαταστήματα με προσωπικό που εξυπηρετούν τους πελάτες κατ’ ιδίαν αντικαθίστανται από τηλεφωνικά κέντρα. Έπειτα, τα τηλεφωνικά κέντρα γίνονται λιγότερα ευέλικτα στην αντιμετώπιση προβλημάτων που προκαλεί η ίδια η εταιρεία, ίσως διότι πτυχές της εξυπηρέτησης έχουν αυτοματοποιηθεί με τρόπους που είναι αδιαφανείς για τον απρόσωπο βοηθό. Στην οικονομία συνολικά, η επίδραση είναι ανεπαίσθητη αλλά βαθύτατη. Αυτό που επιφανειακά μπορεί να φαίνεται σαν βελτίωση της αποτελεσματικότητας, συνεπάγεται μια επιδείνωση της εξυπηρέτησης όταν τα πράγματα πάνε στραβά· η έννοια της παραγωγικής αποτελεσματικότητας του οικονομολόγου λειτουργεί σε όλα τα κράτη του κόσμου, καλά και κακά, όχι μόνο όταν τα πράγματα πάνε περίφημα. Στη θεωρία, αυτές οι ποιοτικές υποβαθμίσεις θα έπρεπε να καταγράφονται από τους εθνικούς στατιστικολόγους ως κρυμμένες αυξήσεις τιμών. Εάν παραλειφθεί αυτό, τότε ουσιαστικά υφιστάμεθα κεκαλυμμένο πληθωρισμό. Εάν το ηθικό δίδαγμα έως τώρα είναι ότι η τεχνολογία πολλές φορές παράγει απατηλές βελτιώσεις αποτελεσματικότητας, το ζήτημα που τίθεται τώρα είναι εάν η νέα τεχνολογία, δηλαδή η τεχνητή νοημοσύνη θα λειτουργήσει καλύτερα. Μια εύλογη υπόθεση θα ήταν ότι μπορεί, αλλά με ορισμένες επιφυλάξεις που αν αναγνωριστούν μπορούν να μας βοηθήσουν να πετύχουμε το καλύτερο. Για πράγματα όπως τηλεφωνικά κέντρα, η υπόθεση είναι πως η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για ζητήματα ρουτίνας, βοηθώντας τη μείωση του κόστους ενώ βελτιώνεται η ποιότητα της εξυπηρέτησης. Συγκεκριμένα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μειώσει δραστικά τους χρόνους αναμονής όταν οι πελάτες καλούν σε ένα τηλεφωνικό κέντρο αφού κανείς δεν θα χρειάζεται να περιμένει μέχρι ένας υπάλληλος ο οποίος κοστίζει να είναι διαθέσιμος. Αλλά ακριβώς επειδή κάποιο είδος προβλήματος προκύπτει σπάνια και έχει ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά, η επιφύλαξη είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι λίγο καλύτερη στο να εξυπηρετεί πελάτες με σοβαρά αλλά ασυνήθιστα προβλήματα παροχής υπηρεσιών από έναν υπάλληλο σε τυπικά σενάρια. Ως εκ τούτου, η υπόθεσή μου είναι ότι η ανάθεση των περίπλοκων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι πελάτες σε περισσότερους υπαλλήλους θα μπορούσε να βελτιώσει την ποιότητα στο τέλος της δυσμενούς γραμμής στην κατανομή της εξυπηρέτησης πελατών. Αν δεν συμβεί κάτι ανάλογο –η εμπλοκή ενός υπαλλήλου με πρόσβαση στην τεχνική νοημοσύνη που προσπαθεί να λύνει περίπλοκα προβλήματα αντί να ασχολείται με συνηθισμένα σενάρια– υποψιάζομαι ότι η συνολική εμπειρία θα είναι χειρότερη για πολλούς ανθρώπους. Ένα στοιχείο αυτού που διακυβεύεται εδώ είναι ο εταιρικός κυνισμός που συμμετέχει στην απόκρυψη της αύξησης των τιμών. Αυτή ήταν η διαπίστωσή μου πριν λίγα χρόνια όταν άκουσα έναν κατά τα άλλα ευγενικό Αμερικανό επιχειρηματία να απαντά σε μια οξυδερκή ερώτηση για τους κινδύνους της εισόδου στις υπηρεσίες λιανικού εμπορίου λέγοντας πάνω-κάτω, ας φροντίσουν οι καταναλωτές. Όποια κι αν είναι η προσωπική απάντηση του καθενός, έχει σημασία για την οικονομία συνολικά αν οι επίσημοι στατιστικολόγοι καταφέρνουν να αναγνωρίζουν τις λεπτές αλλά σημαντικές επιδεινώσεις ποιότητας όταν μεταφράζουν την αύξηση της ονομαστικής παραγωγής (μετρήσιμη σε χρήμα) σε πραγματική αύξηση και πληθωρισμό. Το πώς θα εξελιχθούν αυτές οι αντιφάσεις θα διαφέρει ανάλογα με κάθε δικαιοδοσία σύμφωνα με τη φύση του πολιτικού τους συστήματος και την κουλτούρα τους. Είτε μας αρέσει είτε όχι, δεν θα ήταν υπερβολικό να πούμε ότι οι ΗΠΑ έχουν γίνει μια αριστοκρατία, η Γαλλία μια μοναρχία και η Βρετανία μια πολιτεία παρά τον εαυτό της. Αν πάρουμε μόνο το παράδειγμα των ΗΠΑ (γιατί είναι κέντρο τόσης καινοτομίας και επίσης ακόμα το πιο ισχυρό κράτος του κόσμου), έχουν συμβιβαστεί με μια ισορροπία που δεν διαφέρει πολύ από την Γαλλία της εποχής του ancien regime, στον βαθμό που έχουν μια αριστοκρατία με δύο κλάδους: έναν του πλούτου, και έναν της υψηλής κουλτούρας, οι οποίοι συναγωνίζονται ή συνεργάζονται ποικιλοτρόπως προκειμένου να υποστηρίξουν όσους κατέχουν κυβερνητικά αξιώματα. Απ’ ό,τι φαίνεται, ο ένας κλάδος της Αμερικανικής αριστοκρατίας θα βάλει τον πλούτο πάνω από τον φιλελευθερισμό και θα προσπαθήσει να τιθασεύσει τις ανταγωνιστικές ιδεολογικές επιδιώξεις της πολιτιστικής ελίτ χρησιμοποιώντας τον μοχλό των χορηγιών. Επομένως ίσως θα πρέπει να θεωρήσουμε δεδομένο πως η αμερικανική ελίτ θα δώσει προτεραιότητα στην τεχνολογική πρόοδο και την εξουσία έναντι της υγείας των βασικών θεσμών του συντάγματος, και έτσι φαίνεται να είναι τα πράγματα εδώ και μερικές δεκαετίες τώρα. Αλλά σε αυτή την περίπτωση, το ενδιαφέρον ερώτημα είναι πώς οι Αμερικανικές ελίτ θα εναρμονίσουν τον συμβιβασμό του πλούτου εναντίον του φιλελευθερισμού με την ευρεία ανησυχία τους για την άνοδο της Κίνας, η οποία προετοιμάζεται για τον ανταγωνισμό του αιώνα με τη Δύση και τη δημοκρατική Ανατολική Ασία. Όπως ο μακρύς αγώνας της Αγγλίας του 18ου αιώνα με τη Γαλλία, ο αγώνας θα αφορά τα πάντα, παντού. Ειδικότερα, θα μάθει η Αμερικανική αριστοκρατία κάτι από την παράλογη εποχή του τέλους της ιστορίας στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν οι πρωτεύουσες της Δύσης με επικεφαλής την Ουάσιγκτον θεωρούσαν ότι η οικονομική πρόοδος της Κίνας και αλλού αναπόφευκτα θα οδηγούσε στον πολιτικό φιλελευθερισμό; Τώρα οι προβλέψεις αποκαλύπτουν το αντίθετο ενδεχόμενο: ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία μπορεί να παρακμάσει στα χέρια της τεχνολογίας. Εάν, επομένως, θέλουμε να δώσουμε προτεραιότητα στο «να παραμείνουμε αυτοί που καταφέραμε να γίνουμε» –ο προσωρινός τίτλος του επόμενου βιβλίου μου– τότε πρέπει να προσπαθήσουμε να πείσουμε όσους από μας δίνουν προτεραιότητα πάνω από όλα στη δική τους ανεμπόδιστη ελευθερία να πλουτίζουν με κάθε τρόπο, ότι όπως ακριβώς εμείς εξαρτιόμαστε από αυτούς έτσι και εκείνοι εξαρτώνται από την ελευθερία όλων των υπολοίπων η οποία κατακτήθηκε με πολύ κόπο. Αυτό το εγχείρημα πρέπει να ξεκινήσει χωρίς έναν ανταγωνισμό που πέφτει στην παγίδα της αντιμετώπισης των συμμάχων ως εχθρών και χωρίς την υπεραπλούστευση της κατάστασής μας ή των ευκαιριών που μας παρουσιάζονται. Όπως μας δίδαξε ο Χιουμ στην αρχή της εμπορικής εποχής, παρ’ όλο που οι ρίζες των ηθικών κανόνων και των πολιτικών θεσμών εξαρτώνται από το αμοιβαίο όφελος όσων έχουν την ικανότητα να βλάψουν ο ένας τον άλλον, η ικανότητά μας να μαθαίνουμε να καταλαμβάνουμε μια κοινή θέση και να εσωτερικοποιούμε κάποιους κοινωνικούς κανόνες ως αξίες μάς βοηθά να αποσπόμαστε από τον πιο ωμό υπολογισμό του προσωπικού συμφέροντος. Αλλά ο βαλές του καιροσκοπισμού μάς ακολουθεί πάντα και ίσως ακόμα περισσότερο όταν η τεχνολογική αλλαγή μεταβάλλει την ισορροπία της εξουσίας εντός και μεταξύ των κοινωνιών. © 2024 PAUL TUCKER / Engelsberg Ideas — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη Σημ. ARB: Δημοσιεύθηκε στο Engelsberg Ideas, στις 12 Νοεμβρίου 2024.

Η εύθραυστη ισορροπία της τεχνολογίας, της ελευθερίας και της εξουσίας

Σύνδεση