Η καταγωγή του μύθου «ο σιωνισμός ως μορφή αποικιοκρατίας»

Το παρακάτω άρθρο του Χουσεΐν Αμπουμπάκρ Μανσούρ γράφτηκε αρκετούς μήνες πριν από την ανατροπή του Άσαντ, την 1 Απριλίου 2024. Πολλές φορές αναβάλαμε τη δημοσίευσή του, θεωρώντας άλλα κείμενα (και του ίδιου του Μανσούρ) πιο επίκαιρα και επείγοντα. Στις χώρες του Λεβάντε, ο Σύρος διανοούμενος Αντούν Σαάντα (1904-1949) θεωρείται μια μορφή μυστικιστική, ένας πολιτικός μάρτυρας που όμοιός του δεν υπάρχει στη σύγχρονη αραβική πολιτική σκηνή. Το κίνημά του εξακολουθεί να είναι σημαντικό για τους υποστηρικτές του σε Λίβανο και Συρία, και το κόμμα του στέκεται στο πλευρό του σημερινού Σύρου προέδρου Μπασάρ αλ-Άσαντ, που τον τελευταίο καιρό έχει αρχίσει να αναφέρει τον Σαάντα στις ομιλίες του. Ο Αντούν Χαλίλ Σαάντα γεννήθηκε το 1904 στη Βηρυτό σε μια πλούσια ελληνορθόδοξη οικογένεια. Πέρασε μεγάλο μέρος της εφηβικής και νεανικής του ηλικίας στην Αίγυπτο και τη Νότια Αμερική. Έχοντας από νωρίς λογοτεχνικές ευαισθησίες και έφεση στις ξένες γλώσσες –τα Γερμανικά και τα Ρωσικά ήταν ανάμεσα σε αυτές που μιλούσε– ο Σαάντα έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία και την πολιτική, πιθανώς λόγω της επιρροής του πατέρα του, που ανήκε στη συριακή διανόηση. Το 1929 επέστρεψε στον Λίβανο, όπου πειραματίστηκε διστακτικά με τη συγγραφή και στη συνέχεια τον συνεπήρε ο ενθουσιασμός για τις ιδεολογίες του εθνικισμού και του σοσιαλισμού. Το 1932 ίδρυσε το Συριακό Σοσιαλιστικό Εθνικιστικό Κόμμα (SSNP), ένα πολιτικό κόμμα που προωθούσε τις εθνικιστικές θεωρίες του για μια Μεγάλη Συρία, για έναν αρχέγονο εθνικισμό ενός φυσικού έθνους, που εκφράζει μια μυστικιστική ουσία και εκτείνεται από το Κουβέιτ έως τη Μεσόγειο και από την Ιορδανία έως την Ανατολία. Οι θεωρίες αυτές ήταν ένα αμάλγαμα γαλλικών ιεραποστολικών ιδεολογιών περί της Συρίας, και γερμανικών φιλοσοφιών περί ιστορίας και εθνικισμού. Ο Σαάντα πίστευε ότι μόνο ένα έθνος που δομείται με βάση τη γερμανική φιλοσοφία και τις κοινωνικές επιστήμες μπορούσε να αντικαταστήσει τις κατακερματισμένες παραδοσιακές κοινωνίες της Συρίας με μια προοδευτική, ενοποιημένη κοινωνία. Ήταν εκείνος που ουσιαστικά καθιέρωσε το πρώτο πολιτικό μοντέλο κοσμικού σοσιαλιστικού εθνικισμού στη Μέση Ανατολή. Το μοντέλο δεν ήταν πρωτότυπο, καθώς αντέγραφε συνειδητά τον γερμανικό εθνικοσοσιαλισμό, μια αντίστροφη εκδοχή του λενινισμού. Ο Σαάντα αποκαλούσε τον εαυτό του αλ-Ζαΐμ (al-Za’eem), το αντίστοιχο του Φύρερ στα Αραβικά, ενώ η σημαία του SSNP ήταν παραλλαγή της ναζιστικής σημαίας. Το επίσημο έντυπο του κόμματος ονομαζόταν al-Zawba’a (αλ-Ζαβάμπα), που σημαίνει κυκλώνας στα Αραβικά, και ο λογότυπός του έμοιαζε με σβάστικα, η δε ένοπλη παραστρατιωτική οργάνωσή του, που συνεργάστηκε με τις δυνάμεις του Άσαντ στον συριακό εμφύλιο πόλεμο, ονομαζόταν Αετοί του Κυκλώνα και έφερε διακριτικά όμοια με εκείνα των ναζιστικών στρατευμάτων. Το 1935 ο Σαάντα συνελήφθη και οδηγήθηκε στη φυλακή λόγω της αποσταθεροποιητικής δράσης του. Στη φυλακή συνέχισε να μιμείται τον κανονικό Φύρερ, και συνέγραψε το βασικό έργο του, Η γένεση των εθνών [Nushu' al-'umam], ένα συνονθύλευμα γερμανικής φιλοσοφίας και κοινωνικών επιστημών, που ανέπτυσσε μια αφηρημένη θεωρία περί ενός «εθνικιστικού όντος» –ανώτερου από κάθε άλλο ανθρώπινο ον– που προέκυπτε από την «Απόλυτη Ιδέα στην Ιστορία», και στη συνέχεια την εφάρμοζε σε ένα αφηρημένο, θριαμβεύον, φυλετικά ανώτερο συριακό έθνος. Σε μια χεγκελιανή αναδρομή στην Ιστορία, όπου συγχώνευε εξελικτικές θεωρίες με ιδεαλιστικές απόψεις, παρακολουθούσε την προοδευτική εξέλιξη της ανθρωπότητας από την πρωτόγονη εποχή έως τη δημιουργία εθνικής συνείδησης – την πιο εκλεπτυσμένη μορφή του Απόλυτου Νου. Ο Σαάντα μίλησε για την ίδρυση μιας «νέας θρησκείας» που θα επισκίαζε τόσο τον Χριστιανισμό όσο και το Ισλάμ, αλλά σίγουρα όχι τον Ιουδαϊσμό, και θα προανήγγειλε μια νέα εποχή για την ανθρωπότητα, αφού πρώτα αυτή απαλλασσόταν από την ασθένεια του ατομικισμού. Στο μικρό εγχειρίδιο που συνέταξε με τις «Αρχές του SSNP», προοριζόμενο ως ιδεολογικός οδηγός για τα μέλη, ο Σαάντα περιέγραφε όλες τις φυλετικές και λοιπές ομάδες που ιστορικά πέρασαν από την περιοχή, από τους Φοίνικες, τους Χαναναίους και τους Άραβες έως τους Σταυροφόρους, από τις οποίες προέκυψε η συριακή φυλή. Απέκλειε, ωστόσο, ρητά τους Εβραίους: «Οι Εβραίοι είναι διάφορες φυλές που επιτέθηκαν στη νότια Συρία και κατέλαβαν μέρος της μετά από μακροχρόνιους πολέμους με τους Χαναναίους. Ωστόσο, λόγω της απομόνωσής τους, οι Εβραίοι παρέμειναν έξω από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις που δημιούργησαν το συριακό έθνος, και αυτό ισχύει όπου και αν έχουν κατοικήσει [οι Εβραίοι]. Οι Σύροι τους νίκησαν και τους έδιωξαν, και ως εκ τούτου δεν ανήκουν στις ρίζες του συριακού έθνους». Αξίζει να σημειωθεί ότι Η γένεση των εθνών ήταν η πρώτη συγκροτημένη θεωρητική προσέγγιση που εμφανίστηκε στην αραβική πολιτική, και το ιδεολογικό περιεχόμενό της αφορούσε ένα καθιερωμένο πολιτικό κίνημα. Έως τα μέσα της δεκαετίας του 1930 ούτε οι Άραβες κομμουνιστές ούτε οι Άραβες εθνικιστές ούτε τα μέλη της Μουσουλμανικής Αδελφότητας είχαν καταφέρει να συνθέσουν τα διαφορετικά στοιχεία της σύγχρονης επαναστατικής πολιτικής –αυτού του λενινιστικού μοντέλου πρωτοπορίας– στη μορφή ενός πλήρους τριπτύχου που συνίσταται από ένα σύγχρονο θεωρητικό ιδεολογικό περιεχόμενο, έναν χαρισματικό διανοούμενο-πολιτικό και μια λαϊκή οργάνωση. Από αυτή την άποψη ο Σαάντα ήταν πρωτοπόρος και η επιτυχία του ήταν πρωτόγνωρη για την περιοχή, γι’ αυτό έφτασε να αποτελεί την πρώτη πραγματική ιδεολογική απειλή για τις υπό διαμόρφωση ιδέες του αραβικού εθνικισμού. Ο ηγέτης του Συριακού Σοσιαλιστικού Εθνικιστικού Κόμματος (SSNP) Αντούν Σαάντα κατά την άφιξή του στον σταθμό Anhalter Bahnhof στο Βερολίνο, 1 Ιανουαρίου 1938. © ullstein bild via Getty Images/ Ideal Image Μετά την απελευθέρωσή του το 1937, ο Σαάντα εξορίστηκε από τη χώρα. Έφυγε για τη Νότια Αμερική και επέστρεψε πια μετά το τέλος του πολέμου. Στα χρόνια του πολέμου, ο Σαάντα συνέχιζε να γράφει από την εξορία του, εμπνέοντας με τα κείμενά του τους οπαδούς του που διαρκώς αυξάνονταν. Στις 9 Ιανουαρίου 1940, έγραφε από το Μπουένος Άιρες για τον Κυκλώνα του SSNP ότι όσοι χλευάζουν το SSNP είναι «ορκισμένοι εχθροί του SSNP με εβραϊκή ψυχή, πολεμούν την εθνικιστική αναγέννηση και καταδικάζουν τους σκοπούς του συριακού λαού». Με την έκφραση «εχθροί του SSNP με εβραϊκή ψυχή», ο Σαάντα πιθανότατα αναφερόταν στους κύριους ιδεολογικούς ανταγωνιστές του, τους Άραβες εθνικιστές και τους κομμουνιστές. Ο αραβικός εθνικισμός, που επίσης αναδύθηκε στις χώρες του Λεβάντε μέσα από τη γερμανική φιλοσοφία, υπήρχε ήδη ως επιδίωξη και ως γενική αρχή. Είχε μάλιστα επίσημη υποστήριξη από ευρωπαϊκές και περιφερειακές δυνάμεις, όμως του έλειπε εντελώς η πνευματική ζωντάνια και η θεωρητική συνοχή που θα μπορούσε να προσελκύσει τους νέους με πνευματικά ενδιαφέροντα, όπως και η ελκυστικότητα μιας λαϊκής οργάνωσης, στοιχεία που υπάρχουν στο SSNP. Οι κομμουνιστές είχαν πολύ μεγαλύτερα εμπόδια να ξεπεράσουν. Η μη βιομηχανική φύση των αραβικών κοινωνιών και η αποτυχία του ίδιου του κομμουνισμού να αντιμετωπίσει το ζήτημα του εθνικισμού σήμαινε ότι ο κομμουνισμός περιοριζόταν στους μορφωμένους Άραβες διανοούμενους από πλούσιες οικογένειες. Αυτό έκανε το SSNP στόχο μιας διαρκούς ιδεολογικής πολεμικής από την πλευρά των Αράβων εθνικιστών και κομμουνιστών. Με τη σειρά του, ο Σαάντα εξαπέλυε τη δική του πολεμική εναντίον τους. Τον Σεπτέμβριο του 1942, ο Σαάντα έγραψε στον Κυκλώνα ένα αντιαραβικό εθνικιστικό άρθρο με τίτλο «Μια μυστική σιωνιστική έκθεση», όπου, ακολουθώντας την παράδοση των Πρωτοκόλλων των Σοφών της Σιών, είχε δήθεν εντοπίσει μια μυστική σιωνιστική έκθεση στην οποία ο Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, ηγέτης τότε του σιωνιστικού κινήματος στη βρετανική Παλαιστίνη, έλεγε ότι «η έκκληση για αραβική ενοποίηση ή “αραβική ενότητα”, είναι ένας εβραϊκός στόχος που διευκολύνει τη διαίρεση της Συρίας και την ίδρυση εβραϊκού κράτους, το οποίο θα μπορεί να την κατακτήσει [τη Συρία] κομμάτι-κομμάτι μέσω της σιωνιστικής οργάνωσης και του εβραϊκού κεφαλαίου. … Η αραβική ενότητα ήταν όπλο των Εβραίων». Η εργαλειοποίηση τέτοιων αντισημιτικών θεωριών συνωμοσίας στη διάρκεια του πολέμου συνέβαινε στο πλαίσιο της έντονης ιδεολογικής ζύμωσης που επικρατούσε στον αραβικό κόσμο, την οποία τροφοδοτούσε ο μεγάλος ενθουσιασμός και οι αυξανόμενες προσδοκίες των Αράβων διανοουμένων για το ξεκίνημα μιας νέας εποχής. Οι σύγχρονοι Άραβες ιστορικοί σημείωναν ότι στη διάρκεια του πολέμου «οι Άραβες ξεχείλιζαν από εθνικιστικές φιλοδοξίες». Οι Άραβες εθνικιστές, που διακατέχονταν από μια νέα ιδεολογική ζέση, έγραψαν τα πρώτα σημαντικά θεωρητικά έργα, ανάμεσα στα οποία και η πρώτη πολεμική εναντίον των ιδεών του Σαάντα. Το 1939, ο νεαρός διανοούμενος Κονσταντίν Ζουρέικ (1909-2000), στον οποίο οφείλεται η επικράτηση του όρου «Νάκμπα», εξέδωσε ένα βιβλίο με τίτλο, Εθνικιστική συνείδηση, που άνοιξε τον δρόμο των Αράβων εθνικιστών διανοουμένων και ανήγαγε τον ίδιο –επίσης προερχόμενον από ελληνορθόδοξο περιβάλλον– σε καθοριστική μορφή του αραβικού εθνικισμού. Στο κεφάλαιο όπου διατυπώνει την πολεμική του εναντίον των ιδεών του Σαάντα, κύριος στόχος του ήταν να αντιταχθεί σε μια εναλλακτική προτεινόμενη ταυτότητα, μικρότερης κλίμακας από την αραβική ταυτότητα, και όχι στις φιλοσοφικές της προϋποθέσεις. Τον επόμενο χρόνο, ο επίσης ελληνορθόδοξης καταγωγής, πρώην κομμουνιστής Μισέλ Αφλάκ (1910-1989), έχοντας εντυπωσιαστεί από τον Σαάντα και το SSNP, ίδρυσε το εθνικιστικό Αραβικό Κίνημα Γίχια (Ihya) που αποτέλεσε στη συνέχεια τη βάση για τη δημιουργία του κόμματος Μπάαθ, ενός κόμματος το οποίο τις επόμενες γενιές θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο στη Συρία και το Ιράκ υπό την σιδηρά ηγεσία του του Σαντάμ Χουσεΐν και του καθεστώτος Άσαντ. Το μέγεθος της προσωπικότητας του Σαάντα δεν προκύπτει μόνο από το γεγονός ότι έως σήμερα υπάρχει ένα είδος λατρείας προς το πρόσωπό του στον Λίβανο και τη Συρία, ούτε από τον ρόλο που έπαιξε το Συριακό Σοσιαλιστικό Εθνικιστικό Κόμμα του στις σοβαρές πολιτικές αναταραχές στα παραπάνω κράτη, αλλά επίσης από το ότι ήταν η πρώτη αληθινά λενινιστική μορφή στην περιοχή. Ο Σαάντα ήταν ένας φιλόσοφος-βασιλεύς που έγραφε ιστορία στηριζόμενος στο φιλοσοφικό δόγμα του και την πνευματική κατάρτισή του, και οδηγούσε την πρωτοπορία στην επανάσταση που θα εγκαινίαζε μια νέα ιστορική εποχή. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν το αντίστοιχο του Χασάν αλ-Μπάνα στις χώρες του Λεβάντε, στην πιο καλλιεργημένη και εκλεπτυσμένη εκδοχή του. Στις αυτοβιογραφίες σημαντικών μορφών του Λεβάντε, το SSNP παίρνει τη θέση της Μουσουλμανικής Αδελφότητας ως μεταβατικός σταθμός για τους νέους επαναστάτες που αναζητούν πολιτική στέγη. Ο παλαίμαχος Λιβανέζος κομμουνιστής Τζορτζ ελ-Μπατάλ σχολίαζε κάποτε με λύπη ότι «τα όρια μεταξύ SSNP και Κομμουνιστικού Κόμματος δεν ήταν σαφή», καθώς το SSNP έπαιζε πολύ σημαντικό ρόλο στα χρόνια που διαμόρφωναν την ιδεολογία τους διανοούμενοι όπως ο Φαΐζ Σαΐγκ, ο οποίος ήταν από εκείνους που κατάφεραν τα μεγαλύτερα πλήγματα στο πλαίσιο της διεθνούς επίθεσης εναντίον του Ισραήλ, και ο διακεκριμένος ακαδημαϊκός Χισάμ Σάραμπι. Τα κείμενα του Σαάντα εμπνέονταν ξεκάθαρα από τον ναζισμό συνδυάζοντας φασιστικές ιδέες με μαρξιστικούς-χεγκελιανούς υπαινιγμούς, ιδέες του Ιμπν Χαλντούν και την προσωπική του ιδιοσυγκρασία, εκπεφρασμένες μέσω του τοπικού [συριακού] ιδιώματος και των τοπικών συμβόλων. Ο πατέρας του, γιατρός, έτρεφε μεγάλο ενδιαφέρον και είχε στενούς δεσμούς με τη διανόηση της εποχής. Λόγω της διαρκούς πολιτικής αστάθειας στη Συρία και της συχνής αλλαγής κυβέρνησης, το ζήτημα του εθνικισμού πήρε κεντρική θέση στον δημόσιο διάλογο κατά τα νεανικά χρόνια του Σαάντα. Οι Άραβες χριστιανοί στην περιοχή πρωτοστατούσαν στον πολιτιστικό εκσυγχρονισμό της αραβικής γλώσσας και λογοτεχνίας, προσδίδοντας έτσι μια λογοτεχνική διάσταση στον πρώιμο αραβικό εθνικισμό που διέφερε από τον μεταγενέστερο αραβικό εθνικισμό της δεκαετίας του 1940. Η πλούσια παραγωγή κειμένων από τους χριστιανούς διανοούμενους του Λεβάντε ήταν σημαντική κινητήρια δύναμη για τη δημιουργία της σύγχρονης λογοτεχνικής Αραβικής, γνωστής σήμερα ως Σύγχρονη Πρότυπη Αραβική Γλώσσα (Modern Standard Arabic), την οποία οραματίζονταν ως γλώσσα ενός νέου κοσμικού αραβικού πολιτισμού που περιλάμβανε και τους Άραβες χριστιανούς. Η μετάφραση της Βίβλου στα Αραβικά –εκδόθηκε για πρώτη φορά στον Λίβανο το 1881 από το τάγμα των Ιησουιτών σε επιμέλεια του διαπρεπούς Άραβα χριστιανού φιλολόγου Ιμπραήλ ελ-Γιαζίγκι– ήταν μάλλον αποτέλεσμα αυτής της αισιόδοξης άποψης για έναν μελλοντικό κόσμο όπου μουσουλμάνοι και χριστιανοί βρίσκουν δεσμούς στη γλωσσική τους ταυτότητα. Διάφοροι παράγοντες έκαναν τους χριστιανούς διανοούμενους του Λεβάντε πιο δεκτικούς στις νέες ιδέες που προέρχονταν από την Ευρώπη. Πολλοί χριστιανοί του Λεβάντε έβλεπαν ευνοϊκά τον εθνικισμό, καθώς πρότεινε μια πολλά υποσχόμενη εναλλακτική στην κοινωνικοπολιτική οργάνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που βασιζόταν στις θρησκείες. Ήταν επίσης οι πρώτοι πραγματικοί εκκοσμικευμένοι Άραβες και ενδεχομένως σε αυτούς οφείλεται η δημιουργία της αραβικής λέξης «αλμανία» (almaniya) που αναφέρεται στον κοσμικισμό (secularism), η οποία έχει αραβοχριστιανικές ρίζες και σημαίνει εγκόσμιο ή μη εκκλησιαστικό. Ο εθνικισμός και ο κοσμικισμός ήταν αδιαχώριστοι στα κείμενά τους, πιθανότατα λόγω της γαλλικής επιρροής. Μάλιστα, στα περισσότερα αραβοχριστιανικά κείμενα της εποχής ο εθνικισμός συχνά παρέπεμπε στον κοσμικισμό. Η πρώτη πολιτική διάστασή του ήταν ότι όριζε ένα αραβικό έθνος σε αντιδιαστολή με το τουρκικό, αλλά αυτή η μορφή εθνικισμού δεν υφίστατο πια μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και το τέλος της Οθωμανικής κυριαρχίας. Η πολιτική αστάθεια της Συρίας, οι κακές οικονομικές συνθήκες και η επικινδυνότητα της περιοχής στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, προκάλεσαν ένα μεγάλο μεταναστευτικό κύμα των Αράβων προς άλλες περιοχές. Είχαν ήδη δημιουργηθεί λιβανικές κοινότητες στην Αφρική, τη Λατινική Αμερική και τη Νότια Αμερική, στα τέλη του 19ου με αρχές του 20ού αιώνα. Μετά τον θάνατο της μητέρας του, το 1919, ο Σαάντα μετεγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Βραζιλία, όπου ξεκίνησε να αρθρογραφεί σε έντυπα της τοπικής συριακής κοινότητας. Εκεί εξέφραζε την ανησυχία του για την άνοδο του εθνικισμού στον Λίβανο, την οποία δεν υποστήριζε, και έγραφε επίσης για την ανάγκη δημιουργίας ενός αντικινήματος εναντίον του σιωνισμού. Οι αλλεπάλληλες αποτυχημένες προσπάθειές του να ιδρύσει συριακές εθνικιστικές επαναστατικές ομάδες, όπως το Συριακό Αντάρτικο Νέων, τον οδήγησαν στην απόφαση να επιστρέψει το 1929 στη Συρία, για να ιδρύσει ένα νέο κίνημα που εξελίχθηκε αργότερα στο SSNP, την ηγεσία του οποίου ανέλαβε ο ίδιος. Παρά την εκτέλεσή του από την κυβέρνηση του Λιβάνου στις 8 Ιουλίου 1949, η οποία έδωσε αφορμή να καλλιεργήσουν οι οπαδοί του μια ιδιόμορφη μυθολογία με μυστικιστικές ιστορίες για θαυματουργά σημάδια που εμφανίστηκαν πριν τον θάνατό του, το SSNP συνέχισε την ανοδική πορεία του και καθιερώθηκε στο πολιτικό τοπίο του Λεβάντε. Εισήγαγε για πρώτη φορά νέες μορφές βίας, όπως οι γυναικείες βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας, και άλλες μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν εναντίον των Ισραηλινών και άλλων αραβικών φατριών. Η δημοτικότητα του SSNP είχε τόση σημασία για τους Άραβες εθνικιστές ώστε σχεδόν όλοι οι ιδεολογικοί καθοδηγητές αναφέρονταν στα γραπτά τους με ευλάβεια στον Σαάντα ενώ συγχρόνως απέρριπταν διακριτικά τις ιδέες του περί συριακού εθνικισμού. Η ιδεολογία του Σαάντα πλησιάζει τον ναζισμό περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη αραβική ιδεολογία, ως προς την έλλειψη συνοχής, το φυλετικό δόγμα, τους μύθους και τις τελετουργίες του λαϊκού εθνικισμού, το μυστικιστικό περιεχόμενο και τον κραυγαλέο παγανισμό. Στο βασικό έργο του, που έγραψε στη φυλακή, με τίτλο Η γένεση των εθνών, ο Σαάντα παρουσίαζε τη θεωρία του για μια ανώτερη συριακή φυλή. Η μεγάλη αξία που έδινε στη βία, στο έδαφος και στο κοινό αίμα αποτελούσε ίσως την πρώτη έκφραση ενός τέτοιου πολιτικού μυστικισμού στον αραβικό πολιτισμό. Ο Σαάντα μιλούσε για το Ισλάμ με πολύ περίεργο τρόπο, τον οποίο αντέγραψε αργότερα το κόμμα Μπάαθ. Το Ισλάμ ήταν εδώ μια ιδέα μεταφυσική και είχε την έννοια του αυθεντικού που περιλάμβανε δύο στοιχεία: το χριστιανικό και το μωαμεθανικό. Δίνοντας στον όρο μια τέτοια ιδεαλιστική μυστικιστική διάσταση, ο Σαάντα κατάφερνε κατά μία έννοια να συμπεριλάβει τους Σύρους χριστιανούς στην ουσία του Ισλάμ χωρίς απαραίτητα να τους κάνει μουσουλμάνους. Ωστόσο, καμία από αυτές τις έννοιες δεν έμοιαζε με τις παραδοσιακές ή θρησκευτικές έννοιες. Ήταν μια προσέγγιση απολύτως ιδεαλιστική. Όπως οι Άραβες εθνικιστές αργότερα, ο Σαάντα προσπάθησε να κρατήσει ως ενοποιητικό σύμβολο τη ζωτικότητα του Ισλάμ, χωρίς όμως το ηθικό ή θρησκευτικό περιεχόμενό του. Μια τέτοια ιδεολογία μπορούσε φυσικά να στηριχθεί μόνο σε μια γερμανική φιλοσοφία της Ιστορίας. Για τον Σαάντα, το συριακό έθνος εκφράζει τη διαχρονική μεταφυσική ουσία «της ενότητας του συριακού λαού που δημιουργήθηκε από μια Ιστορία που ξεκίνησε πριν από την ορατή ιστορία» και η Ιστορία ήταν προτεραιότητα για όλες τις επιστήμες. Η εισαγωγή του βιβλίου του μιλά για εποχές και αιώνες, και για να αποκτήσει εγκυρότητα καταφεύγει σε αναφορές στο έργο του Ιμπν Χαλντούν. Βασική αρχή αυτής της Ιστορίας είναι η πρόοδος, την οποία ο Σαάντα προσδιορίζει, όπως και οι προοδευτικές ολοκληρωτικές ιδεολογίες, ως μια απτή μορφή του διαλεκτικού αγώνα. Σε ένα άρθρο, με τίτλο Το δικαίωμα στον αγώνα είναι δικαίωμα στην πρόοδο, εξηγούσε ότι ο ρόλος του διανοούμενου είναι να βοηθά τις μάζες να αναπτυχθούν και να διαμορφώσουν εθνική συνείδηση σε όλο και υψηλότερο επίπεδο, κορυφώνοντας τις εντάσεις της κοινωνίας έως τη στιγμή του αποφασιστικού αγώνα που θα κινήσει τελικά τον τροχό της Ιστορίας, και επέμενε ότι τα καταπιεσμένα έθνη πρέπει να κατακτήσουν τις μεθόδους του αγώνα. Για να βιώσει κανείς στην πράξη τη ζωογόνο δύναμή του, πρέπει να είναι έτοιμος να χύσει ατελείωτα ποτάμια αίματος, την πηγή της αιώνιας ζωής του SSNP. Μόνο με τον αγώνα μπορεί κάποιος να κριθεί στο δικαστήριο της Ιστορίας και να δείξει την Αλήθεια της εθνικής ουσίας. Για τον ίδιο, δεν υπάρχουν άλλα άτομα εκτός από τον εαυτό του, τον αιώνιο ηγέτη. Οι άλλοι άνθρωποι είναι εθνικές προσωπικότητες, γήινες προβολές μιας υπερβατικής ουσίας, και το Κράτος είναι η απόλυτη μορφή αυτής της εθνικής προσωπικότητας. Εγκωμίαζε τη γερμανική ιδεολογία περί Αρίας φυλής, κατέφευγε συχνά στη χρήση γερμανικών φιλοσοφικών όρων και συνόδευε πάντα τα έργα του με μια εκτενή βιβλιογραφία της γερμανικής πολιτικής, φιλοσοφικής και κοινωνιολογικής γραμματείας – γνώριζε άλλωστε πολύ καλά τη Γερμανική γλώσσα. Ο Φαΐζ Σαΐγκ (1922-1980). Πίσω του ο λογότυπος του SSNP «κυκλώνας» αντί για σβάστικα. Ο Σαάντα μετέτρεψε το κόμμα του σε προορισμό χωρίς επιστροφή: οι άνθρωποι μπορούσαν ελεύθερα να ενταχθούν, αφού πρώτα λάμβαναν κυριολεκτικά το βάπτισμα του πυρός, όμως δεν μπορούσαν να φύγουν γιατί τότε τους περίμενε τρομερή τιμωρία. Το κόμμα του είχε τελετουργίες, τελετές και σύμβολα που εξέφραζαν τις έννοιες «Ελευθερία, Καθήκον, Πειθαρχία και Ισχύς» των πρωσικών διαλέκτων σε έναν κόσμο αχόρταγο για ατελείωτο αγώνα μέχρι θανάτου. Μόνο η βία μπορούσε να είναι λυτρωτική και δύναμη αναγέννησης. Τα αντισημιτικά γραπτά του έσταζαν δηλητήριο, όμως αυτό δεν προκαλεί έκπληξη καθώς ξεπηδούσαν από μια σκέψη που θεωρούσε τον Ιουδαϊσμό ουσία κάθε κακού, που φαινόταν καθαρά στην Τορά και στο Ταλμούδ, και θα έπρεπε να εξαλειφθεί. Επινόησε επίσης τον όρο «Εβραίοι ανάμεσά μας» για τους αντιπάλους του στη Συρία, τους οποίους κατηγορούσε για προδοσία. Σε μια χαρακτηριστική ομιλία του επιτέθηκε «στις άρχουσες τάξεις που δεν αισθάνονται τον πόνο του έθνους, και σπαταλούν τους πόρους του λαού, ενώ στέκονται ανίκανες να κάνουν οτιδήποτε. … Αυτές οι τάξεις είναι για μας οι Εβραίοι ανάμεσά μας, και κινδυνεύουμε από αυτές περισσότερο από ό,τι από τους ξένους. Για την [εθνική] αναγέννηση δεν υπάρχει άλλη επιλογή παρά ο αγώνας μέχρι θανάτου μαζί τους». Η αρχική σφοδρή αντίθεση του Σαάντα στον σιωνισμό είχε δύο σκέλη: ήταν λογική απόρροια της ιδεολογίας του η οποία επιδίωκε τη δημιουργία ενός πανσυριακού κράτους σε όλο το Λεβάντε και προέκταση του αντισημιτισμού του, που με τη σειρά του ήταν μέρος της γερμανικής δομής σκέψης την οποία είχε υιοθετήσει γενικώς. Ωστόσο, μέχρι το 1948, το έτος ίδρυσης του Ισραήλ, ο αντισιωνισμός του απέκτησε μια νέα διάσταση που επηρέασε σοβαρά τα επαναστατικά του σχέδια. Με βάση τις ομιλίες και τις επιστολές του Σαάντα, η ήττα των αραβικών στρατευμάτων το 1948 αποδείκνυε στην πράξη την επείγουσα ανάγκη να μετασχηματιστεί το Λεβάντε από το SSNP μέσω της επανάστασης. Ο Σαάντα εξέφραζε στους οπαδούς του την απόλυτη πεποίθησή του ότι ο μόνος τρόπος σωτηρίας από τον σιωνισμό ήταν να κατακτήσει το SSNP την εξουσία στη Συρία, τον Λίβανο ή την Ιορδανία, έτσι ώστε να εγκαινιάσει το πανσυριακό του κράτος, γιατί «δεν μπορούμε να προστατεύσουμε τα συμφέροντα των εθνών ή να αντιμετωπίσουμε την εξωτερική σύγκρουση [με τους Εβραίους] πριν δώσουμε τέλος στον εσωτερικό πόλεμο. Πρόκειται για έναν ανελέητο πόλεμο ανάμεσα στην [καθολική] ενιαία βούληση του έθνους και τη βούληση των μεμονωμένων ατόμων». Αυτή η θεωρία, που παρουσίαζε τον αγώνα εναντίον του σιωνισμού ως έκφραση μιας εσωτερικής πάλης ιστορικής αυτοδημιουργίας, είχε πρωτοεμφανιστεί στα γραπτά των Αράβων εθνικιστών το 1948, όπως θα δούμε παρακάτω, και ο Σαάντα ήταν ένας από τους πρώτους που τη χρησιμοποίησε στο πλαίσιο ενός σχεδίου για μια πραγματική επανάσταση. Ακολουθώντας πλέον μια επαναστατική πορεία, οι ομιλίες του άρχισαν να περιστρέφονται γύρω από την ιδέα ότι «οι σιωνιστές δεν νίκησαν το συριακό έθνος αλλά τους ανάμεσά μας Εβραίους» και ότι «μόνο το εθνικό πανσυριακό κράτος θα καταφέρει να απελευθερώσει την Παλαιστίνη». Στις 23 Ιουνίου 1949, δύο εβδομάδες πριν από την αποτυχημένη εξέγερση που οδήγησε στον θάνατό του, έγραφε σε έναν από τους μαθητές του: «Ο πόλεμος στην Παλαιστίνη δεν ήταν πόλεμος εναντίον των Εβραίων. Τα συριακά, αραβικά και αιγυπτιακά στρατεύματα μπήκαν στην Παλαιστίνη όχι για να πολεμήσουν τους Εβραίους, αλλά για να πολεμήσουν τον λαό της Παλαιστίνης στην Παλαιστίνη… ο πόλεμος ήταν μια διαμάχη μεταξύ κρατιδίων για ό,τι είχε απομείνει από την Παλαιστίνη και όχι για ό,τι είχαν ήδη πάρει οι Εβραίοι». Τελικά, την παραμονή της επανάστασης που σχεδίαζε, ο Σαάντα συνελήφθη. Εκτελέστηκε στις 8 Ιουλίου 1949, σε ένα από τα πιο δραματικά επεισόδια πολιτικής δολοπλοκίας στην πολιτική σκηνή του Λεβάντε, καθώς οι κυβερνήσεις του Λιβάνου και της Συρίας συνωμότησαν για να τον σκοτώσουν και να συντρίψουν το κίνημά του. Το SSNP, όσο ήταν ενεργό, δεν κατάφερε να πραγματοποιήσει το όραμα του ιδρυτή του ούτε απέκτησε την εξουσία στις χώρες του Λεβάντε. Ωστόσο, η επιρροή του στην πολιτική και πνευματική ανάπτυξη του Λεβάντε είναι αναμφισβήτητη. Όπως συνέβη με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα στην Αίγυπτο, για πολλούς διανοούμενους του Λεβάντε ο Σαάντα ήταν η πρώτη τους ιδεολογική αγάπη και πρότεινε ένα νέο σύγχρονο σενάριο πολιτικής αλλαγής με διάρκεια στον χρόνο, κάτι που είχε οδηγήσει τον Ακράμ ελ-Χουράνι, έναν από τους τρεις συνιδρυτές του Κόμματος Μπάαθ –της αναμφισβήτητης πρωτοπορίας του αραβικού εθνικισμού– να ξεκινήσει την πολιτική του καριέρα στο SSNP, τον μεγαλύτερο εχθρό του αραβικού εθνικισμού. Το SSNP του Σαάντα ήταν το κόμμα που εξέφραζε την πρώτη συγκροτημένη, εγχώριας προέλευσης ιδεολογία για τη Μέση Ανατολή, η οποία αντέγραφε τις γερμανικές ριζοσπαστικές ιδεολογίες, με ένα φιλοσοφικό θεωρητικό πλαίσιο, χαρισματική ηγεσία και ριζοσπαστικό πολιτικό πρόγραμμα για πλήρη κοινωνικό μετασχηματισμό, και που ενώ θεωρητικά στηριζόταν στις κοινωνικές επιστήμες στην ουσία αντλούσε την πρωταρχική έμπνευσή του από τους Ναζιστές της Γερμανίας. Ο Χισάμ Σάραμπι (1927-2005). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ζωή και οι σκέψεις του Παλαιστίνιου διανοούμενου Χισάμ Σάραμπι (1927-2005), ο οποίος ήταν μαθητής του Σαάντα με στενή σχέση μαζί του, και ο οποίος έμεινε πιστός στη μνήμη του ως το τέλος της ζωής του. Ο Σάραμπι γεννήθηκε στη Γιάφα σε μια μεσοαστική οικογένεια μουσουλμάνων, την εποχή της ανόδου των ιδεολογιών και της κορύφωσης των εντάσεων μεταξύ Εβραίων και Αράβων. Σπούδασε στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Βηρυτού, και το 1946 εντάχθηκε στο SSNP, όπου έγινε στενός συνεργάτης του Φαΐζ Σαΐγκ, υπουργού Προπαγάνδας του SSNP, και αγαπημένος μαθητής του Σαάντα. Αργότερα, ήρθε σε ρήξη με τον Σαΐγκ, ο οποίος είχε πάρει το μέρος του Σαάντα την περίοδο της εκδίωξης του τελευταίου από το κόμμα. Στους δύο τόμους των απομνημονευμάτων του, που γράφτηκαν κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής του θητείας ως καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν και στους οποίους κεντρική μορφή είναι ο Σαάντα, ο Σάραμπι έγραφε: «Οι δεσμοί μου με την πατρίδα είναι κατά κύριο λόγο αποτέλεσμα των δεσμών μου με τον Αντούν Σαάντα και το κόμμα [του]. Το SSNP άλλαξε ριζικά την έννοια της λέξης “κόμμα” στην αραβική Ανατολή, καθώς περάσαμε από την παραδοσιακή ιδέα ενός κόμματος στην έννοια ενός συνολικού κοινωνικού, εθνικού κινήματος. Από ένα παλιό σύστημα βασισμένο στον παραδοσιακό πατερναλισμό, σε μια σύγχρονη αντίληψη βασισμένη στη λογική σκέψη και τη δέσμευση σε έναν σκοπό. Η συμμετοχή μου στο κόμμα ήταν μονόδρομος. Η μόνη μου εναλλακτική ήταν το Κόμμα της Κοινότητας. Ωστόσο, εκείνη την εποχή δεν γνώριζα για τον Καρλ Μαρξ ή τον κομμουνισμό τίποτα περισσότερο από όσα άκουγα από δω κι από κει». Εξηγούσε δε την ανάγκη του να ενταχθεί σε ένα κίνημα, ως αποτέλεσμα της «αναζήτησης ενός κυρίαρχου δόγματος στη ζωή μου, μιας οντότητας που υπερβαίνει το ατομικό “εγώ” και μιας κοινωνικής ταυτότητας που δίνει στη ζωή μου αληθινή ύπαρξη. Αυτά τα βρήκα στο δόγμα του SSNP». Ο Σάραμπι προσπαθούσε να εξηγήσει την έλξη που ασκούσε ο Σαάντα σε πολλούς νέους διανοούμενους, λέγοντας: «Η νεωτερικότητα του Σαάντα ήταν διαφορετική από τη νεωτερικότητα του Λεβάντε που εκπροσωπούσαν οι καθηγητές μας στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Βηρυτού, ιδίως ο [καθηγητής με μεγάλη επιρροή] Σαρλ Μάλικ, την οποία εμείς σεβόμασταν ιδιαίτερα, όμως ο Σαάντα ζητούσε να την πολεμήσουμε και να την αντικαταστήσουμε με μια ανεξάρτητη εθνική νεωτερικότητα. Για αυτόν, η νεωτερικότητα δεν ήταν κάτι που εισάγουμε από τη Δύση, αλλά κάτι που προκύπτει από το εσωτερικό της κοινωνίας και τη ζωντανή κληρονομιά της… Λόγω της κουλτούρας του και της ανατροφής του, ο Σαάντα ήταν παιδί του 19ου αιώνα και του Διαφωτισμού, επηρεασμένος σε μεγάλο βαθμό από τη γερμανική φιλοσοφία και ιδιαίτερα τον γερμανικό ιστορικισμό… Σήμερα [1993], όταν ξαναδιαβάζω τη Γένεση των εθνών… την οποία αφιέρωσε, χωρίς να υπάρχει τέτοιο προηγούμενο, σε άντρες και γυναίκες, νιώθω ότι δεν έχει ξανασυμβεί κάτι τέτοιο στην αραβική γλώσσα… σε αυτό το έργο εξέφρασε το πνεύμα της νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού που κυριαρχούσε στη σκέψη του, και ιδιαίτερα τον κοσμικισμό του, την πίστη στη λογική σκέψη, τη σύγχρονη επιστήμη και το αναπόφευκτο της προόδου». Την επόμενη ημέρα μετά τον θάνατο του Σαάντα, ο Σάραμπι επιβιβάστηκε στο αεροπλάνο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, δίνοντας όρκο να μην επιστρέψει ποτέ στον αχάριστο τόπο. Μαζί του, ο Σάραμπι μετέφερε τα αιώνια λόγια του Σαάντα που έλεγαν: «Ό,τι έχουμε είναι από το έθνος και για το έθνος. Το αίμα στις φλέβες μας δεν είναι δικό μας. Μας το εμπιστεύθηκε το έθνος και αν μας το ζητήσει πρέπει να το επιστρέψουμε… Να είστε ηρωικοί και να μην φοβάστε τον πόλεμο αλλά την αποτυχία… θα αλλάξουμε το πρόσωπο της Ιστορίας… η ζωή δεν είναι παρά μια στάση ισχύος». Ο Σάραμπι αφιέρωσε τα χρόνια του στην Ουάσιγκτον στον αντισιωνιστικό ακτιβισμό, προωθώντας παλαιστινιακούς και αραβικούς σκοπούς. Γιατί όμως τον ενέπνευσε τόσο ο ναζισμός; Στα χρόνια πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η δημοτικότητα του ναζισμού προκαλούσε μια συνεχή ανησυχία στους Άραβες κομμουνιστές του Λεβάντε. Ο Νατζάτι Σίντκι, ο παλαίμαχος Παλαιστίνιος κομμουνιστής, είχε εκφράσει το παράπονο ότι οι λαοί του Λεβάντε, λαχταρώντας να κερδίσουν με κάθε μέσο την εθνική ανεξαρτησία τους, έφτασαν να ελπίζουν ότι η πολιτική σωτηρία του Λεβάντε θα έφτανε με μια ναζιστική-φασιστική εισβολή. Ο Σίντκι επίσης παρατήρησε εύστοχα ότι μέρος του προβλήματος αποτελούσε το γεγονός ότι τα περισσότερα από τα μέλη της Αραβικής Λέσχης (al-Nadi al-Arabi / αλ-Νάντι ελ-Άραμπι), ενός συριακού αραβικού εθνικιστικού συλλόγου που ιδρύθηκε το 1937, είχαν λάβει γερμανική παιδεία. Κύριος στόχος της Λέσχης ήταν να «αναβιώσει την αραβική ιστορία» και οι επικεφαλής της ταξίδευαν συχνά στο Βερολίνο όπου συνεργάζονταν με την ηγεσία των Ναζί. Ο Σίντκι θυμάται τον μεγάλο ενθουσιασμό που προκάλεσε στους Άραβες εθνικιστές –μεταξύ των οποίων και η οικογένεια του Μισέλ Αφλάκ, μετέπειτα ιδρυτή του Κόμματος Μπάαθ– η επίσκεψη του αρχηγού της χιτλερικής νεολαίας, Μπάλντουρ φον Σίραχ, στη Συρία και το Ιράκ, το 1937, αλλά και την υποδοχή που επιφύλαξαν στη ναζιστική αντιπροσωπία στο αεροδρόμιο. Στο ίδιο πλαίσιο κινήθηκε και ο μαρξιστής φίλος του Σίντκι, Ραΐφ Χούρι, στο άρθρο που δημοσίευσε το 1936 στο περιοδικό Πρωτοπορία (The Vanguard), όπου διαμαρτυρόταν για τα ναζιστικά αισθήματα που επικρατούσαν στη νεολαία και θεωρούσε ότι αυτά οφείλονταν στη γοητεία που της ασκούσε ο αντισημιτισμός. Ο Χούρι επιχειρούσε να εξηγήσει στους αναγνώστες ότι ο αντισημιτισμός ήταν κατά βάση ο σοσιαλισμός των ανοήτων. Ο Σαάντα αντέγραψε συνειδητά τον ναζισμό επιδιώκοντας να επωφεληθεί από αυτήν τη δημοτικότητα. Ο Φαΐζ Σαΐγκ και η «εποικιστική αποικιοκρατία» Σε μια περίοδο έντονης ιδεολογικής ζύμωσης, το SSNP έμεινε στη Συρία και τον Λίβανο χωρίς τον αρχηγό του, τον Σαάντα, ο οποίος μπορούσε να γράψει μόνο από την εξορία του στη Νότια Αμερική. Το SSNP είχε απόλυτη ανάγκη να αναπληρώσει το κενό της απουσίας του Σαάντα και έτσι βρήκε στις τάξεις των κατώτερων μελών του έναν λαμπρό, ενθουσιώδη νεαρό με το όνομα Φαΐζ Σαΐγκ, ο οποίος διέθετε όχι μόνο εξαιρετικό μυαλό αλλά και επιβλητική προσωπικότητα, ακαδημαϊκές δεξιότητες και φιλοσοφικό βάθος. Αν υπάρχει κάποιος που η ζωή του ενσαρκώνει την ιστορία της ανάπτυξης της πνευματικής ζωής των Αράβων του Τρίτου Κόσμου στον 20ό αιώνα, αυτός είναι ο Φαΐζ Σαΐγκ (1922-1980). Ο Σαΐγκ, γιος πρεσβυτεριανού πάστορα, εντάχθηκε στο SSNP το 1938. Το 1939 με απόφαση των ηγετών του κόμματος ορίστηκε Υπεύθυνος Πολιτισμού και ήταν πλέον ανερχόμενος κομματικός αστέρας. Ο Σαΐγκ έγραφε και επιμελούνταν τις δημοσιεύσεις του κόμματος, και οι ομιλίες του είχαν τη δύναμη και την απήχηση των ομιλιών του Σαάντα. Η γρήγορη επιτυχία του οδήγησε σε άλλη μια προαγωγή, κι έτσι τώρα είχε δύο θέσεις συγχρόνως: Υπεύθυνος Πολιτισμού και Υπεύθυνος Επικοινωνίας, δηλαδή υπουργός Προπαγάνδας στο κόμμα του Φύρερ της Συρίας. Τα κύρια καθήκοντά του ήταν να παράγει προπαγάνδα και να εξασφαλίζει ότι τα μέλη τηρούσαν τη γραμμή του κόμματος. Ως προς τον Ιουδαϊσμό, ο Σαΐγκ ακολουθούσε τη γραμμή του Σαάντα. Σε ένα υπόμνημα με τίτλο «Οι κίνδυνοι του σιωνισμού για τον πολιτισμό και το πνεύμα», έγραφε: «Ο εβραϊκός λαός πιστεύει ότι είναι ο περιούσιος λαός... γι’ αυτό αυτοαπομονώνονται… βλέπουν τους άλλους αφ’ υψηλού και πιστεύουν ότι οι ίδιοι αποτελούν την ουσία κάθε προόδου και ότι τα άλλα έθνη είναι απλά το μέσον που θα χρησιμοποιήσουν για τη δική τους οικονομική ευημερία... αυτή είναι η εβραϊκή ψυχή, αυτό το αίσθημα πεπρωμένου, το αίσθημα ανωτερότητας... και η υποδούλωση του κόσμου για τους σκοπούς των Εβραίων. Η ψυχή αυτή δημιουργεί έναν δεσμό μεταξύ των Εβραίων, έναν βίαιο φυλετικό και θρησκευτικό δεσμό μαζί… μια τόσο σκοτεινή και πολύπλοκη ψυχή…». Προς το τέλος του πολέμου άρχισε να διακρίνεται στα κείμενα του Σαΐγκ ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για τον υπαρξισμό. Το ενδιαφέρον αυτό μεγάλωνε συγχρόνως στην Ευρώπη έως ότου την κυρίευσε. Η εξέλιξη ανησυχούσε πολλά μέλη του κόμματος που θεωρούσαν ότι ο υπαρξισμός, με την εμμονή του στην ατομικότητα, υπονόμευε την έννοια της αφοσίωσης σε κάτι έξω από το άτομο, άρα και τις έννοιες του εθνικισμού και της δύναμης της συλλογικότητας, και πολλοί εξέφραζαν γραπτώς στον Σαάντα την αποδοκιμασία τους. Μετά την επιστροφή του από την εξορία, ο Σαάντα αφοσιώθηκε στη μελέτη των γραπτών του Σαΐγκ, και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο τελευταίος «έδινε έμφαση στον ατομικιστικό ανθρωπισμό παρά τις προηγούμενες προειδοποιήσεις εναντίον του. Έδινε προτεραιότητα στις υπαρξιακές θεωρίες παρά στις θεωρίες που ενέκρινε το κόμμα» και «απομακρύνθηκε από τις κομματικές διδαχές για χάρη εκείνων του Κίρκεγκωρ και του Μπερντιάεφ». Ο Σαάντα πρέπει επίσης να θορυβήθηκε ιδιαίτερα από τη δημοτικότητα του Σαΐγκ στο κόμμα όσο εκείνος απουσίαζε και έτσι τον έδιωξε από αυτό. Μετά τη ρήξη του με το SSNP, ο Σαΐγκ έφυγε για τις Ηνωμένες Πολιτείες, και το 1949 απέκτησε διδακτορικό από το Πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν. Αργότερα, στη δεκαετία του 1950, ο Σαΐγκ ήταν ένας αριστερός υποστηρικτής του αραβικού εθνικισμού που ενσωματωνόταν στον νασερισμό. Τη δεκαετία του 1960, έστρεψε όλη την προσοχή και τις προσπάθειές του στην αναπτυσσόμενη αριστερή πολιτική που αφορούσε το Παλαιστινιακό Ζήτημα και έγινε ένας από τους πιο διαβόητους αντισιωνιστές στη Βόρεια Αμερική. Καθώς τότε εργαζόταν στον ΟΗΕ, αποτέλεσε τον βασικό συντάκτη του ψηφίσματος 3379 του ΟΗΕ του 1975, που έλεγε ότι ο σιωνισμός είναι ρατσισμός, σε διαφορετική μεν γλώσσα αλλά με σχεδόν πανομοιότυπα κείμενα με εκείνα που έγραφε κατά τη διάρκεια της πολιτικής καριέρας του στο SSNP. Από αριστερά ο πρώτος αντιπρόεδρος της Χιλής Χερνάν Σάντα Κρουζ, ο πρόεδρος του Λιβάνου Σαρλ Μάλικ, ο δεύτερος αντιπρόεδρος της Σοβιετικής Δημοκρατίας της Λευκορωσίας Λέο Καμίνσκι κατά την πρώτη συνάντηση του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου του ΟΗΕ στο Λέικ Σαξές της Νέας Υόρκης. © Bettmann / Getty Images/ Ideal Image Ωστόσο, η μεγαλύτερη κληρονομιά που άφησε πίσω του ο Σαΐγκ ήταν η μονογραφία του Η σιωνιστική αποικιοκρατία στην Παλαιστίνη (Zionist Colonialism in Palestine), που εκδόθηκε το 1965. Την ίδια χρονιά, ο Σαΐγκ ίδρυσε το Ερευνητικό Κέντρο της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLO) και ανέλαβε θέση στην Εκτελεστική Επιτροπή του. Οι υπεύθυνοι του ερευνητικού κέντρου έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του θεωρητικού διαλόγου κατά τα επαναστατικά χρόνια του παλαιστινιακού εθνικού κινήματος, τη δεκαετία του 1960. Ως ένα από τα βασικά πρόσωπα στο διπλωματικό σώμα του κινήματος, ο Σαΐγκ ανέλαβε τη θέση του Επιτετραμμένου στο Γραφείο της Αντιπροσωπίας των Αραβικών Κρατών στα Ηνωμένα Έθνη. Η Σιωνιστική αποικιοκρατία στην Παλαιστίνη είναι η πρώτη θεωρητική προσέγγιση της άποψης ότι ο σιωνισμός αποτελεί μορφή εποικιστικής αποικιοκρατίας, και παραλληλίζει την κατάσταση στο Βιετνάμ και την Αλγερία με αυτήν στην Παλαιστίνη. Η εν λόγω πραγματεία συνδέει τον σιωνισμό με την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, αλλά αναλύει μεμονωμένα, ως ξεχωριστό φαινόμενο, τις επιδιώξεις του σιωνισμού: τις θεωρίες του περί φυλετικής μοναδικότητας, την άρνηση αφομοίωσης ή συνύπαρξης, και την ανελέητη δίψα για εδαφικές κατακτήσεις, που όλα έχουν ως βάση τους τη βία, σε έμμεσες αλλά και ανοιχτά εκφρασμένες μορφές της. Παρουσιάζει, με άλλα λόγια, τον σιωνισμό ως την πιο μοχθηρή και σοβαρή μορφή εποικιστικής αποικιοκρατίας. Ο Σαΐγκ τονίζει αυτά τα χαρακτηριστικά ως εγγενή και διαρκή στοιχεία του σιωνισμού, που αντανακλώνται στις πολιτικές του ισραηλινού κράτους έναντι των Παλαιστινίων και στην ευρύτερη πολιτική κατάσταση του αραβικού κόσμου. Με τη μονογραφία αυτή το Παλαιστινιακό Ζήτημα άρχισε πλέον να εντάσσεται στην ατζέντα της διεθνούς Αριστεράς, μέχρι σημείου εξιδανίκευσης, ως ο πιο μεγάλος στόχος της Νέας Αριστεράς μετά το 1968. Την εποχή που πρωτοεκδόθηκε το βιβλίο, η Γαλλική Αριστερά –η πρωτοπορία τότε της διεθνούς μη σοβιετικής αριστεράς–, γοητευμένη από τις θεωρίες του Σαρτρ συνέχιζε να υποστηρίζει το Ισραήλ καθώς το Ολοκαύτωμα και ο αντισημιτισμός είχαν κεντρική θέση στην αντικαπιταλιστική ατζέντα της. Για τους Γάλλους αριστερούς η διαμάχη μεταξύ Αράβων και Ισραήλ ήταν μια διαμάχη μεταξύ δύο θυμάτων της Δύσης και δύο ανάλογων απελευθερωτικών κινημάτων. Έτσι, η νέα γραμμή σκέψης υιοθετήθηκε μόνο από τη νέα γενιά της Αριστεράς, μετά τον Σαρτρ. Συγκεκριμένα, ήταν ο Μαξίμ Ροντενσόν που το 1973 προχώρησε σε περαιτέρω ανάλυση στο βιβλίο, Ισραήλ: ένα κράτος εποικιστικό-αποικιοκρατικό; (Israel: A Colonial-Settler State?), μετά το οποίο εντάχθηκε πλέον στους διεθνείς στόχους της Νέας Αριστεράς. Αυτό που ξεκίνησε ο Σαΐγκ με ένα μικρό βιβλίο το 1965 έχει σήμερα πάρει πολύ μεγάλη έκταση. Για πολλούς ακαδημαϊκούς των δυτικών πανεπιστημίων, το ότι ο σιωνισμός είναι μορφή ευρωπαϊκής εποικιστικής αποικιοκρατίας, και μάλιστα η χειρότερη του είδους της, ακούγεται τετριμμένο. Κάθε εβδομάδα παράγεται τεράστιος όγκος βιβλιογραφίας που καταπιάνεται με το θέμα, από συγγραφείς και των δύο φύλων, πολλοί από τους οποίους δεν έχουν ακούσει ποτέ για τον Σαΐγκ ή τον Σαάντα. Το Ισραήλ και οι υπερασπιστές του μπορούν με δική τους ευθύνη να συνεχίσουν να αγνοούν τη σοβαρή διανόηση, προτιμώντας τις αποσπασματικές αναλύσεις που δημοσιεύονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τίθεται ήδη το ερώτημα κατά πόσον είναι πολύ αργά για το αμερικανικό πανεπιστήμιο. © 2024 HUSSEIN ABOUBAKR MANSOUR — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη

Η καταγωγή του μύθου «ο σιωνισμός ως μορφή αποικιοκρατίας»

Σύνδεση