Η παρακαταθήκη της Κόκκινης Βιέννης

Από το 1919 ως το 1934, η σοσιαλιστική Βιέννη καθοδηγούνταν από τον «κριτικό ρασιοναλισμό» και το πλουραλιστικό, συνεργατικό ήθος των στοχαστών και των αρχιτεκτόνων της, η επιρροή των οποίων κράτησε για πολύ καιρό αφότου έχασαν την εξουσία τους. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Richard Cockett, Vienna: How the City of Ideas Created the Modern World [Βιέννη: Πώς η πόλη των ιδεών δημιούργησε τον σύγχρονο κόσμο], Yale University Press, σελ. 445 Η Βιέννη που διερευνά ο Ρίτσαρντ Κόκεττ δεν είναι μια τρυφηλή πόλη ή μια μεγαλειώδης πόλη της τέχνης. Είναι, όπως ξεκαθαρίζει ο υπότιτλος του βιβλίου του, μια εγκεφαλική πόλη, μια «πόλη ιδεών». Είμαι επιφυλακτική απέναντι σε υπότιτλους όπου το υποκείμενο «δημιούργησε τον σύγχρονο κόσμο», και στην προκειμένη περίπτωση είμαι βέβαιη ότι και άλλες πόλεις θα μπορούσαν να προβάλουν τον ίδιο ισχυρισμό, όμως ο Κόκεττ είναι ευχάριστα πειστικός, ξεχωρίζοντας διάφορα νήματα από την μπερδεμένη ιστορία της Βιέννης των αρχών του εικοστού αιώνα και δείχνοντας πώς υφάνθηκαν εντός της δυτικής κουλτούρας και πολιτικής. Η παράθεση λαμπρών διανοούμενων μπορεί ορισμένες φορές να γίνει σχεδόν φορτική. Όμως «εγκεφαλική» δεν σημαίνει αυστηρή. Οι ιδέες δεν παρουσιάζονται αποκομμένες από τους ανθρώπους που τις είχαν, και το βιβλίο είναι γεμάτο εντυπωσιακές προσωπικότητες, ερωτικούς δεσμούς και καβγάδες, βάσανα και θριάμβους. Ο Κόκεττ εντοπίζει την πηγή της επιρροής της πόλης στον ιδιαίτερο «κριτικό ρασιοναλισμό» και το πλουραλιστικό, συνεργατικό ήθος των στοχαστών και των αρχιτεκτόνων της. Το χωνευτήρι είναι η σοσιαλιστική Βιέννη της περιόδου 1919-1934, μα τα εύφλεκτα στοιχεία κληρονομήθηκαν, ενδεχομένως παράδοξα, από τα πρώτα χρόνια του αιώνα, τις τελευταίες ημέρες της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Εκείνη ήταν η χρυσή εποχή της Βιέννης, «της απαστράπτουσας μητρόπολης του Σίγκμουντ Φρόυντ, του Άλφρεντ Άντλερ, του Γκούσταβ Μάλερ, του Άντολφ Λόος, του Άρτουρ Σνίτσλερ, του Ρόμπερτ Μούζιλ και του Γκούσταβ Κλιμτ». Ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ, με τις μεγάλες φαβορίτες και τη μουστάκα του, την αγάπη του για τις ψυχρολουσίες και το πάθος του για το κυνήγι, μοιάζει απόμακρος στον σύγχρονο κόσμο. Ωστόσο, κατά την μακρά βασιλεία του, ο ολοκληρωτισμός έδωσε τη θέση του στη συνταγματική μοναρχία, ενώ το Σύνταγμα του Δεκεμβρίου του 1867 εγγυόταν ισότητα, ελευθερία της έκφρασης και ανεξιθρησκία για όλους τους υπηκόους της αυτοκρατορίας. Ο πληθυσμός της Βιέννης είχε διογκωθεί από κύματα μεταναστών που εγκατέλειπαν τα χωριά και τις πόλεις τους σε άλλα μέρη της αυτοκρατορίας για να αναζητήσουν μια καλύτερη ζωή. Με την εισροή αυτή έγινε μια ζωντανή πολυεθνοτική πρωτεύουσα, που ο ανοιχτός χαρακτήρας της αποδεικνύεται από την κατεδάφιση του πελώριου μεσαιωνικού τείχους της πόλης για να δημιουργηθεί η κυκλική λεωφόρος Ρίνγκστρασσε. Εντός της, μείζονες θεσμοί –το κοινοβούλιο, το πανεπιστήμιο, το δημαρχείο– ανακατασκευάστηκαν με ένα μίγμα ιστορικών στιλ: αρχαιοελληνικό, νεοαναγεννησιακό και νεογοτθικό. Ο Κόκεττ το αποκαλεί «αστική έπαρση αποτυπωμένη σε πέτρα και κονίαμα». Για αυτές τις αστικές οικογένειες, η παιδεία ήταν μια κοσμική, δημοκρατική εκδοχή της γερμανικής παράδοσης της Bildung – της «πνευματικής αυτοβελτίωσης». Στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, οι φοιτητές μπορούσαν να διαβούν τα όρια των επιστημονικών κλάδων, πράγμα που παρήγαγε εξαιρετικούς πολυμαθείς και ενθάρρυνε την ενοποίηση διαφορετικών πεδίων: Δεν υπήρχαν αυθαίρετοι διαχωρισμοί «επιστήμης» και «ανθρωπιστικών επιστημών» – όλα ήταν «φιλοσοφία» με την πιο αγνή έννοια, η μελέτη θεμελιωδών ερωτημάτων. Όλοι οι φοιτητές ενθαρρύνονταν να διαμορφώσουν τη δική τους επιστημολογία, και έτσι θωρακισμένοι, οι απόφοιτοι του πανεπιστημίου θα συνέχιζαν να κάνουν το ίδιο σε όλη την υπόλοιπη ζωή τους. Η πανεπιστημιακή εκπαίδευση συμπληρωνόταν από ανεξάρτητα σεμινάρια και συναντήσεις. Ο λόγος σε αυτά τα επίσημα και ανεπίσημα κέντρα χρωματιζόταν από τον φαινομεναλισμό του φυσικού Ερνστ Μαχ, που ανέλαβε την έδρα της φιλοσοφίας το 1895, οι επιθέσεις του οποίου στον γερμανικό ιδεαλισμό συνοδεύονται από την επιμονή ότι κάθε αναζήτηση –επιστημονική, καλλιτεχνική, κοινωνική, ερωτική, ψυχαναλυτική– πρέπει να βασίζεται σε δεδομένα και να εδράζεται στην εμπειρία. Η συμπερίληψη και ο εμπειρισμός αποτελούσαν τη βάση του βιενέζικου μοντερνισμού στη λογοτεχνία, τη μουσική και την τέχνη, καθώς και στην πανεπιστημιακή ζωή. Λέο Πόππερ, Καρλ Πολάνυι, και Μίχαελ Πολάνυι, περ. 1908. Πολλές από τις ηγετικές μορφές ήταν αφομοιωμένοι Εβραίοι, και όπως εξιστορεί ο Κόκεττ στο μέρος που είναι αφιερωμένο στη «Μαύρη Βιέννη», από τη δεκαετία του 1890 κι ύστερα αντιμετώπισαν ένα σκοτεινό κύμα αντιδημοκρατικού εθνικισμού και αντισημιτισμού. («Το μαύρο ήταν γενικά το χρώμα του φασισμού» επισημαίνει). Ο θυμός και η απόγνωση των εργατών στα φτωχά εξωτερικά προάστια τροφοδότησαν την άνοδο του ισχυρού παγγερμανικού κινήματος που βασιζόταν στην πικρία πως η Αυστρία είχε «μείνει απέξω» από την ενοποίηση των γερμανικών κρατών το 1871 από τον Πρώσο καγκελάριο Όττο φον Μπίσμαρκ και σε μια εντεινόμενη εμμονή με την «καθαρότητα» της γερμανικής φυλής. Η σοσιαλδημοκρατία ήταν «εβραϊκή πολιτική», ο καπιταλισμός εβραϊκή συνωμοσία· δημαγωγοί προάγγελλαν μια Αυστρία «εκκαθαρισμένη» από Εβραίους. Αυτές ήταν οι απόψεις που εμπότισαν τον Χίτλερ από το 1907 ως το 1913 που διέμενε στη Βιέννη. Η άφιξη χιλιάδων Εβραίων προσφύγων από την Ανατολή κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, που έφευγαν για να γλιτώσουν από τα ρωσικά πογκρόμ του 1915 και κατόπιν από τις εμπόλεμες περιοχές, ενίσχυσε την εχθρότητα. Ανατριχιαστικά, η εθνικιστική δεξιά προσέλκυσε επίσης πανεπιστημιακούς και διανοούμενους, όπως μια ομάδα επιθετικά αντισημιτών καθηγητών που ήταν γνωστή ως «Σπηλιά των αρκούδων» (Die Bärenhöhle). Η διδασκαλία και η φοίτηση έγινε σταδιακά αδύνατη για Εβραίους, αριστερούς και γυναίκες. Αυτό το δηλητηριώδες υπόγειο ρεύμα συνέχισε να ρέει και μετά τον πόλεμο. Η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία διαλύθηκε. Η Πολωνία, η Γιουγκοσλαβία, η Τσεχοσλοβακία και η Ουγγαρία ανεξαρτητοποιήθηκαν, αφήνοντας, κατά τον Στέφαν Τσβάιχ «έναν διαμελισμένο κορμό που αιμορραγεί από τις αρτηρίες του» [Ο κόσμος του Χθες]. Ο ραγδαία αυξανόμενος πληθωρισμός οδήγησε σχεδόν σε λιμοκτονία και σε εξάρτηση από εξωτερική αρωγή. Όταν οι σοσιαλιστές πολιτικοί επικράτησαν πανηγυρικά στις δημοτικές εκλογές της Βιέννης τον Μάιο του 1919, αφότου ένας νέος νόμος έδωσε δικαίωμα ψήφου σε όλους τους πολίτες άνω των είκοσι ετών, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών, είχαν εντολή να σχεδιάσουν την κοινωνία ακολουθώντας την επιστημονική προσέγγιση των προπολεμικών φιλελεύθερων. Η πόλη έγινε ιδεολογική νησίδα εντός της Αυστρίας, την οποία κυβερνούσε από το 1920 ένας συνασπισμός όπου κυριαρχούσε το συντηρητικό, καθολικό, αντισημιτικό χριστιανοκοινωνικό κόμμα. «Η Κόκκινη Βιέννη», γράφει ο Κόκεττ, ήταν «το πιο φιλόδοξο δημοκρατικό πολιτικό σχέδιο στον κόσμο της εποχής της». Τα πολλά προγράμματά της ήταν κατά μεγάλο μέρος εμπνευσμένα από τον Όττο Νόιρατ, τον επιβλητικό πολυμαθή που δημιούργησε, μαζί με άλλους, την υπηρεσία σχολικής εκπαίδευσης της Βιέννης (Schulbehörde) το 1922. Αυτό το αλληλένδετο δίκτυο ερευνητικών φορέων και ομάδων διαλόγου έπαιξε ζωτικό ρόλο στη διάδοση των ιδεών. Ο μεγαλεπήβολος στόχος ήταν να μεταμορφωθούν οι ζωές των πολιτών όλων των τάξεων σε κάθε επίπεδο, ιδιωτικό και δημόσιο, δημιουργώντας αυτό που ο νομικός, πολιτικός και κοινωνικός φιλόσοφος Μαξ Άντλερ αποκάλεσε die neuen Menschen – «νέοι άνθρωποι». Για να γίνει αυτό, γράφει ο Κόκεττ, η Κόκκινη Βιέννη σκόπευε να αξιοποιήσει τις πιο πρόσφατες τεχνικές και παρατηρήσεις της κοινωνιολογίας, της βιολογίας, των οικονομικών, της ψυχολογίας, της ψυχανάλυσης και των μαθηματικών, σφυρηλατώντας μια εξαιρετικά στενή σχέση θεωρίας και πράξης. Η δημόσια υγεία αποτέλεσε πρωταρχικό μέλημα, και στις προσπάθειες μεταρρύθμισης ηγήθηκε ο γιατρός και καθηγητής ιατρικής Γιούλιους Τάντλερ, ο οποίος θεωρούσε ότι η «υγεία» περιλάμβανε την ψυχολογική, σεξουαλική, διατροφική, καθώς και σωματική, ευρωστία. Ο Τάντλερ επέβλεψε τη δημιουργία κλινικών καθοδήγησης παιδιών, κέντρων πρόνοιας και νηπιαγωγείων, καθώς και την ανάπτυξη των οργανωμένων αθλημάτων, που οδήγησε στις εντυπωσιακές Διεθνείς Εργατικές Ολυμπιάδες που διεξάχθηκαν μεταξύ 1925 και 1931. Συνυφασμένη με την υγεία ήταν η ανάγκη για καλή στέγη. Εδώ ο ενεργητικός και αισιόδοξος Νόιρατ, «η προεδρεύουσα ιδιοφυΐα της Κόκκινης Βιέννης» συνεργάστηκε με κορυφαίους αρχιτέκτονες για την αντικατάσταση των παραγκουπόλεων των προαστίων με μόνιμες κατοικίες, και κατόπιν την κατασκευή «τεράστιων, πυκνών συγκροτημάτων κατοικιών, των Gemeindebauten (δημοτικών κτιρίων)». Το εντυπωσιακότερο όλων, το Karl-Marx-Hof, εκτεινόταν πάνω από ένα χιλιόμετρο και στέγαζε πέντε χιλιάδες ανθρώπους, περιλαμβάνοντας διαμερίσματα, καθαριστήρια, κλινικές, σχολεία, παιδικές χαρές και ελεύθερους χώρους. Ενέπνευσε έργα αλλού, περιλαμβανομένων και των Quarry Hill Flats στο Λιντς. Αναπόφευκτα, υπήρξαν προβλήματα. Η έλλειψη χρημάτων σήμαινε ότι κάποια πράγματα έμειναν ανολοκλήρωτα, δεν λειτουργούσαν ή δεν γινόταν να συντηρηθούν. Επιπλέον, η διαχείριση συγκροτημάτων τέτοιου μεγέθους οδήγησε σε αμέτρητους κανονισμούς και απαγορεύσεις. Αντί να ενισχυθεί η ατομική ζωή, όπως ήταν ο στόχος, η μικροδιαχείριση απειλούσε να την καταπνίξει, γράφει ο Κόκεττ: «Η οργανική κουλτούρα είχε υποσκελιστεί από μια σχεδιασμένη κοινωνία, με συχνά ολέθριες συνέπειες, προξενώντας καμιά φορά βίαιες συγκρούσεις μεταξύ εργατών και υπαλλήλων της Πρόνοιας που ήταν αποφασισμένοι να επιβάλλουν τους κανόνες». Η μεθοδολογική αυστηρότητα –αυτό που ο μαθηματικός Κουρτ Γκέντελ έβλεπε ως πίστη σε «αληθινά ακριβή σκέψη και αληθινά ακριβείς μεθόδους»– διέπνεε πολλές φαινομενικά ασύνδετες πτυχές της ζωής. Η ίδια αυστηρότητα, μπορεί να πει κανείς, βρίσκεται στον δωδεκαφθογγισμό του Άρνολντ Σένμπεργκ στη μουσική και στον σχεδιασμό του Νόιρατ, καθώς και στον λογικό θετικισμό του Κύκλου της Βιέννης[1], το ολιγοσέλιδο μανιφέστο του οποίου το 1929 έφερε τον τίτλο Η επιστημονική αντίληψη του κόσμου, ή ακόμη και στον ναζισμό. Ο Κύκλος της Βιέννης, που προσέλκυσε το ενδιαφέρον του Βρετανού φιλοσόφου Α. Τζ. Άγερ και του Αμερικανού φιλοσόφου Γουίλλαρντ Βαν Όρμαν Κουίν, έθεσε τις βάσεις για την «αναλυτική φιλοσοφία», ενός από τους στόχους κατά των οποίων καταφέρθηκε ο Χέρμπερτ Μαρκούζε στον Μονοδιάστατο άνθρωπο (1964), με το σκεπτικό ότι δημιουργούν ένα «ολοκληρωτικό σύμπαν τεχνολογικής ορθολογικότητας». Η συστηματική εφαρμογή της έρευνας, συνοψισμένη από τον θεωρητικό της διοίκησης επιχειρήσεων Πέτερ Ντράκερ ως «οικονομία της γνώσης», χαρακτήριζε πολλά ετερόκλητα αλλά αλληλεπικαλυπτόμενα πεδία. Οι ιδέες του Ινστιτούτου Ψυχολογίας της Βιέννης, για παράδειγμα, που ιδρύθηκε το 1922, τροφοδότησαν το έργο του Ερευνητικού Κέντρου Οικονομικής Ψυχολογίας του μαθηματικού Πάουλ Λάζαρσφελντ, το οποίο το 1933 δημοσίευσε μια αλγεινή μελέτη για τις συνέπειες της μακροχρόνιας ανεργίας στην υφαντουργική κοινότητα του Μαρίενταλ που είχε καταστραφεί λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Σε ένα εντελώς διαφορετικό πεδίο, το ριζοσπαστικό όραμα των ψυχαναλυτών δεύτερης γενιάς βρισκόταν πίσω από το κίνημα «Sex-Pol» και τον ισχυρισμό του Βίλελμ Ράιχ στη Λειτουργία του οργασμού (1927) ότι η «σεξουαλική εκφραστικότητα», όπως το θέτει ο Κρόκεττ, «θα κατατρόπωνε και τη νεύρωση και τον πατριαρχικό καπιταλισμό». Επιτομή αυτού του νήματος ήταν ο «Συσσωρευτής Οργόνης», ένας μεταλλικός θάλαμος που χρησιμοποιούσε διάφορες στρώσεις οργανικού υλικού για να παγιδεύσει αυτό που ο Ράιχ θεωρούσε κοσμική δημιουργική ενέργεια της ζωής ή «οργονική ενέργεια». Όταν κάποιος καθόταν μέσα του, θα απορροφούσε αυτή την ενέργεια και θα ένιωθε απελευθερωμένος και αναζωογονημένος – μια ιδέα που αργότερα θα δοξαζόταν στην Αμερική της δεκαετίας του 1960 ως τρόπος επανάστασης κατά της μπουρζουαζίας. Ο πολυμαθής Όττο Νόιρατ (1882-1945), εκ των ιδρυτών του «Κύκλου της Βιέννης» (Wiener Kreis). Μια ιδιαίτερα γόνιμη ανταλλαγή σημειώθηκε μεταξύ φιλοσοφίας και μαθηματικών. Το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ, που ανακοινώθηκε το 1930, όσο ήταν ακόμη νεαρός διδακτορικός φοιτητής στη Βιέννη, αποτέλεσε μια ανακάλυψη, θεωρεί ο Κόκεττ, «εφάμιλλη της Θεωρίας της Σχετικότητας του Αϊνστάιν ως προς τη μετασχηματιστική επίδραση που είχε στα μαθηματικά, τη φυσική, και την επιστήμη γενικότερα». Στον κύκλο που ήταν γνωστός ως Μαθηματικές Συναντήσεις, ο Γκέντελ επεξεργάστηκε την ιδέα ότι οι λογικές προτάσεις μπορούσαν να εκφραστούν ως αριθμοί και κατόπιν ένας «πρωτογενής αλγόριθμος» μπορούσε να εφαρμοστεί για να τις μετατρέψει ξανά σε σύμβολα – η βάση της ψηφιοποιημένης κωδικοποίησης και αποκωδικοποίησης. Στο μεταξύ, ένα άλλο μέλος του κύκλου, ο Άμπραχαμ Βαλντ, ερευνούσε τις στατιστικές πιθανότητες. Με τον Όσκαρ Μόργκενστερν και τον Τζον φον Νόιμαν, ο Βαλντ ανέπτυξε το εντελώς νέο πεδίο της θεωρίας παιγνίων, που αργότερα άσκησε τεράστια επιρροή στη στρατηγική του Ψυχρού Πολέμου. (Ο Μόργκενστερν και ο φον Νόιμαν δημοσίευσαν το βιβλίο τους Θεωρία παιγνίων και οικονομική συμπεριφορά το 1944, αφού πήγαν στο Πρίνστον). Οι μαθηματικοί συνεργάζονταν στενά με τους οικονομολόγους της Αυστριακής Σχολής, όπως έγινε γνωστή, η οποία αναπτύχθηκε από ζωηρές συζητήσεις σε συναντήσεις με ποικίλη θεματολογία υπό την καθοδήγηση του επιβλητικού Λούντβιχ φον Μίζες στο Εμπορικό Επιμελητήριο. Ένθερμος συμμετέχων ήταν ο Φρίντριχ Χάγιεκ, τον οποίο ο Μίζες τοποθέτησε στο Ινστιτούτο Έρευνας Οικονομικών Κύκλων της Βιέννης, όπου παγκόσμια στατιστικά δεδομένα αναλύονταν για να γίνουν οικονομικές προβλέψεις, ένας έντονα αμφισβητούμενος νέος κλάδος. Η κριτική των σοσιαλιστικών οικονομιών της Αυστριακής Σχολής ως ανεφάρμοστες και η αναδυόμενη έννοια της ελεύθερης αγοράς ως απαραίτητης για την οικονομική άνθηση έγινε, καλώς ή κακώς, διαχρονική. Από την αρχή, ωστόσο, η προσέγγιση αυτή αμφισβητήθηκε από τον Καρλ Πολάνυι, που θεωρούσε την εμπιστοσύνη στην αγορά και τους μηχανισμούς των τιμών ανησυχητικά αποκομμένη από τις αληθινές ανάγκες των ανθρώπων και του περιβάλλοντος. Ένα βιβλίο τέτοιου εύρους ήταν δύσκολο να οργανωθεί. Με τόσο ετερόδοξα πεδία, πώς να τα χωρέσει κανείς όλα; Η Κόκκινη Βιέννη ήταν αξιοσημείωτη για τη σύμπραξη σοσιαλιστών και φεμινιστριών, για παράδειγμα, ωστόσο ο Κόκεττ τοποθετεί τις γυναίκες σε ξεχωριστό κεφάλαιο αντί να τις εντάσσει, όπως θα απαιτούσε η βιεννέζικη «συμπεριληπτικότητα». Τα βιογραφικά πορτρέτα του, ωστόσο, αναδεικνύουν το εκπληκτικό φάσμα των ενασχολήσεων των Βιεννέζων, που εκτείνονται από τον ριζικό ανασχεδιασμό της κουζίνας από την Μαργκαρέτε Λιχότσκυ (που αποτελεί οπωσδήποτε στοιχείο του σύγχρονου κόσμου) ως το έργο της Χέρτα Χέρτσογκ ως ιδρύτριας της σύγχρονης διαφήμισης και την έρευνα της Λίζε Μάιτνερ με τον Όττο Χαν στην πυρηνική σχάση. Οι εντυπωσιακές αντιστίξεις συνεχίζονται, από τη θεαματική διπλή καριέρα της Χέντυ Λαμάρρ στον κινηματογράφο και ως εφευρέτρια της τεχνολογίας «διασποράς φάσματος» –έναν πρόδρομο του Bluetooth που χρησιμοποιήθηκε σε στρατιωτικές επικοινωνίες– ως το μετέπειτα έργο της Άννα Φρόυντ για τα δικαιώματα των παιδιών. Το 1933, ο Αυστριακός καγκελάριος Ένγκελμπερτ Ντόλφους ανέστειλε τη λειτουργία της Βουλής και κήρυξε στρατιωτικό νόμο· η ελευθερία του τύπου και το δικαίωμα του συνέρχεσθαι καταργήθηκαν. Στις αρχές του επόμενου χρόνου σημειώθηκαν βίαιες ένοπλες συγκρούσεις στους δρόμους, και το Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα που ουσιαστικά κυβερνούσε την πόλη τέθηκε εκτός νόμου. Η Κόκκινη Βιέννη κατέρρευσε. Από τότε και στο εξής, οι Εβραίοι αποκλείστηκαν από πολλές πτυχές της πνευματικής ζωής, και ο Κύκλος της Βιέννης, η θεωρητική καρδιά της επιστημονικής προσέγγισης, ουσιαστικά διαλύθηκε. Την επομένη της προσάρτησης (Anschluss) το 1938, τέθηκαν σε ισχύ οι φυλετικοί νόμοι της Γερμανίας. Ερευνητικά ινστιτούτα έκλεισαν βάναυσα, όπως το Vivarium, όπου ο Πάουλ Κάμμερερ διεξήγαγε έρευνες για τη «θετική ευγονική» με την πεποίθηση ότι αντί να αναπαράγουμε όσο κατά το δυνατόν περισσότερους από έναν (σκανδιναβικό) τύπο εις βάρος όλων των υπολοίπων, αλλάζοντας το περιβάλλον όπου μεγάλωναν όλα τα παιδιά, το γενετικό απόθεμα θα βελτιωνόταν πιο ομοιόμορφα. Η αγριότητα των όχλων της πόλης τη Νύχτα των Κρυστάλλων το 1938 ήταν χειρότερη από οπουδήποτε αλλού στη Μεγάλη Γερμανία. Περίπου 100.000 Εβραίοι εγκατέλειψαν τη Βιέννη τους πρώτους τρεις μήνες μετά την προσάρτηση, εκδιωγμένοι από τον Άντολφ Άιχμαν, τον επικεφαλής της Κεντρικής Υπηρεσίας Εβραϊκής Μετανάστευσης της πόλης, που τους αφαίρεσε την κινητή και ακίνητη περιουσία τους καθώς έφευγαν. Σχεδόν τέσσερις χιλιάδες Εβραίοι αυτοκτόνησαν τον πρώτο χρόνο, και σύντομα 64.000 άνθρωποι πέθαναν ύστερα από τον εκτοπισμό τους στα ανατολικά. Ο Κόκεττ έχει την τάση να τονίζει υπερβολικά τις θετικές πτυχές των βιεννέζικων προσεγγίσεων στα χρόνια του Μεσοπολέμου και να υποβαθμίζει τη συμβολή τους στον φασισμό. Ωστόσο δείχνει πώς η ενοποιημένη σκέψη, ο ολικός σχεδιασμός και η επιστημονική αυστηρότητα μπορούσαν να μετατραπούν σε σατανικούς σκοπούς: ο Οντίλο Γκλομπότσνικ, για τον οποίο ο Κόκεττ λέει ότι ενδέχεται να ήταν «ο αξιωματικός που πρότεινε για πρώτη φορά την ιδέα της μαζικής δολοφονίας σε βιομηχανική κλίμακα», συγκρότησε μια «ομάδα γενοκτονίας» απαρτιζόμενη από ειδικούς, «ένα σχέδιο πολύ αναγνωρίσιμα βιεννέζικο, που συνδύαζε μια ποικιλία διαφορετικών επιστημονικών κλάδων για να παραχθεί μια τρομακτική νέα πρακτική». Ο πρωτοπόρος ερευνητής Χανς Άσπεργκερ έκανε πειράματα σε παιδιά στη θανατηφόρα κλινική Am Spiegelgrund. Το άρθρο του το 1944 για τον αυτισμό, για τον εντοπισμό παιδιών που αντιμετώπιζαν δυσκολίες με την κοινωνική αλληλεπίδραση και ως εκ τούτου «δεν ταίριαζαν στον ευρύτερο γερμανικό Volk» ήταν απόρροια αυτού του έργου. Το τελευταίο τμήμα του βιβλίου μάς πηγαίνει στην άλλη πλευρά του ωκεανού. Η διασπορά που επιταχύνθηκε από την προσάρτηση, είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, ιδίως προς τις Ηνωμένες Πολιτείες (τις οποίες οι Βιεννέζοι εμιγκρέδες έβρισκαν ανιαρά συντηρητική) και προς τη Βρετανία (που τους φαινόταν γελοιωδώς βολική). Οι αρχιτέκτονες και οι σχεδιαστές που κατέφθασαν στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1920 δεν περιλάμβαναν μόνο τους δημιουργούς του αστραφτερού μοντερνισμού της Δυτικής Ακτής, αλλά και τον Γιόζεφ Ούρμπαν, τον δημιουργό πλούσιων αρ νουβώ κινηματογραφικών σκηνικών για τον Γουίλλιαμ Ράντολφ Χιρστ και των εσωτερικών χώρων του Μαρ-α-Λάγκο στο Παλμ Μπιτς για την κληρονόμο Μάρτζορι Μερριγουέδερ Ποστ, που ουσιαστικά παραμένει, όπως λέει ο Κόκεττ, «ένα κινηματογραφικό σκηνικό», ό,τι πρέπει για την τραμπική επίδειξη. Η Καλιφόρνια υπήρξε μαγνήτης για καλλιτέχνες, συνθέτες και σκηνοθέτες. Ο Μαξ Στάινερ και ο Έριχ Κόρνγκολντ έγραψαν συνθέσεις για το Χόλλυγουντ, ενώ ο Σένμπεργκ δίδασκε στο UCLA, έπαιζε τένις με τον Τσάρλι Τσάπλιν, μάθαινε την αργκό και παρακολουθούσε το κολλεγιακό αμερικανικό ποδόσφαιρο. Στον κινηματογράφο –μια πιο οικεία ιστορία– ο Φριτς Λανγκ, ο Φρεντ Τσίννεμανν και ο Μπίλλυ Γουάιλντερ (όλοι από βερολινέζικα στούντιο) και ο Όττο Πρέμινγκερ εξαπέλυσαν συνειδητή επίθεση στις υπερσυντηρητικές αξίες και τα ταμπού. Το βιβλίο ακολουθεί διάφορα μονοπάτια, από την ευγονική και τη φυσική ως την εφαρμογή από τον Άρνολντ Ντόιτς των παρατηρήσεων του Ράιχ στη στρατολόγηση κατασκόπων, περιλαμβανομένων του Κιμ Φίλμπυ και των υπόλοιπων «5» του Κέιμπριτζ. Η συνολική ισορροπία, ωστόσο, επηρεάζεται αναπόφευκτα από τα ενδιαφέροντα του ίδιου του Κόκεττ. Γράφει εμπεριστατωμένα για τον κινηματογράφο, αλλά με σχετική συντομία για τη μουσική, την τέχνη, τη λογοτεχνία: τις αδρές σκιαγραφήσεις του Βάλτερ και της Έβα Νόιρατ που ίδρυσαν το 1949 τον εκδοτικό οίκο Thames and Hudson (από τις ονομασίες των ποταμών στις πόλεις όπου κατέφυγαν) και του Ερνστ Γκόμπριχ «που προσέγγιζε τις εικόνες σαν νοητικές κατασκευές» με έκαναν να ανυπομονώ να μάθω περισσότερα. Αλλά, όπως είναι αναμενόμενο, αφού ο Κόκεττ είναι αρχισυντάκτης του Economist και ήταν υπότροφος του Institute for Advanced Study στο Πρίνστον όσο έγραφε το βιβλίο, η οικονομική ζωή βρίσκεται στο επίκεντρο. Τέσσερα βιβλία, ισχυρίζεται, «έχουν καθορίσει το βασικό περίγραμμα του δυτικού πολιτικού λόγου τις τελευταίες επτά δεκαετίες περίπου»: το Καπιταλισμός, σοσιαλισμός και δημοκρατία (1942) του Γιόζεφ Σουμπέτερ, με τον ηχηρό υπερθεματισμό του επιχειρηματία, Ο δρόμος προς τη δουλεία του Χάγιεκ και Ο μεγάλος μετασχηματισμός του Πολάνυι (1944), και Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της (1945) του Καρλ Πόππερ. Όλα αυτά τα βιβλία συνέχιζαν συζητήσεις με τις οποίες οι συγγραφείς τους ασχολούνταν χρόνια. Το σκεπτικό του Χάγιεκ γεννήθηκε όχι ως απόρροια, αλλά από αντίθεση προς τον επιστημονικό ορθολογισμό της Κόκκινης Βιέννης. Ως καθηγητής στο London School of Economics από το 1931 ως το 1950, ξεκίνησε τις εχθροπραξίες ασκώντας δριμεία κριτική στην Πραγματεία για το χρήμα του Τζον Μέυναρντ Κέυνς υποστηρίζοντας ότι η υπερεκτίμηση του ορθού λόγου –της ιδέας ότι οι κοινωνίες μπορούν να σχεδιαστούν από το μηδέν και ότι μπορεί κανείς να επιχειρηματολογήσει και να κάνει προβλέψεις βάσει της ιστορίας– αποτελούσε επικίνδυνη απειλή. Από διαφορετική σκοπιά, ο Πόππερ απέρριπτε επίσης τον ιστορικισμό και την εγκυρότητα του «επιστημονικού» σχεδιασμού. Ο κρίσιμος δεσμός μεταξύ τους, λέει ο Κόκεττ, βρίσκεται στην εφαρμογή της «αρχής της διάψευσης» του Πόππερ: την ιδέα ότι τελικά, μόνο οι ελεύθερες κοινωνίες θα μπορούσαν να δοκιμάσουν τις κυβερνητικές πολιτικές ώσπου να αποδειχτούν εσφαλμένες – οι ολέθριες έξι εβδομάδες της Λιζ Τρας στη Ντάουνινγκ Στριτ το 2022 αποτελούν εξαιρετικό παράδειγμα. Γράφει γλαφυρά για τη φιλία του «κοντού, ενθουσιώδη και ορμητικού» Πόππερ με τον αβρό, διπλωματικό Χάγιεκ, ενώ επισημαίνει ότι ο Πόππερ, που πίστευε ότι η κοινωνική μηχανική μπορούσε να συμβεί μόνο αποσπασματικά, δεν συντάχθηκε ποτέ με την πλήρη, ανυποχώρητη οικονομία της ελεύθερης αγοράς. Η καθηλωτική αφήγηση αντιπαραθέσεων, διαφωνιών και επιρροής προχωρά από την ίδρυση του think tank του Χάγιεκ, της Mont Pelerin Society, στους δεσμούς με τον Μίλτον Φρίντμαν και τη Σχολή του Σικάγου, και κατόπιν στις αψιμαχίες με τους θεωρητικούς της Σχολής της Φρανκφούρτης – συγκεκριμένα τον Χέρμπερτ Μαρκούζε και τον Τέοντορ Αντόρνο. Οικεία πρόσωπα επανεμφανίζονται σε νέα πλαίσια, και αναβιώνουν προηγούμενες ιδέες, όπως η Γενική Θεωρία Συστημάτων του Λούντβιχ φον Μπερταλάνφυ, που προήλθε από το διαθεματικό πνεύμα της φιλελεύθερης Βιέννης, η οποία υποστήριζε πως όλα τα περίπλοκα συστήματα διέπονταν από κοινές αρχές που μπορούσαν να αναπαρασταθούν μαθηματικά. Αυτό χρησιμοποιήθηκε όχι μόνο από εφευρέτες, αρχιτέκτονες και φουτουριστές όπως ο Μπάκμινστερ Φούλερ, αλλά και από τον αμερικανικό στρατό, που αγωνιούσε να αξιολογήσει τις επιτυχίες του στο Βιετνάμ. Όπως επισημαίνει ο Κόκεττ, η Γενική Θεωρία Συστημάτων και η όλη ιδέα της ενιαίας στρατηγικής σκέψης διακωμωδήθηκε ευφυώς στο S.O.S Πεντάγωνο καλεί Μόσχα του Στάνλεϋ Κιούμπρικ και του Πίτερ Σέλλερς (1964). H Τρέισι Ριντ σε σκηνή από την κωμωδία του Στάνλεϊ Κιούμπρικ S.O.S. Πεντάγωνο καλεί Μόσχα (1964), στον ρόλο της «γραμματέως» του Αμερικανού στρατηγού (“Miss Foreign Affairs”). Το δεύτερο νήμα του βιβλίου ασχολείται με τον αντίκτυπο της ψυχανάλυσης στο μάρκετινγκ, τη διαφήμιση και τις πωλήσεις στην Αμερική, ξεκινώντας από τον «κομψό, γλεντζέ και ασυγκράτητο» ανιψιό του Φρόυντ Έντουαρντ Μπερνέζ, που έδειχνε σε εταιρείες πώς να επενδύουν τα προϊόντα με «συναισθηματικό νόημα και ψυχολογική σημασία». Οι σκοτεινότερες επιπτώσεις αυτού του πράγματος θα περιλάμβαναν αργότερα ψεύτικες «βιτρίνες» για να προτείνουν οι εταιρείες τα ίδια τους τα προϊόντα και καταστροφικές πολιτικές αναμίξεις. Η εκστρατεία παραπληροφόρησης του Μπερνέζ για λογαριασμό της United Fruit Company, που προειδοποιούσε ότι η Γουατεμάλα διολίσθαινε προς τον κομμουνισμό, οδήγησε τον Αϊζενχάουερ να οργανώσει το πραξικόπημα που ώθησε τη χώρα σε μακροχρόνιο εμφύλιο πόλεμο. Οι βιεννέζικες μέθοδοι αξιολόγησης και ποσοτικοποίησης των κινήτρων υπήρξαν επίσης ισχυρά εργαλεία στην έρευνα αγοράς, ενώ η ιδέα του Έρνεστ Ντίχτερ πως οι καταναλωτές βρίθουν από μη αναγνωρισμένες επιθυμίες οδήγησε στη διερεύνηση της συγκινησιακής έκκλησης της φίρμας και στην ωμή αναγνώριση ότι «το σεξ πουλάει». Αυτές οι ιδέες κατόπιν πέρασαν στην αγορά. Τα καταστήματα λιανικής καλό θα ήταν να ανακαινιστούν για να δημιουργήσουν ζήτηση, δήλωσε ο σχεδιαστής Φρέντερικ Κίσλερ: «Πρέπει να διεγείρετε την επιθυμία». Ένα βήμα παρακάτω, προωθημένο από τον Βίκτορ Γκρούεν, έναν άλλο αρχιτέκτονα και πολεοδόμο που είχε ακμάσει στην Κόκκινη Βιέννη, ήταν η γέννηση του εμπορικού κέντρου, την οποία εξήγησε ως απόπειρα μετριασμού της αποξένωσης της προαστιακής εξάπλωσης της Αμερικής με κέντρα που αντικατόπτριζαν τους δρόμους και τα καφέ της γενέθλιας πόλης του, κάτι «οργανικό, πιο δημοκρατικό και προσωπικό». Η αντίδραση –η επίθεση στον καταναλωτισμό στη «Μεγάλη Άρνηση» και η αντικουλτούρα των δεκαετιών του 1960 και του 1970– άντλησε από μια αντιθετική βιεννέζικη παράδοση στην οποία ο Ράιχ άσκησε ξανά τεράστια επίδραση. Ο Θεός, έγραφε ο Νόρμαν Μέιλερ το 1957, είναι «ενέργεια, ζωή, σεξ, δύναμη […] η οργόνη του Ράιχ». Με τον καιρό, ωστόσο, οι εταιρείες που πρόσφεραν εναλλακτικούς τρόπους ζωής, όπως η Virgin του Ρίτσαρντ Μπράνσον, άρχισαν να ευθυγραμμίζονται με τον συμβατικό καπιταλισμό, δημιουργώντας ένα νέο κυρίαρχο ρεύμα. Βαθμιαία, «η χειραφετητική πολιτική οικονομία της Νέας Αριστεράς συνδυάστηκε όμορφα με μια επερχόμενη γενιά ελευθεριακών, που αργότερα ομαδοποιήθηκε ως η Νέα Δεξιά». Το άστρο της Αυστριακής Σχολής ανέτειλε ξανά: ο Χάγιεκ βραβεύτηκε εξ ημισείας με Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών το 1974, και ο Μίλτον Φρίντμαν το έλαβε δύο χρόνια αργότερα. Ένα δίκτυο αναπτύχθηκε, από το Βρετανικό Ινστιτούτο Οικονομικών Υποθέσεων, που ιδρύθηκε το 1955, στο μεταγενέστερο Manhattan Institute και το Atlas Network, το οποίο συνέδεε πεντακόσια think tank σε εκατό χώρες. Στην εποχή του Ρήγκαν και της Θάτσερ ο αντίκτυπός τους στην πολιτική ήταν οφθαλμοφανής. Η Θάτσερ, απ’ ό,τι φαίνεται, κοπανούσε πάνω στο γραφείο της το Σύνταγμα της ελευθερίας του Χάγιεκ «ενώπιον απείθαρχων συναδέλφων. “Αυτό πιστεύουμε τώρα!” ωρυόταν». Ο βιεννέζικος νεοφιλελευθερισμός είχε επιρροή ωσότου αποδυναμώθηκε από το μοιραίο πλήγμα της κρίσης του 2008, που οδήγησε σε έναν νέο «γύρο οικονομικού εθνικισμού, με επικεφαλής ένα νέο κύμα λαϊκιστών όπως ο Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ, ο Μπόρις Τζόνσον στη Βρετανία, ο Ζαΐρ Μπολσονάρο στη Βραζιλία και ο Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία». Από την άλλη πλευρά, πολλοί στην αριστερά στράφηκαν ξανά στον Πολάνυι, ο οποίος είχε προβλέψει την αποτυχία των αυτορρυθμιζόμενων αγορών και είχε επιδιώξει να αναζητήσει έναν «τρίτο δρόμο» μεταξύ κολεκτιβισμού και της ιδεολογίας της ελεύθερης αγοράς. Η ανάλυση που έκανε για την εμπορευματοποίηση της φύσης –όπως τη χρήση των ορυκτών καυσίμων– έφτασε να δείχνει ακόμη πιο σημαντική σε μια εποχή περιβαλλοντικής κρίσης. Η πλάστιγγα γέρνει ξανά προς την άλλη πλευρά. Η έρευνα του Κόκεττ είναι διεξοδική, και αναγνωρίζει με γενναιοδωρία το έργο πολλών άλλων μελετητών. Έχει επίσης το ταλέντο να κάνει κατανοητές δύσκολες ιδέες χωρίς να τις υποβιβάζει σε ψευδή, επιφανειακή απλούστευση, πράγμα ζωτικής σημασίας για ένα βιβλίο τέτοιου εύρους και περιπλοκότητας. Η εντύπωση την οποία κερδίζει κανείς από αυτή τη γλαφυρή επισκόπηση που σε βάζει σε σκέψεις, τόσο για τη βιεννέζικη νοοτροπία όσο και από τα μεμονωμένα επιτεύγματα, είναι «μια προθυμία ενασχόλησης και χρήσης ολόκληρης της ποικιλίας της γνώσης που σχετίζεται με το αδιάκοπο κυνήγι της αλήθειας μέσω της μεθοδολογικής αυστηρότητας». Πέρα από αυτό –παρά την επίμονη αίσθηση ότι οι διανοούμενοι λένε σε εμάς τους υπόλοιπους ποιο είναι το καλό μας– μπορεί κανείς να εντοπίσει μια γενναία άρνηση των ολοκληρωτικών ιδεών, μια προθυμία για συγχρωτισμό, ακρόαση, συζήτηση και συνεργασία. Αν δεν μπορούμε να υιοθετήσουμε όλα τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξαν οι Βιεννέζοι στοχαστές ή να χειροκροτήσουμε όλες τις πολιτικές που προκάλεσαν, αυτή η άρνηση τεχνητών στεγανών και κατηγοριών είναι πράγμα άξιο έμπνευσης και θαυμασμού. © 2024 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη [1] Βλ. https://plato.stanford.edu/entries/vienna-circle/ (Σ.τ.Μ.)

Η παρακαταθήκη της Κόκκινης Βιέννης

Σύνδεση