Φόρος τιμής στο Χάρκοβο

Στην πολιορκημένη πόλη, το κόστος της ασυνείδητης ρωσικής επίθεσης γίνεται εμφανές κατά τρόπο οδυνηρό, παρά το θάρρος και τις καινοτομίες των Ουκρανών. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Την ημέρα που έφθασα στο Χάρκοβο,[1] μια 94χρονη γυναίκα κάηκε ζωντανή από ρωσική βόμβα ολίσθησης.[2] Η κόρη της αναγκάστηκε να ζητήσει τεστ DNA προκειμένου να επιβεβαιωθεί η ταυτότητα των απανθρακωμένων λειψάνων. Σαράντα τρία άτομα, μεταξύ των οποίων παιδιά ηλικίας 1, 4 και 12 ετών τραυματίστηκαν κατά την ίδια επίθεση. Εκείνη η Κυριακή στις 15 Σεπτεμβρίου 2024 ήταν μια ακόμα κανονική μέρα για το Χάρκοβο. Η πολιορκημένη πόλη της ανατολικής Ουκρανίας βρίσκεται τόσο κοντά στα σύνορα με τη Ρωσία ώστε ένας πύραυλος S-300 μπορεί να τη φθάσει μέσα σε 30 δευτερόλεπτα. Από τη στιγμή που θα σημάνει στο τηλέφωνό σας ο συναγερμός για αεροπορική επιδρομή –και σημαίνει συχνά– είναι μάλλον πολύ αργά για να προφυλαχτείτε. Η Λιουντμίλα, μια λέκτορας της αγγλικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο, μου είπε ότι ενώ καθόταν κι έπινε καφέ στο μπαλκόνι του δωδέκατου ορόφου μιας πολυκατοικίας στο βορειανατολικό Χάρκοβο, μπορούσε όντως να δει πυραύλους να εκτοξεύονται από τη ρωσική πόλη του Μπέλγκοροντ. Έτσι έζησαν για 24 μήνες οι κάτοικοι του Χαρκόβου, με ένα γείτονα ικανό να χτυπήσει την πόρτα οποιαδήποτε ώρα της ημέρας ή της νύχτας, με ένα γείτονα που λέγεται Θάνατος. Η Τετιάνα Πονττσέρνινα, η οποία διευθύνει τη ΜΚΟ «Kharkiv Aid Office», με ένα παλιό βρετανικό αντιαρματικό βλήμα που χρησιμοποιήθηκε από τις ουκρανικές δυνάμεις, Σεπτέμβριος 2024. Φωτ. Τίμοθυ Γκάρτον Ας. Η Ρωσία δεν βρίσκεται απλώς κοντά από γεωγραφική άποψη. Το Χάρκοβο αποτελεί ιστορικό κέντρο της ουκρανικής κουλτούρας, αλλά είναι και μια πόλη όπου ομιλείται ευρέως η ρωσική γλώσσα, μια πόλη γεμάτη από ανθρώπους που οι οικογένειές τους ήρθαν πέρα από τα σύνορα τον καιρό που δεν υπήρχαν σύνορα, στην παλιά Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, την αλήστου μνήμης ΕΣΣΔ. Η μητέρα και η αδελφή της Λιουντμίλα βρίσκονται στη Μόσχα. Λίγες μέρες αφότου ο Πούτιν εξαπέλυε την γενικευμένη εισβολή στην Ουκρανία, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ενώ οι προελαύνουσες ρωσικές δυνάμεις εδάφους απειλούσαν να καταλάβουν ολόκληρη την πόλη, η αδελφή της επικοινώνησε τηλεφωνικώς μαζί της και της εξήγησε καθησυχαστικά: «Χτυπούν απλώς στρατιωτικούς στόχους». «Τότε γιατί», αντέτεινε η Λιουντμίλα, «ένας ρωσικός πύραυλος μόλις έπεσε στο νηπιαγωγείο της ανιψιάς σου της Πωλίνας;». Βρέθηκα στο Χάρκοβο για να εκπληρώσω ένα χρέος τιμής. Νωρίτερα εκείνη τη χρονιά, ένας εκδότης με έδρα το Χάρκοβο, ο Βίβατ, δημοσίευσε την ουκρανική έκδοση του βιβλίου μου Homelands: A Personal History of Europe (Πατρίδες: Μια προσωπική ιστορία της Ευρώπης)[3]. Ήταν τυπωμένο στο τοπικό τυπογραφείο Factor Druk,[4] το οποίο μετά από δυο εβδομάδες χτυπήθηκε από δυο πυραύλους S-300. Από τους εβδομήντα ανθρώπους που δούλευαν εκεί, 21 τραυματίστηκαν και 7 σκοτώθηκαν. Πέθαναν αυτοί για να ζήσουν τα δικά μου βιβλία. Το λιγότερο που μπορούσα να κάνω ήταν να επισκεφθώ το τυπογραφείο, να κάνω δυο συζητήσεις βασισμένες στο βιβλίο και να καταθέσω τη μαρτυρία μου για την πολιορκημένη πόλη. Ο Αντρίι, ένας διευθυντής παραγωγής στο τεράστιο και σύγχρονο συγκρότημα του Factor Druk, μου είπε ότι βγήκε από την αίθουσα παραγωγής ακριβώς 25 δευτερόλεπτα προτού χτυπήσει ο πρώτος πύραυλος. Τρεις βιβλιοδέτριες, η Ολένα, η Σβιτλάνα και η Τετιάνα, βρίσκονταν κοντά στο σημείο πρόσκρουσης του πυραύλου. Τις ήξερε καλά. «Από τις δύο δεν έμεινε τίποτα, από την τρίτη έμειναν απλώς στάχτες». Μου έδειξε πού ακριβώς πέθαναν μέσα στην αίθουσα, η οποία τώρα αντηχούσε από τα σφυριά των οικοδόμων και τα τρυπάνια έως ότου το εργοστάσιο επισκευασθεί πλήρως με τη βοήθεια γενναίων δωρεών. «Όμως, τα ανθρώπινα πλάσματα είναι αναντικατάστατα», αναστέναξε ο Αντρίι. Καθώς βγαίναμε, πέσαμε πάνω σε μια άλλη Ολένα, η οποία είχε τραυματισθεί κατά την επίθεση. Τραύματα από θραύσματα οβίδων ήταν ορατά στα μπράτσα της, ενώ το ένα μάτι της δεν άνοιγε καλά. Τη ρώτησα αν είχε κάποιο μήνυμα για τον Πούτιν. Μου απάντησε στα ρωσικά ότι ήθελε να δει τη Ρωσία να εξαφανίζεται από το πρόσωπο της Γης. «Να πάψει να υπάρχει ο Πούτιν. Να πάψει να υπάρχει η Ρωσία. Ο Πούτιν είναι ένας τρομοκράτης». Το Χάρκοβο υπήρξε η πρωτεύουσα της σοβιετικής Ουκρανίας από τα τέλη του 1919 μέχρι το 1934 αλλά και η ιδιαίτερη πατρίδα πολλών Ουκρανών συγγραφέων, έως ότου ο Στάλιν εμπνεύσθηκε ένα λιμό δημιουργημένον από ανθρώπους (τον γνωστό στις μέρες μας ως Χολοντομόρ / Голодомор), μετέφερε την πρωτεύουσα στο Κίεβο, και εκτέλεσε ή οδήγησε στην εξορία ή την αυτοκτονία τους περισσότερους από αυτούς τους συγγραφείς. Οι ιστορικοί αποκαλούν αυτή τη σύντομη άνθηση Εξοντωμένη Αναγέννηση. Το Χάρκοβο παραμένει έως σήμερα σημαντικότατο κέντρο της εκδοτικής δραστηριότητας στην Ουκρανία. Μέχρι το 2014, η πόλη διέθετε ένα περίπλοκο και αμφισβητούμενο μίγμα ρωσικής και ουκρανικής κουλτούρας. Οι οπαδοί του παρελθόντος μάλιστα την αποκαλούσαν «πρωτεύουσα του ρωσικού πολιτισμού στην Ουκρανία». Ξεκινώντας όμως από την απόσπαση της Κριμαίας το 2014, η δεκαετής εκστρατεία του Πούτιν προκειμένου να αναγκάσει την Ουκρανία να επιστρέψει σε ό,τι αυτός αποκαλούσε Ρούσκι Μιρ (Русский Мир / ο Ρωσικός Κόσμος) – έληξε με την καταστροφή αυτού ακριβώς του πράγματος που ο ίδιος ισχυρίζεται ότι διασώζει. Αντιθέτως, η ουκρανική κουλτούρα είναι εκείνη που ανθεί σ’ αυτή τη νέα μεθοριακή γραμμή της Ευρώπης. Στη Δύση μερικές φορές μιλάμε χαλαρά για την υπόγεια κουλτούρα. Εδώ η φράση αυτή πρέπει να γίνει κατανοητή στην κυριολεξία της. Εξαιτίας των μόνιμων και απρόβλεπτων βομβαρδισμών, η παρουσίαση του βιβλίου μου, όπως και πολλές πολιτιστικές εκδηλώσεις, έγινε κάτω από τη γη. Το πιο επιθυμητό ξενοδοχείο δεν είναι αυτό που σας προσφέρει μεγαλειώδη θέα από τον όγδοο όροφο, αλλά μάλλον αυτό που διαθέτει υπόγειες κρεβατοκάμαρες χωρίς παράθυρα. (Παραδόξως, ένα τέτοιο ξενοδοχείο αποκαλείται “The Wine and Rose Boutique Hotel”. Κι εγώ μπορώ να σας το συστήσω, αλλά όχι για το κρασί και τα τριαντάφυλλά του). Στο Μουσείο της Λογοτεχνίας, ένας ντόπιος καλλιτέχνης, ο Κόστια Ζόρκιν, μου έδειξε δυο εκθέσεις με τη δουλειά του. Έξω ήταν τα «Κατάλληλα ονόματα». Συγκολλημένα κομμάτια από βαρείς παραλληλόγραμμους μεταλλικούς δίσκους, με τις δυο πλευρές τους βαμμένες εναλλάξ μαύρες και άσπρες, μπορούν να περιστρέφονται γύρω από έναν άξονα, όπως ένα γουρουνόπουλο περασμένο στη σούβλα. Η σκουρόχρωμη πλευρά τους προορίζεται για τα ρωσικά και σοβιετικά ονόματα των δρόμων, τα οποία συνοδεύονται από σχέδια που θυμίζουν καρτούν και αναφορές στην Ουκρανία –συχνά διατυπωμένες με τόνο αποικιοκρατικά περιφρονητικό– από τους επιφανείς Ρώσους που έδωσαν τα ονόματά τους στους δρόμους. Η ανοιχτόχρωμη πλευρά τους αφορά τα νέα Ουκρανικά ονόματα. Η οδός Πούσκιν –η οποία διατηρεί το ίδιο όνομα από το 1899– όταν η αυτοκρατορική Ρωσία τη μετονόμασε έτσι για να σηματοδοτήσει την εκατοστή επέτειο από τη γέννηση του ποιητή, παρέμεινε όντως χωρίς καμία αλλαγή ονόματος μέχρι εφέτος, οπότε ένας ρωσικός πύραυλος προσγειώθηκε ακριβώς σ’ αυτήν, κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν 11 άνθρωποι. Τώρα μετονομάστηκε σε οδό Χριχόρι Σκοβοροντά, προς τιμήν ενός ουκρανού φιλοσόφου του 18ου αιώνα, που πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του σε αυτή την περιοχή του Χαρκόβου. «Τι γίνεται με τον Γκόγκολ;», ρώτησα αναφερόμενος στον ρωσόφωνο συγγραφέα με τις ουκρανικές ρίζες και τα ουκρανικά θέματα. «Εξορίστηκε τώρα κι αυτός στη σκοτεινή πλευρά;». «Ω, όχι», φώναξε ο Κόστια, «εμείς αγαπάμε τον Γκόγκολ». Συμφωνήσαμε ότι, ευτυχώς, υπάρχει ακόμα κάποιος χώρος για μια γκρίζα πλευρά. Στο εσωτερικό του κτιρίου, μια έκθεση με τίτλο «Εν ονόματι της πόλης», έδειχνε με σχέδια και ξυλόγλυπτα τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα σε τέσσερις μορφές – την Πόλη, τον Έρωτα, τον Θάνατο και την Ελπίδα. Η Πόλη είναι μια ανθρώπινη μορφή με μια πολυκατοικία για κεφάλι∙ η Πόλη ως ήρωας. Σπανίως συνάντησα ένα μέρος με τόσο έντονο τοπικισμό. Σε κάποιαν άλλη εκδήλωση ρώτησα μια ομάδα φοιτητών τι θα θεωρούσαν εκείνοι νίκη για την Ουκρανία. Κάποιος μου απάντησε: «Τη στιγμή όπου ο καθένας στη χώρα μας θα αγαπά την Ουκρανία τόσο όσο εμείς αγαπάμε το Χάρκοβο». Το Χάρκοβο δεν αγνοεί τι σημαίνει πόλεμος. Υπήρξε το θέατρο μερικών από τις σκληρότερες μάχες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, και επανειλημμένως η Βέρμαχτ το πολιόρκησε και το κατέλαβε για να το χάσει ξανά στο διάστημα 1941-1943. Με συνέπεια να αποτελεί σήμερα τον τόπο της ύστατης ανάπαυσης 47.993 γερμανών στρατιωτών. Το στρατιωτικό κοιμητήριο αποκαταστάθηκε προσεκτικά τη δεκαετία του 1990, και εγκαινιάστηκε από τον Γερμανό πρόεδρο Ρόμαν Χέρτσογκ, την εποχή που οι Ευρωπαίοι πίστευαν αφελώς ότι οι μεγάλοι πόλεμοι μεταξύ των κρατών ήταν, ευτυχώς, κάτι που ανήκε στο ζοφερό παρελθόν μας. Θέλησα να επισκεφθώ το Γερμανικό κοιμητήριο αλλά δεν μου επετράπη, λόγω του κινδύνου από Ρωσικά πυρομαχικά που είχαν πέσει εκεί στον τελευταίο γύρο της βίας. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η πόλη αποτελούσε κέντρο του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος, γι’ αυτό και οι γαλαρίες του μετρό της είναι σκαμμένες σε μεγάλο βάθος και ιδιαίτερα ενισχυμένες, ώστε να αντέξουν σε μια επίθεση των Αμερικανών. Αυτό τώρα σημαίνει μια καλή κρυψώνα όταν επιτίθενται οι Ρώσοι. Η ειρωνεία της τύχης σε όλο της το μεγαλείο. Βομβαρδισμένο κτίριο επιχείρησης στο Χάρκοβο στις 25 Ιουνίου 2022. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / Sergey Kozlov Μίλησα με μερικούς στρατιώτες σε δυο εξαιρετικές μονάδες, οι οποίες δημιουργήθηκαν στην περιοχή μετά την ευρείας κλίμακας εισβολή. Η μονάδα των Ειδικών Δυνάμεων Kraken, οποία ονομάστηκε έτσι προς τιμήν ενός μυθικού θαλάσσιου τέρατος, υπάγεται τώρα στη διεύθυνση της στρατιωτικής αντικατασκοπείας και επιτελεί πράξεις ηρωισμού, ανάλογες με εκείνες τις οποίες έκανε κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου η βρετανική SOE.[5] Ένας από τους νεότερους αξιωματικούς της με διασκέδασε με προσεκτικά μπερδεμένες ιστορίες αιματηρού χάους. Η ταξιαρχία Χαρτία[6] σχηματίσθηκε με την πρωτοβουλία ενός ντόπιου εύπορου επιχειρηματία, του Βσιεβολόντ Κοζεμιάκο, για να υπερασπίσει την πόλη ενάντια στη ρωσική επίθεση, η οποία απειλούσε να την καταλάβει μέσα στις πρώτες εβδομάδες του πολέμου. Πίνοντας ένα ποτό στο δημοφιλές καφέ «Κοφεΐν», ο Κοζεμιάκο θυμήθηκε εκείνες τις πρώτες ηρωικές μέρες, όταν το κράτος ενθάρρυνε τους πολίτες να οργανώνουν μονάδες αυτοάμυνας. Μεταξύ των πλέον επιδραστικών μελών της ταξιαρχίας συγκαταλέγεται ο Σέρχι Ζαντάν, ένας από τους καλύτερους σύγχρονους Ουκρανούς συγγραφείς. «Ποιητές θαμμένοι κοντά σε εμπορικά κέντρα, αποτελούν καλές τουριστικές ατραξιόν», γράφει με έναν έξοχο σαρκασμό, στον πιο πρόσφατο τόμο των ποιημάτων του που μεταφράσθηκαν στα αγγλικά με τον τίτλο How Fire Descends. Ο Ζαντάν κάνει προγράμματα για τον ραδιοφωνικό σταθμό της ταξιαρχίας, το Ράδιο Χαρτία. Μέσα σε ένα βαν ηχογράφησης, προσεκτικά κρυμμένο σε κάποιο κήπο, αυτός κι εγώ συζητήσαμε το μέλλον της Ευρώπης. Η απεγνωσμένη περιφρόνησή του για την ανικανότητα της Δύσης να υπερασπιστεί τις ίδιες τις αξίες της γινόταν διπλά δηκτική από την αίσθηση της κρυμμένης απειλής που ερχόταν από τον ουρανό πάνω μας. Η αποτυχία του Γερμανού καγκελαρίου Όλαφ Σολτς να αντλήσει τα σωστά μαθήματα από την ιστορία που περιείχε εκείνο το Γερμανικό στρατιωτικό κοιμητήριο αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερες λοιδορίες. Σήμερα η Χαρτία έχει ενταχθεί σε μια εθνική διοικητική δομή, αλλά, όπως η πλειονότητα των Ουκρανικών μονάδων, εξαρτάται ακόμα από την υποστήριξη της δραστήριας κοινωνίας των πολιτών της χώρας. Η Τετιάνα Πονττσέρνινα, μια γυμνάστρια που έγινε εθελόντρια κατά τις πρώτες μέρες του πολέμου, μου έδειξε τα πλούσια αποθέματα της ΜΚΟ της σε ατομικό εξοπλισμό προστασίας, τρόφιμα και φάρμακα. Ένας τρόπος να βγάζει λεφτά είναι να διοργανώνει online πλειστηριασμούς των αναλωθέντων δυτικών εφοδίων και των θραυσμάτων από εχθρικά βλήματα που της δώρισαν οι μονάδες τις οποίες υποστηρίζει. Πόζαρε εύθυμα για μια φωτογραφία πλάι σε εύκολα μεταφερόμενους βρετανικούς αντιαρματικούς πυραύλους, που έπαιξαν ζωτικό ρόλο στις απεγνωσμένες πρώτες μέρες της άμυνας της Ουκρανίας κατά της γενικευμένης εισβολής. Σε κάποιο υπόγειο, μια ομάδα νεαρών αξιωματικών της Χαρτία με εισήγαγαν στο δικό τους επιτελείο επιχειρησιακού σχεδιασμού με τον high-tech εξοπλισμό. Πριν από τον πόλεμο, ένας από αυτούς ήταν διαχειριστής πληροφορικών συστημάτων, ένας άλλος συνέτασσε προβλέψεις του πληθωρισμού για την Εθνική Τράπεζα της Ουκρανίας. Γελάσαμε∙ από την πρόβλεψη του πληθωρισμού να καταλήγεις στην πρόβλεψη των ρωσικών γραμμών επίθεσης. Στον τοίχο υπήρχαν οθόνες με τροφοδοσία σε πραγματικό χρόνο από τα ντρόουν επιτήρησης με εξαιρετικές λεπτομέρειες, μέχρι μεμονωμένους στρατιώτες που έτρεχαν να καλυφθούν, την κατειλημμένη από τους Ρώσους περιοχή μετά τη δεύτερη επιδρομή των Ρώσων εκείνο τον Μάιο στην περιοχή του Χαρκόβου. Κάθε τόσο ένα σιωπηλό σύννεφο καπνού ανέβαινε από τη γη, υποδεικνύοντας ότι ένας από τους στρατιώτες του εχθρού έγινε στόχος κάποιου ουκρανικού βλήματος και ίσως προστέθηκε στους άνω των 600.000 Ρώσους νεκρούς ή τραυματίες, σύμφωνα με τις ως τώρα εκτιμήσεις. Εμπρός μας είχαμε ένα χαμηλό τραπέζι σχεδιασμού μαχών, με έναν μεγάλης κλίμακας λεπτομερή χάρτη κάποιου τμήματος της γραμμής του μετώπου και μικρά πλαστικά κομματάκια που θύμιζαν Lego να αναπαριστούν τανκς ή θωρακισμένα οχήματα. Ο διοικητής μού μιλούσε εν μέσω μιας διαδικασίας επιχειρησιακού σχεδιασμού, στα πρότυπα των τελευταίων πρακτικών του ΝΑΤΟ που οι αξιωματικοί της Χαρτία έμαθαν κατά την εκπαίδευσή τους στη Βρετανία και τη Γερμανία. Έπειτα, με ένα κλικ του διοικητή, ξεκίνησε ένα βίντεο που έδειχνε μια αληθινή επιχείρηση για την ανάκτηση μιας κατακτημένης περιοχής. Το βίντεο άρχισε με υλικό από ένα hi-tech ντρόουν επιτήρησης για τη συγκέντρωση ουκρανικών τανκς και τεθωρακισμένων οχημάτων μάχης («δυστυχώς, δεν είναι Bradleys», σχολίασε ο διοικητής). Καθώς οι βόμβες και τα φυσίγγια των όλμων πετούσαν ολόγυρα, τα στρατεύματα προήλαυναν κατά μήκος της συγκεκριμένης οδού που ήταν σχεδιασμένη στο τραπέζι. Το έγχρωμο υλικό του ντρόουν συνοδευόταν από ρυθμική, ζωηρή μουσική που το έκανε να μοιάζει με παιχνίδι στο βίντεο. Εκείνη όμως τη στιγμή είδα Ουκρανούς στρατιώτες να κατεβαίνουν από τα τανκς και να τρέχουν μέσα στα φθινοπωρινά δάση, ενώ οι πυροβολισμοί βούιζαν γύρω τους, μέχρις ότου ένας από αυτούς άδραξε μια χειροβομβίδα και την πέταξε σε κάποιο ρωσικό χαράκωμα. Έτσι, αυτό το οποίο ξεκίνησε περίπου ως μια γεύση επιστημονικής φαντασίας για τη διεξαγωγή του πολέμου το 2024 που μεταμορφώνεται από ντρόουν και άλλες νέες τεχνολογίες, επανήλθε στο 1914, με κάποιο φουκαρά φαντάρο να διακινδυνεύει τη ζωή του σε μια μάχη σώμα με σώμα προκειμένου να κυριεύσει ένα λασπωμένο χαράκωμα. Καθώς σωριάστηκα στην πάνω κουκέτα ενός παμπάλαιου βαγονιού που κροτάλιζε και εκτελούσε το νυχτερινό δρομολόγιο της επιστροφής στο Κίεβο, αναλογίστηκα την παρατήρηση που έκανε ο Πολωνός ποιητής Τσέσλαβ Μίλος τη στιγμή που ένας άλλος στρατός, υπό τις εντολές του Κρεμλίνου, ήταν έτοιμος να εισβάλει στην Πολωνία το 1981: «Σήμερα φεύγει κανείς από την Πολωνία διατηρώντας πάντα την εντύπωση ότι τα ωραιότερα λουλούδια ανθίζουν στο χείλος της αβύσσου». Τα όσα είδα κατά τη σύντομη επίσκεψή μου στο Χάρκοβο, σε ενέπνεαν, σε αφύπνιζαν, ήταν γεμάτα από «την τρομερή ομορφιά» που ο Γέητς ανακάλυπτε στην Πασχαλινή Εξέγερση του 1916 στην Ιρλανδία. Αποτελούν την έκφραση του πνεύματος μιας εντελώς ασυνήθιστης πόλης και, ευρύτερα, εκείνο το ουκρανικό πνεύμα που συνοψίζεται στη λέξη Volia (Воля). Το νόημα αυτής της λέξης σημαίνει ταυτόχρονα την ελευθερία αλλά και τη θέληση να πολεμήσεις γι’ αυτήν. Είναι επίσης το τελευταίο κεφάλαιο στην μακρά ιστορία της παρακμής, αλλά όχι της πλήρους πτώσης, της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, μια διαδικασία που, για πρώτη φορά, έγινε εμφανής με την Επανάσταση της Αλληλεγγύης[7] στην Πολωνία, εδώ και πάνω από σαράντα χρόνια και θα μας ταράζει για πολλά ακόμα χρόνια στο μέλλον. Γι’ αυτό ας είμαστε σαφείς: η Volia χτυπιέται και σφυροκοπείται από την ωμή, ανελέητη κλίμακα της Ρωσίας του Πούτιν. Το κόστος γίνεται οδυνηρά ορατό στην πολιορκημένη πόλη. Ποτέ δεν είδα ένα ανθρώπινο πλάσμα τόσο ολοκληρωτικά εξαντλημένο όσο ο ασπρομάλλης δήμαρχος του Χαρκόβου, ο Ίχορ Τερέχοφ. Μετά βίας μπορούσε να μιλήσει. Η επόμενη υποχρέωσή του ήταν να επισκεφθεί την πολυκατοικία όπου την προηγουμένη τραυματίστηκαν 43 άτομα και σκοτώθηκε η 94χρονη γυναίκα. «Άντε πάλι», αναστέναξε. Πόσες φορές έκανε αυτές τις επισκέψεις της επιχειρούμενης παρηγοριάς. Μου είπε ότι το εκπληκτικό ήταν πως ο πληθυσμός της πόλης εξακολουθούσε να υπερβαίνει το ένα εκατομμύριο κατοίκους (κάποτε ήταν 1.400.000) παρότι περίπου 300.000 ανάμεσά τους είναι πρόσφυγες από περιοχές στα ανατολικά, που είτε έχουν καταληφθεί από τους Ρώσους είτε βρίσκονται κοντά στη γραμμή του μετώπου. Πώς όμως αυτοί ξέρουν το συνολικό νούμερο; Ο Τερέχοφ χαμογέλασε αδιόρατα. Είναι μια πολύ παλιά μέθοδος, είπε. Μετράμε τα καρβέλια ψωμιού που πουλήθηκαν. Αλλά για να γίνει διασταύρωση των στοιχείων, ελέγχουν και πόσα κινητά τηλέφωνα είναι εν χρήσει. Αυτός και ο κυβερνήτης της περιοχής Ολέχ Σινιεχούμποφ, ένας πανίσχυρος εντεταλμένος του προέδρου, μου περιέγραψαν πώς η φυσική υποδομή της πόλης έχει κονιορτοποιηθεί. Τα μισά από τα σχολεία της πόλης έχουν υποστεί ζημιές, και ουσιαστικά όλη η εκπαίδευση τώρα διεξάγεται online. Μια από τις ελάχιστες εξαιρέσεις αποτελεί ένα σχολείο που χτίστηκε επίτηδες υπόγειο. Το 75% των επιχειρήσεων της πόλης έχει χαθεί, οι μισές σχεδόν έχουν υποστεί ζημιές και άλλες μετέφεραν την έδρα τους σε ασφαλέστερα σημεία της χώρας. Μη σε ξεγελά ο αριθμός των καφέ και των εστιατορίων, με προειδοποίησαν, αυτό είναι το μοναδικό είδος επιχειρήσεων που εξακολουθεί να ευδοκιμεί. Όταν ρώτησα σε ποιο ποσοστό η ενεργειακή υποδομή της πόλης έχει καταστραφεί από τους στοχευμένους βομβαρδισμούς των Ρώσων, τόσο ο δήμαρχος όσο και ο κυβερνήτης έδωσαν την ίδια απάντηση: «Στο 100%». Σε τοπικό επίπεδο η ηλεκτροδότηση έχει σε κάποιο βαθμό αποκατασταθεί, γεννήτριες για αποκεντρωμένη παραγωγή αγοράστηκαν με τη βοήθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άλλες περιοχές μοιράζονται ένα ποσοστό της ηλεκτρικής ενέργειάς τους. Σε εθνικό επίπεδο όμως, γύρω στη μισή από την ηλεκτρική ενέργεια που η Ουκρανία χρειάζεται στην καρδιά του χειμώνα έχει χαθεί. Πολλοί ουρανοξύστες με διαμερίσματα στο Χάρκοβο έχουν ένα μόνο κοινό σύστημα θέρμανσης. Οι χειμώνες εδώ είναι άγριοι, με τις θερμοκρασίες να πέφτουν στους -20 βαθμούς Κελσίου τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο. «Θα είναι ο πιο ζόρικος χειμώνας, είπε ο κυβερνήτης, «πιο ζόρικος κι από εκείνους του ’22 ή του ’23». Πόσο μπορεί ν’ αντέξει ο κόσμος; Αυτή ήταν η έκτη επίσκεψή μου στην Ουκρανία από την εποχή της εισβολής, στις 24 Φεβρουαρίου 2022. Στο ανατολικό μέτωπο, οι ουκρανικές καινοτομίες και το κουράγιο σιγά-σιγά συντρίβονται από τους αριθμούς και τη σκληρότητα των Ρώσων. Εάν αυτό είναι ο Δαβίδ εναντίον του Γολιάθ, τότε ο Γολιάθ επί του παρόντος κερδίζει. Οι σημειώσεις μου από συζητήσεις με υψηλόβαθμους αξιωματούχους στο Κίεβο καταγράφουν εκτιμήσεις που ταξινομούνται από νηφάλιες έως ειλικρινά απαισιόδοξες. «Τα πάντα έχουν να κάνουν με τους αριθμούς», μου είπε ο Κύριλ Μπουντάνοφ, ο επικεφαλής της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών. «Περιμένουμε ένα θαύμα», αστειεύτηκε ο Ολεξάντρ Λιτβινιένκο, ο υπουργός Εθνικής Ασφαλείας της χώρας, με ένα εύγλωττο ανασήκωμα των ώμων του. Οι στρατιώτες στα σύνορα και οι καλύτερα πληροφορημένοι δημοσιογράφοι και ειδήμονες επί στρατιωτικών θεμάτων ζωγραφίζουν μια εικόνα η οποία, παρά τα φωτεινά σημεία της, όπως οι λαμπρές καινοτομίες στα ντρόουν και ο κατανοητός εξευτελισμός του ρωσικού στόλου της Μαύρης Θάλασσας, είναι γενικά ζοφερή και μάλλον θα χειροτερέψει κι άλλο τον φετινό χειμώνα. Στην προσωπική έκκληση του προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι προς τον Τζο Μπάιντεν τον Σεπτέμβριο να υποστηρίξει το «σχέδιο νίκης» του Ουκρανού προέδρου, υπήρξε ένα σήμα κινδύνου που ήχησε σχεδόν απεγνωσμένα. Η νίκη επαναπροσδιορίστηκε αθόρυβα στο να φθάσουν σε μια θέση ισχύος από την οποία οι Ουκρανοί μπορούν να διαπραγματευτούν την ειρήνη, σε αντίθεση με τον άλλοτε επί μακρόν υποστηριζόμενο στόχο να επανέλθουν τα εδάφη της χώρας στα σύνορα του 1991. Στο έργο του Φόρος τιμής στην Καταλονία, ο Τζορτζ Όργουελ διδάσκει τους πολιτικούς συγγραφείς που ακολουθούν τα βήματά του ότι θα πρέπει να είναι ειλικρινείς έναντι των αποτυχιών της δικής τους πλευράς. Σίγουρα υπάρχουν κάποιες αποτυχίες από την ουκρανική πλευρά. Μία από τις πιο κρίσιμες είναι η επιστράτευση για πολεμική υπηρεσία. Η Ουκρανία επιστράτευσε πολύ λιγότερους στρατιώτες από τη Ρωσία. Οι αξιωματούχοι ισχυρίζονται ότι επιστρατεύουν 30.000 άτομα τον μήνα, σύμφωνα όμως με καλά πληροφορημένες πηγές της Δύσης τα πραγματικά νούμερα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού ήταν σημαντικά χαμηλότερα. Προτομή του ιδρυτή της αλήστου μνήμης Σοβιετικής Ένωσης Βλαδίμηρου Λένιν ανάμεσα στα συντρίμμια στο σημείο πυραυλικής επίθεσης που έπληξε στο κέντρο του Χαρκόβου, στις 25 Νοεμβρίου 2024. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / Sergey Kozlov Γιατί αυτό το έλλειμμα; Σε αντίθεση με τον Πούτιν, οι ηγέτες της Ουκρανίας ενδιαφέρονται για τις ζωές των πολιτών τους. Η χώρα εξακολουθεί να είναι μια δημοκρατία, αν και σε αναστολή κατά το ήμισυ εν καιρώ πολέμου, πράγμα που σημαίνει ότι ο πρόσφατος περί επιστράτευσης νόμος χρειάστηκε πολλούς μήνες για να περάσει από το κοινοβούλιο. Ο Ζελένσκι και ο πανίσχυρος σύμβουλός του Αντρίι Γιερμάκ διακατέχονται από μια εμμονική ανησυχία για τα ποσοστά επιδοκιμασίας και φοβούνται την απώλεια της δημοτικότητας που θα μπορούσε να έρθει με ένα σκληρότερο καθεστώς επιστράτευσης. Υπήρξαν κάποιες σοκαριστικές περιπτώσεις διαφθοράς στα γραφεία της στρατολογίας και τις ιατρικές υπηρεσίες, όπου αξιωματούχοι μάζεψαν μίζες που ανέρχονται σε εκατομμύρια δολάρια, προκειμένου να διευκολύνουν κόσμο να αποφύγει τη στράτευση. Αυτό όμως συμβαίνει και επειδή πολλοί νεαροί Ουκρανοί όντως δεν θέλουν να πολεμήσουν, ιδίως όταν η στρατιωτική θητεία δεν έχει χρονικά όρια και εκείνοι γνωρίζουν ότι πολλές από τις τακτικές ταξιαρχίες –σε αντίθεση με την Χαρτία– δεν είναι καλά εφοδιασμένες, είναι ανεπαρκώς εκπαιδευμένες, δεν έχουν καλή καθοδήγηση και οι διοικητές τους ενδέχεται να τους στείλουν να σκοτωθούν σε σύντομο διάστημα. Αυτό αφήνει τους μεγάλης ηλικίας στρατιώτες που πολεμούν από την αρχή του ολοκληρωτικού πολέμου –με μέσο όρο ηλικίας τουλάχιστον τα 40– να εξακολουθούν να μάχονται χωρίς καμία ανακούφιση ή χωρίς να διαφαίνεται το τέλος του πολέμου. Θα πρέπει επίσης να αμφισβητηθεί η στρατηγική σοφία της καλοκαιρινής εισβολής εντός της Ρωσίας, στην περιοχή του Κουρσκ. Υπήρξε ένα θαυμάσιο χτύπημα πολιτικού θεάτρου, αποκάλυψε την αδυναμία της Ρωσίας να υπερασπιστεί τα σύνορά της, και πρόσφερε μιαν άκρως απαραίτητη στήριξη στο ηθικό των Ουκρανών. Όμως απομάκρυνε μερικές από τις καλύτερες μονάδες από τον ουκρανικό στρατό. Ως τώρα δεν φαίνεται να εκτρέπει σημαντικούς στρατιωτικούς πόρους των Ρώσων από το ανατολικό μέτωπο, εκεί όπου τα ουκρανικά στρατεύματα απωθούνται, αργά μεν αλλά σταθερά, από την αλεστική μηχανή των Ρώσων. Θα είναι μεγάλο το τίμημα που θα καταβάλουν οι Ουκρανοί προκειμένου να κρατήσουν για πολλούς μήνες τον θύλακο του Κουρσκ, αν η κυβέρνησή τους θελήσει να το χρησιμοποιήσει ως διαπραγματευτικό χαρτί σε μια τελική διαπραγμάτευση για την ειρήνη. (Σας επιστρέφουμε το έδαφός σας. Επιστρέψτε μας κι εσείς κάποια από τα δικά μας). Τηλεφώνησα σε έναν γνωστό μου διοικητή μεραρχίας και αυτός έτυχε να βρίσκεται στην περιοχή του Κουρσκ. Πώς ήταν εκεί; «Ζόρικα τα πράγματα», απάντησε. Και μου έκανε μιαν αξέχαστη περιγραφή των στρατιωτών του, οι οποίοι στην πλειονότητά τους «είναι κυρίως γέροι και κουρασμένοι». Υπάρχουν πράγματα για τα οποία ευθύνεται η ίδια η Ουκρανία. Άλλα τόσα όμως εξαρτώνται από εμάς. Η Δύση καλύπτει περισσότερο από τον μισό προϋπολογισμό της χώρας. Η Δύση πληρώνει τους ουκρανούς συνταξιούχους και τους δημοσίους υπαλλήλους, συντηρεί τα νοσοκομεία και τα σχολεία και διατηρεί το όλο σύστημα σε λειτουργία. Με ένα περίπου εκατομμύριο άνδρες και γυναίκες στα όπλα και αδιάκοπη ζήτηση για πυρομαχικά, στην πραγματικότητα όλα τα κατά πολύ περιορισμένα έσοδα του κράτους πηγαίνουν στις αμυντικές δαπάνες. Ο στρατός της όμως δεν μπορεί να αντέξει, παρά μόνο αν νικήσει, χωρίς τα δικά μας όπλα (ή τα συμβόλαια για την ταχέως αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία της Ουκρανίας), χωρίς τα εφόδια, τις πληροφορίες και την εκπαίδευση. Όταν λέω από εμάς, αυτό θα σήμαινε, καλώς εχόντων των πραγμάτων, πάνω απ’ όλα εμάς τους Ευρωπαίους. Επειδή αυτός είναι ένας Ευρωπαϊκός πόλεμος, που απειλεί υπαρξιακά άλλες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που, μέχρι πρόσφατα, αποτελούσαν τμήμα της παρακμάζουσας Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Πολύ δε περισσότερο, το τέλος αυτού του πολέμου θα διαμορφώσει μια ολόκληρη νέα περίοδο της Ευρωπαϊκής ιστορίας που άρχισε στις 24 Φεβρουαρίου 2022. Όμως, 80 χρόνια μετά το 1945, και προς καταισχύνη των Ευρωπαίων, όταν η συζήτηση φθάνει στην ασφάλεια της Ευρώπης, αυτό το εμάς εξακολουθεί να σημαίνει πρωτίστως και κυρίως τις ΗΠΑ. Οι Αμερικανοί ψηφοφόροι θα εκλέξουν στις 5 Νοεμβρίου ένα νέο πρόεδρο, για λόγους που ελάχιστα ή καθόλου αφορούν την Ουκρανία. Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ όμως θα μπορούσε να έχει συνέπειες ακόμα πιο άμεσα καταστροφικές για την Ουκρανία, από εκείνες που πιθανώς θα έχει για τις ΗΠΑ. Αν οι Αμερικανοί εκλέξουν την Κάμαλα Χάρις, σύντομα εκείνη θα αντιμετωπίσει μια προκλητική επιλογή. Δεν θα αρκεί απλώς η συνέχιση της διοικητικής πολιτικής του Μπάιντεν για προσεκτική υποστήριξη του Κιέβου στην επίτευξη μιας βιώσιμης ειρήνης, η οποία απαιτεί την ασφάλεια που μόνο το ΝΑΤΟ μπορεί να προσφέρει. Η περιοχή γύρω από το Χάρκοβο είναι γνωστή ως Sloboda Ukraine (Слобожанщина), Η χώρα των ελεύθερων ανθρώπων, επειδή εκεί ενθαρρύνονταν να εγκατασταθούν, απαλλαγμένοι από τους φόρους, Κοζάκοι και άλλοι, κατά τον 17ο και 18ο αιώνα. Σήμερα, κατά μια βαθύτερη έννοια, είναι η χώρα των ελεύθερων και η πατρίδα ων γενναίων. Όμως, μόνο η γενναιότητα δεν κερδίζει τους πολέμους. Οι Ουκρανοί δεν μπορούν να νικήσουν τον Ρώσο Γολιάθ εκτός αν έχουν οξυδερκείς και ισχυρούς συμμάχους για να τους υποστηρίξουν. 24 Οκτωβρίου 2024 © 2024 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση-σημειώσεις: Σταυρούλα Αργυροπούλου [1] Η συγκεκριμένη πόλη, γνωστή σε εμάς τους Έλληνες ως Χάρκοβο, έχει διπλή ονομασία: Χάρκοβ στα ρωσικά, Χάρκιβ στα Ουκρανικά, κάτι που συμβαίνει με μεγάλο αριθμό ουκρανικών πόλεων. Στο αγγλικό πρωτότυπο, η πόλη αναφέρεται ως Kharkiv, με την ουκρανική ονομασία της. [2] Βόμβα ολίσθησης: αποτελεί τροποποιημένο εκρηκτικό μηχανισμό του σύγχρονου ρωσικού στρατού, που μπορεί να εκτοξεύεται από αεροπλάνα σε μεγάλες αποστάσεις, προκειμένου να πληγούν στρατιωτικές εγκαταστάσεις. [3] Timothy Garton Ash, Πατρίδες: Μια προσωπική ιστορία της Ευρώπης, μτφρ. Δημήτρης Δουλγερίδης, επιμ. Δέσποινα Γιανναρούδη, Ψυχογιός, Αθήνα 2023. [4] Το Factor Druk είναι μία τυπογραφική επιχείρηση στο Χάρκοβο που λειτουργούσε επί 28 χρόνια. Περίπου το 90% των εκδοτών όλης της Ουκρανίας και κάποιοι ξένοι εκδότες τύπωναν εκεί τα βιβλία τους. [5] Η Special Operations Executive (SOE) ήταν βρετανική ειδική μυστική υπηρεσία που έδρασε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με αντικείμενο την κατασκοπεία, την αναγνώριση εχθρικών θέσεων, τις καταδρομές και τις δολιοφθορές. [6] Η ταξιαρχία Χαρτία είναι μάχιμη μονάδα της Ουκρανικής Εθνοφρουράς που δημιουργήθηκε το 2022, με στόχο την εκδίωξη από την περιοχή του Χάρκοβου των ρώσων εισβολέων. [7] Αλληλεγγύη, Solidarność στα πολωνικά: Ομοσπονδία εργατικών σωματείων που δημιουργήθηκε το 1980 στα ναυπηγεία «Λένιν» του Γκντασκ, υπό την καθοδήγηση του Λεχ Βαλέσα.

Σύνδεση