Το πρόβλημα με την πραγματικότητα

Η διανοητική βιογραφία του Μπόρχες, του Καντ και του Χάιζενμπεργκ τοποθετείται στο σημείο τομής της φυσικής και της θρησκείας και ανιχνεύει τα λάθη που προκύπτουν όταν ξεχνάμε τα όρια της ανθρώπινης οπτικής. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS William Egginton, The Rigor of Angels: Borges, Heisenberg, Kant, and the Ultimate Nature of Reality [Η διανοητική αυστηρότητα των αγγέλων: Μπόρχες, Χάιζενμπεργκ, Καντ και η έσχατη φύση της πραγματικότητας], Pantheon, σελ. 338 Κάπως, χωρίς να έχω πραγματικά την πρόθεση, πριν πολλά χρόνια αποστήθισα μια φράση από τους Αδελφούς Καραμάζοφ η οποία μου έρχεται στο μυαλό, αυτολεξεί, με εντυπωσιακή συχνότητα: «Ο ανίκανος και απειροελάχιστος Ευκλείδειος νους του ανθρώπου». Φωνάζει μέσα μου κάθε φορά που κάποιο βιβλίο που διαβάζω ή κάποιο podcast που ακούω γίνεται αφορμή να οραματιστώ κάτι αδύνατο – το απέραντο άπειρο που εκτείνεται πριν τη Μεγάλη Έκρηξη, ή την έννοια πως ο γραμμικός χρόνος δεν είναι πραγματικός. Αντηχεί στο πίσω μέρος του μυαλού μου σταθερά όταν διαβάζω για συστήματα τεχνητής νοημοσύνης τόσο περίπλοκα που οι δημιουργοί τους δεν μπορούν να συλλάβουν πώς παράγουν τα αποτελέσματά τους. Παραλίγο να το πω φωναχτά τις προάλλες όταν συνειδητοποίησα ότι είχα ξεχάσει να σβήσω τo μάτι, για δεύτερη συνεχόμενη φορά, αφού είχα βράσει νερό για τσάι. Την φράση αυτή τη λέει ο Ιβάν Καραμάζοφ, που μιλάει στον αδελφό του Αλιόσα για το ανέφικτο της κατανόησης της θεϊκής βούλησης, η οποία, εάν ο Θεός υπάρχει στ’ αλήθεια (ο Ιβάν δεν είναι και τόσο σίγουρος), πρέπει να ξεπερνάει την ανθρώπινη αντίληψη. Μιλάει επίσης για την παράδοξη φύση του ίδιου του Σύμπαντος, η οποία, όπως διατείνονται οι πρωτοπόροι μαθηματικοί της εποχής, ίσως λειτουργεί σε τέσσερις διαστάσεις, σύμφωνα με γεωμετρικά αξιώματα που ήταν παντελώς ακατάληπτα. Ο Ντοστογιέφσκι, νομίζω, χρησιμοποιούσε τον Ιβάν για να διατυπώσει την ιδέα ότι η σύγχρονη επιστήμη απαιτεί τόση πίστη –και προσκρούει στα ίδια γνωστικά όρια– όσο και η θρησκεία. Όπως ο πιστός δεν θα καταλάβει ποτέ γιατί ένας πανίσχυρος και ελεήμων Θεός επιτρέπει το κακό, έτσι και οι άθεοι διανοούμενοι όπως ο Ιβάν δεν μπορούν να αναγκάσουν τον εγκέφαλό τους να φανταστεί ένα άπειρο στο οποίο δύο παράλληλες γραμμές συναντιούνται. Αυτό δεν οφείλεται στην ανεπάρκεια της γνώσης αλλά στα όρια του λειτουργικού συστήματος του εγκεφάλου. «Όλα αυτά τα ερωτήματα», όπως το θέτει ο Ιβάν, «είναι εντελώς ακατάλληλα για έναν νου που έχει δημιουργηθεί με την ιδέα μόνο τριών διαστάσεων». Πάνω: Ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ και ο Νιλς Μπορ συζητούν κατά τη διάρκεια ενός γεύματος στην Κοπεγχάγη το 1936. Κάτω: ο Νιλς Μπορ, η Ελίζαμπετ Χάιζενμπεργκ και ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ στην Αθήνα το 1956. Βιβλιοθήκη και Αρχεία Νιλς Μπορ, Αμερικανικό Ινστιτούτο Φυσικής (AIP). Η ειρωνεία, φυσικά, είναι πως ο Ιβάν δεν μπορεί να σταματήσει να κάνει αυτές τις ακατάλληλες ερωτήσεις. Στο τέλος του μυθιστορήματος τρελαίνεται, σπρώχνοντας τη λογική στα παράλογα εξωτερικά της όρια. Είναι ένα επίμονο ανθρώπινο σφάλμα· δεν μπορούμε να αντισταθούμε στο να προσπαθούμε να καταλάβουμε αυτό για το οποίο είμαστε προγραμματισμένοι να μην μπορούμε να καταλάβουμε. Αν μη τι άλλο, ο θάνατος του Θεού έχει αφήσει προφανώς κενό στα θεμέλια των κατοικιών που προσπαθούμε να οικοδομήσουμε – αυτή την απόλυτα υπερβατική, αντικειμενική θέση έξω από την ολότητα των πραγμάτων. Ο Σπινόζα την ονόμασε sub specie aeternitatis [υπό το πρίσμα της αιωνιότητας]. Η Χάνα Άρεντ την ονόμασε «το σημείο του Αρχιμήδη». Ο Τόμας Νέιγκελ την αποκάλεσε η «Θέα από το Πουθενά». Ο Γουίλιαμ Έγγιντον, ένας μελετητής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Τζον Χόπκινς ονομάζει την τάση αυτή «μεταφυσική υπερβολή». Το νέο του βιβλίο, Η διανοητική αυστηρότητα των αγγέλων: Μπόρχες, Χάιζενμπεργκ, Καντ και η έσχατη φύση της πραγματικότητας, είναι μια κοινή βιογραφία τριών προσωπικοτήτων που επέστησαν την προσοχή, όσο ο Ντοστογιέφσκι, στα προβλήματα και τα παράδοξα που προκύπτουν όταν προσπαθούμε να επεκτείνουμε τον συνηθισμένο τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα πέρα από την ανθρώπινη κλίμακα. Αυτές οι αντιθέσεις –ή αυτό που ο Καντ αποκάλεσε αντινομίες– προκύπτουν όταν προσπαθούμε να εξοβελιστούμε πέρα από τον χώρο και τον χρόνο για να φανταστούμε τη γήινη ζωή από μια αιώνια οπτική γωνία. (Ο Έγγιντον ονομάζει αυτή την φανταστική θέση «ο θεός των πολύ μεγάλων πραγμάτων»). Προκύπτουν επίσης όταν πλησιάζουμε τα πράγματα πάρα πολύ κοντά σε μικροσκοπική κλίμακα. (Ο Έγγιντον το ονομάζει αυτό δανειζόμενος τη φράση από την Αρουντάτι Ρόι «ο θεός των πολύ μικρών πραγμάτων»).[1] Είτε μεγάλα είτε μικρά, η οπτική θεωρείται αντικειμενική, απαγκιστρωμένη και αμερόληπτη: όθεν η ψευδής θεότητα. Αυτό δεν είναι ένα νέο πρόβλημα, αλλά ο Έγγιντον υποστηρίζει ότι ανακύπτει ύπουλα σε πολλά πειράματα σκέψης και θεωρίες, συμπεριλαμβανομένης της υπόθεσης του Πολυσύμπαντος, των ερμηνειών στην κβαντική μηχανική και στις διαμάχες για την ελεύθερη βούληση. Ο Μπόρχες, ο Καντ και ο Χάιζενμπεργκ προειδοποίησαν ο καθένας τους εναντίον τέτοιων παρερμηνειών και, όπως το θέτει ο Έγγιντον, «διέθεταν μια κοινή ανοσία ενάντια στον πειρασμό να θεωρούν ότι γνωρίζουν το μυστικό σχέδιο του Θεού». Το διήγημα του 1942 του Μπόρχες «Φούνες, ο Μνήμων»[2] αφορά έναν άνδρα, τον Ιρενέο Φούνες ο οποίος διαθέτει υπερφυσική μνήμη. Ο Φούνες μπορεί να θυμηθεί κάθε δέντρο σε κάθε δάσος το οποίο έχει διασχίσει, καθώς και κάθε φύλλο που υπήρξε σε αυτά τα δέντρα – και κάθε φύλλο κάθε δέντρου που έχει ονειρευτεί ή φανταστεί. Μπορεί να θυμηθεί τη θέση των σύννεφων οποιοδήποτε πρωινό της παιδικής του ηλικίας και μπορεί, αν θέλει, να επαναλάβει κάθε λεπτομέρεια από οποιαδήποτε μέρα της ζωής του– παρ’ όλο που χρειάζεται μία ολόκληρη μέρα για να το κάνει αυτό. Αλλά με τον συνήθη τρόπο του ο Μπόρχες εξωθεί την ιστορία στην ακραία λογική συνέπειά της για να διερευνήσει τα κρυφά παραλειπόμενα μιας θεϊκής μνήμης. Επειδή ο Φούνες είναι ανίκανος να ξεχάσει οποιαδήποτε λεπτομέρεια, αντιμετωπίζει προβλήματα κατανόησης της γλώσσας. Του είναι αδύνατο να συλλάβει γιατί η λέξη «σκύλος» χρησιμοποιείται για τόσα πολλά ξεχωριστά σκυλιά, τα οποία όλα τους διαφέρουν σε μέγεθος, χρώμα και σχήμα. Δεν μπορεί καν να καταλάβει γιατί το ίδιο σκυλί έχει ίδιο όνομα – γιατί, για παράδειγμα, «ο σκύλος των τρεις και δεκατέσσερα λεπτά (ιδωμένος από πλάγια) μπορούσε να έχει το ίδιο όνομα με τον σκύλο των τρεις και τέταρτο (ιδωμένος από μπρος)». Ο αφηγητής του Μπόρχες διαπιστώνει ότι παρά την τέλεια μνήμη του, ο Φούνες «δεν ήταν πολύ ικανός στη σκέψη». «Σκέψη είναι να ξεχνάς τις διαφορές, να γενικεύεις, να αφαιρείς», παρατηρεί ο αφηγητής. «Στον υπερφορτωμένο κόσμο του Φούνες δεν υπήρχαν παρά λεπτομέρειες, σχεδόν σε πλήρη ετοιμότητα». Αυτό που στερείται ο Φούνες είναι η εννοιολογική σταθερότητα που επιτρέπει τη συνέχεια στον χρόνο και τον χώρο. Μια μνήμη που είναι τόσο λεπτομερής ώστε να μπορεί να ανακαλέσει κάθε φλέβα κάθε φύλλου (κυριολεκτικά) δεν μπορεί να διακρίνει το δάσος από τα δέντρα. Ο νους του Φούνες είναι πράγματι τόσο επικεντρωμένος στην καταγραφή κάθε λεπτομέρειας, που αρχίζει να χάνει την αίσθηση του εαυτού του: «Κάθε φορά που κοιταζόταν στον καθρέφτη, κάθε φορά που κοίταζε τα χέρια του, αιφνιδιαζόταν». Ο Μπόρχες πρωτάρχισε να ενδιαφέρεται για τα παράδοξα του χρόνου και του εαυτού στα τέλη της δεκαετίας του 1920, όταν η γυναίκα που αγαπούσε, η ποιήτρια Νόρα Λάνγκε, τον εγκατέλειψε ξαφνικά για έναν άλλον άνδρα στη μέση ενός πάρτι. Στη δίνη της ερωτικής απογοήτευσης και της απόγνωσης, παρατηρεί ο Έγγιντον, του έγινε εμμονή το παράδοξο του Ζήνωνα, το οποίο δείχνει πως κάθε απόσταση ή χρονικό διάστημα μπορεί να διαιρείται επ’ άπειρο σε ολοένα και πιο μικρά τμήματα. Όσο περισσότερο κάποιος προσπαθεί να απομονώσει την άπιαστη στιγμή της αλλαγής (στον αρχαίο γρίφο, την στιγμή που ο Αχιλλέας προσπερνά τη χελώνα σε έναν αγώνα), τόσο η ίδια η έννοια της αλλαγής υποχωρεί από την αντίληψη κάποιου. Η ιστορία του Φούνες του Μπόρχες ουσιαστικά δραματοποιεί το ίδιο πρόβλημα. Η ικανότητά μας να κατανοούμε τον κόσμο –η αίσθηση που έχουμε για τη συνέχεια, τον χρόνο, την αιτία και το αποτέλεσμα– απαιτεί κάποια αποστασιοποίηση από αυτά που παρατηρούμε. Όταν κοιτάζουμε πολύ κοντά, χάνουμε τον συνεχή εαυτό ο οποίος διανύει διακριτές στιγμές μέσα στον χρόνο και μπορεί να τις συσχετίσει τη μία με την άλλη. Πράγματι, ο Έγγιντον σημειώνει πως αν ο Μπόρχες προχωρούσε τον συλλογισμό της ιστορίας του ένα βήμα παραπέρα, ο Φούνες δεν θα διέθετε την ικανότητα της αντίληψης, τελεία και παύλα: Ένα ον πραγματικά, εξ ολοκλήρου κορεσμένο στην παρούσα στιγμή δεν θα μπορούσε να παρατηρήσει τίποτε απολύτως. Η παρατήρηση, κάθε παρατήρηση, θέτει μια ελάχιστη απόσταση από αυτό που παρατηρείται, για τον απλό λόγο ότι για να λάβει χώρα μια οποιαδήποτε παρατήρηση, κάτι εδώ και τώρα πρέπει να σχετίζεται με κάτι άλλο εδώ και τώρα, και αυτή η σχέση πρέπει να καταγραφεί μέσω κάποιου ίχνους ή κάποιου συνδέσμου μεταξύ των δύο. Αυτό είναι το πρόβλημα που αντιμετωπίζει «ο θεός των πολύ μικρών πραγμάτων», μια οπτική τόσο βυθισμένη στα καθέκαστα ώστε ο κόσμος γίνεται ακατάληπτος – και είναι ένα πρόβλημα που πολύ συχνά, όπως εξηγεί ο Έγγιντον, εισβάλλει στην επιστήμη και στη φιλοσοφία με διάφορα προσχήματα. Ο Ντέιβιντ Χιουμ έπεσε θύμα αυτού του προβλήματος όταν υποστήριξε στον επίλογο της Πραγματείας για την ανθρώπινη φύση ότι δεν υπάρχει συνεχής εαυτός. Ο Χιουμ πίστευε ότι ο εαυτός ήταν μια αφηρημένη έννοια χωρίς νόημα που επιβάλλουμε επί ενός συνόλου ασύνδετων εντυπώσεων – ζέστη ή κρύο, φως ή σκιά. Εξαιτίας αυτού, δεν μπορούμε να ξέρουμε τίποτα για τον κόσμο με σιγουριά που να προέρχεται από τις αισθήσεις μας· καμία μεμονωμένη αντίληψη δεν μπορεί να αποτελεί παράδειγμα για έναν γενικό κανόνα. Ο Καντ ισχυρίστηκε πως αυτό το επιχείρημα, το οποίο συνάντησε πρώτη φορά σε μια μετάφραση στα γερμανικά το 1771, τον ξύπνησε από τον «δογματικό λήθαργό» του, και οι προσπάθειές του να τον αντιμετωπίσει τον οδήγησαν στην έμπνευση που γέννησε την Κριτική του Καθαρού Λόγου. Αυτό που βασικά συνειδητοποίησε είναι πως η πρόταση του Χιουμ ήταν ασυνάρτητη. Η ίδια η έννοια ότι μπορούμε να διακρίνουμε τη διαφορά μεταξύ ζέστης και κρύου, φωτός και σκιάς, συνεπάγεται αναγκαστικά έναν εαυτό ενσωματωμένο στον χρόνο και ικανό να συνδέσει δύο διακριτές στιγμές. Χωρίς έναν εαυτό, υποστήριξε ο Καντ –χωρίς μια έννοια ότι κάποιος κοιτάζει και μπορεί να καταγράψει τις απαρχές και τις καταλήξεις των αισθήσεων– η ίδια η εμπειρία δεν θα υπήρχε. Η κβαντική φυσική, επίσης, έχει υπαινιχθεί ότι η πραγματικότητα δεν μπορεί να περιγραφεί χωρίς αναφορά σε κάποιον παρατηρητή. Και είναι σημαντικό, δεδομένων των συμπερασμάτων του Μπόρχες και του Καντ για τη σχέση μεταξύ του παράδοξου και της διακριτότητας (granularity), ότι οι πιο αινιγματικές επιστημονικές παρατηρήσεις προκύπτουν όταν εισδύουμε στα δομικά στοιχεία της πραγματικότητας και προσπαθούμε να γίνουμε μάρτυρες των στιγμών της αλλαγής σε ακραία μικρές κλίμακες. Ο Χάιζενμπεργκ το συνειδητοποίησε αυτό όταν περιέγραψε την αρχή της απροσδιοριστίας σύμφωνα με την οποία όσο πιο κοντά εστιάζουμε στη θέση ενός σωματιδίου, τόσο λιγότερα γνωρίζουμε για την ορμή του. Αυτό δεν ισχύει, επιμένει ο Έγγιντον, επειδή κάτι «απόκοσμο» συμβαίνει με την πραγματικότητα· οφείλεται στο ότι η ικανότητα να παρατηρούμε ταυτόχρονα τη θέση και την ορμή ενός ηλεκτρονίου απαιτεί κάτι αδύνατο: την τέλεια παρουσία σε μια μόνο χρονική στιγμή. Η ίδια η φύση της παρατήρησης αναγκάζει τον παρατηρητή να γενικεύει. «Χωρίς αυτή την ανεπαίσθητη ακαθοριστία», γράφει ο Έγγιντον, «αυτή την τόσο αδιόρατη αποστασιοποίηση, αυτή τη διάκριση και διατήρηση ενός μέτρου προκειμένου να καταγραφεί κάποια απειροελάχιστη μεταβολή, το μόνο που θα υπήρχε θα ήταν ένα αιώνιο παρόν». Από το συνέδριο του Ινστιτούτου Νιλς Μπορ στην Κοπεγχάγη το 1937. Στην πρώτη σειρά από αριστερά στα δεξιά διακρίνονται οι Ν. Μπορ, Β. Χάιζενμπεργκ, Β. Πάουλι, Ο. Στερν, Λ. Μάιτνερ, Ρ. Λάντενμπουργκ, Γ. Γιάκομπσεν. Αμερικανικό Ινστιτούτο Φυσικής (AIP). Η μεγαλύτερη αλήθεια που αποκάλυψαν ο Μπόρχες, ο Καντ και ο Χάιζενμπεργκ είναι πως συγχέουμε τη γνώση μας για τον κόσμο με τον ίδιο τον κόσμο. Η επιστήμη και η φιλοσοφία σφάλλουν όταν αντιμετωπίζουν τον χρόνο, τον χώρο ή τον εαυτό ως αντικείμενα παρατήρησης, αντί για τα απαραίτητα μέσα με τα οποία μπορούμε να παρατηρήσουμε οτιδήποτε. Ο Χάιζενμπεργκ γνώριζε πολύ καλά ότι η αρχή του δεν εντόπιζε μια ανωμαλία στον φυσικό κόσμο· υπαινισσόταν ότι δεν υπάρχει συνεκτική πραγματικότητα ανεξάρτητα από τις παρατηρήσεις μας για αυτήν. Όπως το έθεσε: «Πρέπει να θυμόμαστε πως αυτό που παρατηρούμε δεν είναι η ίδια η φύση, αλλά η φύση όπως αποκαλύπτεται στην ερωτηματοθεσία μας». Ο τίτλος του Έγγιντον προέρχεται από μια φράση του Μπόρχες: «Μαγεμένη από τη διανοητική της αυστηρότητα, η ανθρωπότητα ξεχνά όλο και πιο πολύ πως πρόκειται για τη διανοητική αυστηρότητα των σκακιστών, όχι των αγγέλων»[3]. Αυτό που ξεχνάμε, με άλλα λόγια, είναι ότι ο κόσμος σταματάει να έχει νόημα όταν φανταζόμαστε πως είμαστε υπερβατικά όντα που μπορούν να σταθούν έξω από αυτόν, όχι οι παίκτες ενός επιτραπέζιου παιχνιδιού του οποίου οι κανόνες προσδιορίζονται από τους δικούς μας περιορισμούς. «Η λογική μας μάς εκτοξεύει σε απίστευτα ύψη – κατανοώντας τα θεμελιώδη συστατικά της ύλης και τους νόμους του Σύμπαντος, βλέποντας σχεδόν έως τα πέρατα του κόσμου και την αρχή του χρόνου», γράφει ο Έγγιντον. «Αλλά και μας παρασύρει οικτρά. Διότι η ικανότητά μας να χαρτογραφούμε τον κόσμο και συνεπώς να βρίσκουμε τον δρόμο μας στο σκοτάδι αντιμετωπίζει αυτόν τον χάρτη σαν να ήταν ο κόσμος». Για τον Καντ, αυτός ο νοητός χάρτης συμπεριλάμβανε τον χώρο, τον χρόνο και την αιτιότητα, τα οποία θεωρούσε a priori δομές του νου, όχι αντικείμενα της εμπειρίας. Ο Καντ αναφερόταν σε αυτή την αντίληψη ως την δική του «κοπερνίκεια επανάσταση» διότι μετατόπισε τον ίδιο τον κόσμο από το κέντρο της φιλοσοφίας, όπως ο Κοπέρνικος έβγαλε την Γη από το κέντρο του κόσμου – αν και τελικά η επανάσταση του Καντ δεν ήταν αρκετά τολμηρή. Εξακολουθούσε να πιστεύει ότι κάποιες μαθηματικές προτάσεις και γεωμετρικοί νόμοι ήταν λογικές αναγκαιότητες, δηλαδή απαράβατα χαρακτηριστικά της ίδιας της πραγματικότητας – μια πεποίθηση που ανέτρεψε η σύγχρονη φυσική. Η πιθανότητα που προβληματίζει τόσο πολύ τον Ιβάν Καραμάζοφ, ένα μη-Ευκλείδειο σύμπαν που ο ανθρώπινος νους δεν δύναται να συλλάβει, αποδεικνύεται πραγματική (η υπερβολική γεωμετρία[4] θεμελίωσε τη γενική σχετικότητα). Ήταν ο Αϊνστάιν αυτός που επεσήμανε πως η σύγχρονη φυσική ούτε λίγο ούτε πολύ ανέτρεψε την πεποίθηση του Καντ ότι η ανθρώπινη λογική μπορεί να έχει κάποια τυπική σκιώδη σχέση με τον ίδιο τον κόσμο. «Όταν οι μαθηματικές προτάσεις αναφέρονται στην πραγματικότητα, δεν είναι βέβαιες», έγραψε ο Αϊνστάιν το 1921, «και όταν είναι βέβαιες, δεν αναφέρονται στην πραγματικότητα». Παρά την παραδοχή αυτή, είναι γνωστό πως ο Αϊνστάιν αντιστεκόταν στις συνέπειες της κβαντικής φυσικής, ιδιαίτερα στην ιδέα ότι οι νόμοι της φύσης εξαρτώνται κατά κάποιο τρόπο από τον παρατηρητή. Η Διανοητική αυστηρότητα των αγγέλων ιχνηλατεί τον μακρύ περίπατο στο Βερολίνο που έκαναν ο Αϊνστάιν και ο Χάιζενμπεργκ την άνοιξη του 1926 και τις συζητήσεις τους για το αν η φυσική μπορεί να αποκαλύψει αντικειμενικές αλήθειες για την πραγματικότητα. Ο Χάιζενμπεργκ από την πλευρά του, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επιστημολογία του Καντ παρέμενε συναφής και ότι είχε πραγματικά προβλέψει κάποιες ιδέες της σύγχρονης φυσικής. Ενώ η έννοια του a priori δεν μπορούσε πλέον να θεωρείται πως διέθετε κάποια μεταφυσική διάσταση, παρέμενε χρήσιμη εφόσον την αντιλαμβανόμαστε ως μια ενσωματωμένη δομή του ανθρώπινου νου – τον χαρακτηριστικό μας χάρτη για τον κόσμο που προέκυψε μέσω της βιολογικής εξέλιξης και, όντας εδραιωμένος στην κλασική φυσική, είχε περιορισμένη μόνο χρήση στην κβαντική σφαίρα. Για τον Χάιζενμπεργκ, η φυσική είχε απλώς διευρύνει το χάσμα μεταξύ του γνώστη και του αντικειμένου της γνώσης, αποδεικνύοντας πως «δεν θα είναι ποτέ δυνατό για τον καθαρό λόγο να φτάσει σε κάποια απόλυτη αλήθεια». Ενώ τείνουμε να θεωρούμε αυτές τις διαπιστώσεις σύγχρονες, ο Έγγιντον επισημαίνει πως έχουν ρίζες στην αρχαιότητα. Όταν ο Χριστιανός φιλόσοφος Βοήθιος έγραφε τον έκτο αιώνα ότι «κάθε τι που γίνεται αντιληπτό, δεν κατανοείται σύμφωνα με τη δική του φύση, αλλά μάλλον σύμφωνα με την ικανότητα εκείνων που το αντιλαμβάνονται»[5], εξέφραζε μια ιδέα με βαθιά καταγωγή στη θρησκευτική σκέψη: τη θεμελιώδη διάζευξη μεταξύ της πρόσκαιρης φύσης της ανθρωπότητας και της αιώνιας αλήθειας του Θεού. Για θεολόγους όπως ο Βοήθιος και ο Αυγουστίνος, η αιωνιότητα δεν ήταν μια ατελείωτη επέκταση του χρόνου αλλά μια πραγματικότητα που υπάρχει έξω από τον χρόνο, μια ιδέα που η Χριστιανική σκέψη πήρε από τον Πλωτίνο. (Υπάρχει μια εννοιολογική γενεαλογία σε αυτό το σημείο που ο Έγγιντον ιχνηλατεί με μάλλον μη συστηματικό τρόπο – ο οποίος είναι κατάλληλος δεδομένου του πόσο χαοτικά μεταλαμπαδεύονται οι ιδέες ανά τους αιώνες: ο Χάιζενμπεργκ και ο Μπόρχες διάβασαν τον Καντ, ενώ και οι τρεις τους γνώριζαν τους αρχαίους Έλληνες. Ο Μπόρχες διάβασε τον Δάντη, ο οποίος διάβασε τον Βοήθιο. Ο Καντ γνώριζε τη θεολογία του Αυγουστίνου, στην οποία έφθασε μέσω του Μαρτίνου Λούθηρου). Ήταν προφανές, ακόμα και σε αυτούς τους αρχαίους διανοητές, ότι παράξενα πράγματα συμβαίνουν όταν οι άνθρωποι προσπαθούν να αποτινάξουν τα δεσμά του γραμμικού χρόνου και να πάρουν τη θέση της αιωνιότητας. Στην Παραμυθία της Φιλοσοφίας του[6], ο Βοήθιος αναρωτήθηκε πώς η θεϊκή πρόγνωση μπορεί να είναι συμβατή με την ελεύθερη βούληση. Εάν ο Θεός ήδη ξέρει τι πρόκειται να συμβεί κάθε στιγμή, γιατί οι πράξεις μας δεν είναι προκαθορισμένες; Τελικά συμπεραίνει ωστόσο ότι είμαστε ελεύθεροι διότι κάθε γνώση που υπάρχει έξω από τον χρόνο είναι άσχετη με την ίδια τη φύση της επιλογής, η οποία πρέπει κατ’ ανάγκη να λαμβάνει χώρα μέσα στον χρόνο. «Ο θεός των πολύ μεγάλων πραγμάτων», η δεύτερη από τις μεγάλες λογικές πλάνες που αναλύει ο Έγγιντον, είναι η ψευδαίσθηση ότι οι άνθρωποι μπορούν να κατοικήσουν την προοπτική του Θεού του Βοήθιου – πέρα από τον χρόνο και τον χώρο, αιωρούμενοι κάπου έξω από το σύνολο των πραγμάτων. Αυτό το πρόβλημα εμφανίζεται σε πειράματα σκέψης όπως στην ιδέα του Νίτσε περί αιώνιας επιστροφής, την έννοια ότι, δεδομένου του άπειρου χρόνου και ενός περιορισμένου αριθμού ατόμων, το σύμπαν θα πρέπει αναπόφευκτα να εξαντλεί όλους τους πιθανούς συνδυασμούς της πραγματικότητας και να αρχίζει να επαναλαμβάνεται. Ο Μπόρχες συνάντησε αυτή την ιδέα στο Τάδε έφη Ζαρατούστρα και, προσπαθώντας να εξετάσει την πιθανότητα ότι η ζωή του είχε προηγουμένως επαναληφθεί πολλές φορές, ανακάλυψε μια εσωτερική αντίθεση: η ίδια η έννοια της επανάληψης δεν έχει νόημα χωρίς έναν παρατηρητή που στέκεται έξω από τις επαναλήψεις και τις καταγράφει. «Χωρίς έναν ξεχωριστό αρχάγγελο να παρακολουθεί», έγραψε ο Μπόρχες σε ένα δοκίμιο το 1934, «τι σημασία μπορεί να έχει αν διανύουμε τον δεκάκις τρισχιλιοστό πεντακοσιοστό δέκατο τέταρτο κύκλο κι όχι τον πρώτο της σειράς ή τον τριακοσιοστό εικοστό δεύτερο στη δισχιλιοστή δύναμη;»[7]. Τα διηγήματα του Μπόρχες παίζουν με τα παράδοξα που προκύπτουν όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε το άπειρο. Στο διήγημα «Η βιβλιοθήκη της Βαβέλ»[8] πλάθει μια συλλογή βιβλίων στο μέγεθος του σύμπαντος τα οποία περιλαμβάνουν κάθε γλωσσικό συνδυασμό. «Ο κήπος με τα διακλαδωτά μονοπάτια» φαντάζεται ένα μυθιστόρημα που λειτουργεί σαν ένα άπειρο διαλέξτε-τη-δική-σας-περιπέτεια βιβλίο. Σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέρος της μυθοπλασίας, στο οποίο χαρακτήρες που αντιμετωπίζουν εναλλακτικές πιθανότητες πρέπει να επιλέξουν μία και να εγκαταλείψουν τις υπόλοιπες, σε αυτό το μυθιστόρημα οι χαρακτήρες ταυτόχρονα τις επιλέγουν όλες μαζί, δημιουργώντας «άπειρες σειρές χρόνων, σ’ ένα αύξον και ιλιγγιώδες δίκτυο χρόνων, που αποκλίνουν, συγκλίνουν και κινούνται παράλληλα», το οποίο «αγκαλιάζει όλες τις δυνατότητες»[9]. Η ιστορία περιέργως προβλέπει την ερμηνεία της κβαντικής μηχανικής για τους «πολλούς κόσμους», την οποία ο Χιου Έβερετ διατύπωσε στα τέλη της δεκαετίας του 1950, περισσότερο από δεκαπέντε χρόνια μετά τη δημοσίευση της ιστορίας των διακλαδωτών μονοπατιών του Μπόρχες. Κι αν, πρότεινε ο Έβερετ, η μέτρηση ενός σωματιδίου δεν αλλάζει την θέση του αλλά αντίθετα δημιουργεί δύο ξεχωριστά σύμπαντα που πραγματοποιούν και τις δύο πιθανότητες; Η θεωρία ήταν μια προσπάθεια εξάλειψης των ριζοσπαστικών συνεπειών της αρχής της απροσδιοριστίας του Χάιζενμπεργκ και επιστροφής στην αφελή αντικειμενικότητα της κλασικής φυσικής. Αλλά όπως επισημαίνει ο Έγγιντον, η θεωρία των πολλών κόσμων «απαιτεί ένα τεκμήριο θεοειδούς γνώσης». Όπως οι άπειρες πιθανότητες μιας διαλέξτε-τη-δική-σας-περιπέτεια ιστορίας γίνονται εμφανείς μόνο σε κάποιον που υπάρχει έξω από το μυθιστόρημα –έναν αναγνώστη– έτσι και η υπόθεση των πολλών κόσμων θέτει έναν εξωτερικό παρατηρητή, έναν αναγνώστη του Σύμπαντος που μπορεί να δει ταυτοχρόνως όλα τα διακλαδωτά χρονικά μονοπάτια. Αυτή η θεοειδής οπτική είναι, ισχυρίζεται, δική μας φανταστική προβολή: «Οι αόρατες συρροές αυτών των άπειρων άλλων κόσμων μπορούν να παραμένουν μόνον αυτό, σκιές, αδύνατο να τις ανακαλύψουμε, εναλλακτικές πραγματικότητες, φτιαγμένες για να καταπραΰνουν την ταραχή που προκαλούν οι δικές μας ανακολουθίες». Ο Άλμπερτ Άινσταϊν και ο Νιλς Μπορ στις Βρυξέλλες το 1930. Συλλογή Ehrenfest, Αμερικανικό Ινστιτούτο Φυσικής (AIP). «Ο θεός των πολύ μεγάλων πραγμάτων» είναι μια λεπτή και ύπουλη αυταπάτη, υποστηρίζει ο Έγγιντον, η οποία διεισδύει σε συζητήσεις περί κοσμολογικής λεπτής ρύθμισης (fine-tuning) ή προσπάθειες να φανταστεί κανείς τι συνέβη «πριν» την καταγωγή του Σύμπαντος. Δεκατέσσερις αιώνες μετά τον Βοήθιο, επιμένει, τα επιχειρήματα περί ελεύθερης βούλησης ακόμα υποκύπτουν σε μια θεοειδή γνώση. Για παράδειγμα, εξετάζει το πείραμα σκέψης που πρότεινε ο Σαμ Χάρις, ένας διαπρεπής ντετερμινιστής. Ο Χάρις ζητάει από τον αναγνώστη να φανταστεί ότι όλα τα άτομα του σώματός του έχουν αντικατασταθεί με τα άτομα ενός δολοφόνου· σε αυτή την περίπτωση, υποστηρίζει, δεν θα παρέμενε κανένα μέρος του εαυτού του που να μπορούσε να αντισταθεί στο να διαπράξει το ίδιο έγκλημα. Για τον Έγγιντον, το πείραμα σκέψης του Χάρις επαναφέρει στο προσκήνιο τη μεταφυσική, και εμμέσως προϋποθέτει κάποια υπερβατική επίγνωση που υπάρχει έξω από τις συνθήκες του πειράματος σκέψης. (Το παράδειγμα του Χάρις, γράφει ο Έγγιντον, στην πραγματικότητα κάνει ακριβώς αυτό που αρνείται: θέτει ένα μυστικό επιπλέον μέρος του εαυτού του ικανό να σημειώνει αυτές τις διαφορές και να τις αναφέρει»). Ο Έγγιντον εδώ βασίζεται στο οικείο συμβατοκρατικό (compatibilist) επιχείρημα ότι η ελευθερία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ικανότητα να φανταζόμαστε πορείες που δεν ακολουθούμε. Το απλό γεγονός ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε το αποτέλεσμα οποιασδήποτε κατάστασης σημαίνει ότι η «επιλογή» είναι μια ουσιαστική ιδέα και μας καταδικάζει «στην ίδια την ελευθερία από την οποία η θεοειδής γνώση ενός μηχανιστικού σύμπαντος προσπαθεί να με απαλλάξει». (Ο Χάρις σίγουρα θα διαφωνούσε με αυτή την κατανόηση της ελευθερίας ως ένα έξυπνο τέχνασμα επαναπροσδιορισμού διαφορετικό από αυτό που οι καθημερινοί άνθρωποι εννοούν με τoν όρο «ελεύθερη βούληση»). Τελικά ο Έγγιντον δεν είναι μοιρολάτρης ως προς το επιστημονικό εγχείρημα, αλλά παρέχει μια προειδοποίηση για τα σφάλματα που προκύπτουν όταν προσπαθούμε να κοιτάξουμε πέρα από τον ανθρώπινο μηχανισμό. Πολλές προσπάθειες υπέρβασης αναπόφευκτα κλείνονται στον εαυτό τους, αναγκάζοντάς μας να επιστρέψουμε, παραδόξως, σε εμάς και στις δομές του δικού μας νου. «Όσο κι αν στρέφουμε το βλέμμα μας στους έναστρους ουρανούς, κοιτάζουμε προς τα μέσα, προς την προέλευση αυτή καθαυτή του χώρου και του χρόνου»[10], γράφει. «Για να λύσουμε το πρόβλημα της ασυμβατότητας εκτεινόμαστε πέρα από τους εαυτούς και τελικά συνειδητοποιούμε ότι αυτό για το οποίο προσπαθούμε βρίσκεται μέσα μας· βρίσκουμε τον εαυτό μας στον κόσμο και τον κόσμο μέσα μας». Συνειδητοποιώ ότι το βιβλίο που περιγράφω δεν ακούγεται πολύ σαν βιογραφία. Ίσως πρέπει να αναφέρω ότι η συζήτηση αυτών των ιδεών από τον Έγγιντον γίνεται ανάμεσα σε μεγάλες αφηγηματικές ενότητες σχετικά με την ερωτική απογοήτευση του Μπόρχες, τον πονοκέφαλο που προκαλεί στον Καντ η ανακαίνιση του σπιτιού του, και τις εντυπωσιακές ικανότητες του Χάιζενμπεργκ στο σκι κατάβασης. Σχεδόν κάθε νέο κεφάλαιο ξεκινάει με μια σκηνή από την ζωή των ανδρών, με μια ακατάπαυστη αναδρομική αφήγηση. («Όταν ο Χάιζενμπεργκ άρχισε να παρακολουθεί τη σειρά διαλέξεων του Μπορ στο Γκέτιγκεν, μια ευχάριστη ανοιξιάτικη μέρα του Ιουνίου 1922, ήταν μόνο είκοσι δύο ετών»). Απέφυγα να τα αναφέρω όλα αυτά εδώ διότι τα συγκεκριμένα αποσπάσματα, αν και διαυγή και καλογραμμένα, λειτούργησαν ως ανεπιθύμητοι αντιπερισπασμοί και μου φάνηκαν σε μεγάλο βαθμό άσχετα με το δράμα των ιδεών του βιβλίου – κι αυτό όχι λόγω έλλειψης προσπάθειας από την πλευρά του Έγγιντον. Αν μη τι άλλο, ο συγγραφέας είναι υπερβολικά πρόθυμος να ενσωματώσει την ζωή του κάθε άνδρα με τη σκέψη του, προσφέροντας ψυχολογικές εικασίες για το πώς προσωπικές τραγωδίες και επαγγελματικές αποτυχίες μπορεί να διαμόρφωσαν το έργο τους. Η ενόχληση του Καντ για τις «θεατρικά θορυβώδεις προσευχές» που ακούγονταν από μια φυλακή δίπλα από το σπίτι του συνδέεται με την αποστροφή του για τον θρησκευτικό φανατισμό στην ηθική του φιλοσοφία. «Ο κήπος με τα διακλαδωτά μονοπάτια» του Μπόρχες, προτείνει ο Έγγιντον, μπορεί να αναγνωσθεί σαν ένας Φροστιανός διαλογισμός[11] για δρόμους που δεν πήρε, αφού ο συγγραφέας δέχθηκε μια πρόσκληση του Αουγκούστο Πινοσέτ, η οποία πιθανώς του κόστισε το βραβείο Νόμπελ[12]. Πολλές από αυτές τις συνδέσεις δεν μου φάνηκαν πειστικές, και έτειναν να εμφανίζονται προς το τέλος της κάθε ενότητας, πάνω που τα τολμηρά νήματα των ιδεών υπόσχονταν να συγχωνευτούν. Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πτυχή που αφορούσε την αιωνιότητα προς απογοήτευσή μου ολοκληρώθηκε με μια πρόχειρη ψυχανάλυση. («Ο χρόνος είναι απώλεια. Ο χρόνος είναι πόνος. Ο χρόνος είναι η επιθυμία για το άχρονο», γράφει ο Έγγιντον για τον ανεκπλήρωτο έρωτα του Μπόρχες). Την ίδια απογοήτευση ένιωσα πριν χρόνια παρακολουθώντας το Interstellar [2014] του Κρίστοφερ Νόλαν, μια ταινία που βυθίζεται στα βάθη του κβαντικού παράδοξου για να καταλήξει απλώς στο συμπέρασμα ότι η αγάπη είναι το μόνο πράγμα σε αυτό το τρελό σύμπαν που υπερβαίνει τον χώρο και τον χρόνο. Ίσως είναι ανοησία να ψάχνει κανείς απαντήσεις για το Σύμπαν στους παράδρομους της μαζικής κουλτούρας. Ίσως να φταίω εγώ, όπως ο Ιβάν Καραμάζοφ, επειδή ψάχνω απαντήσεις σε ακατάλληλα ερωτήματα. Έχω την αίσθηση ότι και τον Έγγιντον επίσης τον στοιχειώνουν ακατάλληλα ερωτήματα –όχι μεταφυσικά αλλά ευρύτερα ερωτήματα από αυτά που συνήθως τίθενται στον εικοστό πρώτο αιώνα– και ότι υποκινήθηκε από μια περιέργεια που ξεπερνά κατά πολύ τις ζωές των προσωπικοτήτων του. Η διανοητική αυστηρότητα των αγγέλων μου θύμισε μια άλλη πρόσφατη βιογραφία, το William Blake Versus the World (2022) του Τζον Χιγκς, η οποία χρησιμοποιεί τον Μπλέικ σαν ένα είδος εναύσματος για εκτεταμένες εξερευνήσεις στα πεδία της νευροεπιστήμης, των θεωριών του Καρλ Γιουνγκ και των ψυχεδελικών, και η οποία επικρίθηκε από τους New York Times για το ότι αποκαλύπτει «περισσότερα για το μυαλό του Τζον Χιγκς παρά για τη σκέψη του Ουίλιαμ Μπλέικ». Αλλά είναι μάλλον η υποκειμενική φύση αυτών των εξερευνήσεων που τις καθιστούν τόσο σημαντικές. Στην καλύτερη περίπτωση η ανάγνωση της Διανοητικής αυστηρότητας των αγγέλων είναι σαν να παρακολουθεί κανείς κάποιον να κυνηγά ένα τρελό και άστοχο πείραμα σκέψης το οποίο μπορεί ανά πάσα στιγμή να κάνει μετάσταση σε έναν παρανοϊκό χάρτη από κλωστές. Αν με ενοχλούσαν οι κατά καιρούς υπενθυμίσεις ότι πρόκειται, πράγματι, για μια βιογραφία, αυτό οφειλόταν στο ότι ολοένα και περισσότερο αισθανόμουν πως ήταν ένα προπέτασμα καπνού, μια προσπάθεια ενός μελετητή της λογοτεχνίας να περάσει λαθραία μια υπόθεση που διατρέχει τη φυσική, τη φιλοσοφία, και τη θεολογία στις αποδεκτές, και αποδεκτά ταπεινές, συμβάσεις του είδους. Ο Έγγιντον έγραψε πολλές μελέτες στη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία πριν ασχοληθεί με την εκλαϊκευμένη επιστήμη. (Η διανοητική αυστηρότητα των αγγέλων θυμίζει περισσότερο τη βιογραφία του 2016 του Μιγκέλ ντε Θερβάντες, Ο άνθρωπος που εφηύρε τη μυθοπλασία,[13] η οποία εξέταζε πώς ο Δον Κιχώτης τάραξε τα νερά της λογοτεχνίας, της τέχνης και της πολιτικής συμβάλλοντας τελικά στη διαμόρφωση αυτού που θεωρούμε ως τον σύγχρονο κόσμο). Το περασμένο φθινόπωρο, όταν ο θεωρητικός φυσικός Σον Κάρολ πήρε συνέντευξη από τον Έγγιντον για τη διαδικτυακή εκπομπή του, Mindscape, και τον ρώτησε αν θεωρεί το Η διανοητική αυστηρότητα των αγγέλων μια «συμβολή» ή απλώς μια προσπάθεια εξήγησης των πραγμάτων σε έναν απλό καθημερινό άνθρωπο, ο Έγγιντον απάντησε ότι ήταν «και τα δύο εξίσου». Ο Κάρολ επιβεβαίωσε ότι πρόκειται για μια εντυπωσιακή μελέτη και επισήμανε ότι το εύρος της έρευνας του Έγγιντον (η οποία περιλάμβανε πρωτογενείς πηγές από τους πρωτοπόρους της κβαντικής φυσικής) είναι σπάνιο, ακόμα και για τους φυσικούς. Αλλά αργότερα στη συνέντευξη, ο Κάρολ αντέδρασε στις χαλαρές συνδέσεις που έκανε ο Έγγιντον μεταξύ της κβαντικής μηχανικής και της Καντιανής επιστημολογίας. «Ο Ιμμάνουελ Καντ δεν γνώριζε κβαντική μηχανική», είπε ο Κάρολ. «Μιλούσε για κάτι διαφορετικό από τους θεμελιώδεις νόμους της φυσικής … και θεωρώ ότι θα ήταν λάθος να δώσουμε την εντύπωση στον κόσμο ότι η κβαντική μηχανική είναι μια εκδοχή των ίδιων προβλημάτων που αντιμετωπίζαμε στον κλασικό κόσμο». Ο Ιμμάνουελ Καντ από τον Τζον Τσάπμαν. Χαρακτικό που εκτυπώθηκε στο Λονδίνο το 1812. Το πορτραίτο περιβάλλεται από τον ουροβόρο όφι, αρχαίο σύμβολο της υλικής και πνευματικής ένωσης και του αέναου χρόνου. Smithsonian Libraries. Ο Κάρολ εξέφρασε τον πολύ συνήθη σκεπτικισμό των επιστημόνων και των ερευνητών ως προς μεγάλα φιλοσοφικά συμπεράσματα και γενικευμένες συνδέσεις μεταξύ αιώνων και πεδίων. Ο ανθρώπινος νους, σύμφωνα με αυτή τη λογική, έχει την τάση να ονειροπολεί, και τα προστατευτικά κιγκλιδώματα μεταξύ διαφορετικών κλάδων είναι κρίσιμης σημασίας για να τον κρατούν εδραιωμένο σε στέρεα στοιχεία. Το γεγονός ότι τέτοιες υποδείξεις προς μελετητές, να μην λοξοδρομούν σε άλλα πεδία έρευνας, προορίζονται συχνότερα για θεωρητικούς των ανθρωπιστικών επιστημών που τολμούν να εισέλθουν στον καθεδρικό των θετικών επιστημών (δεν νομίζω ότι πολλοί αναγνώστες του έργου Gödel, Escher, Bach[14] αμφισβήτησαν το κύρος του Ντάγκλας Χοφστάντερ ως ενός επιστήμονα πληροφορικής που μίλησε για την φούγκα), οφείλεται στη γενικευμένη δυσπιστία έναντι της μεταφοράς, αυτού του φορέα ακατάστατης σκέψης. Αυτό που είναι ενδιαφέρον, ωστόσο, είναι ότι το βιβλίο του Έγγιντον υπαινίσσεται ότι η «μεταφυσική επέκταση» στην πραγματικότητα συνηθίζεται περισσότερο σε ερευνητικούς κλάδους που έχουν περιορισμένους στόχους και αιχμαλωτίζονται στη γλώσσα της εξειδίκευσης. Ανάμεσα στα πιο αξιομνημόνευτα αποσπάσματα του βιβλίου Η διανοητική αυστηρότητα των αγγέλων είναι η συζήτηση για το δοκίμιο του Χάιζενμπεργκ το 1942 για τη χρήση της γλώσσας στη Φυσική. Οι άνθρωποι χρειάζονται τη γλώσσα για να σκέφτονται, και η φυσική γλώσσα είναι εξ ολοκλήρου χτισμένη πάνω στη μεταφορά. Αυτός ήταν ο λόγος, υποστήριξε ο Χάιζενμπεργκ, που η έμφαση στη γλωσσική ακρίβεια στο πεδίο τους πολλές φορές εμπόδισε τους φυσικούς να κατανοήσουν πραγματικά. Υπάρχει αλήθεια και στον τρόπο με τον οποίο οι ποιητές χρησιμοποιούν τη γλώσσα επικαλούμενοι συσχετισμούς, πολλαπλά νοήματα και διαισθητικές συνδέσεις. Όπως ο φυσικός κόσμος παύει να έχει νόημα όταν εστιάζουμε πολύ κοντά, έτσι και η γλώσσα (όπως δείχνει η ιστορία του Φούνες του Μπόρχες) χάνει το νόημά της όταν γίνεται πολύ στατική και ακριβής. «Αυτό που θυσιάζεται στη “στατική” περιγραφή», γράφει ο Χάιζενμπεργκ, «είναι αυτή η απείρως σύνθετη σχέση μεταξύ λέξεων και εννοιών χωρίς την οποία δεν θα είχαμε καμία αίσθηση ότι καταλάβαμε τίποτα από την άπειρη αφθονία της πραγματικότητας»[15]. Το να διαβάζουμε Χάιζενμπεργκ, Καντ ή Μπόρχες –ή και Ντοστογιέφσκι– σημαίνει να μένουμε κατάπληκτοι από το εύρος της γνώσης που άλλοτε αναμενόταν από τους διανοούμενους (ο Χάιζενμπεργκ κάποτε ισχυρίστηκε ότι «δύσκολα θα μπορούσε κανείς να προχωρήσει στη σύγχρονη ατομική φυσική χωρίς γνώση της Ελληνικής φυσικής φιλοσοφίας»), και είναι ξεκάθαρο ότι η ικανότητα να σκέφτονται και να εκφράζονται σε ευρείες αναλογικές γραμμές εμβάθυνε το έργο τους. Στην εκπομπή Mindscape, ο Έγγιντον σχολίασε ότι αφού είχε περάσει τη μισή του σταδιοδρομία γράφοντας ακαδημαϊκά βιβλία που διαβάζονταν μόνο από συναδέλφους και μεταπτυχιακούς φοιτητές, η συγγραφή βιβλίων εκλαϊκευμένης επιστήμης ήταν μια αποκάλυψη για εκείνον – όχι επειδή ήταν πιο εύκολη, αλλά επειδή απαιτούσε πιο πειθαρχημένη σκέψη. «Και τότε άρχισε να μου φαίνεται ότι η προηγούμενη γραφή μου στηριζόταν πολύ στην τεχνική ορολογία», είπε, «ή ότι παρέλειπα βήματα στη συλλογιστική ενός προβλήματος χρησιμοποιώντας ένα είδος συντομογραφίας που αισθανόμουν ότι οι συνάδελφοί μου και οι φοιτητές μου θα κατανοούσαν πλήρως αλλά που κανείς μας δεν είχε απαραίτητα μελετήσει». Με άλλα λόγια: ίσως η πραγματική κατανόηση να απαιτεί έναν παρατηρητή που να κρατάει αρκετή κριτική απόσταση από ένα συγκεκριμένο πεδίο ώστε να μπορεί να αντιληφθεί τις συνέχειες που εκτείνονται πέρα από αυτό. Η πρόοδος της γνώσης ίσως και να ωφελείται κατά καιρούς (ποιος ξέρει;) από κάποιο φιλόδοξο μυαλό που προσπαθεί να ανατρέξει σε αιώνες σκέψης, να δημιουργεί διασυνδέσεις ανάμεσα σε ιδέες που επανέρχονται στην επιφάνεια και που φαίνονται όλο και πιο συχνά να είναι καταδικασμένες να εξαφανιστούν σε έναν κατακλυσμό δεδομένων και στις λεπτεπίλεπτες εμμονές της απομονωμένης εξειδίκευσης. Η αστυνόμευση των συνόρων των επιστημονικών πεδίων είναι από μόνη της ένα στοιχείο ότι επιμένουμε να ξεχνάμε τα πιο σημαντικά πράγματα που αυτά τα πεδία έχουν παραγάγει. Εάν ισχύει ότι η γνώση μας για τον κόσμο φιλτράρεται μέσω της γλώσσας και των γνωστικών δομών –εάν ισχύει ότι αυτό που μελετάμε είναι, τουλάχιστον εν μέρει, ο δικός μας Ευκλείδειος νους– τότε κοινά στοιχεία, και κοινά σφάλματα, αναγκαστικά θα επαναλαμβάνονται σε διαφορετικά πλαίσια. Εμείς είμαστε η διάμεσος. © 2024 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση-σημειώσεις: Μιμή Βασιλάκη [1] Αρουντάτι Ρόι, Ο θεός των μικρών πραγμάτων, μτφρ. Μαρία Αγγελίδη, Ψυχογιός, Αθήνα 2013 [Arundhati Roy, The God of Small Things, 1998]. [2] Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Άπαντα τα πεζά Ι, μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, Πατάκης, Αθήνα 2013, σσ. 221-231. [3] Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Άπαντα τα πεζά Ι, ό.π., «Tlön, Uqbar, Orbis Tertius», σσ. 131-152. Ο Α. Κυριακίδης το αποδίδει: «Μαγεμένη απ’ όλη αυτή τη συστηματικότητα, η ανθρωπότητα ξεχνά όλο και πιο πολύ πως πρόκειται για συστηματικότητα σκακιστών, όχι αγγέλων» (σ. 152). [4] Γεωμετρία Lobachevsky, μη-Ευκλείδεια Γεωμετρία. [5] Omne enim quod cognoscitur non secundum sui uim sed secundum cognoscentium potius comprehenditur facultatem. (Boe. Cons. 5.P4). Βλ. https://tinyurl.com/5n7th72n [6] Βοήθιος, Παραμυθία της Φιλοσοφίας, μτφρ. Αντώνης Σακελλαρίου, Πατάκης, Αθήνα 2004. [7] Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Δοκίμια Ι, μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, Πατάκης, Αθήνα 2015, «Η θεωρία των κύκλων», σ. 232. [8] Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Άπαντα τα πεζά Ι, ό.π., σσ. 191-202. [9] Χόρχε Λουίς Μπόρχες, ό.π., σσ. 215-216. [10] Υπονοεί τη γνωστή φράση του Καντ, με την οποία αρχίζει ο επίλογος της Κριτικής του Πρακτικού Λόγου (Kritik der praktischen Vernunft [1788]): “Zwei Dinge erfüllen das Gemüth mit immer neuer und zunehmender Bewunderung und Ehrfurcht, je öfter und anhaltender sich das Nachdenken damit beschäftigt: der bestirnte Himmel über mir und das moralische Gesetz in mir”. [11] Αναφορά στο ποίημα του Ρόμπερτ Φροστ “The Road Not Taken” (Ο δρόμος που δεν πήρα). Ο ποιητής στέκεται σε μια διχάλα και διαλέγει τον δρόμο εκείνον που είχε περπατηθεί λιγότερο. Βλ. το πρωτότυπο ποίημα: https://tinyurl.com/2nppc5zj [12] Ο Έγγιντον φαίνεται να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην βιογραφία του Έντουιν Ουίλιαμσον, Borges: A Life of Borges (Viking, 2004), την οποία επέκρινε ο Ντέιβιντ Φόστερ Ουάλας σε άρθρο του στους New York Times για την ανάγνωση ολόκληρου του έργου του Μπόρχες υπό το πρίσμα των συναισθηματικών του διαθέσεων και της τραγικής του ερωτικής ζωής. Ενώ ο Ουάλας αναγνωρίζει ότι η πλάνη των προθέσεων (intentional fallacy) είναι τόσο διαδεδομένη στις βιογραφίες λογοτεχνών που ίσως να πρόκειται για «σχεδιαστικό σφάλμα όλου του εγχειρήματος», είναι ιδιαίτερα κατάφωρη στην συζήτηση για τον νεοπλατωνιστή Μπόρχες, που θεωρούσε ότι ο εαυτός είναι βασικά μια ψευδαίσθηση. (Σ.τ.Σ.) [13] The Man Who Invented Fiction: How Cervantes Ushered in the Modern World. Ελληνική έκδοση: William Egginton, Μιγέλ ντε Θερβάντες: Ο πρώτος συγγραφέας του σύγχρονου κόσμου, μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, Πατάκης, Αθήνα 2018. [14] Douglas R. Hofstadter, Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid, Basic Books, 1979. [15] Werner Heisenberg, Reality and Its Order, (επιμ.) Konrad Kleinknecht, μετάφραση από το γερμανικό πρωτότυπο Ordnung der Wirklichkeit [γραμμένο το 1941/42]: M. B. Rumscheidt, N. Lukens and I. Heisenberg, Springer 2019, σ. 27 (“Language”, σσ. 24-29).

Το πρόβλημα με την πραγματικότητα

Σύνδεση