Ο Μέγας Οικονόμος της ελληνικής φιλολογίας

Νικόλαος Κονομής, Προλεγόμενα στη λυρική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, Καλλιγράφος, Αθήνα 2018, σελ. 521 1. Βίος φιλόλογος Μια φορά κι έναν καιρό, πάνε τώρα παραπάνω από εκατό χρόνια, σε μια επαρχία της βορειοδυτικής Κύπρου, γεννήθηκε ένα αγόρι θαυμαστό και ευλογημένο. Η μητέρα του, αγρότισσα με χέρια δουλεμένα από τον μόχθο στο χωράφι, είχε μόλις γείρει να κοιμηθεί, αποκαμωμένη από τη γέννα, όταν κατέφτασαν μέσα στη νύχτα οι τρεις Μοίρες για να μοιράνουν το βρέφος και να προφητεύσουν το πεπρωμένο του. Τα χρόνια τότε ήταν δύσκολα και η φτώχεια μεγάλη. Οι άνθρωποι έπρεπε να κοπιάζουν ολημερίς στους αγρούς, κάτω από τον ήλιο, και ζούσαν με την αγωνία για το βιος τους, για τη φειδωλή γη και τα λίγα ζωντανά που τους εξασφάλιζαν το καθημερινό τους. Όμως οι τρεις γερόντισσες θεές, που εμφανίστηκαν μαντιλοδεμένες στο αγροτόσπιτο και στάθηκαν γύρω από την κούνια του μωρού, είχαν σπουδαία πράγματα να προμαντέψουν. Βάλθηκαν να λικνίζουν ρυθμικά την κούνια πέρα-δώθε, και καθεμιά με τη σειρά της μιλούσε και προανήγγελλε δόξες και μεγαλεία για το νεογέννητο. Ήταν λες και συναγωνίζονταν μεταξύ τους ποια θα μπορέσει να στολίσει το μικρό παιδί με τις μεγαλύτερες ευλογίες και τα πιο πολύτιμα δώρα. Η πρώτη Μοίρα είπε: «Τούτος εδώ θα αποκτήσει μεγάλες τιμές και αξιώματα σαν θα αντρωθεί. Θα σπουδάσει στα κορυφαία πανεπιστήμια του κόσμου και θα διδάξει τα ελληνικά ίσαμε την άλλη άκρη της Γης, προτού να γυρίσει πίσω πολυταξιδεμένος και πολύξερος. Θα κερδίσει τον τίτλο του καθηγητή, θα φορέσει την τήβεννο του πρύτανη, θα καθίσει στην περίβλεπτη καθέδρα του ακαδημαϊκού και στην ακανθώδη πολυθρόνα του υπουργού. Θα ιδρύσει καινούργιο πανεπιστήμιο και θα διευθύνει το θέατρο της πολιτείας. Κάθε φορά θα λαμπρύνει το αξίωμά του, και όλοι θα τον εγκωμιάζουν και θα τον επαινούν». Η δεύτερη αποτόλμησε ακόμη πιο εντυπωσιακή πρόγνωση: «Καλά είναι τα οφίτσια και τα αξιώματα, μα τι μπορεί να ξεπεράσει τη μάθηση, τη λογιοσύνη και την προσφορά στη γνώση; Το αγόρι αυτό, σαν θα μεγαλώσει, θα γίνει ένας από τους πιο σοφούς γραμματιζούμενους του καιρού του. Θα εντρυφήσει στις μυστήριες γλώσσες των αρχαίων, θα ξέρει απ’ έξω τα σπουδαία έργα τους και θα εξηγεί με ενάργεια τα πιο περίπλοκα και δυσνόητα προβλήματα. Οι μαθητές του θα φωτίζονται από τη γνώση που θα τους μεταδίδει, το πνεύμα τους θα τρέφεται και θα αναπτύσσεται χάρη στις διδαχές του. Θα γράψει περισπούδαστα βιβλία, που θα τον κάνουν διάσημο στους σπουδαγμένους όλου του κόσμου. Οι πιο έγκριτοι λόγιοι θα τα έχουν πάνω στα γραφεία τους για να τα συμβουλεύονται ανελλιπώς. Μακρότατη θα είναι η ζωή του, και μέχρι τα βαθιά του γηρατειά θα μοχθεί κάθε μέρα ανάμεσα στα βιβλία, παίρνοντας και χαρίζοντας γνώση». Τα κυνηγόσκυλα επιτίθενται στο θήραμα. Τοιχογραφία από το Μυκηναϊκό ανάκτορο της Τίρυνθας, 13ος αιώνας π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα. Τέλος, η τρίτη Μοίρα, η πιο σεβάσμια από όλες, σφράγισε το πεπρωμένο του παιδιού με τα δικά της λόγια: «Εγώ θα σας πω το σπουδαιότερο, εκείνο που ξεπερνάει και τις τιμές και τη γνώση. Αυτό το αγόρι θα γίνει δίκαιος άνθρωπος και σε όλη του τη ζωή θα πολεμάει για το καλό και το σωστό. Θα ξέρει να διακρίνει τους άξιους και θα τους βοηθάει με όλη του τη δύναμη. Θα αναγνωρίζει επίσης τους κίβδηλους και τους αγράμματους, και δεν θα διστάζει να τους στηλιτεύει. Θα αγωνιστεί για να αναδεικνύονται οι άριστοι, να αξιοποιούνται οι καλύτεροι και να παραμερίζονται οι αδαείς. Και αν κάποιες φορές δεν το πετύχει, περισσότερη τιμή τού πρέπει, γιατί αυτός θα δώσει τη μάχη ενάντια σε όλες τις αντιξοότητες: αυτός θα μιλάει και θα διακηρύσσει το δίκιο, την ώρα που οι άλλοι θα κάνουν πολιτική και θα σωπαίνουν. Ο ποιητής θα μετράει στα δάχτυλά του τους δικαίους δίπλα στο φιλιατρό του πηγαδιού, οι ραβίνοι θα αναζητούν τριάντα έξι ενάρετους ανθρώπους για να πείσουν τον Θεό να μην καταστρέψει τον κόσμο, μα αυτός θα είναι πάντοτε ένας από τους λίγους, τους μετρημένους στα δάχτυλα εκλεκτούς». Ελπίζω ότι ο σεβαστός μου καθηγητής Νικόλαος Κονομής θα με συγχωρήσει που μετέτρεψα τη βιογραφία του σε λαϊκό παραμύθι, συνταιριάζοντας το πνεύμα της παιδιάς και της σπουδής. Οι κριτικές εκδόσεις και οι φιλολογικές μελέτες του, που έχουν γίνει συγγράμματα αναφοράς για την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα, το ευρύτατο φάσμα των θέσεων τιμής και ευθύνης όπου υπηρέτησε, η πελώρια προσφορά του στην παιδεία και στην πνευματική ζωή της Ελλάδας και της Κύπρου – όλα αυτά τα επιτεύγματα αγγίζουν σχεδόν τα όρια του θρύλου. Φαίνεται ευκολότερο και συνάμα πιο πρόσφορο να τα πραγματευτεί κανείς με τα γραφικά μέσα της μυθοποιίας παρά με τη στεγνή γλώσσα της ιστορικής έκθεσης ή ακόμη και με τα ρητορικά στολίδια του εγκωμίου. Ήδη από τα χρόνια της ακμής του, ο Νικόλαος Κονομής αποτελούσε μορφή στο διεθνές φιλολογικό στερέωμα, απολαμβάνοντας στιβαρή φήμη και αναγνώριση μεταξύ των λογίων του δυτικού κόσμου· και τούτο το κατόρθωσε σε εποχές όπου η ελληνική φιλολογική επιστήμη ήταν εν πολλοίς περιορισμένη στα στενά όρια της χώρας μας και δεν υποψιαζόταν καν τον επαρχιωτισμό της. Στα συναρπαστικά αυτοβιογραφικά σημειώματά του, που δημοσιεύθηκαν στη Νέα Εστία, ο Κονομής έχει επισημάνει ότι η εκπαίδευση στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’40, άφηνε σοβαρά κενά γνώσεων και επιστημονικές ελλείψεις στους πτυχιούχους, ακόμη και στους αρίστους των αρίστων, όπως ήταν ο ίδιος. Την πικρή αυτή αίσθηση τη συμμερίζονται αναμφίβολα οι φιλόλογοι της γενιάς μου, που σπουδάσαμε στη Φιλοσοφική δεκαετίες αργότερα. Υποψιάζομαι ότι θα την τρέφουν ακόμη και οι δικοί μας φοιτητές – όσοι τουλάχιστον είναι αρκετά προικισμένοι ώστε να συνειδητοποιούν τις ελλείψεις τους. Παρ’ όλα αυτά, όσο σπούδαζε στην Αθήνα, ο Κονομής είχε την τύχη να μαθητεύσει κοντά σε αξιόλογες μορφές της ελληνικής λογιοσύνης, όπως ο ελληνιστής Ιωάννης Καλιτσουνάκης, ο λατινιστής Ερρίκος Σκάσσης, ο βυζαντινολόγος Φαίδων Κουκουλές και ο γλωσσολόγος Γεώργιος Κουρμούλης. Στο πανεπιστήμιο συγκρούστηκε άσχημα με τον αλαζονικό Μαρινάτο, ο οποίος φαίνεται πως τον αντιπάθησε από την πρώτη στιγμή. Είχε όμως την τύχη να τον πάρει υπό την προστασία του ο σπουδαίος ιστορικός Κωνσταντίνος Άμαντος, ο οποίος τον καθοδηγούσε και του παραστεκόταν σε όλη τη διάρκεια των φοιτητικών του χρόνων. Ο Άμαντος (αληθινός Μέντορας δίπλα στον ξενιτεμένο Τηλέμαχο της γνώσης) σύστησε τον Κονομή στους ερευνητές του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, καθώς και στους υπαλλήλους της Εθνικής Βιβλιοθήκης, ώστε να έχει άδεια ο νεαρός φοιτητής να πηγαίνει στα αναγνωστήρια και να μελετάει. Έτσι εγκαινιάστηκε από πολύ νωρίς η συνήθεια την οποία ο καθηγητής Κονομής διαφύλαξε ακατάλυτη κατά τη μακρότατη ερευνητική του πορεία: να επισκέπτεται σχεδόν καθημερινά τη βιβλιοθήκη και να διαβάζει συστηματικά, για ώρες πολλές, συγκεντρώνοντας υλικό για τις έρευνές του και παρακολουθώντας τις εξελίξεις της φιλολογικής επιστήμης. Την επιούσια αυτή ρουτίνα της γνώσης την κράτησε και την εφάρμοζε ακόμη και κατά την ένατη και δέκατη δεκαετία της ζωής του: μπορούμε να το μαρτυρήσουμε όσοι τον συναντούσαμε στη βιβλιοθήκη Μπλέγκεν της Αμερικανικής Σχολής, στο Κολωνάκι, στην ίδια πάντοτε θέση στο αναγνωστήριο του ισογείου, μπροστά στη μεγάλη αρχαιογνωστική εγκυκλοπαίδεια των Πάουλυ και Βισσόβα. Η θαυμαστή αντοχή του και η αφοσίωσή του στη μελέτη ξεπερνούσαν τις δυνάμεις αρκετών νεότερων συναδέλφων. Άλλες φορές, πάλι, μας προσκαλούσε να τον συναντήσουμε στη μικρή αλλά καλά εφοδιασμένη βιβλιοθήκη του Κέντρου Έρευνας της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, στο κτίριο της οδού Αναγνωστοπούλου. Αυτός ο χρηστικός χώρος ήταν το δεύτερο καταφύγιό του, και ο εμπλουτισμός της συλλογής των βιβλίων του Κέντρου στάθηκε το μόνιμο μέλημά του για δεκαετίες. Η σαρκοφάγος του βασιλιά Αχιράμ της Βύβλου, όπου έχει χαραχτεί μία από τις πρωιμότερες σωζόμενες επιγραφές του σημιτικού αλφαβήτου. Περ. 1000 π.Χ. Εθνικό Μουσείο, Βηρυτός. Όταν έφτασε στην Αγγλία τον Σεπτέμβριο του ’54, με υποτροφία του ΙΚΥ για μεταπτυχιακές σπουδές, ο Κονομής ήταν ακόμη, στην ουσία, «ένα παιδί ζωηρό, φανατικό για γράμματα», κι ας είχε πίσω του μια τριετία διδασκαλίας στο Παγκύπριο Γυμνάσιο της Λευκωσίας και στο Λεόντειο Λύκειο στην Αθήνα. Η Οξφόρδη πρώτα και το Καίμπριτζ ύστερα επρόκειτο να τον μεταμορφώσουν σε επιστήμονα πρώτης γραμμής. Μέχρι σήμερα παραμένει ένας από τους λίγους κλασικούς φιλολόγους που έχουν θητεύσει ως μεταπτυχιακοί σπουδαστές και έχουν εκπονήσει διατριβές και στα δύο αυτά κοσμοξάκουστα κέντρα του βρετανικού ακαδημαϊκού βίου. Όπως γνωρίζουμε όσοι περάσαμε από εκεί, η Οξφόρδη και το Καίμπριτζ πρόθυμα ανταλλάσσουν καθηγητικό προσωπικό και εντεταλμένους ερευνητές, αλλά δεν ανέχονται εύκολα τις μετακινήσεις φοιτητών εκατέρωθεν. Στην Οξφόρδη ο Κονομής εργάστηκε αρχικά υπό την εποπτεία του Κένεθ Ντόβερ, ο οποίος έμελλε να καθιερωθεί ως ένας από τους κορυφαίους ελληνιστές του εικοστού αιώνα. Εκείνον τον καιρό, όμως, ο Ντόβερ ήταν ακόμη νέος και σχετικά άπειρος, γνωστός κυρίως για λίγες μελέτες του γύρω από την αττική ρητορεία, και το κυριότερο: είχε ήδη τα μάτια του στραμμένα εκτός Οξφόρδης. Αναζητούσε επίμονα καθηγητική έδρα, και λίγο αργότερα εκλέχτηκε όντως καθηγητής των αρχαίων ελληνικών στο Πανεπιστήμιο του Αγίου Ανδρέα στη Σκωτία. Δεν αφιέρωσε λοιπόν παρά ελάχιστη προσοχή στον νέο φοιτητή του, και δεν του μετέδωσε τίποτε ουσιώδες εκτός από κάποιο γενικό ενδιαφέρον για τη ρητορική γραμματεία της κλασικής Αθήνας. Ο Κονομής μελετούσε κατά βάση μοναχός του για να συγγράψει τη διατριβή του με αντικείμενο το έργο του Αθηναίου ρήτορα Λυκούργου, ο οποίος έπαιξε σημαντικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα της Αθήνας κατά τις δεκαετίες του 330 και του 320 π.Χ., στα πρώτα χρόνια της μακεδονικής ηγεμονίας. Η πρώιμη αυτή εργασία του Κονομή αποτέλεσε μεταλλείο υλικού και ιδεών για πολλές κατοπινές δημοσιεύσεις του, με αποκορύφωμα την κριτική έκδοση των ευρισκόμενων κειμένων του Λυκούργου. Ο πραγματικός μέντορας και δάσκαλος του Κονομή στην Οξφόρδη (διάδοχος και συνεχιστής, από αυτήν την άποψη, του Άμαντου της Αθήνας) ήταν ο Σερ Τζων Μπήζλυ, περίφημος αρχαιολόγος και ιστορικός της αρχαίας τέχνης, ο οποίος θεμελίωσε τη σύγχρονη σπουδή της κλασικής αττικής αγγειογραφίας. Όταν ο νέος φοιτητής τελείωσε τη διατριβή του για τον Λυκούργο, ο Μπήζλυ τον βοήθησε να πραγματοποιήσει τη μετάβαση στο άλλο κορυφαίο κέντρο της αρχαιογνωστικής επιστήμης, στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ. Έως τότε ο Κονομής είχε ασχοληθεί κυρίως με τον πεζό λόγο, με την κλασική ρητορεία. Είχε όμως μέσα του το μικρόβιο της ποίησης, και ήξερε ενδόμυχα (όπως μας το διδάσκουν και οι ίδιοι οι ποιητές, σαν τον Έλιοτ και τον Σεφέρη) ότι το κλειδί της ποίησης βρίσκεται στον ρυθμό. Ήθελε λοιπόν να μελετήσει την αρχαία μετρική, να κατανοήσει τους ρυθμικούς κώδικες που υπόκεινται στην ποιητική δημιουργία των αρχαίων Ελλήνων, και ο Μπήζλυ τον έστειλε στον πιο κατάλληλο άνθρωπο. Εφοδιασμένος με τις απαιτούμενες συστάσεις, ο Κονομής πήγε στο Καίμπριτζ για να μαθητεύσει κοντά στον Σερ Ντένυς Παίητζ, τον κραταιότερο ειδικό στην αρχαϊκή λυρική ποίηση που υπήρχε εκείνον τον καιρό στη Βρετανία. Στο πρόσωπο του Παίητζ ο Κονομής βρήκε επιτέλους τον ιδανικό του δάσκαλο, κάποιον που να συνδυάζει τη θερμή ανθρώπινη σχέση με τη βαθιά γνώση της καθαρής φιλολογίας και των εξειδικευμένων τεχνικών πλευρών της. Στο γραφείο του Παίητζ στο κολέγιο της Αγίας Τριάδας, με θέα στους υγρούς κήπους και το γρασίδι, ο νεαρός σπουδαστής πέρασε αμέτρητες ώρες μαθαίνοντας για τα μέτρα και τη στιχουργική των αρχαίων λυρικών και τραγικών ποιητών. Καρπός της θητείας του στο Καίμπριτζ υπήρξε η μονογραφία του για τους δοχμίους, μία από τις πιο εκκεντρικές και μεταβλητές μετρικές μορφές που απαντούν στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Οι δόχμιοι χρησιμοποιούνται κυρίως από τον τραγικό Χορό σε σκηνές μεγάλης δραματικής έντασης, πάθους ή θρήνου. Φαινομενικά, πρόκειται για σχετικά απλή μετρική μονάδα που επαναλαμβάνεται κατά στίχον· όμως οι βαθύτεροι νόμοι που διέπουν τη σύσταση του δοχμιακού στίχου και τις μετρικές εναλλαγές του, την προσωδία και το αισθητικό του αποτέλεσμα, αποδεικνύονται εξαιρετικά περίπλοκοι και εν μέρει παραμένουν ακόμη μυστηριώδεις. Στην εργασία του ο Κονομής ανέλυσε μεθοδικά τους περίπου δύο χιλιάδες στίχους αυτής της μορφής που περιέχονται στις σωζόμενες αρχαίες τραγωδίες· εντόπισε και καταλογογράφησε πάνω από τριάντα δυνατές παραλλαγές των δοχμίων. Τμήμα της μελέτης του εγκρίθηκε ως διδακτορική διατριβή από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1961), αλλά η πλήρης εκδοχή της δημοσιεύτηκε στα αγγλικά το 1965, στο περίφημο περιοδικό Hermes, ένα από τα κορυφαία επιστημονικά έντυπα της κλασικής αρχαιογνωσίας. Η μονογραφία του αναγνωρίστηκε ως το σημαντικότερο βοήθημα για την κατανόηση του δοχμιακού μέτρου και κατέχει μέχρι σήμερα προνομιακή θέση στη σχετική βιβλιογραφία. Στην πραγματικότητα, ο Κονομής είναι ο μόνος Νεοέλληνας κλασικός φιλόλογος που έχει συγγράψει σημαντική πρωτότυπη μελέτη για την αρχαία μετρική, και μάλιστα με διεθνή αναγνώριση τέτοιας εμβέλειας. Το εξόχως τεχνικό και εξειδικευμένο πεδίο των μετρικών σπουδών, με τα ακανθώδη προβλήματα και την επίπονη μελέτη που απαιτεί, τείνει να απωθεί τα πιο επιπόλαια πνεύματα, τα οποία προτιμούν να επενδύουν σε ευκολότερες δημοσιεύσεις με μικρότερο κόπο και ταχεία απόδοση. Η νεαρή Σαπφώ στην ακροθαλασσιά. Χαρακτικό του Άντερς Ζορν, 1917. Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη. Η μετέπειτα ακαδημαϊκή πορεία του Νικολάου Κονομή ήταν αλματώδης. Ξεκίνησε την πανεπιστημιακή σταδιοδρομία του από το Τμήμα Κλασικών Σπουδών του Κέιπ Τάουν, στη Νότια Αφρική. Μόλις όμως ιδρύθηκε το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, εκλέχθηκε καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας εκεί και προσέφερε τα μέγιστα, με βαρύ προσωπικό μόχθο, στην οργάνωση της νεοσύστατης Φιλοσοφικής Σχολής. Κατόπιν μετακλήθηκε στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπου δίδαξε τα κλασικά γράμματα για δύο δεκαετίες, ενώ υπηρέτησε κατά καιρούς σε καίριες θέσεις ευθύνης: Κοσμήτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής το 1973-74, Πρύτανης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου το 1978-79. Η καθηγεσία του συνέπεσε, αν όχι με τη χρυσή εποχή, τουλάχιστον με τον «αργυρό αιώνα» των φιλολογικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Τα ίδια πάνω-κάτω χρόνια δίδασκαν στη σχολή μείζονες μορφές των νεοελληνικών γραμμάτων, όπως ο Νίκος Χουρμουζιάδης, ο Γρηγόρης Σηφάκης, ο Δημήτρης Μαρωνίτης, ο Δανιήλ Ιακώβ, ο Γ. Π. Σαββίδης, ο Άλκης Αγγέλου, ο Παναγιώτης Μουλλάς, ο Μιχάλης Σετάτος. Κατά τη διαμονή του στη συμπρωτεύουσα, ο Κονομής συνέβαλε επίσης ευρύτερα στην πνευματική και πολιτιστική ζωή της πόλης. Για τρία χρόνια χρημάτισε πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Από τη θέση αυτή αξιοποίησε την πλούσια διοικητική πείρα του για να τηρεί την τάξη και να οργανώνει καλλιτέχνες χαρισματικούς όσο και χαοτικούς, οι οποίοι, με την ίδια ευκολία που έλυναν σκηνοθετικά προβλήματα στο παλκοσένικο, ήταν ικανοί να δημιουργούν πρακτικά προβλήματα όσον αφορά τη λειτουργία του θεάτρου. Αν όμως είναι κανείς μαθημένος στην «Άγρια Δύση» της πανεπιστημιακής ζωής, μια τριετία μεταξύ θεατρανθρώπων φαντάζει μάλλον σαν ευχάριστο διάλειμμα σε ένα είδος ειδυλλιακής Αρκαδίας. Με όλον τον φόρτο των υπηρεσιακών καθηκόντων του, ο Νικόλαος Κονομής συνέχισε απτόητος την επιστημονική και συγγραφική του δραστηριότητα. Στα χρόνια της ωριμότητάς του δημοσίευσε δεκάδες φιλολογικά μελετήματα, κριτικά σημειώματα και βιβλιοκρισίες σε ελληνικά και διεθνή περιοδικά. Στο επίκεντρο των ερευνών του βρίσκονταν οι αυστηρότερες και πιο απαιτητικές πλευρές της καθαρής, πρωτογενούς φιλολογικής δουλειάς: η κριτική και αποκατάσταση των κειμένων, η εξήγηση δυσνόητων χωρίων, η διόρθωση των σφαλμάτων της παράδοσης, η ανάλυση γλωσσικών τύπων και οι λεξιλογικές διερευνήσεις, τα εκδοτικά προβλήματα, τα μεσαιωνικά χειρόγραφα και οι αρχαίες επιγραφές, η αχανής και αχαρτογράφητη ενδοχώρα των αρχαίων σχολιαστών, γραμματικών, ανθολόγων και λεξικογράφων. Οι μικρότερες μελέτες και τα άρθρα του θα άξιζε να συγκεντρωθούν σε ενιαίο τόμο, αν μη τι άλλο, ως μάθημα φιλολογικής μεθοδολογίας για τους νεότερους που δεν πολυγνωρίζουν τα μυστικά της δύσκολης αυτής τέχνης. Κοντά στα παραπάνω, ο Κονομής ολοκλήρωσε δύο σημαντικές κριτικές εκδόσεις, που κυκλοφόρησαν στη σειρά του πάλαι ποτέ εκδοτικού οίκου Τόυμπνερ (Teubner) της Λιψίας – την αρχαιότερη και πληρέστερη συλλογή επιστημονικά φροντισμένων εκδόσεων για τα κλασικά ελληνικά και λατινικά κείμενα. Το 1970 δημοσιεύθηκε η κριτική έκδοση των καταλοίπων του ρήτορα Λυκούργου: ο μοναδικός ακέραιος λόγος του Κατά Λεωκράτους και η πλήρης συλλογή των μαρτυριών και αποσπασμάτων από τους χαμένους ρητορικούς λόγους του. Το 1975 ακολούθησε η έκδοση των σωζόμενων λόγων και αποσπασμάτων του Δείναρχου, του οψιμότερου από τους δέκα κορυφαίους Αττικούς ρήτορες, ο οποίος άσκησε κάποια επιρροή στην ταραγμένη πολιτική ζωή της Αθήνας κατά τις τελευταίες δεκαετίες του τέταρτου αιώνα. Οι δύο αυτοί τόμοι, κομψοί σε σχήμα και σε μέγεθος, κουβαλούν στις σελίδες τους γιγάντιο φορτίο λογιοσύνης και φιλολογικού μόχθου. Ο Κονομής διέτρεξε τη μισή Ευρώπη ψάχνοντας στις βιβλιοθήκες τα χειρόγραφα που παρέδιδαν τα έργα των δύο ρητόρων. Αποκατέστησε τα αρχαία κείμενα με βάση τους κώδικες, απαλλάσσοντάς τα από τις αλλοιώσεις του χρόνου και τις άκριτες εικασίες προγενέστερων εκδοτών. Ομοίως, συγκέντρωσε και εξέδωσε υποδειγματικά τα δεκάδες ευρισκόμενα αποσπάσματα από τα απολεσθέντα γραπτά των δύο ρητόρων, τα οποία κείτονταν διάσπαρτα σε πολλές και διάφορες μεταγενέστερες πηγές. Ο μόχθος που κρύβεται πίσω από τέτοιο φιλολογικό έργο είναι ασύλληπτος για τον αμύητο, και θα τσάκιζε τις αδύναμες πλάτες αρκετών τάχα μυημένων. Οι εκδόσεις του Κονομή καθιερώθηκαν ως οριστικές και αποτέλεσαν την τελευταία λέξη της επιστήμης για τους δύο παραπάνω ρήτορες. Όλοι οι σοβαροί μελετητές σήμερα, όποτε πραγματεύονται ή ερμηνεύουν Λυκούργο και Δείναρχο, παραπέμπουν στα βιβλία του Κονομή· εκεί βασίζονται επίσης οι καλύτερες μεταφράσεις των λόγων τους στις σύγχρονες γλώσσες. Ομοίως, για τα αποσπάσματα των δύο ρητόρων η συλλογή και η αρίθμηση του Κονομή αποτελούν τον κανόνα αναφοράς. Οι εκδόσεις του υπήρξαν πρωτοπόρες και από άλλη άποψη, καθώς εισήγαγαν για πρώτη φορά στη σειρά Τόυμπνερ το ενδιάμεσο υπόμνημα των βοηθητικών πηγών και παραλλήλων. Σε αυτό το ιδιαίτερο τμήμα, που τοποθετείται στο υποσέλιδο κάτω από το αρχαίο κείμενο, σημειώνονται ανάλογα ή ομόθεμα παραθέματα από άλλους αρχαίους συγγραφείς, καθώς και παραπομπές σε θεμελιώδη αρχαιογνωστικά συγγράμματα σχετικά με κάθε λογής προσωπογραφικά και πραγματολογικά στοιχεία. Η καινοτομία αυτή του Κονομή επαινέθηκε πολύ από τη διεθνή κριτική και έγινε υποχρεωτική για τους κατοπινούς τόμους της σειράς. Σημαντικοί μελετητές ανά τον κόσμο δηλώνουν έκτοτε απερίφραστα πως είναι οπαδοί των «εκδόσεων Κονομή». Χρειάζεται άραγε να το σημειώσουμε; Η συμμετοχή (και μάλιστα διπλή) του Κονομή στην περιώνυμη σειρά Τόυμπνερ, όπου έχουν εκδώσει τους κλασικούς συγγραφείς οι κορυφαίοι φιλόλογοι του κόσμου, ήταν κατόρθωμα που δεν επαναλήφθηκε παρά ελάχιστες φορές από Έλληνες λογίους. Πριν από τον Κονομή, ο μόνος συμπατριώτης μας που είχε επιμεληθεί τόμο της σειράς αυτής ήταν ο θρυλικός Συκουτρής. Μετά τον Κονομή, τα ελληνικά ονόματα της συλλογής παραμένουν και πάλι μετρημένα στα δάχτυλα. Υπάρχει άλλωστε μια σοβαρή δυσκολία, που αρκεί για να αποθαρρύνει κάμποσους από τους σημερινούς συναδέλφους: σύμφωνα με τους παλαιούς κανόνες της τέχνης μας, η εισαγωγή της έκδοσης, με την περιγραφή της χειρόγραφης παράδοσης, καθώς και τα υπομνήματα στα αρχαία κείμενα πρέπει να συνταχθούν σε αψεγάδιαστα λατινικά. Non omnia possumus omnes. 2. Λύρα ελληνική Το πιο πρόσφατο από τα μείζονα πονήματα του Νικολάου Κονομή είναι τα Προλεγόμενα στη λυρική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, ένας μεγάλος τόμος που αποτελεί το αποκορύφωμα της πολυετούς ενασχόλησής του με τη λυρική παραγωγή της ώριμης αρχαϊκής εποχής. Ο ίδιος είχε αφοσιωθεί στη μελέτη του θέματος ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Κοντά σε διάφορα μικρότερα κεφάλαια και μελετήματα, δημοσίευσε το 1991 στις καλαίσθητες εκδόσεις της Βικελαίας Βιβλιοθήκης το πρώτο μέρος μιας νέας σχολιασμένης ανθολογίας, η οποία στόχευε να παρουσιάσει τα πιο σημαντικά δημιουργήματα της αρχαίας μελικής και χορικής ποίησης. Τα επιλεγμένα κείμενα εκδίδονταν κριτικά και επισταμένως, σύμφωνα με τις αρχές της σύγχρονης φιλολογικής πρακτικής, και συνοδεύονταν από αναλυτικό ερμηνευτικό υπόμνημα. Ο Κονομής ήθελε να δώσει έμφαση ιδίως σε σπουδαία έργα που είχαν έλθει στο φως κατά τη νεότερη εποχή, χάρη στις ανακαλύψεις της παπυρολογίας και άλλων συναφών αρχαιογνωστικών κλάδων, και παρέμεναν εν πολλοίς άγνωστα στην ελληνική φιλολογική κοινότητα. Σύμφωνα με αυτόν τον προγραμματικό στόχο, στο πρώτο μέρος της ανθολογίας περιλήφθηκαν δύο εκτενείς συνθέσεις της αρχαϊκής χορικής ποίησης, που η γνώση τους αυξήθηκε κατά πολύ με τις ανακαλύψεις μεγάλων αποσπασμάτων τους σε παπύρους. Το περίφημο πρώτο Παρθένειον του Σπαρτιάτη ποιητή Αλκμάνα (έβδομος αιώνας π.Χ.) είναι μακρό τελετουργικό άσμα που προοριζόταν να τραγουδηθεί από ομάδα νεαρών κοριτσιών στο πλαίσιο θρησκευτικής εκδήλωσης, ίσως κάποιας εποχιακής, διαβατήριας ή μυητικής ιεροτελεστίας. Είναι ένα από τα πιο μυστηριώδη έργα που μας κληροδότησε ο αρχαίος κόσμος, καθώς το εορταστικό πλαίσιο της παράστασής του είναι άγνωστο. Επιπλέον, οι κοπέλες που τραγουδούν υπαινίσσονται εσωτερικές σχέσεις μεταξύ τους, αγάπες, αντιζηλίες και άλλα μυστικά του παρθενικού κύκλου τους, που την κρυμμένη σημασία τους είναι αδύνατον να την αποκρυπτογραφήσουμε. Μετά το ποίημα του Αλκμάνα, ακολουθούσε στο βιβλίο η Γηρυονηίς του Στησίχορου από την Ιμέρα της Σικελίας (πρώτο μισό του έκτου αιώνα π.Χ.), εκτενής αφηγηματική σύνθεση με μυθικό περιεχόμενο: θέμα της ήταν η σύγκρουση του Ηρακλή με τον γίγαντα Γηρυόνη, που κατοικούσε σε απομονωμένο νησί καταμεσής του ωκεανού. Ο Ηρακλής σκότωσε τον γίγαντα και έκλεψε το θαυμαστό κοπάδι των βοδιών του, για να το φέρει στην Ελλάδα. Η περιπέτεια είχε σκηνοθετηθεί στο ποίημα με γραφικό και εξωτικό τρόπο, καθώς ο Ηρακλής διέσχιζε τα άγνωστα νερά με όχημα ένα πελώριο μαγικό κύπελλο, το οποίο του είχε παραχωρήσει ο θεός Ήλιος. Ο Γηρυόνης, αντί να παρουσιαστεί σαν άγριο και αιμοβόρο τέρας, προικιζόταν με γνήσιο ηρωισμό και βαθιά αισθήματα· ανυψωνόταν έτσι σε τραγική μορφή με τον αδιέξοδο αγώνα του εναντίον του Ηρακλή και το μοιραίο τέλος του. Η παραπάνω ανθολογία δυστυχώς δεν είχε συνέχεια. Ο Κονομής δεν δημοσίευσε έκτοτε περαιτέρω τόμους, όπου θα μπορούσε να έχει σχολιάσει άλλες συναρπαστικές λυρικές συνθέσεις, λόγου χάρη διθυράμβους του Βακχυλίδη ή ποιήματα της Σαπφώς και του Αλκαίου που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα. Εντούτοις, εκείνο το πρώτο και μοναδικό μέρος επιτέλεσε καλά τον σκοπό του. Τη χρονιά όπου κυκλοφόρησε το βιβλίο, οι φοιτητές της δικής μου γενιάς είχαμε μόλις ξεκινήσει τις σπουδές μας στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας, και αργά ή γρήγορα ήλθαμε αντιμέτωποι με τις δύσκολες συνθέσεις της αρχαϊκής χορικής ποίησης. Οι διδάσκοντες που μας έλαχαν ήταν κάθε άλλο παρά χαρισματικοί, και εμείς οι ίδιοι ήμασταν εντελώς απροετοίμαστοι για να αρμενίσουμε στο πέλαγος της διεθνούς βιβλιογραφίας. Υπό αυτές τις συνθήκες, το βιβλίο του Κονομή στάθηκε συγχρόνως πυξίδα και σωσίβιο στα δύσκολα ταξίδια της φοιτητικής μελέτης μας. Διαβάζοντας τις εισαγωγές και τα σχόλιά του, κατορθώσαμε να περιηγηθούμε τις παρυφές των ποιητικών λαβυρίνθων του Αλκμάνα και να ψυχανεμιστούμε κάπως τα μυστήρια που κρύβονταν στα ενδότερά τους. Εκτιμήσαμε επίσης την αφηγηματική τέχνη του Στησίχορου, ο οποίος είχε το χάρισμα να μεταπλάθει την πλατιά μυθοποιία του έπους σε μελωδικές τραγουδισμένες στροφές. Με τον ίδιο τρόπο μάθαμε (πράγμα εξίσου σπουδαίο) να αναγνωρίζουμε τα σύμβολα της εκδοτικής των παπύρων και να αναλύουμε τα μέτρα των λυρικών στίχων. Για τη γνωριμία μας με τη λυρική ποίηση των αρχαίων, το βιβλίο του Κονομή υπήρξε πιο χρήσιμος και αποτελεσματικός διδάσκαλος από ό,τι οι άνθρωποι που έτυχε να στέκονται και να φλυαρούν πίσω από την έδρα. Ο τόμος εκείνος του 1991 περιείχε επίσης σύντομη εισαγωγή στον αρχαϊκό λυρισμό, όπου ο συγγραφέας εξέθετε περιεκτικά μια σειρά γραμματολογικών και ιστορικών ζητημάτων: τα διάφορα είδη της ελληνικής λυρικής ποίησης και τα μορφολογικά γνωρίσματά τους, τις κοινωνικές συνθήκες εντός των οποίων βλάστησε αυτή η μορφή τέχνης, τις συνθήκες παράστασης των ποιημάτων, την παράδοση των κειμένων στην αρχαιότητα και τη μακρά διαδικασία της μετάδοσής τους στους μεταγενέστερους. Άκρως ανεπτυγμένη και εμπλουτισμένη μορφή εκείνης της σύντομης εισαγωγής αποτελούν τα πρόσφατα Προλεγόμενα, όπου το υλικό εκτίθεται πλέον με απλοχωριά και εξαντλητική λεπτομέρεια και τεκμηριώνεται με πλήθος αναφορών στον πλούτο της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Κατά τα τριάντα τόσα χρόνια που μεσολάβησαν, συσσωρεύτηκε άφθονη νέα γνώση και διατυπώθηκαν ακόμη περισσότερες θεωρίες για την ερμηνεία της αρχαϊκής λυρικής ποίησης, καθώς και για τις ιστορικές και πολιτισμικές συνθήκες της διαμόρφωσής της. Η πληθώρα των πρόσθετων πληροφοριών έχει αφήσει το αποτύπωμά της στα Προλεγόμενα του Κονομή. Το καινούργιο αυτό βιβλίο προσφέρει πανόραμα της σύγχρονης έρευνας γύρω από κάθε πτυχή της ελληνικής λυρικής τέχνης: από το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο της αρχαϊκής εποχής μέχρι τις μετρικές μονάδες της στιχουργίας, από τη μουσική υπόκρουση και τις συνοδευτικές χορευτικές κινήσεις έως τη χειρόγραφη παράδοση των ποιητικών κειμένων, από το ινδοευρωπαϊκό υπόβαθρο και τα δημώδη άσματα της μυκηναϊκής εποχής μέχρι τις αλληλεπιδράσεις με τη λυρική παραγωγή των ανατολικών λαών. Αν και ο συγγραφέας διατυπώνει πάντοτε προσεκτικά και τεκμηριωμένα τη δική του γνώμη, δεν παραλείπει να επισκοπήσει τις ποικίλες αντικρουόμενες απόψεις και υποθέσεις που έχουν προταθεί από άλλους ειδικούς και εξακολουθούν να γίνονται αφορμή αντιπαραθέσεων στην επιστημονική συζήτηση. Πολλές σελίδες αφιερώνονται για να εκδιπλωθούν οι πολυποίκιλες, καμιά φορά και διαμετρικά αντίθετες θεωρίες των ερευνητών για το ένα ή το άλλο ζήτημα, με συνοδεία πληθωρικών βιβλιογραφικών παραπομπών. Αυτό μπορεί να ξενίσει τον ανειδίκευτο και ανυποψίαστο αναγνώστη· αποτελεί όμως σημαντικό πλεονέκτημα για τον φιλολογικά καταρτισμένο σπουδαστή, ο οποίος θα βρει πλούσια ερευνητική καθοδήγηση στα επιμέρους θεματικά κεφάλαια του βιβλίου. Προπάντων, καθώς περιδιαβάζει κανείς ανάμεσα στα περιεχόμενα του τόμου, γυρίζοντας πότε μπρος και πότε πίσω εξαιτίας των αναπόφευκτων επαναλήψεων και των συχνών εσωτερικών παραπομπών, συνειδητοποιεί το μεγάλο μυστικό της φιλολογικής τέχνης: η πορεία προς την επιστημονική γνώση δεν είναι ευθύγραμμος περίπατος, αλλά μάλλον μια συνεχής παλινδρόμηση ανάμεσα σε πολλαπλές και αποκλίνουσες προσεγγίσεις της αλήθειας. Στο πρώτο τμήμα του βιβλίου εξερευνώνται και αποτυπώνονται οι γενικότερες ιστορικές και κοινωνικοπολιτικές συνθήκες του Ελληνισμού κατά τη μακρά περίοδο που κορυφώθηκε με την αρχαϊκή εποχή και την απαράμιλλη λογοτεχνική και καλλιτεχνική της άνοιξη. Ο συγγραφέας γνωρίζει (όπως το γνώριζε και ο Ηρόδοτος) ότι είναι αδύνατον να μιλήσεις επαρκώς για οποιοδήποτε πνευματικό ή πολιτισμικό φαινόμενο αν δεν το ατενίσεις εντός της εποχής και του κόσμου που το γέννησε – λαμβάνοντας μάλιστα υπόψη όχι μόνο την άμεσα εμπλεκόμενη κοινότητα ανθρώπων αλλά και τις διεθνείς εξελίξεις στην ευρύτερη περιφέρεια των γειτονικών λαών και των τριγύρω γεωγραφικών χώρων. Μια σειρά κεφαλαίων, λοιπόν, αφιερώνεται στην καταγωγή και ανάπτυξη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού από τις μακρινές απαρχές του μέχρι τον έβδομο και έκτο αιώνα π.Χ., οπότε σημειώθηκε η μεγάλη άνθηση της λυρικής παραγωγής. Σε αυτό το χρονολογικό πλαίσιο εξετάζονται τα κύρια πολιτικά και πνευματικά επιτεύγματα των Ελλήνων: η μεγάλη ακμή των μυκηναϊκών βασιλείων, η ίδρυση αποικιών σε Ανατολή και Δύση, η ανάπτυξη της ναυτιλίας και του εμπορίου, οι πυκνές επαφές με τους εξελιγμένους λαούς της Εγγύς Ανατολής και η αφομοίωση της σκέψης και της τέχνης τους, η παραλαβή του αλφαβήτου και η ανάπτυξη της γραφής, και τέλος η ανάδυση της πόλης – της πιο εμβληματικής κοινοτικής μονάδας στην ιστορία του Ελληνισμού, μέσα στην οποία αναδείχθηκε η λυρική ποίηση ως υψηλή μορφή τέχνης. Ο ποιητής Ανακρέων στη συντροφιά του Βάκχου και των Ερωτιδέων. Πίνακας του Ζαν-Λεόν Ζερόμ, 1848. Μουσείο των Αυγουστίνων, Τουλούζη. Οι νομαδικοί ινδοευρωπαϊκοί πληθυσμοί, που υπήρξαν οι πρόγονοι των Ελλήνων της ιστορικής περιόδου, μπορεί να εγκαταστάθηκαν στον χώρο της κυρίως Ελλάδας και των νησιών ήδη από τα μέσα της τρίτης χιλιετίας π.Χ. Σύμφωνα με κάποιες απόψεις, το χρονικό αυτό ορόσημο θα μπορούσε να μετακινηθεί ακόμη πρωτύτερα. Μία αιρετική θεωρία, μάλιστα, ανάγει την παρουσία των Ελλήνων στη νότια Βαλκανική κατά τη Νεολιθική Εποχή, ήδη γύρω στο 7000 π.Χ. – αυτό όμως είναι τόσο δύσκολο να αποδειχθεί όσο και η ανάδυση της ελληνικής φυλής από το υπέδαφος ή η καταγωγή της από εξωγήινους. Όπως και να είναι, οι Έλληνες προβάλλουν στο προσκήνιο της ιστορίας κατά τη λεγόμενη Μυκηναϊκή περίοδο, στα μέσα και τέλη της δεύτερης χιλιετίας (περίπου 1650-1200 π.Χ.), οπότε ανέπτυξαν ισχυρό και πλούσιο πολιτισμό στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Κρήτη. Μέχρι τότε, οι μακρινοί Ινδοευρωπαίοι προπάτορες είχαν αναμιχθεί για τα καλά με τους ντόπιους πληθυσμούς του Αιγαίου, τους οποίους βρήκαν εγκατεστημένους στα ελληνικά εδάφη κατά την άφιξή τους. Από το αμάλγαμα των διαφορετικών αυτών λαών προέκυψε η φυλή των Ελλήνων, όπως την ξέρουμε, και η γλώσσα που μιλούσαν ήταν επίσης αποτέλεσμα μίξης και ιστορικής αλχημείας. Η δομή και το γραμματικό σύστημα της Ελληνικής συγγενεύουν με τις άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Όμως το ήμισυ περίπου του λεξιλογικού της θησαυρού δεν μπορεί να ετυμολογηθεί από ινδοευρωπαϊκές ρίζες και πρέπει να προέρχεται από τις χαμένες γλώσσες των γηγενών προελληνικών πληθυσμών. Πανάρχαια γλωσσικά μορφώματα επιβίωσαν έτσι, έστω σαν μέτοικοι και μετανάστες, χάρη στην ενσωμάτωσή τους στον μακρόβιο οργανισμό της ελληνικής λαλιάς. Κατά τους Μυκηναϊκούς χρόνους ο ελληνικός κόσμος ήταν χωρισμένος σε βασίλεια, οργανωμένα γύρω από μεγάλα ανάκτορα, τα οποία αποτελούσαν τα βασικά κέντρα διανομής των αγαθών και διαχείρισης της οικονομίας. Οι Έλληνες της εποχής είχαν ευρύτατες εμπορικές δοσοληψίες με την Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή. Τα πλοία τους όργωναν την ανατολική Μεσόγειο και έφταναν μέχρι την Ιταλία. Έτσι ο μυκηναϊκός κόσμος συγκέντρωσε άφθονο πλούτο και ανέπτυξε υψηλό πολιτισμό, με αξιοθαύμαστα επιτεύγματα στην αρχιτεκτονική, στη μεταλλουργία και στις καλές τέχνες. Το μαρτυρούν τα λεπτοδουλεμένα χρυσαφικά και κοσμήματα, τα αγγεία με τα δαιδαλώδη σχέδια στα μουσεία, τα Κυκλώπεια τείχη στις Μυκήνες και η λαβυρινθώδης υποδομή στην ανασκαμμένη πολιτεία της Πύλου. Λογοτεχνικά δημιουργήματα, εντούτοις, δεν μας κληροδότησε αυτή η φάση της ελληνικής ιστορίας. Η γραφή που χρησιμοποιούνταν στα μυκηναϊκά ανάκτορα, η λεγόμενη Γραμμική Β΄, ήταν συλλαβογραφικό σύστημα με δεκάδες σύμβολα, τα οποία χαράσσονταν από εξειδικευμένους γραφείς σε πήλινες πινακίδες. Παρά τον μεγάλο αριθμό των σημαδιών, η γραφή αυτή αποτύπωνε πολύ τραχιά και αδρομερώς την ελληνική γλώσσα και χρησιμοποιήθηκε μόνο για διοικητικές και οικονομικές καταχωρίσεις από τους γραφειοκράτες και τους αποθηκάριους των παλατιών. Δεν μπορούμε να φανταστούμε ποιητικό έργο να καταγράφεται και να απαθανατίζεται με αυτό το στοιχειώδες μέσο. Παρά ταύτα, στη μυκηναϊκή εποχή πρέπει να ανάγονται οι απαρχές της ελληνικής λυρικής τέχνης, τουλάχιστον στο πεδίο της λαϊκής έκφρασης και της δημώδους προφορικής παράδοσης. Στα ομηρικά ποιήματα περιγράφονται αρκετές περιστάσεις όπου τα πρόσωπα (ήρωες του μύθου ή απλοί άνθρωποι) ξεσπούν σε τραγούδια για να συνοδέψουν τις ώρες του μόχθου, της χαράς ή του καημού. Καθώς οι εργάτες τρυγούν τα αμπέλια και κουβαλούν τα σταφύλια σε κοφίνια, ένα αγόρι παίζει κιθάρα και τραγουδάει τον παραδοσιακό σκοπό του τρύγου, δίνοντας τον ρυθμό της δουλειάς (Ιλιάδα Σ 567-572). Η Καλυψώ και η Κίρκη αυτοσχεδιάζουν με τη λαγαρή, νεραϊδίσια φωνή τους, ενώ υφαίνουν στον αργαλειό (Οδύσσεια ε 61-62, κ 221-228). Ο τιμημένος αοιδός, εκτός από τις επικές ραψωδίες, ξέρει να παίξει και χορευτικές καντάδες για να ξεφαντώσουν οι νέοι (Οδύσσεια θ 261-265). Άλλα άσματα εκτελούνται από ολόκληρες ομάδες, κατά κανόνα στο πλαίσιο λατρευτικών ή τελετουργικών εκδηλώσεων. Οι καλεσμένοι του γάμου ψάλλουν τον υμέναιο, το νυφιάτικο τραγούδι για το νέο ζευγάρι (Ιλιάδα Σ 491-496). Νεαρά κορίτσια χορεύουν στη γιορτή της Άρτεμης και εξυμνούν μελωδικά τη θεά (Ιλιάδα Π 182-183). Οι στρατιώτες τραγουδούν τον παιάνα για να δοξολογήσουν τη νίκη τους στη μάχη ή για να εξευμενίσουν τον θεό Απόλλωνα (Ιλιάδα Α 472-474, Χ 391-392). Και όποτε σκοτώνεται κάποιο νέο παλικάρι, οι γυναίκες πιάνουν το μοιρολόι και τον θρήνο στην κηδεία του. Ο παλαιός κόσμος των ομηρικών επών, λοιπόν, γνώριζε ποικίλα είδη λυρικών ασμάτων, που παρουσιάζονταν είτε αυθόρμητα είτε με λιγότερο ή περισσότερο προγραμματισμένο τρόπο σε λογής-λογής εκδηλώσεις. Αυτές ήταν οι απώτερες ρίζες της λυρικής ποίησης, κρυμμένες στο έδαφος της παραδοσιακής λαϊκής δημιουργίας. Δείγματα αυτής της ταπεινής τέχνης σώθηκαν σποραδικά σε πηγές των ιστορικών χρόνων, όπου κορφολογούνται και καταγράφονται στροφές ή ρεφραίν από απλά δημώδη συνθέματα: για παράδειγμα, ο τελετουργικός ύμνος των γυναικών της Ηλείας που επικαλούνταν τον Διόνυσο με την κραυγή «άξιε ταύρε, άξιε ταύρε»· ή πάλι το τραγουδάκι των παιδιών της Λέσβου που αλέθουνε το σιτάρι («άλεσε, μύλε μου, άλεσε· κι ο Πιττακός αλέθει, / που βασιλεύει στην πλατιά, μεγάλη Μυτιλήνη»). Αυτά τα κομμάτια της λαϊκής Μούσας είναι βεβαίως αρκετά απλοϊκά, άτεχνα και υποτυπώδη. Δεν μοιάζουν αντάξια για τα χείλη της μάγισσας Κίρκης ή της ωραίας Καλυψώς. Για να ανυψωθεί η πανάρχαια εκείνη στιχοπλοκία στο επίπεδο της καλλιτεχνικής αρτιότητας και της δόκιμης ποίησης, χρειάστηκε να μεσολαβήσει ένας ιστορικός Κατακλυσμός. Μετά το 1200 π.Χ. περίπου τα μυκηναϊκά βασίλεια κατέρρευσαν, πιθανώς εξαιτίας ενός ολέθριου συνδυασμού πιεστικών συγκυριών – επιδρομές ξένων λαών μαζί με θεομηνίες, επιδημίες και εσωτερική κοινωνική αναταραχή. Ακολούθησαν αρκετοί αιώνες ανέχειας και πολιτισμικής υστέρησης. Ο ελληνικός κόσμος κατακερματίστηκε σε μικρές αγροτικές κοινότητες, η παραδοσιακή κοινωνική διαστρωμάτωση ανατράπηκε, ενώ δρομολογήθηκαν βαθιοί πολιτικοί και θεσμικοί μετασχηματισμοί, που έμελλε να οδηγήσουν εν καιρώ στις νέες πολιτειακές μορφές της κλασικής Ελλάδας. Πάντως, ορισμένα κέντρα διατήρησαν αρκετά υψηλό επίπεδο υλικού πλούτου και τεχνολογικής ακμής, όπως το Λευκαντί στην Εύβοια και σε μικρότερο βαθμό η Κόρινθος και η Αθήνα. Οι παλαιότεροι ιστορικοί συνήθιζαν να αποκαλούν την εποχή αυτή (μέχρι περίπου το 800 π.Χ.) με την ονομασία «Σκοτεινοί Αιώνες» του αρχαίου Ελληνισμού. Όμως οι έρευνες και οι ανακαλύψεις των τελευταίων δεκαετιών έχουν ρίξει πλέον αρκετό φως στα προαιώνια εκείνα σκοτάδια. Στον στενεμένο κόσμο της μεταμυκηναϊκής περιόδου ο νέος πλούτος εισήλθε από τους δρόμους του εμπορίου, όπως συνέβαινε άλλωστε κατά κανόνα στην ιστορία της φτωχής αγροτικής Ελλάδας. Οι Έλληνες εξαπλώθηκαν γρήγορα γύρω από τη Μεσόγειο με την ίδρυση αποικιών στα παράλια της Ασίας και του Πόντου, της Ιταλίας και της δυτικής Ευρώπης. Ήδη γύρω στο 1000 π.Χ. έχτιζαν τις πολιτείες τους στις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας, εγκαθιστούσαν εμπορικούς σταθμούς στη Συρία και πατούσαν πόδι στην Κύπρο. Συνδέθηκαν έτσι ξανά με τους λαούς της Ανατολής, με τους οποίους είχαν πολύφερνες επαφές και πολιτισμικές ανταλλαγές ήδη κατά τα μυκηναϊκά χρόνια. Αργότερα, τον όγδοο αιώνα, οι Έλληνες επεκτάθηκαν επίσης προς τη Δύση και αποίκισαν την Κάτω Ιταλία και τη Σικελία. Μέχρι τον έκτο αιώνα είχαν σπείρει τους οικισμούς τους ολόγυρα στη Μαύρη Θάλασσα. Σε διάστημα μισής χιλιετίας ο Ελληνισμός κατασκεύασε πυκνότατο δίκτυο υδάτινων δρόμων, καλύπτοντας όλες τις θάλασσες και τα πελάγη του τότε γνωστού κόσμου. Οι αρχαίοι μας πρόγονοι πουλούσαν και αγόραζαν εμπορεύματα από το στόμιο του Ατλαντικού μέχρι τα βάθη της Ανατολής, από τα αμμοχώραφα του Νείλου έως τους σιτοβολώνες της Ουκρανίας. Χάρη στην εισροή άφθονου πλούτου από τις εμπορικές συναλλαγές, διαμορφώθηκαν καινούργιες εύπορες τάξεις στην ελληνική κοινωνική πραγματικότητα. Τα αστικά στρώματα των μεγαλεμπόρων και των εφοπλιστών, των βιοτεχνών και των επιχειρηματιών δεν υπολείπονταν σε ευμάρεια σε σχέση με τις παλιές οικογένειες των γαιοκτημόνων και της αριστοκρατίας. Αυτοί οι νέοι πλούσιοι είχαν την οικονομική δυνατότητα να αγοράζουν βαρύ οπλισμό, ώστε να υπηρετούν στη φάλαγγα των στρατιωτών και να κρατούν την αναγκαία θέση τους για την άμυνα της κοινότητας. Δεν άργησαν λοιπόν να διεκδικήσουν δικαιώματα και μερίδιο στη νομή της εξουσίας. Ο κοινωνικός ανταγωνισμός πήρε πολλές φορές τη μορφή εμφύλιας διαμάχης και βίαιων ταραχών μέσα στις ελληνικές πολιτείες της εποχής. Διαμέσου αυτών των ζυμώσεων, όμως, αναδύθηκε η κλασική μορφή της ελληνικής πόλης, η οποία έμελλε να σημαδέψει τον πολιτικό βίο του Ελληνισμού κατά τους αιώνες της μεγάλης του ακμής. Η ιστορία του κόσμου δεν ξέρει από νάρκωση και αναισθησιολογία, και κάθε γέννα της συνοδεύεται από μεγάλους πόνους. Στο πλαίσιο των πυκνών συναλλαγών του Ελληνισμού με την Ανατολή σημειώθηκε η πιο σημαντική εξέλιξη για την ιστορία του αρχαίου πολιτισμού, αν όχι συλλήβδην του δυτικού πνεύματος. Σε κάποια στιγμή, πριν από τα μέσα του όγδοου αιώνα π.Χ., οι Έλληνες έδειξαν ενδιαφέρον για το αλφαβητικό σύστημα γραφής που είχε εφευρεθεί και χρησιμοποιούνταν από τους Σημίτες γείτονές τους, τους Φοίνικες και τους άλλους λαούς της Συρίας και της Χαναάν. Προσάρμοσαν το σύστημα στις φωνολογικές ανάγκες της ελληνικής γλώσσας, μετέτρεψαν γράμματα ή προσέθεσαν καινούργια ψηφία για να δηλώνουν τα φωνήεντα, και έτσι διαμόρφωσαν το ελληνικό αλφάβητο, που έγινε η βάση για τη γραφή όλων των γλωσσών της νεότερης Ευρώπης και Αμερικής. Δεν είναι γνωστό πού ακριβώς έλαβε χώρα το κοσμοϊστορικό αυτό γεγονός: άραγε στην Κύπρο ή στην Εύβοια, που είχαν τακτικές επαφές με την Ανατολή; Ή μήπως σε κάποιον από τους εμπορικούς σταθμούς που διατηρούσαν οι Έλληνες επιχειρηματίες στη Συρία; Ο δανεισμός του αλφαβήτου μπορεί να υποκινήθηκε από τις δραστηριότητες του εμπορίου και την ανάγκη των καλών λογαριασμών. Οι Φοίνικες συνέταιροι, χάρη στη γραφή τους, είχαν τη δυνατότητα να κρατούν ακριβή κατάστιχα για τα οικονομικά και τους ισολογισμούς των επιχειρήσεών τους. Οι Έλληνες πιθανότατα ζήλεψαν αυτήν τη χρήσιμη «τεχνολογία» και αργά ή γρήγορα την οικειοποιήθηκαν. Σύντομα όμως επρόκειτο να ανακαλύψουν ότι η αλφαβητική γραφή μπορούσε επίσης να αξιοποιηθεί για πιο πνευματικούς και καλαίσθητους σκοπούς. Ο Κονομής τονίζει, απολύτως ορθά, ότι η παραλαβή του αλφαβήτου πρέπει να χρονολογηθεί πολύ πρωτύτερα από τις πρώτες σωζόμενες ελληνικές επιγραφές, που ανευρίσκονται σε αγγεία του όγδοου αιώνα π.Χ. Τα σχήματα των γραμμάτων, όπως τα γνώρισαν και τα εξέλιξαν οι Έλληνες, συμπίπτουν με τη βορειοσημιτική γραφή του δέκατου και ενδέκατου αιώνα, ενώ αργότερα τα φοινικικά ψηφία άλλαξαν μορφή. Συν τοις άλλοις, θα χρειάζονταν δυο-τρεις γενιές τουλάχιστον για την πλήρη προσαρμογή και επεξεργασία του σημιτικού συστήματος, ώστε να προκύψει το γνωστό μας ελληνικό αλφάβητο. Πάντως, παρ’ όλο που κάθε περιοχή του Ελληνισμού είχε τη δική της τοπική διάλεκτο, οι εκδοχές του αλφαβήτου που χρησιμοποιήθηκαν κατά τόπους για τις διάφορες ντοπιολαλιές παρουσιάζουν αξιοπρόσεκτη ομοιογένεια και μορφολογική ενότητα, ενώ οι διαφοροποιήσεις μεταξύ τους είναι μικρές. Αυτό σημαίνει πως η αλφαβητική γραφή, αφ’ ης στιγμής την παρέλαβαν οι Έλληνες, διαδόθηκε πολύ γρήγορα σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, με μία και μοναδική διαδικασία προσαρμογής. Μέχρι τον όγδοο αιώνα η «τεχνολογία» της γραφής πρέπει να είχε παρελθόν δεκαετιών, αν όχι αιώνων, στην Ελλάδα. Ήταν πια πλήρως ανεπτυγμένη και έτοιμη να υποστηρίξει την καταγραφή εκτενών και μνημειακών ποιητικών συνθέσεων. Σύντομα λοιπόν εμφανίστηκαν οι ιδιοφυείς ποιητές, όπως ο Ησίοδος και οι δημιουργοί των ομηρικών ποιημάτων, που παρήγαγαν τα πρώτα γραπτά αριστουργήματα της ελληνικής λογοτεχνίας. Στο ίδιο πλαίσιο, με τις εκπληκτικές συνθετικές δυνατότητες που παρείχε η γραφή, και μέσα στο περιβάλλον των αναδυόμενων ελληνικών πόλεων, ανέτειλε και έλαμψε η αρχαϊκή λυρική ποίηση. Αυτή έμελλε να γίνει η κατεξοχήν καλλιτεχνική έκφραση του Ελληνισμού για τους δυο-τρεις αιώνες που θα ακολουθούσαν. 3. Μέλος γλυκύτατο Ο γενικός όρος «λυρική ποίηση» καλύπτει μεγάλη ποικιλία γραμματειακών ειδών και ποιητικών μορφών, που διαφέρουν πολύ μεταξύ τους ως προς τα εκφραστικά μέσα, τη θεματολογία και τον τρόπο παρουσίασης. Στη μεθόριο της μεγάλης λυρικής ηπείρου τοποθετούνται δύο ιδιότυπα είδη, η ελεγεία και ο ίαμβος, που παρουσιάζονταν κυρίως στα συμπόσια και δεν διακρίνονταν από πλήρη μελωδική ανάπτυξη. Η ελεγεία είχε περιεχόμενο κυρίως γνωμικό και στοχαστικό, ενώ ο ίαμβος σατίριζε πρόσωπα και καταστάσεις από το περιβάλλον του ποιητή. Οι δημιουργοί αυτών των ειδών χρησιμοποιούσαν απλά και επαναλαμβανόμενα μέτρα, και τα συνθέματά τους εκφωνούνταν ρυθμικά με μουσική συνοδεία αυλού. Ο εκτελεστής δεν τραγουδούσε πραγματικά· το πολύ-πολύ θα εξέφερε τους στίχους με μελική απαγγελία, κάτι σαν ρετσιτατίβο της όπερας, σπρέχγκεζανγκ ή εκκλησιαστική ψαλμωδία. Στον ίαμβο και στην ελεγεία, όπως και παλαιότερα στο έπος και στα άλλα ραψωδούμενα είδη ποίησης, ο λόγος ήταν το πρώτο και κύριο συστατικό, ενώ η μουσική, όταν υπήρχε, ήταν απλώς συνοδευτική. Η κυρίως ενδοχώρα της αρχαίας λυρικής τέχνης καταλαμβάνεται από δύο άλλα λογοτεχνικά γένη: τη μελική ποίηση (ή μονωδία) και τη χορική ποίηση. Σε αυτές τις δύο μορφές η μουσική έπαιζε πολύ σπουδαιότερο ρόλο. Οι συνθέσεις τους ήταν κανονικά άσματα, τονισμένα με πλήρως ανεπτυγμένες μουσικές φράσεις, και τραγουδιούνταν με μελωδική φωνή, είτε από σόλο εκτελεστή είτε από Χορό, δηλαδή ομαδική χορωδία. Για τη μουσική υπόκρουση χρησιμοποιούνταν η λύρα, το δημοφιλέστερο και εμβληματικό έγχορδο όργανο των αρχαίων, από την οποία πήρε την ονομασία της συλλήβδην η κατηγορία της «λυρικής» ποίησης. Η στήλη του βασιλιά Κιλαμούβα, από τα πιο καλοδιατηρημένα δείγματα του πρώιμου φοινικικού αλφαβήτου. Περ. 850 π.Χ. Μουσείο του Βερολίνου. Η μελική ποίηση καλλιεργήθηκε κατεξοχήν στο μουσικά ευλογημένο νησί της Λέσβου, όπου έδρασαν οι ιδιοφυέστεροι εκπρόσωποι του είδους, η γλυκύτατη Σαπφώ και ο παθιασμένος Αλκαίος. Αυτοί έγραφαν τους στίχους τους στην τοπική αιολική διάλεκτο. Όμως το μελικό είδος επεκτάθηκε και στον ιωνικό χώρο και υπηρετήθηκε και εκεί ευδοκίμως από σπουδαίους ποιητές, όπως ο Ανακρέων από την Τέω, στην κεντροδυτική ακτή της Μικράς Ασίας, στο ύψος της Χίου. Η μελική ποίηση αποδιδόταν από έναν και μόνο εκτελεστή και ήταν το πλησιέστερο αρχαίο αντίστοιχο προς το δικό μας έντεχνο τραγούδι. Τα στιχουργήματα οργανώνονταν σε μικρές στροφές από δύο, τρεις ή συνηθέστερα τέσσερεις στίχους. Τα μέτρα ήταν εύρυθμα και σχετικά απλά, με λίγες σταθερές μετρικές μονάδες, και αναπαράγονταν πανομοιότυπα σε κάθε στροφή. Ομοίως επαναλαμβανόταν και η μελωδία, που θα ήταν ίδια για όλες τις στροφές, όπως στα σύγχρονα στροφικά τραγούδια, και πρέπει να ακουγόταν τερπνή και συγκινητική – είτε ήταν λυπητερή είτε χαρούμενη, ανάλογα με το περιεχόμενο των στίχων. Τα θέματα προέρχονταν από την ιδιωτική ζωή και τα προσωπικά συναισθήματα των ποιητών, από τις διασκεδάσεις τους και τα ερωτικά τους πάθη, αλλά και από τον πολιτικό βίο και τη δημόσια δράση τους μέσα στις ταραγμένες συνθήκες του καιρού τους. Ο Αλκαίος θα έκανε ίσως καλή παρέα με τον Ζωρζ Μπρασσένς, και τα γεμάτα αίσθημα κομμάτια της Σαπφώς θα αποδίδονταν ωραία από την Πιαφ. Η χορική ποίηση ήταν δημιουργία πιο σύνθετη και περίτεχνη – ίσως η πιο πολύπλοκη και δυσπρόσιτη μορφή στην παγκόσμια ιστορία της ποίησης πριν από τον μοντερνισμό. Δεν υπάρχει αντίστοιχό της στη σύγχρονη λογοτεχνία, και δεν φαίνεται να έχει το ταίρι της στην καλλιτεχνική παραγωγή των άλλων λαών. Κατά τις ομόφωνες πληροφορίες των αρχαίων πηγών, οι συνθέσεις αυτού του είδους εκτελούνταν από χορωδία, συνήθως ανδρική και σπανιότερα γυναικεία (κατεξοχήν ομάδα νεαρών κοριτσιών). Η ενιαία και ομοιογενής ομάδα των εκτελεστών αντιπροσώπευε την κοινότητα, το κοινωνικό σύνολο της πόλης. Γι’ αυτό τα έργα της χορικής ποίησης προορίζονταν κατά κανόνα να παρασταθούν σε δημόσιες εκδηλώσεις, θρησκευτικές τελετές ή εορταστικές συγκεντρώσεις. Ανάλογα με τον σκοπό του έργου και τις ιδιαίτερες περιστάσεις της παρουσίασής του, διαμορφώθηκαν τα ποικίλα υποείδη της χορικής ποιητικής γραμματείας: ύμνοι για τη λατρεία των θεών, παιάνες για τις γιορτές του Απόλλωνα και διθύραμβοι για τις πανηγύρεις του Διονύσου· παρθένεια για τους χορούς και τις τελετουργίες των νεαρών κοριτσιών, επιθαλάμια για τα γαμήλια γλέντια, προσώδια για να συνοδεύουν τις πάγκοινες θρησκευτικές πομπές, υπορχήματα για τα χαρούμενα ξεφαντώματα που ακολουθούσαν τις δημόσιες ιεροτελεστίες και θυσίες· τέλος, επίνικοι για να δοξολογούν τις νίκες των αθλητών στους μεγάλους πανελλήνιους αγώνες, στην Ολυμπία, στους Δελφούς και αλλού. Τα χορικά συνθέματα χωρίζονταν και αυτά σε στροφικές ενότητες, οι οποίες όμως ήταν πολύ πιο εκτενείς και περίπλοκες από τις μικρές τερπνές στροφές των μελικών τραγουδιών. Πολυποίκιλα μέτρα συνταιριάζονταν για να σχηματίσουν πολύστιχες ακολουθίες, οι οποίες οργανώνονταν κατόπιν σε δυάδες ή τριάδες. Το μετρικό πρότυπο μιας στροφής, με τον ιδιαίτερο συνδυασμό των μετρικών μονάδων της, αναπαραγόταν λίγο-πολύ αυτούσιο σε δεύτερη στροφή ή «αντιστροφή», κατά την αρχαία ορολογία. Ενίοτε αυτό το ζεύγος ρυθμικά πανομοιότυπων στροφών συμπληρωνόταν με τρίτη ενότητα, την επωδό, η οποία βασιζόταν σε διαφορετικό, ολότελα δικό της μετρικό σχήμα. Πρέπει να φανταστούμε ότι το μουσικό μέρος ακολουθούσε τις ίδιες μετατροπές: η μελωδία της στροφής παρέμενε ίδια και για την αντιστροφή, ενώ η επωδός θα τραγουδιόταν με διαφορετική μουσική. Το πιο αξιοσημείωτο, όμως, είναι ότι η ανωτέρω διμερής ή τριμερής κατασκευή εμφανιζόταν μόνο μία φορά μέσα στη σύνθεση και δεν επαναλαμβανόταν στη συνέχεια. Τα επόμενα ζεύγη στροφής και αντιστροφής αποτελούνταν το καθένα από άλλα μέτρα και συνοδεύονταν αντιστοίχως από διαφορετικές μελωδίες. Φυσικά, κάθε επωδός ήταν μοναδική και ανεπανάληπτη. Το όλο ποίημα ήταν δυνατόν να συνίσταται από δύο, τρεις ή και περισσότερες τέτοιες στροφικές δυάδες ή τριάδες· η μακρότερη γνωστή σύνθεση του αρχαϊκού χορικού λυρισμού, ο τέταρτος Πυθιόνικος του Πινδάρου, περιλαμβάνει δεκατρείς. Και το πιο εντυπωσιακό: σε ολόκληρο το σωζόμενο ρεπερτόριο της ελληνικής χορικής ποίησης δεν υπάρχουν δύο στροφές που να είναι απολύτως όμοιες η μία με την άλλη, είτε στην ευρισκόμενη παραγωγή του ίδιου ποιητή είτε ανάμεσα στα έργα διαφορετικών συγγραφέων. Σε αντίθεση με τον Μπαχ, τον Βιβάλντι και άλλους μεγάλους της ευρωπαϊκής μουσικής, ο Πίνδαρος και ο Βακχυλίδης δεν αντέγραφαν ούτε τον εαυτό τους ούτε τους αντιτέχνους τους. Από τα λίγα που ξέρουμε για την αρχαία ελληνική μουσική, φαίνεται πως όλες οι συνθέσεις της, είτε εκτελούνταν από ένα είτε από περισσότερα πρόσωπα, ήταν μονοφωνικές. Οι αρχαίοι θεωρητικοί έδιναν μεγάλη έμφαση στην αρμονία, που πιστευόταν ότι καθόριζε το ήθος του μέλους και τον αντίκτυπό του στις ψυχές των ακροατών. Οι μελωδίες καθ’ εαυτές, όμως, ήταν μάλλον απλές, χωρίς σύνθετη και περίπλοκη ανάπτυξη, και ακολουθούσαν ως επί το πλείστον τη ροή του ποιητικού λόγου. Οι περισσότεροι αρχαίοι συγγραφείς, όποτε αναφέρονται στη μουσική, τονίζουν πως αυτή πρέπει να υποτάσσεται στα λόγια του τραγουδιού, να τα υποβοηθάει και να τα αναδεικνύει κατάλληλα. Οι μελωδικές φράσεις και γραμμές όφειλαν να υπογραμμίζουν τη συνοχή των λέξεων και το νόημα των στίχων, να αυξάνουν την ενάργεια και τη σαφήνεια του ποιητικού κειμένου. Τα πολυφωνικά μαδριγάλια και μοτέτα της ευρωπαϊκής μουσικής, όπου η συνήχηση των διαφορετικών φωνών, με όλη την αγγελική της αίσθηση, παρεμποδίζει το καθαρό άκουσμα των στίχων, δεν θα ήταν διόλου αρεστά στους αρχαίους μας προγόνους. Στα δικά τους τραγούδια, εν γένει, ο λόγος ήταν ο απόλυτος δεσπότης, η αρχή και το τέλος του καλλιτεχνικού βιώματος. Αν βρίσκονταν αίφνης ανάμεσα στο κοινό της Σκάλας του Μιλάνου, θα αντέστρεφαν το πάγιο σύνθημα των κλακαδόρων θεατών: «Prima la parola, dopo le musiche!». Μολαταύτα, η μουσική πλευρά, έστω και αν έχει χαθεί για τους σημερινούς αναγνώστες, μας υπενθυμίζει μια καθοριστική πτυχή της αρχαίας λυρικής τέχνης, που ο συγγραφέας του βιβλίου δεν κουράζεται να την τονίζει ξανά και ξανά. Τα έργα των Ελλήνων λυρικών δεν ήταν ποιήματα γραμμένα στο χαρτί, προορισμένα για μοναχική ανάγνωση στο τραπέζι του σπουδαστηρίου ή στο ανάκλιντρο της αναψυχής. Ήταν τραγούδια που συνδύαζαν λόγια και μελωδία, συντεθειμένα για να παρουσιαστούν ζωντανά ενώπιον κοινού με μουσική υπόκρουση οργάνου. Οι συνθέσεις της χορικής ποίησης μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις, ήταν δυνατόν να συνοδεύονται επίσης από όρχηση: η ομάδα των εκτελεστών, ή τμήμα αυτής, επιδιδόταν σε χορευτικές κινήσεις που ακολουθούσαν τη μετρική ροή του ποιήματος και τον ρυθμό της μουσικής, κατά την εναλλαγή των στροφών και αντιστροφών. Η όλη παρουσίαση ήταν σχεδιασμένη για ορισμένη εκδήλωση, ιδιωτική ή δημόσια, στο πλαίσιο της οποίας η εκτέλεση του έργου έπαιζε κεντρικό ρόλο, σε αλληλεπίδραση με τις αντιδράσεις των παρισταμένων. Με άλλα λόγια, τα λυρικά δημιουργήματα των αρχαίων Ελλήνων δεν ήταν απλώς κείμενα αλλά παραστασιακά γεγονότα· δεν απείχαν πολύ από το ιδεώδες του «συνολικού έργου τέχνης» (Gesamtkunstwerk) που έμελλε να συλλάβουν και να υπερασπισθούν αργότερα ο Βάγκνερ και άλλοι ρομαντικοί – επηρεασμένοι φυσικά και αυτοί από την τέχνη των αρχαίων. Ο ποιητής Ανακρέων δέχεται τον θεό Έρωτα στο δωμάτιό του τον χειμώνα. Ανάγλυφο του Μπέρτελ Θόρβαλντσεν, 1823. Μουσείο Θόρβαλντσεν, Κοπεγχάγη. Αυτή ήταν η πρωταρχική και αυθεντική μορφή της ελληνικής λυρικής τέχνης, τον καιρό της σύνθεσης και της πρώτης παρουσίασης των έργων της, κατά τους αρχαϊκούς χρόνους. Από την αδιάσπαστη εκείνη καλλιτεχνική ενότητα, την οποία συνέθεταν ο λόγος, η μουσική και ενίοτε ο χορός, δεν σώζεται πια παρά μόνο το κείμενο, οι στίχοι των ποιημάτων, καταγεγραμμένοι στη χειρόγραφη παράδοση που έφτασε ώς τα χέρια μας. Οι άλλες πλευρές της παράστασης χάθηκαν στον χρόνο και είναι αδύνατον να ανασυσταθούν με βάση τις τωρινές μας γνώσεις. Η χορογραφία και η κινησιολογία, όπως θα την είχε σχεδιάσει ο ποιητής και θα την είχε διδάξει στην αρχική ομάδα των εκτελεστών του, ήταν ούτως ή άλλως αδύνατον να περισωθεί για τους μεταγενέστερους. Στον αρχαίο κόσμο δεν είχαν εφευρεθεί ακόμη τα σημειωτικά συστήματα των νεότερων χορογράφων, που επιτρέπουν σήμερα να αναβιώσουν με ακρίβεια οι ιστορικές δημιουργίες του Πετιπά, του Φόκιν ή του Μπαλανσίν. Η όρχηση και το θέαμα των λυρικών παραστάσεων της αρχαιότητας αποτυπώθηκαν μόνο στην εφήμερη μνήμη των άμεσων θεατών τους. Όσο για τη μουσική, τη μελωδία και τον ρυθμό, αυτά είναι εύκολο να καταγραφούν με κάποια μέθοδο σημειογραφίας, σαν εκείνες που αναπτύχθηκαν σε Δύση και Ανατολή κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους, και οι παραλλαγές τους είναι σε χρήση μέχρι σήμερα. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν εφεύρει ένα γραπτό σύστημα για τη δήλωση μουσικών φθόγγων και διαστημάτων, βασισμένο στα γράμματα του αλφαβήτου και σε άλλα βοηθητικά σύμβολα. Σώζονται περίπου εξήντα δείγματα αυτής της αρχαίας μουσικής σημειογραφίας, χαραγμένα σε επιγραφές ή σπαράγματα παπύρων, από τα τέλη του πέμπτου αιώνα π.Χ. μέχρι την ύστερη αρχαιότητα. Δεν υπάρχουν όμως ενδείξεις για κατάρτιση και χρήση τέτοιου βοηθήματος πριν από τα μέσα του πέμπτου αιώνα, κατά τους αρχαϊκούς χρόνους, όταν δημιουργούσαν τα αριστουργήματά τους οι μεγάλοι μάστορες του ελληνικού λυρισμού. Δεν αποκλείεται ο Αλκαίος και η Σαπφώ, ο Ανακρέων και ο Ίβυκος, ο Πίνδαρος και ο Σιμωνίδης να συνέθεταν τη μουσική για τα έργα τους από μνήμης και να τη μάθαιναν προφορικά στους εκτελεστές τους. Σε αυτήν την περίπτωση, τίθεται το ερώτημα γύρω από την παράδοση και την επιβίωση της πρωτότυπης μουσικής των λυρικών συνθεμάτων σε μακρότερη προοπτική χρόνου. Σύμφωνα με γραμματικούς της μεταγενέστερης αρχαιότητας, όταν είχε λησμονηθεί η αυθεντική μελωδία κάποιου παλαιού λυρικού ποιήματος, οι κατοπινοί εκτελεστές μπορούσαν να κατασκευάσουν καινούργια μουσική σύνθεση για την εκ νέου παρουσίασή του. Άραγε εφαρμοζόταν αυτή η τακτική για τα έργα των αρχαϊκών ποιητών, που δεν είχαν εφοδιαστεί εξαρχής με μουσική σημειογραφία των ίδιων των δημιουργών τους; Ποιος ξέρει πάνω σε τι μελωδίες να τραγουδιούνταν οι στροφές της Σαπφώς, οι ωδές του Στησίχορου ή τα χορικά του Σιμωνίδη στα συμπόσια και στις άλλες εκδηλώσεις της κλασικής Αθήνας. Όπως και να είναι, η μουσική πλευρά της λυρικής ποίησης τέθηκε για τα καλά στο περιθώριο με το πέρασμα στην ελληνιστική εποχή και στη νέα κουλτούρα των βιβλίων. Οι λόγιοι της Αλεξάνδρειας κατέβαλαν σύντονες προσπάθειες για να συγκεντρώσουν τα κείμενα των σπουδαιότερων εκπροσώπων του λυρισμού στη μεγάλη βιβλιοθήκη τους. Προμηθεύτηκαν γραπτές συλλογές ποιημάτων που είχαν καταρτιστεί και κυκλοφορήσει από πρωτύτερα, λόγου χάρη, τις ελεγείες του Θέογνη, συναγωγές συμποτικών τραγουδιών ή τα άπαντα λυρικών ποιητών που είχαν αποτεθεί στο δημόσιο αρχείο της γενέτειρας πόλης τους. Αναζήτησαν θρησκευτικά άσματα στις παρακαταθήκες τοπικών ναών και πανελλήνιων ιερών. Δανείστηκαν αντίγραφα των επινικίων ωδών από τους απογόνους των εγκωμιαζόμενων πρωταθλητών, που είχαν διατηρήσει τα κείμενα σαν προγονικά κειμήλια. Όλο αυτό το υλικό οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας το κατέταξαν και το μελέτησαν μεθοδικά. Συγκρότησαν τον κανόνα των εννέα κορυφαίων λυρικών ποιητών. Χώρισαν την παραγωγή τους σε βιβλία και επιμελήθηκαν τη συνολική έκδοση των έργων τους. Μελέτησαν τα μέτρα, διαίρεσαν τις στροφές και τους στίχους σε επιμέρους μετρικές μονάδες και συνέγραψαν ερμηνευτικά υπομνήματα για τα κείμενα. Εντούτοις, μέσα σε όλην αυτήν την ακαταπόνητη φιλολογική δραστηριότητα, οι Αλεξανδρινοί γραμματικοί και σχολιαστές παραμέλησαν τη μουσική συνοδεία των λυρικών συνθέσεων. Είναι βέβαια πιθανό ότι πολλά από τα χειρόγραφα που έφτασαν στα χέρια τους περιείχαν μονάχα τους στίχους, χωρίς σημειογραφία για τις μελωδίες. Ήδη από τα ώριμα κλασικά χρόνια παρατηρήθηκε η τάση να επικεντρώνεται η μελέτη των λυρικών ποιημάτων αποκλειστικά στα κείμενα, στη γλώσσα και στο περιεχόμενό τους. Στους πλατωνικούς διαλόγους ο Σωκράτης και οι συνομιλητές του σχολιάζουν εκτεταμένα χωρία του Σιμωνίδη και του Πινδάρου όπως περίπου θα ερμηνεύαμε και εμείς την ποίηση, σαν αμιγή προϊόντα της γραφής, χωρίς αναφορά στη μουσική ή στις συνθήκες της παράστασής τους. Οι λόγιοι της ελληνιστικής εποχής υιοθέτησαν εκ των πραγμάτων την ίδια συνήθεια και εδραίωσαν την κειμενοκεντρική προσέγγιση των λυρικών ποιημάτων, η οποία καθορίζει και τη δική μας αναγνωστική εμπειρία. Η απώλεια της μουσικής και της παραστασιακής διάστασης αποτελεί οπωσδήποτε πελώρια πολιτισμική συμφορά, αν και θα ήταν πρακτικά αδύνατον να έχει αποφευχθεί. Παρ’ όλα αυτά, μπορούμε να παρηγορηθούμε με τη σκέψη πως, όταν διαβάζουμε σήμερα τα έργα των αρχαίων λυρικών σαν ποιήματα γραμμένα στα βιβλία, συνεχίζουμε μια βαθιά παράδοση της ελληνικής λογιοσύνης, η οποία πηγαίνει πίσω σχεδόν είκοσι πέντε αιώνες. Καθόμαστε και μελετούμε τη λυρική ποίηση στο ίδιο γραφείο με τον Καλλίμαχο, τον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο και τον Δίδυμο τον Χαλκέντερο, ίσως ακόμη και με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Οι εκδόσεις και τα σχόλια των λογίων της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής χρησιμοποιούνταν μέχρι το τέλος του αρχαίου κόσμου, όσο η αρχαϊκή λυρική ποίηση κρατούσε τη θέση της στην ανώτερη σχολική εκπαίδευση και στα αναγνώσματα του πεπαιδευμένου κοινού. Δυστυχώς οι Βυζαντινοί δεν ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για την αρχαία λυρική παραγωγή και άφησαν το μεγαλύτερο μέρος της να χαθεί από τη χειρόγραφη παράδοση. Δεν ήταν τόσο ότι τους ενοχλούσε η σκανδαλώδης θεματολογία ορισμένων ποιητών, όπως η περιπαθής Σαπφώ και ο ερωτικός Ανακρέων – στο κάτω-κάτω, οι Βυζαντινοί καλόγεροι ήταν αυτοί που διέσωσαν τα παιδεραστικά επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας και τις αισχρολογικές κωμωδίες του Αριστοφάνη. Κυρίως τους ξένιζαν οι γλωσσικές δυσκολίες, τα ανοίκεια ποιητικά ιδιώματα (η εξωτική Αιολική της Σαπφώς και του Αλκαίου, τα βαριά δωρικά των χορικών συνθέσεων) και εν γένει η περίπλοκη και φορτισμένη έκφραση της λυρικής φωνής. Τα γνωρίσματα αυτά καθιστούσαν τη λυρική ποίηση ακατάλληλη για τη βυζαντινή εκπαίδευση, η οποία στόχευε κατεξοχήν στην εκμάθηση της κλασικής αττικής διαλέκτου και στη ρητορική εξάσκηση των σπουδαστών. Σε αντίθεση με τον Όμηρο, τον Ευριπίδη και τον Δημοσθένη, η Σαπφώ και ο Βακχυλίδης δεν φαίνονταν τόσο χρήσιμοι προκειμένου να γίνει κανείς ευφραδής ιεράρχης στον άμβωνα της Μητρόπολης ή ελλογιμώτατος αξιωματούχος στην αυλή και στην αυτοκρατορική γραφειοκρατία. Συνεπώς, οι Βυζαντινοί δεν ασχολήθηκαν με την έκδοση και αντιγραφή των έργων του αρχαίου λυρικού κανόνα. Στους μεσαιωνικούς κώδικες περιλήφθηκε μόνο μια συλλογή επινίκων του Πινδάρου, για λόγους που παραμένουν μυστηριώδεις – πολύ περισσότερο καθώς οι ωδές αυτές, αν και αναμφίβολα συνιστούν προϊόντα ποιητικής μεγαλοφυΐας, ίσως να μην αντιπροσωπεύουν το κορυφαίο τμήμα της παραγωγής του δημιουργού τους. Από τον υπόλοιπο θησαυρό του αρχαϊκού λυρισμού περισώθηκαν μόνο αποσπάσματα, μεμονωμένα χωρία και παραθέματα που ερανίστηκαν διάφοροι συγγραφείς της κλασικής και της μεταγενέστερης αρχαιότητας. Σε σπάνιες περιπτώσεις οι έμμεσες αυτές πηγές παραδίδουν εκτενή κείμενα – λόγου χάρη, ολόκληρα τραγούδια της Σαπφώς ή κάμποσες συνεχόμενες στροφές τους, μια πλήρη ωδή του Σιμωνίδη. Πολύ πιο συχνά, όμως, τα παραθέματα περιορίζονται σε δύο-τρεις στίχους ή ακόμη και σε αποκομμένες λέξεις. Μόνο κατά τη νεότερη εποχή οι ανακαλύψεις των παπύρων, που ήλθαν στο φως με τις ανασκαφές στην Αίγυπτο, μας χάρισαν πολλά καινούργια και εκτενή κείμενα της αρχαίας λυρικής ποίησης και αύξησαν θεαματικά τις γνώσεις μας για την απαράμιλλη αυτή τέχνη. Στο σύγγραμμα του Νικολάου Κονομή ο αναγνώστης θα βρει άφθονες πληροφορίες και έγκριτη βιβλιογραφική καθοδήγηση για όλα αυτά τα ζητήματα. Καρπός πολλών δεκαετιών μελέτης, το βιβλίο είναι η φιλολογική προσφορά ενός αξιοθαύμαστου ανθρώπου, ο οποίος ευλογήθηκε όσο λίγοι με μακρά ζωή και αξιοποίησε τη δωρεά του χρόνου για τα έργα της σοφίας. Όπως επισημαίνει ο ίδιος, σήμερα έχουμε στη διάθεσή μας συνολικά περίπου δώδεκα χιλιάδες στίχους από την παραγωγή της αρχαϊκής λυρικής ποίησης, παραδεδομένους σε κώδικες, παπύρους ή έμμεσες πηγές, πλήρεις ή ακρωτηριασμένους. Τόση είναι πάνω-κάτω και η έκταση της ομηρικής Οδύσσειας. Όποιος θελήσει να διαπλεύσει το πέλαγος του λυρισμού, σαν άλλος Οδυσσέας, και να γνωρίσει τις πολιτείες της ποίησης και τον νου των ανθρώπων τους, θα χρειαστεί τον τόμο του Κονομή για πυξίδα.

Ο Μέγας Οικονόμος της ελληνικής φιλολογίας

Σύνδεση