Μεσαιωνικός αντισημιτισμός

Ivan G. Marcus, How the West Became Antisemitic; Jews and the Formation of Europe, 800-1500 [Πώς η Δύση έγινε αντισημιτική· οι Εβραίοι και η διαμόρφωση της Ευρώπης, 800-1500], Princeton University Press, 2024, σελ. 384 1. Η μελέτη του ιστορικού φαινομένου του αντισημιτισμού αποτελεί ένα πεδίο έρευνας σημαντικό όχι μόνο για την κατανόηση του παρελθόντος αλλά και του παρόντος. Πώς πρέπει να προσεγγίζουμε τον αντισημιτισμό στη Μεσαιωνική ιστορία; Καταρχάς είναι σωστό να ορίζουμε το μίσος για τους Εβραίους στον προνεωτερικό κόσμο ως αντισημιτισμό ή είναι πιο ακριβές να μιλάμε για αντι-ιουδαϊσμό του πρώιμου χριστιανισμού; Ή μήπως ο σύγχρονος αντισημιτισμός είναι η επιβίωση ενός προνεωτερικού φαινομένου; Αυτά τα ερωτήματα εξετάζει πολύ διεξοδικά ο Ιβάν Μάρκους σε μια εντυπωσιακά λεπτομερή και πολύπλοκη μελέτη του μεσαιωνικού αντισημιτισμού όπως εξελίχθηκε στη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από το 800 έως το 1500. Το αρχικό ερώτημα για το αν υφίσταται μεσαιωνικός αντισημιτισμός (ναι είναι η απάντηση όπως αναγγέλλει ο τίτλος του βιβλίου) εγείρει το ερώτημα ποια εν τέλει είναι η φύση του σύγχρονου αντισημιτισμού. Ο χαρακτηρισμός των Εβραίων ως ξεχωριστού έθνους είναι αποτέλεσμα πολιτικών της νεωτερικότητας. Πώς γίνεται λοιπόν να εφαρμόσουμε έναν σύγχρονο όρο σε μια κοινωνία που δεν αντιλαμβάνεται την ιδέα της φυλής; Ένας τρόπος είναι η καταγραφή και η περιγραφή των αρνητικών σκέψεων και πράξεων. Ο Μάρκους συλλέγει μεθοδικά ένα σύνολο στοιχείων για την πραγματικότητα της προνεωτερικής εμπειρίας των Χριστιανών και των Εβραίων και ταυτοποιεί τους τροπισμούς των αρνητικών συναναστροφών μεταξύ τους. Σίγουρα το μεγάλο γεωγραφικό και χρονολογικό εύρος των πληροφοριών παραπέμπει σε μια ρευστή αλλά σταθερή αντιεβραϊκή σκέψη. Από την άλλη, η πραγματικότητα της Εβραϊκής ζωής καθιστά αδύνατη την απολυτότητα. Αντίθετα από την μονοδιάστατη «δακρύβρεχτη» εβραϊκή ιστορία βασάνων και διωγμών, η αλληλεπίδραση, η ανθεκτικότητα και η δημιουργία διανοητικών και κοινωνικών δεσμών αποτελούν κι αυτές μέρος της Εβραϊκής εμπειρίας. Οι αρνητικές και οι θετικές ιστορίες μπορούν να ενσωματωθούν σε μια πιο δυναμική και ακριβέστερη εξιστόρηση του εβραϊκού παρελθόντος επιβεβαιώνοντας ότι οι πολιτισμοί δεν συγκρούονται μονάχα, αλλά ανταγωνίζονται και συγχωνεύονται. Αντίστοιχα, η Εβραϊκή ιστορία δεν ταυτίζεται απόλυτα με την ευρωκεντρική ανάγνωση της μεσαιωνικής ιστορίας[1]. Σύμφωνα με την παγκόσμια ιστορική αντίληψη, τέσσερις πολιτισμοί διαμόρφωσαν τον Μεσαίωνα: ο Εβραϊκός πολιτισμός, το Ισλάμ, το Βυζάντιο και η Χριστιανική Ευρώπη. Οι Εβραϊκοί πληθυσμοί είχαν εγκατασταθεί σε διάφορες περιοχές όπου αναπτύχθηκαν οι μεσαιωνικοί πολιτισμοί: από τη Μέση Ανατολή και την περιοχή της Μεσοποταμίας, έως την Ισπανία και τη Βόρεια Ευρώπη, στη Ρώμη, στην περιοχή του Ροδανού ποταμού στη Γαλλία, και στην περιοχή του ποταμού Ρήνου στη Γερμανία. Πέρα από την κοινή πίστη, οι Εβραίοι είχαν κοινή γλώσσα και κοινό νομικό σύστημα, δηλαδή ήταν σε θέση να διευθετούν τα ζητήματά τους σύμφωνα με τον Εβραϊκό νόμο, απολάμβαναν νομική αυτονομία, κοινωνική ανεξαρτησία και κάποιες προστασίες. Όσοι εγκαταστάθηκαν στην Ευρώπη από τα βυζαντινά ή μουσουλμανικά εδάφη σταδιακά εξευρωπαΐστηκαν[2], ακόμα και εκχριστιανίστηκαν, αλλά παραμένοντας Εβραίοι, αποτελώντας ένα αναπόσπαστο και ενεργό κομμάτι του αναδυόμενου πολιτισμού της Χριστιανικής Δύσης. 2. Εβραίοι και σταυροφορίες Σύμφωνα με τον Μάρκους, το 1096 ήταν το σημείο καμπής για την Εβραϊκή ιστορία. Στην σύνοδο του Κλερμόν ένα χρόνο νωρίτερα ο Πάπας της Ρώμης Ουρβανός Β΄ κήρυξε επίσημα την Α΄ Σταυροφορία, μια συγκέντρωση στρατιωτικών δυνάμεων από όλη την Ευρώπη για την ανακατάληψη της Ιερουσαλήμ από τους άπιστους[3]. Διασπασμένες κοινότητες που ήδη πολεμούσαν μεταξύ τους ενώθηκαν σε έναν κοινό ιερό πόλεμο, με μαξιμαλιστικό στόχο και οικουμενικό κίνητρο. Οι σταυροφόροι προέλαυναν από περιοχές όπου είχαν εγκατασταθεί Εβραίοι κι ένας μεγάλος αριθμός σφαγών σημειώθηκε ιδιαίτερα στην περιοχή του Ρήνου. Η Εκκλησία αν και ενέκρινε τον γενικό στόχο των σταυροφοριών ήταν αντίθετη στη βία εναντίον των τοπικών Εβραϊκών κοινοτήτων. Όμως εκτός από τον όχλο που είχε ξεσηκωθεί με την προοπτική της λαφυραγωγίας συνοδεύοντας ανεξέλεγκτος το κύριο σώμα τον σταυροφόρων, αρκετοί σταυροφόροι επίσης θεωρούσαν πως θα εκπλήρωναν τον θρησκευτικό στόχο με μια επίθεση εναντίον των τοπικών άπιστων της Ευρώπης πριν την κατάκτηση των άπιστων της Παλαιστίνης. Οι τρεις Εβραϊκές κοινότητες που υπέστησαν τις μεγαλύτερες καταστροφές ήταν στο Σπάγιερ, στη Βορμς και στο Μάιντς. Το ενδιαφέρον σε αυτές τις περιπτώσεις δεν ήταν τα χιλιάδες θύματα, αριθμός που ωχριά σε σύγκριση με τις σφαγές που σημειώθηκαν σε άλλες εποχές, αλλά η φύση της Εβραϊκής απάντησης. Άλλοτε οι Εβραίοι συνεισέφεραν στην εκστρατεία των σταυροφόρων –δηλαδή δωροδοκούσαν– προκειμένου να προλάβουν τις σφαγές. Απηύθυναν έκκληση στον αυτοκράτορα Ερρίκο Δ΄ ο οποίος διέταξε τους σταυροφόρους να μην πειράξουν τους Εβραίους. Στο Σπάγιερ η Εβραϊκή κοινότητα οχυρώθηκε στη Συναγωγή. Όσοι δεν τα κατάφεραν σκοτώθηκαν, όσοι δέχθηκαν να προσηλυτιστούν σώθηκαν. Η Καθολική Εκκλησία θεωρητικά ήταν εναντίον του εξαναγκασμού. Όμως εφόσον επρόκειτο για μυστήριο, από την στιγμή που είχε τελεστεί, η Εκκλησία δεν επιθυμούσε την αναίρεσή του. Κάποιοι Εβραίοι επέλεξαν τον θάνατο. Στη Βορμς οι Εβραίοι κατέφυγαν στο κτίριο της Επισκοπής. Οι σταυροφόροι εισέβαλαν στο κτίριο και κατέσφαξαν όσους βρίσκονταν εκεί. Τα περιστατικά των μαζικών αυτοκτονιών αυξήθηκαν ενώ αρκετοί Εβραίοι επέλεξαν να αλλαξοπιστήσουν. Και στο Μάιντς, όπου σημειώθηκε ένας μεγάλος αριθμός σφαγών και αυτοκτονιών, ο Επίσκοπος προσπάθησε ανεπιτυχώς να προστατεύσει την τοπική κοινότητα. Ένας χριστιανός χρονικογράφος της εποχής περιέγραψε τα γεγονότα της Α΄ Σταυροφορίας ως εξής: Δεν γνωρίζω αν λόγω της κρίσης του Κυρίου ή κάποιου λάθους του νου, εξεγέρθηκαν με το πνεύμα της αγριότητας εναντίον των Εβραίων που είναι διασκορπισμένοι σε αυτές τις πόλεις και τους έσφαξαν δίχως έλεος, ειδικά στο Βασίλειο της Λωρραίνης, υποστηρίζοντας την αρχή της αποστολής και του καθήκοντός τους εναντίον των εχθρών της Χριστιανικής πίστης. Φρικτό να το πω, οι μητέρες έκοψαν τους λαιμούς θηλαζόντων βρεφών με μαχαίρια και έσφαξαν άλλα, προτιμώντας να πεθάνουν από τα ίδια τους τα χέρια από το να δολοφονηθούν από τα όπλα των απερίτμητων. Έτσι το χέρι του Θεού πιστεύεται ότι είναι εναντίον των προσκυνητών που αμάρτησαν με υπερβολική ανηθικότητα και ακολασία, και που έσφαξαν τους εξόριστους Εβραίους λόγω απληστίας για χρήματα, αντί για χάρη της δικαιοσύνης του Θεού, παρ’ όλο που οι Εβραίοι αντιτίθενται στον Χριστό. Ο Κύριος είναι δίκαιος κριτής και δεν επιβάλλει σε κανέναν χωρίς τη θέλησή του ή με εξαναγκασμό, να τεθεί υπό τον ζυγό της Καθολικής πίστης. Ο Ερρίκος Δ΄ επέτρεψε στους Εβραίους που είχαν εξαναγκαστεί να προσηλυτιστούν να επιστρέψουν στην θρησκεία τους προκαλώντας την έντονη δυσαρέσκεια του Πάπα Κλήμη Γ΄. Το θεολογικό ζήτημα απασχόλησε εξίσου την Εβραϊκή κοινότητα. Η βίαιη περίοδος των σταυροφοριών αναπόφευκτα προκάλεσε πολιτιστικές, θρησκευτικές, και κοινωνικοοικονομικές ανακατατάξεις στον Εβραϊκό κόσμο. Τα συνεχιζόμενα περιστατικά βίας επιβεβαίωναν ότι ο κόσμος είναι εχθρικός και ότι η πολιτιστική ανταλλαγή με τους αλλόθρησκους δεν είναι δυνατή, οδηγώντας τους Εβραίους στην απομόνωση. Αντίστοιχα, τα πνευματικά έργα της εποχής έδιναν έμφαση στις ιδέες της αυταπάρνησης, της νηστείας, της μεταμέλειας, της ανύψωσης της έννοιας του μαρτυρίου και τις ειδικές πρακτικές που θα έπρεπε να ακολουθούν οι Εβραίοι. Για παράδειγμα, το Sefer Hasidim (Βιβλίο των Ευσεβών), ένα είδος παρακαταθήκης για τις μέλλουσες γενιές, ανάμεσα σε άλλα συμβουλεύει τους Εβραίους να αποφεύγουν να εκφράζουν τις απόψεις τους για τον Χριστιανισμό με βλάσφημες χειρονομίες που μπορεί να θέσουν την ζωή τους σε κίνδυνο. Αυτή η εύλογη οδηγία υποδηλώνει ότι οι Εβραίοι δεν δίσταζαν καθόλου να εκφράζουν την άποψή τους για τον Χριστιανισμό, ακόμα και με προσβλητικές εκφράσεις και βλάσφημες χειρονομίες. Και αυτό γιατί οι Εβραίοι δεν ήταν ποτέ παθητικά θύματα αλλά ενεργοί και δυναμικοί συμμετέχοντες. Ο Μάρκους φροντίζει να δώσει ιδιαίτερη έμφαση σε αυτό το σημείο αφιερώνοντας δύο ολόκληρα –άκρως συναρπαστικά– κεφάλαια στην ταξινόμηση περιστατικών με προσβολές και χειρονομίες που περιλάμβαναν φτυσίματα, ούρα και πορδές (ομολογουμένως η λιγότερο ριψοκίνδυνη επιλογή για να εκφράσει κανείς απείθεια ή περιφρόνηση). Αν και είναι δύσκολο να εκτιμηθεί πόσο διαδεδομένες ήταν αυτές οι πρακτικές, σύμφωνα με τις πηγές δεν επρόκειτο για μεμονωμένα περιστατικά. Καθόλου παράδοξο δεδομένης της γνωστικής και κοινωνικής λειτουργίας των προσβολών: οι συμβολικά επιθετικές εκφράσεις και χειρονομίες επιβάλλουν στους άλλους συναισθηματικά φορτισμένες ή αρνητικές σκέψεις. Εκτός από εκτόνωση είναι κι αυτός ένας τρόπος επιβεβαίωσης ότι κάποιος δεν έχει πρόβλημα να εκφράσει κάτι που κάποιος άλλος θεωρεί ταμπού. Ένα από τα παραδείγματα που παραθέτει ο Μάρκους στο βιβλίο του από ένα Αγγλικό χρονικό αναφέρει την εξής ιστορία: Ήταν ένας αρκετά πλούσιος Εβραίος, Αβραάμ κατ’ όνομα αλλά όχι κατά την πίστη, ο οποίος ζούσε και είχε περιουσία στο Μπέρκχαμστεντ και στο Γουόλινγκφορντ. Ήταν φίλος του Κόμη Ριχάρδου, άγνωστο για ποιον απρεπή λόγο. Είχε μια όμορφη και πιστή γυναίκα που την έλεγαν Φλόρια. Για να ατιμάσει τον Χριστό πιο πολύ, αυτός ο Εβραίος αγόρασε ένα όμορφα σκαλισμένο και ζωγραφισμένο αγαλματάκι της ευλογημένης Παρθένου, ως συνήθως γαλακτοτροφούσας με τον Υιό της στο στήθος. Αυτή την εικόνα ο Εβραίος τοποθέτησε στο αποχωρητήριό του και, αυτό που είναι εντελώς ατιμωτικό και αισχρό να αναφέρουμε, δηλαδή μια βλασφημία εναντίον της ευλογημένης Παρθένου, επέβαλε ένα βρωμερό και ακατανόμαστο πράγμα πάνω της, μέρα και νύχτα, και διέταξε την γυναίκα του να κάνει το ίδιο. Μετά από κάποιες μέρες το πρόσεξε, λόγω του φύλου της, στενοχωρήθηκε και, πηγαίνοντας κρυφά, καθάρισε τις βρωμιές από το πρόσωπο του ατιμωτικά μολυσμένου αγάλματος. Όταν ο Εβραίος σύζυγός της το κατάλαβε, ασεβώς και κρυφά στραγγάλισε τη γυναίκα του. Ωστόσο αυτά τα εγκλήματα αποκαλύφθηκαν και ο Εβραίος, που ήταν αποδεδειγμένα ένοχος, αν και υπήρχαν και άλλα στοιχεία για να τον καταδικάσουν σε θάνατο, φυλακίστηκε στο πιο βρωμερό μπουντρούμι του Πύργου του Λονδίνου. Σε μια προσπάθεια να ελευθερωθεί, υποσχέθηκε με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο ότι θα αποδείκνυε πως όλοι οι Εβραίοι της Αγγλίας είναι οι πιο ποταποί προδότες. […] Έπειτα κατηγορήθηκε από σχεδόν όλους τους Άγγλους Εβραίους που προσπάθησαν να τον καταδικάσουν σε θάνατο, αλλά ο Κόμης Ριχάρδος τον υπερασπίστηκε. Έτσι οι Εβραίοι, κατηγορώντας τον για αφαίρεση μετάλλου από τα νομίσματα και άλλα σοβαρά εγκλήματα, προσέφεραν στον Κόμη χίλια [μεσαιωνικά] μάρκα για να σταματήσει να τον προστατεύει, τα οποία ωστόσο ο Κόμης αρνήθηκε γιατί λέγεται πως ο Εβραίος ήταν άνθρωπός του. Αυτός ο Εβραίος Αβραάμ τότε πλήρωσε τον Βασιλιά επτακόσια μάρκα προκειμένου, με τη βοήθεια του Κόμη να απελευθερωθεί από την ισόβια κάθειρξη στην οποία είχε καταδικαστεί. Ένα άλλο χρονικό από την Αγγλία της ίδιας εποχής γράφει Εκείνη την εποχή, στο Τιούκσμπερι κάποιος Εβραίος έπεσε σε ένα αποχωρητήριο ένα Σάββατο αλλά δεν επέτρεπε να τον βγάλουν έξω, από σεβασμό στο Σάββατό του. Αλλά ο Κόμης του Γκλόστερ, Ριχάρδος ντε Κλερ δεν επέτρεψε να τον βγάλουν την επόμενη Κυριακή από σεβασμό για το δικό του Σάββατο. Κι έτσι ο Εβραίος πέθανε. Διαβάζοντας τις Χριστιανικές και Εβραϊκές πηγές που παραθέτει ο Μάρκους, δεν θα ήταν υπερβολικό να συμπεράνουμε πως ένα μέρος του διαπολιτισμικού διαλόγου μεταξύ Εβραίων και Χριστιανών συνίστατο στο να εξαπολύει προσβολές ο ένας εναντίον του άλλου[4]. Τουλάχιστον αυτό συνέβαινε για διακόσια χρόνια μετά από την Α΄ Σταυροφορία. Οι Χριστιανοί συσχέτιζαν τους Εβραίους με τη βρωμιά και τα περιττώματα, και οι Εβραίοι ανταπέδιδαν αντιμετωπίζοντας τον Χριστιανισμό ως ένα προϊόν της αφόδευσης. Για τους Εβραίους ήταν μια πολεμική κριτική της Χριστιανικής θεολογίας και της έννοιας της Μετενσάρκωσης: για τον Ιουδαϊσμό η ιδέα ότι ο Χριστός είναι ο Θεός είναι εξ ορισμού βλασφημία. Πέρα από την κλασική συσχέτιση μεταξύ της ειδωλολατρίας με τα περιττώματα, εξηγεί ο Μάρκους, στο Ταλμούδ αναφέρεται ότι ο Ιησούς της Ναζαρέτ βράζει στην κόλαση μέσα σε περιττώματα. Αυτή η παράδοση ενίσχυε την σχέση του Χριστιανισμού και με την ειδωλολατρία και τα περιττώματα. Σ’ ένα άλλο απόσπασμα του Βενεδικτίνου θεολόγου μοναχού Όντο του Καμπραί, ο Εβραίος αμφισβητεί την ιδέα του Θεανθρώπου Χριστού διότι δεν είναι δυνατόν ο Θεός να βρίσκεται «στη μήτρα της μητέρας του, περιβαλλόμενος από ένα σιχαμερό υγρό». Η ανυπακοή των Εβραίων φυσικά θορυβούσε τους Χριστιανούς και συντέλεσε σε νέες προσπάθειες να περιοριστούν και να υποταχθούν οι Εβραίοι την περίοδο που προηγήθηκε της Β΄ Σταυροφορίας: «Ποιο το νόημα να κυνηγάμε και να καταδιώκουμε τους εχθρούς της Χριστιανικής πίστης σε απομακρυσμένα εδάφη εάν οι Εβραίοι, σιχαμένοι βλάσφημοι και πολύ χειρότεροι από τους Σαρακηνούς, όχι τόσο μακριά μας αλλά εδώ ανάμεσά μας, βλασφημούν, ασχημονούν και βεβηλώνουν τον Χριστό και τα χριστιανικά ιερά με τόση ελευθερία, αλαζονεία και ατιμωρησία;».[5] 3. Λίβελος του αίματος Το 1215 η Δ΄ Σύνοδος του Λατερανού υιοθέτησε το δόγμα της μετουσίωσης. Σύμφωνα με τη χριστιανική θεολογία ο άρτος με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος κατά τη μετάληψη «μετουσιώνεται» σε «σώμα Κυρίου». Αφού ο άρτος τοποθετείται σε υψηλότερο επίπεδο από το συμβολικό η βεβήλωση του άρτου σημαίνει βεβήλωση του ίδιου του σώματος του Χριστού. Για κάποιους καθολικούς η βεβήλωση του άρτου παρείχε ένα είδος αντίστροφης υποστήριξης στο δόγμα της μετουσίωσης που ως έναν βαθμό αντιμετωπιζόταν με σκεπτικισμό. Παρότι σίγουρα οι Εβραίοι έκαναν πράγματα που πρόσβαλλαν τα ιερά και όσια του Χριστιανισμού, σε αυτό το σημείο οι Χριστιανοί άρχισαν να τους κατηγορούν και για πράγματα που σίγουρα δεν έκαναν. Ο μύθος των τελετουργικών φόνων σηματοδότησε μια δραματική κλιμάκωση στη βίαιη αντισημιτική ρητορική. Ωστόσο επισημαίνει ο Μάρκους: «[Π]αρ’ όλο που η κατηγορία των τελετουργικών δολοφονιών αναδεικνύεται πολλές φορές ως η αρχή της επιδείνωσης της Ευρωπαϊκής Εβραϊκής ζωής, θα πρέπει να θεωρείται και ως η στιγμή όπου οι Εβραίοι ανταγωνίζονται με τους Χριστιανούς στη δημιουργία Αγίων που ενσάρκωναν την αλήθεια της δικής τους θρησκείας έναντι της θρησκείας του άλλου». Το υποτιθέμενο «μαρτύριο» ενός παιδιού από τους Εβραίους. Πρόκειται για τον μετέπειτα Άγιο Σίμωνα του Τριδέντου (Τρέντο). To 1965 o Πάπας Παύλος ΣΤ΄ αφαίρεσε το όνομά του από το Μαρτυρολόγιο της Καθολικής Εκκλησίας και καταργήθηκε η λατρεία του. Η ξυλογραφία προέρχεται από το Χρονικό της Νυρεμβέργης, 1493, του Xάρτμαν Σέντελ, που φιλοτέχνησαν οι Μίχελ Βόλγκεμουτ και Βίλελμ Πλάιντενβουρφ. © Alamy / Visual Hellas Στην πρώτη καταγραφή περιστατικού λιβέλου αίματος, ένα αγόρι, κατά πάσα πιθανότητα θύμα σεξουαλικής επίθεσης, βρέθηκε δολοφονημένο στο Νόριτς στην Αγγλία το 1144. Κατηγορήθηκαν γι’ αυτό οι Εβραίοι που είχαν εγκατασταθεί στην περιοχή λίγα χρόνια πριν. Υποτίθεται πως το κίνητρο των τελετουργικών δολοφονιών ήταν να αναπαραστήσουν τα Πάθη του Χριστού και το μαρτύριο της Σταύρωσης. Εφόσον οι Χριστιανοί σχετίζονται με τον Χριστό, οι Εβραίοι ως ανεστραμμένη εικόνα τους σχετίζονται με τον Αντίχριστο. Με την πάροδο του χρόνου οι ιστορίες εμπλουτίστηκαν με λεπτομέρειες, παραλλαγές και μοτίβα που απουσίαζαν από προηγούμενες μορφές αντισημιτικής σκέψης· όπως, για παράδειγμα, ότι οι Εβραίοι στράγγιζαν το αίμα προκειμένου να το χρησιμοποιήσουν στις θρησκευτικές τους τελετουργίες, ότι οι Εβραίοι περιβάλλονται από μια ιδιαίτερη δυσωδία η οποία μπορεί να αφαιρεθεί από το σώμα με ένα λουτρό μέσα σε χριστιανικό αίμα, ότι οι Εβραίοι άνδρες έχουν εμμηνόρροια και πρέπει να αναπληρώσουν την ενέργειά τους πίνοντας αίμα ή ότι κάνουν απαγωγές παιδιών για να τους κάνουν περιτομή. Συχνά εμφανίζονταν την περίοδο του Χριστιανικού Πάσχα και του Εβραϊκού Πέσαχ: αφού η γιορτή μνήμης της σταύρωσης, του θανάτου και της ανάστασης του Χριστού είναι τόσο σημαντική για τους Χριστιανούς, τότε πρέπει να είναι με αντίστροφο τρόπο σημαντική και για τους Εβραίους. Και οι δύο γιορτές πέφτουν περίπου την ίδια εποχή και τα έθιμα των Εβραίων (γενική καθαριότητα, συμβολικές τροφές και κατανάλωση τεσσάρων ποτηριών κόκκινου κρασιού) επέτρεπαν ερμηνείες στο πλαίσιο της μίμησης του μαρτυρίου και της χρήσης του αίματος. Από την Αγγλία οι ιστορίες διαδόθηκαν στη Γερμανία, την Ιταλία, και την υπόλοιπη Ευρώπη. Δεν χρειαζόταν καν να υπάρχει πτώμα ή κάποιο εύρημα. Τα παιδιά-θύματα των εγκλημάτων που υποτίθεται είχαν διαπράξει Εβραίοι λατρεύονταν, τα λείψανά τους μετατρέπονταν σε τόπους προσκυνήματος και κάποια από αυτά αγιοποιήθηκαν. Τα μαρτύρια των παιδιών ήταν ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για την προώθηση πολιτικών και οικονομικών στόχων, όποτε ένας μοναχός ή ένας πολιτικός ή ένας σταυροφόρος χρειαζόταν έναν Άγιο. Εκτός από την καθιέρωση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας, η Δ΄ Σύνοδος του Λατερανού το 1215 εξέδωσε τον Κανόνα 68 σύμφωνα με τον οποίο Εβραίοι (και Μουσουλμάνοι) έπρεπε να φορούν ενδύματα για να ξεχωρίζουν από τους Χριστιανούς προκειμένου να αποφεύγονται οι σεξουαλικές επαφές μεταξύ αλλόθρησκων. Η βιβλιογραφία αναφέρει συχνά αυτόν τον κανόνα ως απόδειξη ότι δεν γινόταν διάκριση βάσει φυσικών χαρακτηριστικών, αγνοώντας, όπως επισημαίνει ο Μάρκους, το ερώτημα πώς Χριστιανοί και Εβραίοι φαίνονταν ο ένας στον άλλο. Οι Εβραϊκές και Χριστιανικές πηγές συμφωνούν ότι τα φυσικά χαρακτηριστικά των Εβραίων και των Χριστιανών διαφέρουν. Συγκεκριμένα οι Χριστιανοί θεωρούσαν τους Εβραίους άντρες ιδιαίτερα άσχημους και τις Εβραίες γυναίκες όμορφες. Μια Χριστιανική πηγή αναφέρεται στην Παρθένο Μαρία ως εξής: «Σε σχέση με το χρώμα του δέρματος, τα παιδιά συνήθως είναι σαν τους γονείς τους και το αντίθετο. Αλλά βλέπουμε ότι σε πολλές περιπτώσεις η φυλή των Εβραίων έχει μαύρα μαλλιά. Έτσι και η Παναγία μας, αφού είναι απόγονος των Εβραίων». Οι Εβραίοι εξηγούν τις διαφορές ποικιλοτρόπως. Για παράδειγμα, σε μια πολεμική του 15ου αιώνα ο Ραββίνος Γιομ Τοβ Λίπμαν Μυλχάουζεν σημειώνει «… έχουμε απάντηση σε αυτούς που μας χλευάζουν και λένε ότι κάποιοι Εβραίοι είναι αναγνωρίσιμοι (άσχημοι) ως Εβραίοι. Τις ημέρες του Μεσσία θα είμαστε όλοι αναγνωρίσιμα όμορφοι». Σε ένα άλλο Εβραϊκό κείμενο του 14ου αιώνα από τη Γερμανία ο ανώνυμος συγγραφέας δίνει έμφαση στην εσωτερική ομορφιά: Οι αιρετικοί ρωτούν: γιατί οι άπιστοι έχουν ανοιχτόχρωμο δέρμα και είναι όμορφοι, ενώ οι περισσότεροι Εβραίοι είναι σκούροι και άσχημοι; Απαντήστε τους ότι είναι σαν ένα φρούτο· όταν αρχίζει να μεγαλώνει είναι άσπρο αλλά όταν ωριμάζει γίνεται μαύρο, όπως συμβαίνει με τα κορόμηλα και τα δαμάσκηνα. Αντιθέτως, κάθε φρούτο που είναι κόκκινο στην αρχή γίνεται λευκότερο ενώ ωριμάζει, όπως γίνεται με τα μήλα και τα ροδάκινα. Αυτή είναι η απόδειξη ότι οι Εβραίοι είναι αγνοί από αίμα περιόδου και για αυτό δεν υπάρχει αρχική κοκκινίλα. Ενώ οι ειδωλολάτρες δεν προσέχουν τις γυναίκες σε έμμηνο ρύση και έχουν σεξουαλικές επαφές κατά τη διάρκεια της εμμήνου ρύσεως. Επομένως, υπάρχει κοκκινίλα εξαρχής· κι έτσι το φρούτο που προκύπτει, δηλαδή τα παιδιά, είναι ανοιχτόχρωμα. Κάποιος μπορεί να απαντήσει περαιτέρω σημειώνοντας ότι οι ειδωλολάτρες δεν είναι εγκρατείς και έχουν σεξουαλικές σχέσεις κατά τη διάρκεια της ημέρας, την ώρα που βλέπουν τα πρόσωπα σε όμορφες εικόνες· έτσι γεννούν παιδιά που μοιάζουν με αυτές τις εικόνες. Προς το δεύτερο μισό της περιόδου μεταξύ του 12ου και του 15ου αιώνα, που κορυφώθηκε με την Ιερά Εξέταση και τον διωγμό των Εβραίων από την Ισπανία, εισάγεται η έννοια της αμετάβλητης φύσης της Εβραϊκότητας η οποία εκφράστηκε με πιο χαρακτηριστικό τρόπο σε σχέση με τους conversos (νεοχριστιανούς). Το κύμα εξεγέρσεων και επιθέσεων εναντίον των Εβραϊκών κοινοτήτων στις καθολικές περιοχές της Ιβηρικής χερσονήσου συνοδεύτηκε από ένα κίνημα καταναγκαστικού εκχριστιανισμού. Πλέον υπήρχαν Εβραίοι που είχαν επισήμως εκχριστιανιστεί αλλά θεωρούσαν τους εαυτούς τους Εβραίους. Εκτός από όσους είχαν εξαναγκαστεί να μεταστραφούν υπήρχαν φυσικά και οι Εβραίοι που είχαν προσηλυτιστεί με τη θέλησή τους. Αλλά και οι Ραββινικές αρχές, αρνούμενες τη μεταμορφωτική δύναμη της Βάπτισης, επέμειναν στη μονιμότητα της Εβραϊκής ιδιότητας. Έτσι δημιουργήθηκαν δύο τάξεις ανθρώπων, οι νεοχριστιανοί Εβραίοι και τα παιδιά τους, τους οποίους οι παλαιοχριστιανοί αντιμετώπιζαν με καχυποψία. Η διάκριση μεταξύ νεοχριστιανών και παλαιοχριστιανών απέκτησε άλλη διάσταση με το διάταγμα Limpieza de sangre (Καθαρότητα του αίματος), το οποίο απέκλειε τους νεοκαθολικούς εβραϊκής (ή μουσουλμανικής) καταγωγής από τα δημόσια αξιώματα. Με άλλα λόγια, για πρώτη φορά η διάκριση έγινε ρητά φυλετική. Το 1478 καθιερώθηκε η Ιερά Εξέταση με σκοπό την τιμωρία των ψευδοπροσήλυτων[6]. Θεωρητικά δεν στοχοποιούσε τους Εβραίους οι οποίοι διατηρούσαν το δικαίωμα να ασκούν τη θρησκεία τους, αλλά αντιμετωπίζονταν με καχυποψία ως πιθανοί συνεργοί των νεοχριστιανών. Τελικά το 1492 οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν οριστικά προκειμένου να μπορέσουν να εκχριστιανιστούν πλήρως όσοι είχαν μεταστραφεί στον καθολικισμό. 4. Αντισημιτισμοί Ο όρος «αντισημιτισμός» επινοήθηκε τον 19ο αιώνα από τον Βίλχελμ Μαρ με σκοπό παροχής θεωρητικής κάλυψης στο μίσος για τους Εβραίους: στο πλαίσιο του ιδεολογικού σχήματος του Μαρ, ο αντισημιτισμός δεν σήμαινε μίσος για τους Εβραίους αλλά αποστροφή του «σημιτισμού», σαν να επρόκειτο για κάποιο φιλοσοφικό κίνημα ή ιδέα που μπορεί να βρει κάποιον αντίθετο. Μπορούμε να διακρίνουμε πολλά είδη «αντισημιτισμού». Μπορούμε να μιλάμε για αντιεβραϊσμό κατά την αρχαιότητα με τα χαρακτηριστικά της ξενοφοβίας και της αντιπάθειας λόγω της έλλειψης κατανόησης και των πολιτισμικών διαφορών. Ή για αντιεβραϊσμό του πρώιμου Χριστιανισμού με την έννοια της θεολογικής αντιπαλότητας μεταξύ της Χριστιανικής Εκκλησίας και του Ιουδαϊσμού. Η εχθρότητα που προήλθε από την εμφάνιση της νέας θρησκείας και την ανάγκη προσδιορισμού και αποστασιοποίησής της σε σχέση με την πηγή προέλευσής της ήταν θρησκευτική. Ωστόσο η διάκριση μεταξύ ενός θρησκευτικού αντι-ιουδαϊσμού και του φυλετικού αντισημιτισμού δεν είναι τόσο ξεκάθαρη και αυτό φαίνεται να ισχύει ακόμα περισσότερο όσο πλησιάζουμε τον Μεσαίωνα. Η χρήση του όρου αντιεβραϊσμός είναι προβληματική διότι διαστρεβλώνει τις εμπειρίες των Χριστιανών και των Εβραίων εξίσου. Οι μεσαιωνικές πηγές διαθέτουν πλήθος χαρακτηριστικών που μαρτυρούν ρατσισμό και συνωμοσιολογία με τη σημερινή έννοια. Μετά τη στέψη του το 1312 ο Αυτοκράτορας Ερρίκος Ζ΄ αναγνώρισε το δικαίωμα των Εβραίων να ζουν ελεύθερα στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η εικόνα, περ. 1340, απόκειται στο Εβραϊκό Μουσείο Βιέννης. Οι Εβραίοι μισούσαν τον Χριστιανισμό και όχι τους Χριστιανούς, ενώ οι Χριστιανοί μισούσαν τους Εβραίους και όχι τον Ιουδαϊσμό. Ο «αντισημιτισμός», όπως τον αντιλαμβανόμαστε με την κοινή του σημασία στην καθομιλουμένη, είναι ο καταλληλότερος όρος για να περιγράψει το μίσος για τους Εβραίους διαχρονικά. Έτσι ο μεσαιωνικός αντισημιτισμός μπορεί να γίνει κατανοητός ως ένα ενδιάμεσο στάδιο μεταξύ της προγενέστερης έκφρασης θεολογικής αντιπάθειας και του σύγχρονου αντισημιτισμού ο οποίος υπερκεράζεται από την φυλετική σκέψη και τις θεωρίες συνωμοσίας, δηλαδή την ιδέα ότι η Εβραϊκή φυλή σχεδιάζει να κυριεύσει τον κόσμο. Εάν κάποιος διαβάσει την μελέτη του Μάρκους για να μάθει κάτι αποκαλυπτικό για τον σύγχρονο αντισημιτισμό μάλλον θα απογοητευτεί. Όχι επειδή το βιβλίο δεν είναι καλό –το ακριβώς αντίθετο, πρόκειται για ένα υποδειγματικό προϊόν ιστορικής έρευνας και ιστοριογραφίας για τον ανταγωνισμό μεταξύ Εβραίων και Χριστιανών στη Μεσαιωνική Ευρώπη– αλλά επειδή, τελικά, δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζει κανείς κάτι για τον Μεσαίωνα για να «καταλάβει» το μίσος για τους Εβραίους όπως αυτό εκφράζεται στο παρόν. Σε αντίθεση με τους αντισημιτισμούς του πρώιμου χριστιανισμού και του Μεσαίωνα, ο σύγχρονος αντισημιτισμός δεν χρειάζεται τη στήριξη ενός θεολογικού πλαισίου· μπορεί απλά να λειτουργεί ως μια αμιγώς κοσμική ιδεολογία. Το μίσος για τους Εβραίους με την πάροδο των αιώνων αποδείχθηκε περισσότερο ανθεκτικό επιβιώνοντας από την παρακμή του ρόλου της θρησκείας που σημειώθηκε τον 18ο αιώνα. Το χριστιανικό δόγμα των μαρτύρων που διατύπωσε ο Άγιος Αυγουστίνος και το οποίο πολλοί Πάπες όπως ο Γρηγόριος ο Μέγας προασπίστηκαν όριζε ότι οι Εβραίοι έπρεπε να παραμείνουν ζωντανοί για να γίνουν μάρτυρες της Δευτέρας Παρουσίας του Χριστού. Το θρησκευτικό δόγμα της ανοχής προφανώς χανόταν στις εκρήξεις βίας και ιδιαίτερα από τον 13ο αιώνα και έπειτα, αλλά θεωρητικά δεν έπαυσε ποτέ να ισχύει. Παραδόξως έπαυσε να ισχύει μόνο όταν υποβαθμίστηκε ο ρόλος της θρησκείας. Ή, όπως το θέτει ο Μάρκους, «εάν ο στόχος του Χριστιανικού αντισημιτισμού ήταν ο Ιουδαϊσμός αντί οι Εβραίοι, με τη σύγχρονη εκκοσμίκευση ίσως να είχε τελειώσει. Αντίθετα, έγινε χειρότερος». [1] Για την ευρωπαϊκή ιστοριογραφία, ο ελληνορωμαϊκός πολιτισμός είναι το απόγειο της ιστορίας της Δύσης και η άλωση της Ρώμης τον 5ο αιώνα είναι το χαμηλότερο σημείο της, που σηματοδοτεί τη μετάβαση στη σκοτεινή εποχή των βαρβάρων στην οποία παραμένει έως την Αναγέννηση. Ο Βυζαντινός πολιτισμός εξελίσσεται σε έναν Χριστιανικό πολιτισμό πολύ διαφορετικό από τον Χριστιανικό πολιτισμό της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. [2] Διαμορφώνοντας διαφορετική Εβραϊκή κουλτούρα (Ασκενάζι) σε σχέση με την κουλτούρα της Βαβυλωνιακής Ανατολής. [3] Έως το 715 όλη η περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής έως την Ιβηρική χερσόνησο είχε ήδη περιέλθει στον έλεγχο των Μουσουλμάνων με την εγκαθίδρυση Ισλαμικού Χαλιφάτου. Στην Ανατολική Μικρά Ασία η Βυζαντινή Αυτοκρατορία βρισκόταν σε σύγκρουση με την Αυτοκρατορία των Σελτζούκων, η οποία έως τον 11ο αιώνα είχε εξαπλωθεί στα μουσουλμανικά εδάφη της Μέσης Ανατολής. Για να αντιμετωπίσουν την εισβολή των Σελτζούκων οι Βυζαντινοί ζήτησαν βοήθεια από τον Πάπα της Ρώμης. H συνεργασία μεταξύ Καθολικών και Ορθοδόξων είχε σαφή πολιτικά και οικονομικά οφέλη και οι σταυροφορίες διήρκεσαν τουλάχιστον τρεις αιώνες. [4] Ένας άλλος μεσαιωνικός θεσμός ήταν οι δημόσιες αντιπαραθέσεις οι οποίες συγκέντρωναν μεγάλο ενδιαφέρον. Ο σκοπός των αντιπαραθέσεων ήταν να «δικάσουν» το Ταλμούδ για να αποδείξουν την κατωτερότητα των Ιουδαϊσμού και να «πείσουν» τους Εβραίους να μεταστραφούν στον Χριστιανισμό. Η Χριστιανική πλευρά συνήθως εκπροσωπούνταν από Νεοχριστιανούς, δηλαδή Εβραίους με γνώση του Ιουδαϊσμού και της εβραϊκής γλώσσας οι οποίοι είχαν ασπαστεί τον Χριστιανισμό. Η Εκκλησία πάντα ανακοίνωνε τη νίκη της, ωστόσο οι Εβραίοι που υποχρεωτικά συμμετείχαν σε αυτές τις αντιπαραθέσεις ήταν σε θέση να επιχειρηματολογήσουν υπέρ των θέσεών τους με μια σχετική ελευθερία λόγου. [5] Από την επιστολή του Πέτρου του Ερημίτη προς τον Βασιλιά των Φράγκων Λουδοβίκο Ζ΄ το 1146. [6] Η μεγάλη εχθρότητα που αντιμετώπιζαν οι νεοχριστιανοί είχε πολλές κοινωνικοοικονομικές ρίζες. Οι Εβραϊκές κοινότητες της Καθολικής Ισπανίας, ιδιαίτερα στα Βασίλεια της Καστίλης και της Αραγονίας, είχαν μεγάλη δύναμη εν μέρει εξαιτίας της ισχυρής παρουσίας των Εβραίων στη Βασιλική Αυλή και της εξουσίας που απέρρεε από αυτήν. Η εμπλοκή των Εβραίων στον χρηματοοικονομικό τομέα, στην είσπραξη φόρων, τον δανεισμό, την τοκογλυφία και σε δραστηριότητες που οι Βασιλιάδες εκτιμούσαν πολύ λειτουργούσε ταυτόχρονα ως σανίδα σωτηρίας και ως η πηγή των βασάνων τους, αφού συχνά γίνονταν αντικείμενο φθόνου ή αποδέκτες της λαϊκής δυσαρέσκειας του μη Εβραϊκού πληθυσμού. Την εποχή που καθιερώθηκε η Ιερά Εξέταση, η Βασίλισσα Ισαβέλλα και ο Βασιλιάς Φερδινάνδος αντιμετώπιζαν τεράστιο χρέος και αναζητούσαν πόρους για τη χρηματοδότηση πολεμικών εκστρατειών. Η δήμευση Εβραϊκών περιουσιών αποτελούσε μέρος της τιμωρίας των ψευδοπροσήλυτων.

Μεσαιωνικός αντισημιτισμός

Σύνδεση