Ει διδακτόν η αρετή

Τάκης Θεοδωρόπουλος, Ελεύθερος σκοπευτής, Μεταίχμιο, Αθήνα 2024, σελ. 270 Περὶ τῆς ἀρετῆς βουλευόμεθα καὶ διαποροῦμεν, εἰ διδακτόν ἐστι τὸ φρονεῖν τὸ δικαιοπραγεῖν τὸ εὖ ζῆν. Πλούταρχος, Ηθικά Όσο κι αν η σύγκριση είναι υπερβολική, κάτι από το αριστούργημα του Τσβάιχ Ο κόσμος του χθες[1] υπάρχει και στον Ελεύθερο σκοπευτή. Όχι μόνο γιατί σε μιαν αυτοβιογραφία ζωντανεύει και μια εποχή με τα δικά της πνευματικά καλέσματα (από τη δεκαετία του 1960 μέχρι τις μέρες μας, εν προκειμένω), μα και γιατί το να εγκαταλείψει κανείς την προοπτική ακαδημαϊκής καριέρας διδάκτορα φιλοσοφίας, ώστε να αφιερωθεί αποκλειστικά στον αγώνα να παραμείνει και «ουσιαστικά ελεύθερος», όπως γράφει ο Τσβάιχ (σ. 158), αφορά εξίσου τον Τάκη Θεοδωρόπουλο. Κι ακόμα, γιατί η πόλη στην οποία ο Τσβάιχ εδραιώνει αυτή την απόφαση είναι «το ευλογημένο Παρίσι των νεανικών μου χρόνων», με «την αφελή εκείνη και συνάμα τόσο σοφή ξεγνοιασιά» (σ. 159-161), κάτι που ισχύει επίσης, πολύ μεταγενέστερα, και στην περίπτωση του συγγραφέα του Ελεύθερου σκοπευτή. Βέβαια, το Παρίσι του 1904, που πρωτοεπισκέπτεται ο Τσβάιχ, ή το Παρίσι του Μεσοπολέμου, όπου μένει για κάποια διαστήματα, δεν είναι το Παρίσι μετά τον Μάη του 1968, όπου ξεκινά η περιπέτεια αυτογνωσίας του Θεοδωρόπουλου. Οι εποχές διαφέρουν πάρα πολύ. Ομοίως και οι κλίμακες των συγγραφέων. Αλλά κάτι κοινό υπάρχει, και πάλι, ως προς την Ανθρωποσοφία του Ρούντολφ Στάινερ ή άλλα συναφή ρεύματα ενός Αντι-Διαφωτισμού, τα οποία παραξένευαν τον Τσβάιχ στον καιρό του, αφήνοντάς τον σε αμηχανία να τα κρίνει, όπως η Αποδόμηση και τα βιβλία του Ντεριντά ή του Ντελέζ τον Θεοδωρόπουλο, στις δεκαετίες του 1970 και 1980. Κάπου εδώ οι ομοιότητες εξαντλούνται. Κι η μεταμοντέρνα μωρολογία, η οποία κατατρύχει τη δημοκρατική Δύση, δεν μπορεί να αντιπαραβληθεί με φανατισμούς ή ιδεολογίες μίσους που οδήγησαν σε δυο φρικαλέα μακελειά την Ευρώπη, μεταξύ τέλους της μπελ επόκ και Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Όσο για τις απειλές του Ισλάμ και των τρομοκρατών που θέτουν σε δοκιμασία την παγκόσμια ειρήνη, πολύ απέχουν, προς το παρόν τουλάχιστον, από ό,τι κυοφορήθηκε στον Μεσοπόλεμο από τον φασισμό ή τον ναζισμό και τους πολεμικούς θριάμβους τους, ως τον Φεβρουάριο του 1942, όταν ο Τσβάιχ αποφάσιζε να αυτοκτονήσει. Έστω και αν την εξαγοράζει με τις ασυναρτησίες της ειρήνης, η γενιά των «μπούμερς» πρέπει να ευλογεί την τύχη της. Παρά την «περίοδο της ακατάσχετης φλυαρίας», όπως ο Θεοδωρόπουλος προσφυώς χαρακτηρίζει την Ελλάδα της μεταπολίτευσης (σ. 133-142), και παρά το αίμα που χύθηκε σε πολιτικές δολοφονίες από δήθεν αντιστασιακούς, όταν η χούντα ήταν πια παρελθόν κι ενώ στην ΕΣΣΔ ο κομμουνισμός έπνεε τα λοίσθια, το όπιο των διανοουμένων διακινούνταν αθρόα εδώ. Αυτή η «τύχη», άλλωστε, επέτρεψε σε πλήθη παιδιών από μη ευκατάστατες οικογένειες να δοκιμάσουν ικανότητες ή ταλέντα και να προκόψουν σ’ ό,τι αποκαλούμε κοινωνική κινητικότητα. Πάρα πολλοί κατάφεραν να διακριθούν στις επιστήμες κι αρκετοί να φτάσουν σε θέσεις καθηγητών Πανεπιστημίου. Άλλοι διέπρεψαν στις τέχνες, δρέποντας δόξα και χρήμα. Ο αριθμός Πανεπιστημίων και φοιτητών αυξήθηκε κατακόρυφα μετά τη μεταπολίτευση. Μια μακρά και σχεδόν αδιατάρακτη δημοκρατική περίοδος είχε ξεκινήσει επιτέλους. Το ζήτημα όμως το οποίο, στον πλατωνικό Πρωταγόρα, συζητείται στο σπίτι του Καλλία (πριν επανατεθεί από τον Πλούταρχο πέντε αιώνες αργότερα) –το ζήτημα του κατά πόσο μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο επαγγελματικής διδασκαλίας η αρετή– παραμένει αναπάντητο, ανεξάρτητα από δεξιότητες ή γνώσεις οι οποίες αποκτώνται διά της ακαδημαϊκής οδού. Αρκούν αυτές, άραγε, ώστε να μιλήσουμε για «πρόοδο» στην ελληνική κοινωνία όσο και, ευρύτερα, στις κοινωνίες της Δύσης; Στην ελληνολατινική αρχαιότητα υπήρχε ο σοφός, στον Μεσαίωνα ο άγιος, στην Αναγέννηση ο ουμανιστής, στον 17ο αιώνα ο έντιμος άνθρωπος (honnête homme), στον αιώνα του Διαφωτισμού ο φιλόσοφος, ως ενσάρκωση του ορθού λόγου, και στον 19ο ο επαναστάτης. Αλλά ο 20ός αιώνας είδε τον θρίαμβο του δημαγωγού (από τον Λένιν ως τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ), ενώ ο 21ος αποδεικνύεται, κυρίως, αιώνας των λαϊκιστών. Η αριθμητική έκρηξη πανεπιστημιακών σχολών, παντού στον κόσμο, αφήνει στην ίδια εκκρεμότητα το «διδακτόν» της αρετής. Αυτή η εκκρεμότητα πρυτανεύει στις σελίδες του Ελεύθερου σκοπευτή, μέσα από τη διεκτραγώδηση των περιπετειών αυτογνωσίας του συγγραφέα. Οικογενειακές καταβολές, σπουδές, ταξίδια, έρωτες, φιλίες με γάλλους πανεπιστημιακούς, δοκιμές βιοπορισμού, εμπειρίες ανάγνωσης όσο και επιδόσεις συγγραφής δοκιμίων ή λογοτεχνημάτων, αναλύσεις κλασικών κειμένων κι αναπάντεχοι συσχετισμοί τους με πρόσωπα και πολιτικές συγκυρίες της σύγχρονης Ελλάδας, στο ίδιο ερώτημα καταλήγουν, άμεσα ή έμμεσα: πώς, τα όσα λέει κάποιος για τη δική του κατανόηση του κόσμου, μπορούν να κινήσουν κι άλλους στην αυταγωγή της αρετής; Δεδομένου ότι αν η αρετή δεν διδάσκεται, δεν είναι όπως η θεία χάρις για τους καλβινιστές – ένα αυθαίρετο δώρο, προαποφασισμένο από τον Ύψιστο, πριν καν γεννηθούμε. Είναι κάτι που αποκτάται, αναλόγως του βίου. Πώς, λοιπόν, βελτιώνει κανείς μόνος τον εαυτό του, μέσα από την ελεύθερη άσκηση της αγαθοεργού και απεριόριστης βούλησής του να καταφέρει να γίνει κάτι, δείχνοντας έναν δρόμο πρόσβασης στην αρετή, συνιστά κεντρικό κι επανερχόμενο ζήτημα στην όλη βιογραφική αφήγηση. Αφήγηση που δεν ακολουθεί συστηματική χρονολογική ή θεματική σειρά. Μοιάζει περισσότερο με επιδέξια συρραφή χρονογραφημάτων, σαν αυτά που δικαίως έχουν κάνει ιδιαίτερα γνωστό τον Τάκη Θεοδωρόπουλο στο ευρύ κοινό. Ανάμεσα σε ενδιαφέροντα της παιδικής ηλικίας, όπως η ζωγραφική, ταξίδια και γνωριμίες με τη μεγάλη τέχνη, αναμίξεις στην πολιτική ζωή (με μιαν αντιχουντική δράση την οποία ο ίδιος ειρωνεύεται για τον ερασιτεχνισμό της), πολύ διάβασμα και ξεκινήματα φιλόδοξων μεταπτυχιακών, υπεισέρχονται επισημάνσεις ιδιαίτερης αγχίνοιας για την αρχαία γραμματεία, δείγματα υψηλής μεταφραστικής δεινότητας, κρίσεις για την ψυχολογία των ελλήνων πολιτικών και των οπαδών τους κ.ά. Πάντα χωρίς ιδιαίτερα συστηματικό ειρμό. Όπως ο ίδιος ομολογεί προς το τέλος του βιβλίου: «Ό,τι κι αν έκανα ως ασταθής χαρακτήρας που παρασύρεται εύκολα από τη γοητεία, είχα πάντα ένα σταθερό σημείο αναφοράς, τη γραφή. Και εννοείται την ανάγνωση – είναι και οι δυο στάδια της ίδιας δραστηριότητας» (σ. 254). Μέσα σε αυτή την παρορμητική αταξία, πάντως, περιλαμβάνονται διαμάντια οξυδερκών σχολιασμών. Ανθολογώ μερικούς για τη δημοκρατία ή την ελληνική κοινωνία: «Δεν είναι τυχαίο ότι η δημοκρατία και η τραγωδία γεννήθηκαν στην Αθήνα του 5ου π.Χ. αιώνα. … Όπου δεν ρίζωσε η τραγική αντίληψη της ύπαρξης, δεν μπόρεσε να ριζώσει ούτε η δημοκρατία. […] Η δημοκρατία δεν είναι ιδεολογία, όπως ο μαρξισμός-λενινισμός … Δεν επιβάλλεται. Προκύπτει από τη συνειδητοποίηση των κοινωνιών ότι μπορούν να αποφασίζουν οι ίδιες για τις τύχες τους… Στον Μαραθώνα τους Πέρσες τους απώθησαν οι οπλίτες και οι ιππείς, η μεσαία και η ανώτερη τάξη της Αθήνας. Η νίκη στη Σαλαμίνα όμως δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τους κωπηλάτες, … έπρεπε να τους δώσουν το δικαίωμα να συναποφασίζουν και αυτοί για τις τύχες της πόλης. Οι άλλοι πήγαν να διδάξουν δημοκρατία σε κοινωνίες οι οποίες ούτε την ήθελαν ούτε την καταλάβαιναν» (σ. 200 και 234-235). «Ως το πραξικόπημα των συνταγματαρχών, η ελληνική διανόηση όχι μόνο δεν θεωρούσε ασύμβατη την ελληνική παράδοση με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό αλλά προσπάθησε να παράγει με το έργο της μια δημιουργική πολυφωνία που στηριζόταν στη συμφωνική τους ενορχήστρωση. Τι θα ήταν ο Σεφέρης χωρίς τον Έλιοτ και τον Βαλερί, όμως τι θα ήταν και χωρίς τον βαθύ ελληνισμό που μιλάει μέσα από την ποίησή του; … Οι συνταγματάρχες έστρεψαν τα όπλα τους εναντίον των ελίτ μιας Ελλάδας που οργάνωνε τις πολιτισμικές προϋποθέσεις για μια κοινοβουλευτική δημοκρατία ευρωπαϊκών προδιαγραφών. […] Νομίζω ότι ο “Ανδρέας” ήταν περισσότερο ψυχολογικό παρά πολιτικό φαινόμενο. … Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου συμπεριφέρθηκε στην Ευρώπη όπως οι κοινότητες των Ελλήνων απέναντι στους Οθωμανούς…» (σ. 130-131 και 178-179). Πολλοί ακόμα οξυδερκείς συλλογισμοί ή απρόβλεπτοι συσχετισμοί μπορεί να ανθολογηθούν. Όπως, φερ’ ειπείν, για την ασυνείδητη συνομιλία του Δουμά των Τριών Σωματοφυλάκων με τον Ξενοφώντα και τον Πλάτωνα (σ. 110-11)∙ για τον Ξενοφώντα ως «πλάγια είσοδο» στον Πλάτωνα, αφού «ο μυθιστορηματικός λόγος είναι εξ ορισμού ειρωνικός κι αποκαλύπτει την πλάγια ματιά που ανιχνεύει τον κόσμο από τις προοπτικές του παραμορφώσεις» (σ. 208)∙ ή για τη σχέση των αντιλήψεων του Ιπποκράτη, περί ισορροπίας των σωματικών χυμών, με τη Μήδεια του Ευριπίδη (κάτι που εντασσόταν και στο θέμα του ημιτελούς διδακτορικού), αλλά και με το ίδιο το τοπίο της Αττικής (σ. 50-53), καίτοι ο τελευταίος συσχετισμός μοιάζει παράδοξος. Στο πλαίσιο τέτοιων ιδιοφυών παραδόξων και το σχόλιο για όσα πρέσβευε ο Άμος Οζ περί δύο διαφορετικών ειδών τραγωδίας στη σύγκρουση Ισραηλινών-Παλαιστινίων (σ. 71). Μολονότι από τότε που ο Οζ έβλεπε ως τσεχοφική την τραγωδία (με χαρακτήρες αναγκασμένους να συνεχίσουν να ζουν με το βάρος της νεκρής ψυχής τους), η τραγωδία έχει πλέον γίνει σαιξπηρική (με τη σκηνή γεμάτη πτώματα), το σχόλιο παραμένει εξαιρετικά εύστοχο. Μέσα στην εκρηκτική ποικιλία ανάλογων σχολίων, σταθερό μοτίβο αποτελεί και μια αμφίθυμη στάση απέναντι στους πανεπιστημιακούς: θαυμασμός για την πειθαρχία του μεθοδικού ερευνητή, αλλά και επιφύλαξη για τον «αποξηραντικό» χαρακτήρα αυτής της μεθοδικότητας και, κυρίως, την επιπολάζουσα αναξιοκρατία εντός του ελληνικού ακαδημαϊκού χώρου. Όπου, ιδίως από τη μεταπολίτευση και μετά, την επιστημονική ανεπάρκεια συχνά αναπληρώνει η αριστερή αγωνιστικότητα, η υπεράσπιση αναίτιων καταλήψεων, η ικανοποίηση οποιωνδήποτε φοιτητικών αιτημάτων ή η βαθμολόγηση των πάντων με άριστα (όπως εκ πείρας μπορώ να βεβαιώσω). Καλώς ή κακώς, λοιπόν, εγκαταλείφθηκε η καριέρα πανεπιστημιακού, για να προτιμηθεί η κατάσταση του «ελεύθερου σκοπευτή»; Αυτό, υπαινικτικά, είναι ένα δεύτερο ερώτημα του βιβλίου, δίπλα σ’ εκείνο περί αρετής. Τι καταφέρνει ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, με τη χαλκέντερη αρθρογραφία, τα δοκίμια ή τα λογοτεχνήματά του, και τι ένας πανεπιστημιακός με τις προσπάθειες να «μολύνει» τα ακροατήριά του στο αμφιθέατρο με ψήγματα αρετής; Ψήγματα στα οποία, όποια και αν είναι η ειδικότερη διδακτέα ύλη, περιλαμβάνονται η αγάπη για την ευρυμάθεια και τη σωφροσύνη. Που σημαίνει ότι ένας φοιτητής αρχιτεκτονικής λ.χ. δεν αφήνεται να αδιαφορεί για την εξέλιξη της φιλοσοφίας, ένας της φιλοσοφικής να αγνοεί τα ρεύματα της ζωγραφικής, ένας της Σχολής Καλών Τεχνών να διανύει τη ζωή του χωρίς να γεύεται τον κόσμο των μυθιστορημάτων κ.ο.κ. Απέναντι στο απεριόριστο κοινό των χρονογραφημάτων μιας εφημερίδας, ο χρονικογράφος μπορεί να υποκινήσει πολύ περισσότερους σε συνετές εκτιμήσεις θεμάτων της επικαιρότητας ή σε αναγνώσματα που παρέχουν μιαν ενοποιούσα κατάφαση απέναντι στον κατακερματισμένο χαρακτήρα του όντος, από όσους μπορεί ο πανεπιστημιακός. Καθώς ο τελευταίος, εκτός από την κληρονομημένη από την Μέση Εκπαίδευση ακηδία μεγάλου μέρους των φοιτητών, έχει να υπερβεί και τον φθόνο πολλών συναδέλφων του. Οι οποίοι, μέσα στη ρουτίνα των ειδικοτήτων τους, βλέπουν τέτοια ανοίγματα με κακεντρέχεια, σαν αθέμιτο ανταγωνισμό στη συστηματική πλήξη των δικών τους παραδόσεων. Τελικά, η επιλογή του «ελεύθερου σκοπευτή» ίσως δίνει καλύτερες πιθανότητες στο διδακτόν της αρετής. Για να κλείσω με την καθ’ υπερβολήν σύγκριση με την οποία ξεκίνησα, υπάρχει σε προικισμένους ανθρώπους η έφεση να διακρίνουν πολλά πέρα από όσα φαίνονται. Για την πρώτη του επίσκεψη στο Παρίσι, ο Τσβάιχ γράφει ότι έψαχνε εκεί «μ’ όλες τις αισθήσεις και μ’ όλη την καρδιά» του να αφουγκραστεί το Παρίσι του Ερρίκου Δ΄ ή της Επανάστασης και του Ναπολέοντα, να βρει μέρη που ήδη είχε γνωρίσει από περιγραφές ποιητών, μυθιστοριογράφων ή ιστορικών και η αίσθηση της όρασης να λειτουργήσει ουσιαστικά ως μέσο αναγνώρισης, «σαν τη χαρά εκείνη της ελληνικής ανάγνωσης, την οποία ο Αριστοτέλης εξυμνεί ως τη μεγαλύτερη και πιο μυστηριώδη απόλαυση στον κόσμο» (ό.π., σ. 167-168). Το ίδιο ισχύει και για όσα αναφέρει ο Θεοδωρόπουλος, σχετικά με τα δικά του αναγνώσματα και μεταγενέστερα ταξίδια στο Παρίσι ή στις ΗΠΑ. Τα μεγέθη των συγγραφέων δεν είναι προς σύγκριση, όπως ήδη είπα. Είναι, όμως, η εξ απαλών ονύχων μύηση στον κόσμο από ιδιότητές του τις οποίες φωτίζουν μεγάλα λογοτεχνήματα, πριν την εμπειρική ανάγνωσή τους στην πραγματικότητα. (Περίπου όπως οι φαντασιώσεις εκλεπτύνουν την επιθυμία πριν την εκπλήρωση ερωτικών συμπράξεων). Η εξοικείωση με λογοτεχνικούς χαρακτήρες –τέτοια που να επιτρέπει να διακρίνεις, λ.χ., πώς ο Κάφκα φτιάχνει την Όλγα, στον Πύργο, από τη Σόνια στο Έγκλημα και τιμωρία ή πώς ο Μαν, στο Μαγικό βουνό, εκθέτει στα διλήμματα του Χανς Κάστορπ τις αντιφάσεις της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης– επιτρέπει ανάλογα διεισδυτικούς συσχετισμούς αυθεντικών συμπεριφορών. «Δεν υπάρχουν φανταστικά γεγονότα, υπάρχουν μόνον όλα όσα γίνονται παντού», θα μπορούσε να βεβαιώνει και η Ανθρώπινη κωμωδία του Μπαλζάκ[2]. Η μεγάλη διαφορά, ασφαλώς, είναι πως η αυτοβιογραφία του Τσβάιχ συνιστά μια έξοχη και μακρά επιστολή αυτόχειρα. Ο Ελεύθερος σκοπευτής είναι περισσότερο ένα «bildungsroman» – ένα «μυθιστόρημα μαθητείας». (Με το θέμα των εν λόγω μυθιστορημάτων να αφορά τη διαμόρφωση του πνεύματος και του χαρακτήρα του πρωταγωνιστή, μέσω εμπειριών που τον οδηγούν από την παιδική ηλικία στην ωριμότητα, όπου συνειδητοποιεί την ταυτότητα και τον ρόλο του στον κόσμο). Από τα μέσα του 18ου αιώνα και τον Τομ Τζονς, του Χένρι Φίλντινγκ, ως τον Χόλντεν Κώλφηλντ από το Ο φύλακας στη Σίκαλη, του Σάλιντζερ, στα μέσα του 20ού, και ως τις μέρες μας, ο κατάλογος τέτοιων μυθιστορημάτων είναι μακρύτατος. Έστω και αν τα ονόματα που εμφανίζονται στον Ελεύθερο Σκοπευτή είναι όλα αυθεντικά, έστω και αν το βιβλίο δεν κλείνει με την άφιξη του πρωταγωνιστή στην ωριμότητα, αλλά τον βλέπουμε «στο κατώφλι της τρίτης ηλικίας» να ψάχνει ακόμα τον στόχο του και με προθυμία να γίνεται κι ο ίδιος στόχος, η αίσθηση που αφήνει η ανάγνωσή του παραμένει αυτή ενός «μυθιστορήματος μαθητείας». [1] Stefan Zweig, Ο κόσμος του χθες. Αναμνήσεις ενός Ευρωπαίου, μτφρ. Αλεξία Καλανταρίδου - Τατιάνα Λιάνη, Printa, Αθήνα 2006. [2] Αναφορά Wilhelm Mühlmann, Ευρωπαϊκή λογοτεχνία και παγκόσμιος πολιτισμός, μτφρ. Κώστας Κουτσουρέλης, Νεφέλη 1997, σ. 160.

Σύνδεση