Ο Λουκιανός, ο Έρασμος και ο Ραμπελαί στα Ηλύσια Πεδία

Voltaire, Conversation de Lucien, Érasme et Rabelais dans les Champs-Élysées [Βολταίρος, Διάλογος του Λουκιανού, του Έρασμου και του Ραμπελαί στα Ηλύσια Πεδία] (Mélanges, επιμ. Jacques Van Den Heuvel, Gallimard, 1961, σ. 719 κ.ε.). ΡΑΜΠΕΛΑΙ. – Μα πώς, λοιπόν; Δεν αξίζει τίποτα το να απαλλαγείς απ’ την πλάνη; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Είναι κάτι μικρό όταν δεν μπορείς πια να απαλλάξεις απ’ την πλάνη τους γύρω σου. 1. [Δύο λόγια για τους νεκρικούς διαλόγους] Το λογοτεχνικό υποείδος των νεκρικών διαλόγων ανάγεται στην αρχαιότητα, με πρώτο μάστορα τον περιώνυμο συγγραφέα της Δεύτερης Σοφιστικής, Λουκιανό (125-180 μ.Χ.). Οι λεγόμενοι Νεκρικοί διάλογοι του Λουκιανού, τριάντα τον αριθμό, λαμβάνουν χώρα στον Κάτω Κόσμο, μεταξύ πασίγνωστων προσώπων ή πλασμάτων του μύθου και της ιστορίας (θεών, φιλοσόφων, ηγεμόνων, ηρώων κ.ά., λόγου χάρη, του Αχιλλέα και του Αντίλοχου, του Αίαντα και του Αγαμέμνονα, του Μένιππου και του Τάνταλου, του Μένιππου και του Κέρβερου, του Διογένη και του Ηρακλή, του Διογένη και του Αλέξανδρου) και καυτηριάζουν ευρύ φάσμα φαινομένων, κλίσεων και συμπεριφορών της αρχαιότητας, όπως: διαδεδομένες θρησκευτικές, φιλοσοφικές και θυμοσοφικές αντιλήψεις, ανθρώπινα πάθη και αδυναμίες (λ.χ., την εξουσιομανία, την κενοδοξία, τη δεισιδαιμονία, την ευπιστία και την υποκρισία) και την ευρύτερη διαφθορά των ηθών, έως τις υπερβολές της μυθολογίας και της «υψηλής» ποίησης και τον σχολαστικισμό των γραμματικών. Επανερχόμενοι πρωταγωνιστές μιας ομάδας αυτών των διαλόγων είναι ο μυθικός πορθμέας του Κάτω Κόσμου Χάρων και ο ψυχοπομπός θεός Ερμής. Οι νεκρικοί διάλογοι βρήκαν πολλούς μεταφραστές και μιμητές στην Ευρώπη του 15ου και του 16ου αι.[1] Για δύο περίπου αιώνες, από τον 16ο έως και τον 18ο αι., οι νεκρικοί διάλογοι λειτούργησαν, με αναμενόμενους φυσικά μετασχηματισμούς και μετεξελίξεις, όπως, λ.χ., την αναπροσαρμογή στις νέες απαιτήσεις του 17ου αιώνα περί ευγένειας, ευπρέπειας και των ορίων του γέλιου, ως ένα πρόσφορο πλαίσιο εκλαΐκευσης σημαντικών διανοητικών αναμετρήσεων και της «ηθοπλαστικής» λογοτεχνίας εν γένει. Καίρια ως προς τη διάδοση των νεκρικών διαλόγων στην Ευρώπη του 16ου αι. υπήρξε και η συμβολή του ίδιου του Έρασμου,[2] ο οποίος μετέφρασε στα λατινικά 28 έργα του αγαπημένου του αρχαίου συγγραφέα (κάποια μαζί με τον Τόμας Mορ) κατά τη διαμονή του Έρασμου στο σπίτι του επιστήθιου φίλου του στο Λονδίνο. Οι νεκρικοί διάλογοι αποδείχθηκαν ιδιαίτερα δημοφιλείς τον 18ο αι. μετά την αναβίωση του είδους από τους Γάλλους συγγραφείς Φοντενέλ (Bernard de Fontenelle, Dialogues des morts anciens et modernes, 1683) και Φενελόν (François Fénélon, Dialogues des morts, 1700-1712). Οι νεκρικοί διάλογοι της Ευρώπης της πρώιμης νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού αποκτούν πρόσθετο ενδιαφέρον κατά το ότι φέρνουν σε επαφή ή αντιπαράθεση σπουδαία ιστορικά πρόσωπα από διαφορετικές εποχές, τόπους και πολιτισμούς – πρόσωπα τα οποία, συνεπώς, όχι μόνο δεν διασταυρώθηκαν ποτέ στην πραγματική ζωή αλλά και έδρασαν σε πολύ διαφορετικά περιβάλλοντα και συνθήκες. Συνηθέστεροι πρωταγωνιστές είναι οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι-διανοητές και οι ισχυρότεροι ηγέτες. Τα πρόσωπα αυτά, σκιές πλέον, συνδιαλέγονται (με φόντο τον Κάτω Κόσμο ή τα Ηλύσια Πεδία) κατά κύριο λόγο περί θεμελιωδών ζητημάτων της ανθρώπινης φύσης, δράσης και κοινωνίας, καθώς είναι, άλλωστε, αποδεσμευμένα από συγκεκριμένες χωροχρονικές παραμέτρους ή περιορισμούς. Οι σκιές είναι ελεύθερες, αφοσιωμένες αποκλειστικά και μόνο στις ιδέες, τους στοχασμούς και τις πεποιθήσεις τους, τις οποίες μπορούν πια να εκφράζουν στην καθαρότερη μορφή τους, ξεγυμνωμένες καθώς είναι από την οποιοδήποτε πρακτική σκοπιμότητα, όφελος ή βλάβη. 2. [Βολταίρος, Διάλογος του Λουκιανού, του Έρασμου και του Ραμπελαί στα Ηλύσια Πεδία] Ο διάλογος (από τη συλλογή Dialogues Philosophiques) δημοσιεύτηκε στον τρίτο τόμο του Nouveaux Mélanges το 1765 – ενώ είχε ίσως γραφτεί ήδη το 1764.[3] Ο Βολταίρος δίνει τον λόγο σε τρεις σπουδαίους δασκάλους του σε θέματα εμπαιγμού και ειρωνείας, τον Λουκιανό, τον Έρασμο και τον Ραμπελαί,[4] και, καθώς «μεταμφιέζεται» πίσω από αυτές τις καταξιωμένες φωνές, νομιμοποιεί το δικό του ήθος του σκωπτικού παρρησιαστή. Ο διάλογος μοιάζει με μια μικρή κωμική παράσταση, μια πολυφωνία εναντίον του θρησκευτικού φανατισμού και της μισαλλοδοξίας, της δεισιδαιμονίας και της παράνοιας (infâme[5]), που δεν περιλαμβάνει καθόλου αντιπαραθέσεις, όπως είθισται σε άλλες σύγχρονες παραλλαγές των νεκρικών διαλόγων. Αντ’ αυτού, παρουσιάζει μια κοινότητα, μια αδελφότητα συγγραφέων που μοιράζονται μεταξύ τους το γέλιο, το οποίο, ωστόσο, δεν εκπίπτει σε μια πρωτίστως παιχνιδιάρικη, ακίνδυνη και αυτάρεσκη κοροϊδία –όπως, λ.χ., συμβαίνει εν πολλοίς στην περίπτωση του Φοντενέλ– αλλά αποδεικνύεται πολεμικό και μάχιμο, και αναπόσπαστη εκδήλωση παρρησίας.[6] Ο Λουκιανός, ο Έρασμος και ο Ραμπελαί χρησιμοποιούν το γέλιο προκειμένου να διαφωτίσουν και να αφυπνίσουν τους συνανθρώπους τους, ενώ κινούνται σε ένα περιβάλλον κατεξοχήν επισφαλές και απειλητικό. Σε αυτήν την ευτράπελη «συνωμοτική συνενοχή» τους οι συγγραφείς εμπλέκουν και τον αναγνώστη, ο οποίος καλείται να γίνει ενεργός συμμετέχων και ερμηνευτής των λεγομένων τους. Ο Λουκιανός, ειδικότερα, ο πρωτομάστορας της τέχνης τού να περιγελά κανείς τους πάντες και τα πάντα, διαβάζει τον Έρασμο και τον Ραμπελαί, υιοθετώντας την περσόνα του αφελούς και του αδαούς που ζητάει να μάθει πώς έχουν τα πράγματα την εποχή των δεύτερων, τόσους αιώνες μετά – σε ποια κατάσταση βρίσκεται η ανθρώπινη ανοησία, η άγνοια και η βαρβαρότητα, και πώς μπορεί κανείς (ο σατιρικός συγγραφέας που αναδύεται ως ένα νέος είδος επαγγελματία) να τις διαχειριστεί ή και να τις θεραπεύσει. Ανοίγει, έτσι, το δαιδαλώδες, φλέγον ζήτημα της ελευθερίας του λόγου, του αληθώς λέγειν και της σκωπτικότητας ενόψει του πολύ ορατού κινδύνου του πολιτικού και θρησκευτικού διωγμού. Το σχετικά συγκρατημένο, το μαγκωμένο γέλιο του μοναχού (εν ζωή) Έρασμου, ο οποίος παραδέχεται ότι ήταν αναγκασμένος να αυτολογοκρίνεται σε κάποιον βαθμό για λόγους αυτοπροστασίας και επιβίωσης, αντιπαραβάλλεται με το πληθωρικό, αχαλίνωτο γέλιο του απλού ιερωμένου Ραμπελαί, ο οποίος ομολογεί ότι αψήφησε όλες τις απαγορεύσεις και υπερθεμάτισε στην «τρέλα», προκαλώντας ακόμα και την απροσδόκητη μεταστροφή των «αγέλαστων» και συσπειρώνοντας ακόμα και τις θεολογικές αρχές (βλ. την αναφορά του στην αφιέρωση του βιβλίου του σε κάποιον καρδινάλιο). Ο Βολταίρος επαν-οικειοποιείται τους λουκιάνειους νεκρικούς διαλόγους,[7] καθώς και το αιχμηρό πνεύμα της facétie (με πρότυπο το Liber Facetiarum του Πότζιο Μπρατσολίνι, 1470),[8] προκειμένου να εκθέσει τη δική του αντικληρική πολεμική, με αξιοθαύμαστη οικονομία εκφραστικών μέσων και με προσποιητή κωμική αθωότητα που διασφαλίζει μια κοινωνικά αποδεκτή παρουσίαση του ριψοκίνδυνου λόγου. Συνδυάζοντας ποικιλοτρόπως το φαιδρό και το αξιοθρήνητο, τη συμπόνοια και τη χλεύη, ο συγγραφέας καταγγέλλει την καταγέλαστη φρίκη των εγκλημάτων των φανατικών. Το γέλιο, η σκωπτική στάση και ο ευφυής σατιρικός χλευασμός που έχουν υιοθετηθεί από τον Λουκιανό και τους ακολούθους του γίνονται μια μάσκα και ένα όπλο, και, πιο χαρακτηριστικά, νομιμοποιούνται πλέον ως «επάγγελμα» (profession), ξεφεύγοντας από την αμιγή σφαίρα του αρχέγονου, του μυθικού (Μώμος[9]) ή του φιλοσοφικού (λ.χ., Δημόκριτος[10]). Το επάγγελμα αυτό αφενός τίθεται στην υπηρεσία της ανθρωπότητας και επιτελεί χρησιμότατο κοινωνικό έργο, σε πλήρη αντίθεση με τα παρασιτικά, παράλογα και ανελεύθερα εκκλησιαστικά επαγγέλματα, όπως σκιαγραφούνται στον διάλογο, και αφετέρου απαιτεί τεχνική δεξιότητα, καθώς και διανοητική επεξεργασία και προσπάθεια εκατέρωθεν (συγγραφέας - αναγνώστης). 3. ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΒΟΛΤΑΙΡΟΥ Ο Λουκιανός γνώρισε τον Έρασμο λίγο πριν, παρ’ όλη την αποστροφή του προς οτιδήποτε προερχόταν από τα σύνορα της Γερμανίας. Δεν πίστευε πως ένας Έλληνας θα πρέπει να καταδέχεται να μιλά με κάποιον από τη Μπατάβια. Επειδή, όμως, ο συγκεκριμένος Μπαταβιανός νεκρός τού φάνηκε καλή παρέα, είχαν τον ακόλουθο διάλογο: ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Λοιπόν, κάνατε σε μια χώρα βάρβαρη την ίδια δουλειά που έκανα κι εγώ στην πιο εξευγενισμένη χώρα του κόσμου; Περιγελούσατε τα πάντα; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Αλίμονο! Θα το ’θελα βέβαια. Θα ήταν σπουδαία παρηγοριά για έναν φτωχό θεολόγο σαν και του λόγου μου. Όμως, δεν είχα τη δυνατότητα να εκφράζομαι τόσο ελεύθερα όσο εσείς. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Αυτό με εκπλήσσει. Οι άνθρωποι αρέσκονται να τους υποδεικνύεις τις συλλογικές τους ανοησίες, αρκεί να μην δείχνεις κάποιον απ’ αυτούς συγκεκριμένα. Έτσι, ο καθένας τους μπορεί να προβάλει τη δική του γελοιοποίηση στον γείτονά του κι ο καθένας γελά σε βάρος του διπλανού του. Δεν ήταν το ίδιο με τους συγχρόνους σας; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Υπήρχε μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στους καταγέλαστους ανθρώπους της δικής σας εποχής και της δικής μου. Εσείς είχατε να αντιμετωπίσετε μόνο θεούς, που τους παρίσταναν επί σκηνής, και φιλοσόφους, που τους πίστευαν λιγότερο κι απ’ τους θεούς. Εγώ, όμως, περιτριγυριζόμουν από φανατικούς, κι έπρεπε να είμαι πολύ επιφυλακτικός ώστε να αποφύγω είτε να με κάψουν οι μεν είτε να με δολοφονήσουν οι δε. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Πώς θα μπορούσε να γελάει κανείς μπροστά σ’ αυτά τα ενδεχόμενα; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Έτσι ίσα που γελούσα. Κι έδινα την εντύπωση πως ήμουν πολύ πιο ευχάριστος απ’ όσο ήμουν πραγματικά. Με νόμιζαν πολύ χαρούμενο και πολύ έξυπνο γιατί τότε ήταν όλοι τους λυπημένοι. Τους ταλάνιζαν κενές ιδέες που έκαναν τους ανθρώπους αφόρητους. Οποιοσδήποτε πίστευε πως ένα σώμα μπορεί να βρίσκεται σε δύο σημεία ταυτοχρόνως ήταν έτοιμος να σκοτώσει οποιονδήποτε εξηγούσε το ίδιο πράγμα με τρόπο διαφορετικό. Υπήρχαν και πολύ χειρότερα. Έναν άνθρωπο του δικού μου στάτους που δεν θα ’παιρνε θέση ανάμεσα σ’ αυτές τις δυο φατρίες θα τον λογάριαζαν τέρας. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Παράξενοι είναι αυτοί οι άνθρωποι, οι βάρβαροι με τους οποίους ζήσατε! Οι Γέτες κι οι Μασσαγέτες της δικής μου εποχής υπήρξαν πιο ήπιοι και πιο λογικοί.[11] Και ποιο ήταν το επάγγελμά σας στη φριχτή χώρα που κατοικούσατε; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Ήμουν Ολλανδός μοναχός. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Μοναχός! Τι επάγγελμα είναι τούτο; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Είναι το επάγγελμα του να είσαι ανεπάγγελτος, να δεσμεύεσαι με όρκο απαράβατο να είσαι άχρηστος για το ανθρώπινο γένος, να είσαι παράλογος κι υποδουλωμένος, και να ζεις σε βάρος των άλλων. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Αυτή είναι μια δουλειά άθλια! Μα πώς μπορούσατε εσείς, ένας άνθρωπος με τόσο πνεύμα, να στέργετε μια κατάσταση που ατιμάζει την ανθρώπινη φύση; Αφήστε κατά μέρος το να ζει κανείς σε βάρος των άλλων· μα να ορκίζεστε πως δεν θα ’χετε κοινή λογική κι ότι θα χάσετε την ελευθερία σας! ΕΡΑΣΜΟΣ. – Καθώς ήμουν πολύ νέος, χωρίς γονείς ούτε φίλους, επέτρεψα στον εαυτό μου να αποπλανηθεί από επαίτες που αγωνίζονταν να αυξήσουν τον αριθμό των εταίρων τους. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Πώς; Υπήρχαν πολλοί άνθρωποι αυτού του τύπου; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Περίπου εξακόσιες με επτακόσιες χιλιάδες στην Ευρώπη. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Μα τους ουρανούς! Ο κόσμος έγινε, λοιπόν, πολύ ηλίθιος και πολύ βάρβαρος από τότε που τον άφησα.[12] Ο Οράτιος το ’χε πει καλά, πως όλα θα γίνουν χειρότερα: Prigeniem vitiosiorem. ΕΡΑΣΜΟΣ. – Αυτό που με παρηγορεί είναι ότι όλοι οι άνθρωποι του αιώνα μου είχαν σκαρφαλώσει στο ψηλότερο σκαλί της παραφροσύνης. Θα πρέπει, λοιπόν, να κατέβουν από κει, και θα υπάρχουν κάποιοι ανάμεσά τους που επιτέλους θα ανακτήσουν λίγο τα λογικά τους. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Πολύ αμφιβάλλω γι’ αυτό. Πείτε μου, σας παρακαλώ, ποιες ήταν οι κύριες ανοησίες της εποχής σας; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Εδώ είναι μια λίστα που την έχω πάντα μαζί μου. Διαβάστε. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Είναι πολύ μεγάλη! Ο Λουκιανός διαβάζει και ξεσπά σε γέλια. Εμφανίζεται ο Ραμπελαί. ΡΑΜΠΕΛΑΙ. – Κύριοι, όποτε οι άνθρωποι γελούν, δεν αποβαίνω ποτέ περιττός. Για ποιο πράγμα μιλάτε; ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ και ΕΡΑΣΜΟΣ. – Για εξτραβαγκάντσες. ΡΑΜΠΕΛΑΙ. –Α! Είμαι, τότε, ο άνθρωπός σας. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ, στον Έρασμο. –Τι είναι τούτος εδώ; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Κάποιος που υπήρξε τολμηρότερος από μένα και πιο ευχάριστος. Όμως, ήταν ένας απλός ιερέας κι έτσι μπορούσε να εκφράζεται πιο ελεύθερα απ’ όσο εγώ που ήμουν μοναχός. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ, στον Ραμπελαί. – Είχατε κι εσείς, όπως ο Έρασμος, ορκιστεί να ζείτε σε βάρος των άλλων; ΡΑΜΠΕΛΑΙ. – Διπλά: γιατί εγώ ήμουν και ιερέας και γιατρός. Γεννήθηκα πολύ σοφός, έγινα τόσο μορφωμένος όσο ο Έρασμος· και βλέποντας ότι η σοφία κι η επιστήμη συνήθως δεν οδηγούν πουθενά αλλού παρά στο νοσοκομείο ή στην αγχόνη, κι ακόμα βλέποντας ότι εκείνος ο Έρασμος που ημιαστειευόταν απλώς βρισκόταν κάθε τόσο υπό διωγμό, αποφάσισα να γίνω πιο τρελός απ’ όλους τους συμπατριώτες μου μαζί. Συνέθεσα ένα μεγάλο βιβλίο με ιστορίες πρόστυχες, γεμάτο βρωμιές, στο οποίο χλεύασα όλες τις δεισιδαιμονίες, όλες τις τελετές, οτιδήποτε θεωρούνταν άξιο λατρείας στη χώρα μου, καθώς κι όλες τις θέσεις, από εκείνη του βασιλιά και του μεγάλου ποντίφικα μέχρι εκείνη του δόκτορα θεολογίας, που είναι η έσχατη όλων. Αφιέρωσα το βιβλίο μου σε έναν καρδινάλιο κι έκανα να γελάσουν μέχρι κι εκείνους που με περιφρονούσαν. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Τι είναι καρδινάλιος, Έρασμε; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Είναι ένας ιερέας ντυμένος στα κόκκινα, που αμείβεται εκατό χιλιάδες κορώνες για να μην κάνει τίποτα απολύτως. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Τουλάχιστον θα παραδεχθείτε ότι αυτοί οι καρδινάλιοι είχαν τα λογικά τους. Δεν μπορεί να ήταν όλοι σας οι συμπολίτες τόσο τρελοί όσο λέτε! ΕΡΑΣΜΟΣ. – Ας μου επιτρέψει ο κύριος Ραμπελαί να μιλήσω. Οι καρδινάλιοι είχαν ένα άλλο είδος τρέλας, αυτό της κυριάρχησης. Και, καθώς είναι ευκολότερο να υποτάσσεις ανθρώπους ανόητους παρά νοήμονες, θέλησαν να βγάλουν απ’ τη μέση τη λογική που είχε αρχίσει να σηκώνει κεφάλι. Ο κύριος Ραμπελαί που βλέπετε μιμήθηκε τον πρώτο Βρούτο, που παρίστανε τον τρελό προκειμένου να γλιτώσει από τη δυσπιστία και την τυραννία των Ταρκύνιων. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Όλα όσα λέτε επιβεβαιώνουν την άποψή μου ότι ήταν καλύτερο να ζεις στον αιώνα μου παρά στον δικό σας. Αυτοί οι καρδινάλιοι, λοιπόν, για τους οποίους μιλάτε, ήταν οι κύριοι ολόκληρης της υφηλίου, εφόσον διέτασσαν τους τρελούς; ΡΑΜΠΕΛΑΙ. – Όχι. Υπήρχε ένας γεροξεκούτης πάνω απ’ αυτούς. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Ποιο ήταν το όνομά του; ΡΑΜΠΕΛΑΙ. – Παπαγάλος. Η τρέλα αυτού του ανθρώπου συνίστατο στο ότι αποκαλούσε τον εαυτό του αλάθητο και στο ότι πίστευε πως ήταν κύριος των βασιλέων. Και το έλεγε αυτό τόσο πολύ, το επαναλάμβανε τόσο πολύ, είχε κάνει τους μοναχούς να το φωνάζουν τόσο πολύ, μέχρι που στο τέλος πείστηκε για αυτό ολόκληρη σχεδόν η Ευρώπη. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Αχά! Μας ξεπερνάτε, άρα, στην ανοησία! Οι ιστορίες του Δία, του Ποσειδώνα και του Πλούτωνα, που τόσο είχα κοροϊδέψει, ήταν αξιοσέβαστα πράγματα συγκριτικά με τις σαχλαμάρες με τις οποίες έχει γοητευθεί ο κόσμος o δικός σας. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς μπορέσατε με ασφάλεια να γελοιοποιήσετε ανθρώπους που θα πρέπει να έτρεμαν τη γελοιοποίηση περισσότερο κι απ’ τη συνωμοσία. Γιατί στο κάτω-κάτω κανείς δεν κοροϊδεύει τους αφέντες του ατιμώρητα. Κι εγώ ήμουν αρκετά σοφός ώστε να μην πω ούτε λέξη για τους Ρωμαίους αυτοκράτορες. Τι μου λέτε! Το έθνος σας λάτρευε έναν παπαγάλο… κι ενώ εσείς αυτόν τον παπαγάλο τον γελοιοποιήσατε όσο μπορεί να φανταστεί κανείς, το έθνος σας το υπέστη! Ήταν, λοιπόν, τόσο υπομονετικό; ΡΑΜΠΕΛΑΙ. – Πρέπει να σας διδάξω ποιο ήταν το έθνος μου. Ήταν ένα συνονθύλευμα άγνοιας, δεισιδαιμονίας, ηλιθιότητας, ωμότητας και μωρολογίας. Άρχισαν με το να απαγχονίζουν και να ψήνουν ζωντανούς όλους όσους μιλούσαν σοβαρά κατά των παπαγάλων και των καρδιναλίων. Η γη της Βελς, στην οποία γεννήθηκα, κολυμπούσε στο αίμα. Όμως, με το που έγιναν αυτές οι εκτελέσεις, το έθνος άρχισε να χορεύει, να τραγουδά, να κάνει έρωτα, να πίνει και να γελά. Περιέλαβα τους συμπατριώτες μου απ’ τις αδυναμίες τους. Μίλησα για το μεθύσι, έλεγα ρυπαρές ιστορίες και, μ’ αυτήν τη μυστική συνταγή, μου επιτρέπονταν τα πάντα. Οι πνευματώδεις άνθρωποι διείδαν τη φινέτσα σ’ όλο αυτό και μου ήταν ευγνώμονες· οι άξεστοι δεν έβλεπαν παρά μόνο τα σκουπίδια, τα οποία και καταβρόχθιζαν. Όλοι με αγαπούσαν, κάθε άλλο απ’ το να με καταδιώκουν. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. – Με κάνετε να θέλω πραγματικά να δω το βιβλίο σας. Δεν σας βρίσκετε κανένα αντίτυπο στην τσέπη; Κι εσείς, Έρασμε, θα μπορούσατε κι εσείς να μου δανείσετε τις φάρσες σας;[13] (Εδώ ο Έρασμος κι ο Ραμπελαί δίνουν τα έργα τους στον Λουκιανό, ο οποίος διαβάζει λίγα αποσπάσματα· εν τω μεταξύ, οι δύο φιλόσοφοι συζητούν.) ΡΑΜΠΕΛΑΙ, στον Έρασμο. – Εγώ έχω διαβάσει τα γραπτά σας, ενώ εσείς όχι, αφού είμαι λίγο μεταγενέστερος. Υπήρξατε, ίσως, υπερβολικά συγκρατημένος στα πειράγματά σας κι εγώ ήμουν, ίσως, υπερβολικά τολμηρός. Μα τώρα κι οι δυο μας σκεφτόμαστε το ίδιο. Όσο για μένα, γελάω όποτε βλέπω έναν γιατρό να καταφθάνει σ’ αυτήν τη χώρα. ΕΡΑΣΜΟΣ. – Κι εγώ τον οικτίρω. Λέω: Να ένας άνθρωπος δυστυχής, που εξάντλησε τον εαυτό του μια ζωή κάνοντας λάθη και που κι εδώ δεν κερδίζει τίποτα αφήνοντας τα λάθη πίσω του. ΡΑΜΠΕΛΑΙ. – Μα πώς, λοιπόν; Δεν αξίζει τίποτα το να απαλλαγείς απ’ την πλάνη; ΕΡΑΣΜΟΣ. – Είναι κάτι μικρό όταν δεν μπορείς πια να απαλλάξεις απ’ την πλάνη τους γύρω σου. Η μεγάλη ευχαρίστηση είναι να δείχνειs τον δρόμο στους φίλους που παραστράτησαν, κι οι νεκροί δεν ζητούν από κανέναν οδηγίες. Ο Έρασμος κι ο Ραμπελαί το διαπραγματεύτηκαν για αρκετή ώρα. Ο Λουκιανός επέστρεψε αφού διάβασε το κεφάλαιο για τα Κωλοσφούγγια (Torcheculs) και λίγες σελίδες απ’ το Μωρίας εγκώμιον.[14] Ύστερα, αφού συνάντησαν τον δόκτορα Σουίφτ, οι τέσσερίς τους πήγαν μαζί για δείπνο. [1] Βλ. ενδεικτικά τον σατιρικό διάλογο για τους ευρωπαϊκούς πολέμους και την τουρκική απειλή του μεγάλου Ισπανού ουμανιστή Χουάν Λουίς Βίβες (Juan Luis Vives), De Europae dissidiis et republica (1526). O γραμματέας του Καρόλου Ε΄ Αλφόνσο ντε Βαλντές (Alfonso de Valdés), που διατηρούσε αλληλογραφία με τον Έρασμο, έγραψε δύο σχετικά έργα, τα Lactancio και Mercurio y Carón (και τα δύο του 1529). Για την πρόσληψη του Λουκιανού στην Αναγέννηση βλ. την κλασική συμβολή του C. Lauvergnat-Gagnière, Lucien de Samosate et le lucianisme en France au XVIe siècle (Γενεύη, 1988). Βλ. και J.S. Egilsrud, Le “Dialogue des morts” dans les littératures française, allemande et anglaise (1644-1789) (Παρίσι, 1934). [2] Desiderius Erasmus (1466/1469 - 1536), ο περίφημος ουμανιστής του Βορρά, πολυγραφότατος συγγραφέας συγγραμμάτων ευρύτατης γκάμας (παιδαγωγικών, θεολογικών, φιλολογικών, σατιρικών) και σημαντική μορφή στην ιστορία της Μεταρρύθμισης. Πέραν από τα έργα του Λουκιανού που μετάφρασε μαζί με τον Μορ, ο Έρασμος μετέφρασε επίσης μια επιλογή από τα έργα του Λουκιανού Θεῶν διάλογοι, Ἐνάλιοι διάλογοι και Νεκρικοὶ διάλογοι, σε μια ανθολογία με τίτλο Dialogi varii. Η ανθολογία αυτή, την οποία υπομνημάτισε ο δάσκαλος της Αμβέρσας Nicolaüs Buscoducensis, αποτέλεσε εξαιρετικά επιτυχημένο σχολικό εγχειρίδιο στη λατινική εκπαίδευση του 16ου αιώνα. Βλ. C. Robinson, “‘Introduction’ to Erasmus’ ‘Luciani Dialogi’”, Opera Omnia Desiderii Erasmi Roterodami, τόμ. 1 (Άμστερνταμ, 1969), 361-378. [3] Για μια γενικότερη επισκόπηση της σχέσης του Βολταίρου με τον Λουκιανό βλ. ενδεικτικά N. Correard, Rire et douter: lucianisme, scepticisme(s) et pré-histoire du roman européen (XVe-XVIIIe siècle) (thèse de doctorat soutenue le 6 décembre 2008 à Paris 7). Για τον εν λόγω διάλογο ειδικότερα βλ. και D. Bertrand, “Rire avec les morts: un dialogue auctorial de Voltaire avec Lucien” και B. Renner, “‘Vous jà ne m'en ferez rire’: rire, ironie et dialogue de Lucien à Rabelais et Béroalde de Verville”, και τα δύο στο M. Briand, S. Dubel & A. Eissen (επιμ.), Rire et dialogue (Ρεν, 2017). [4] François Rabelais (μεταξύ 1483 και 1494 – πιθανώς 1553), ο διάσημος Γάλλος συγγραφέας, ιατρός και ιερωμένος της Αναγέννησης, θεωρούμενος από πολλούς ο πρώτος σύγχρονος μυθιστοριογράφος, πλέον γνωστός για τα έργα του που περιγράφουν τις περιπέτειες των δύο γιγάντων-βασιλιάδων, του Γαργαντούα και του Πανταγκρυέλ. Οι τρεις κορυφαίοι «σατιρικοί» συγγραφείς αναχωρούν εντέλει για να δειπνήσουν με τον δόκτορα Σουίφτ (Jonathan Swift [1667–1745]), τον περίφημο Ιρλανδό σατιρικό συγγραφέα και κληρικό στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Πατρικίου στο Δουβλίνο. [5] Βλ. και C. Mervaud, “La logique du combat contre l’infâme. La correspondance de Voltaire et de ‘Frère Damilaville’”, Raison présente (1994) 112: 3–25. [6] Bl. C. Martin, “L’Esthétique du rire badin (XVIIe-XVIIIe siècles)”, στο A. Vaillant (επιμ.), Esthétique du rire (Ναντέρ, 2012), 121–151. [7] Εκμεταλλευόμενος εν πολλοίς τη σχετική ρευστότητα και ευελιξία του είδους. Ο Βολταίρος χρησιμοποιεί τον όρο “conversation” στον τίτλο του διαλόγου και τον όρο “entretien” στο εισαγωγικό τμήμα του. Ο όρος “conversation” αναφέρεται στην πλασματική συνδιαλλαγή «μεταξύ ίσων ή σχεδόν ίσων ανθρώπων, με αντικείμενο το οποιοδήποτε θέμα θα μπορούσε να ανακύψει τυχαία ή αυθόρμητα» (βλ. N. Beauzée, Synonymes Français: leurs différentes significations et le choix qu’en faut faire pour parler avec justesse, Παρίσι, 1741). [8] Στον διάλογό μας ο Λουκιανός χρησιμοποιεί τον όρο “facéties” για τα γραπτά του Έρασμου. Ο Βολταίρος είχε σχολιάσει εκτενώς ιταλικές πηγές και γαλλικές διασκευές του Liber Facetiarum του Poggio Bracciolini. Βλ. και D. Guiragossian, Voltaire’s Facéties (Librairie Droz, Γενεύη 1963). Η facétie («περιγέλασμα» κατά τον Πινακούλα) ήταν μια σύντομη συνήθως κωμική αφήγηση ή ανέκδοτο, με αντικείμενο μια αστεία περιπέτεια ή φαιδρές ιδιοτροπίες συγκεκριμένων τύπων ανθρώπων κ.λπ. Βλ. Μιχαήλ Μπαχτίν, Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του (μτφρ. Γ. Πινακούλας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 22019). [9] Αρχαιοελληνικός θεός, προσωποποίηση του σκώμματος, της χλεύης και της κοροϊδίας. [10] Αρκετές από τις επιστολές του Ψευδο-Ιπποκράτη (10–24), λ.χ, επικεντρώνονται στον «Γελασίνο» Δημόκριτο και την υποτιθέμενη τρέλα του, που συνίστατο στο ότι ο φιλόσοφος περιγελούσε τα πάντα, από τα μικρά μέχρι και τα σπουδαία, καθώς και στην απελπισμένη έκκληση των Αβδηριτών στον ξακουστό Ιπποκράτη να τον θεραπεύσει. Στη δέκατη επιστολή, και αφού συνομιλεί με τον Δημόκριτο, ο Ιπποκράτης καταλήγει ότι ο γέλωτας του φιλοσόφου δεν είναι τελικώς ένδειξη τρέλας μα ένδειξη βαθιάς κατανόησης των πραγμάτων (ή υπερβολικής σοφίας). Για μια εμβριθή ανάλυση του γέλωτα του Δημόκριτου στις Επιστολές του Ψευδο- Ιπποκράτη βλ. S. Halliwell, Greek Laughter. A Study of Cultural Psychology from Homer to Early Christianity (Κέιμπριτζ, 2008), 360–364. Βλ. και W.D. Smith (εκδ.), Hippocrates. Pseudepigraphic Writings: Letters – Embassy – Speech from the Altar – Decree (Λάιντεν, 1990). [11] Οι Γέτες ήταν ομάδα αρχαίων βόρειων θρακικών φυλών, ενώ οι Μασσαγέτες ομάδα αρχαίων νομαδικών Ιρανικών λαών. Ενδιαφέρουσες οι εθνογραφικές περιγραφές του Ηροδότου (Ἱστορίαι, Βιβλίο 4). [12] Πβ. τον νεκρικό διάλογο του Φοντενέλ μεταξύ του Μονταίν και του Σωκράτη (Fontenelle, Dialogues des morts anciens et modernes, III Socrate, Montaigne). Ο Μονταίν, φτάνοντας στον Κάτω Κόσμο, αποκαλύπτει στον Σωκράτη ότι ο κόσμος έχει αλλάξει πολύ από την εποχή του αρχαίου φιλοσόφου. Ενώ ο Σωκράτης χαίρεται προς στιγμήν, ο Μονταίν σπεύδει να διευκρινίσει ότι η αλλαγή είναι προς το χειρότερο, καθώς οι άνθρωποι έγιναν ακόμα πιο μωροί. [13] Ελεύθερη μετάφραση του όρου facéties. Βλ. και σημ. 8 παραπάνω. [14] Διάσημο σατιρικό έργο του Έρασμου, μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Στρατή Τσίρκα (Αθήνα, 1970).

Ο Λουκιανός, ο Έρασμος και ο Ραμπελαί στα Ηλύσια Πεδία

Σύνδεση