Και τώρα, Μεγάλη Γερμανία;

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Η μεταψυχροπολεμική εποχή έχει παρέλθει, και όλοι –ανάμεσά τους και οι Γερμανοί– αναρωτιούνται για την πορεία που θα ακολουθήσει η ισχυρότερη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Γερμανία. Helmut Walser Smith, Germany, A Nation in Its Time: Before, During, and After Nationalism, 1500-2000 [Γερμανία, ένα έθνος σε τρεις εποχές: πριν, κατά και μετά τον εθνικισμό, 1500-2000], Liveright, σελ. 590 Discussing Pax Germanica: The Rise and Limits of German Hegemony in European Integration, (επιμ. Emmanuel Comte και Fernando Guirao), [Συζητώντας την Pax Germanica: Η άνοδος και τα όρια της γερμανικής ηγεμονίας στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση], Routledge (έκδοση προγραμματισμένη για το 2024) Heinrich August Winkler, Wie Wir Wurden, Was Wir Sind: Eine Kurze Geschichte der Deutschen [Πώς γίναμε αυτό που είμαστε: Μια σύντομη ιστορία των Γερμανών], C.H. Beck, Μόναχο, σελ. 255 David Blackbourn, Germany in the World: A Global History, 1500-2000 [Η Γερμανία στον κόσμο: Μια παγκόσμια ιστορία, 1500-2000], Liveright, σελ. 774 Frank Trentmann, Out of the Darkness: The Germans, 1942-2022 [Βγαίνοντας από το σκοτάδι: Οι Γερμανοί, 1942-2022], Knopf, σελ. 784 Σε αντίθεση με τους ανθρώπους, μια χώρα μπορεί να είναι νέα και παλιά συγχρόνως. Έχουν περάσει πάνω από χίλια εννιακόσια χρόνια από το έργο του Τάκιτου για τον συναρπαστικό λαό των Γερμανών. Τον δέκατο πέμπτο αιώνα, ο Αινείας Σίλβιο Πικολομίνι –γνωστότερος ως Πάπας Πίος Β΄– εγκωμίαζε στην πραγματεία του Γερμανία τις γερμανικές πόλεις ως «τις πιο καθαρές και ευχάριστες στην όψη» σε όλη την Ευρώπη. Όμως το κράτος που γνωρίζουμε σήμερα ως Γερμανία –η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας– έκλεισε φέτος στις 23 Μαΐου μόλις εβδομήντα πέντε χρόνια ύπαρξης. Η σημερινή εδαφική του μορφή υφίσταται για λιγότερο από τριάντα τέσσερα χρόνια, από την επανένωση της Δυτικής και της Ανατολικής Γερμανίας στις 3 Οκτωβρίου 1990, που ακολούθησε την πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989. Ωστόσο, η εποχή μετά την πτώση του Τείχους έχει ήδη παρέλθει, και όλοι –ανάμεσά τους και οι Γερμανοί– ρωτούν ποια θα είναι η Γερμανία στη συνέχεια. Όχι απλώς τι θα κάνει, αλλά ποια θα είναι. Στο εξαιρετικό βιβλίο του, Γερμανία, ένα έθνος σε τρεις εποχές, ο γερμανο-αμερικανός ιστορικός Χέλμουτ Βάλζερ Σμιθ μας θυμίζει πόσες διαφορετικές Γερμανίες έχουν υπάρξει στους πέντε αιώνες από την πρώτη έκδοση της Γερμανίας του Πικολομίνι, το 1496. Από τότε άλλαξαν επανειλημμένα όχι μόνο τα σύνορα και τα πολιτικά καθεστώτα αλλά και τα βασικά χαρακτηριστικά με τα οποία ταυτίζεται το γερμανικό έθνος. Σε κάποιες εποχές τα χαρακτηριστικά αυτά συνδέονταν με τον πολιτισμό της Γερμανίας: ήταν η επονομαζόμενη χώρα των ποιητών και στοχαστών, η πατρίδα της σκέψης (patrie de la pensée) που περιέγραφε η Μαντάμ ντε Σταλ στο Περί Γερμανίας (De l’Allemagne, 1813), η χώρα που σύμφωνα με την Τζορτζ Έλιοτ έχει δώσει τον σκληρότερο αγώνα για την ελευθερία της σκέψης, έχει προσφέρει τις πιο μεγαλειώδεις εφευρέσεις, έχει κάνει εξαιρετικές συνεισφορές στην επιστήμη, μας έχει χαρίσει κάποια από τα πιο θεϊκά ποιητικά και μουσικά έργα στον κόσμο. Μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους και τις φρικαλεότητες του Τρίτου Ράιχ πολλοί ταύτισαν τη Γερμανία, όπως ήταν φυσικό, με τον μιλιταρισμό. Όμως ο Σμιθ δείχνει ότι οι στρατιωτικές δαπάνες, πρώτα της Πρωσίας και έπειτα της Γερμανίας, αυξομειώνονταν διαρκώς τους τελευταίους δύο αιώνες. Πολύ συχνά πάντως το γερμανικό έθνος ταυτιζόταν με την οικονομική ανάπτυξη και υπεροχή. Αυτό ακριβώς επισημαίνει ο ιστορικός Χάρολντ Τζέιμς από το Πρίνστον, στο βιβλίο του Μια γερμανική ταυτότητα (A German Identity) που εκδόθηκε τη χρονιά της πτώσης του Τείχους. Ο Τζέιμς έγραφε προφητικά ότι η Κλειώ, η μούσα της Ιστορίας, «θα έπρεπε να μας προειδοποιήσει να μην εμπιστευόμαστε πολύ τον Ερμή (τον θεό του εμπορίου)». Η Γερμανία μετά την πτώση του Τείχους εμπιστεύθηκε τον Ερμή. Όταν η Δυτική Γερμανία με καγκελάριο τον Χέλμουτ Κολ πέτυχε απροσδόκητα τον στόχο της επανένωσης με δυτικούς όρους, η νέα και συγχρόνως παλιά Ομοσπονδιακή Δημοκρατία μετέφερε την πρωτεύουσά της από τη μικρή πόλη της Βόννης στο έως τότε διαιρεμένο Βερολίνο, εδραιώνοντας αυτάρεσκα τη θέση της ως δύναμη του κατεστημένου. Μέσα στο ευρύτερο πνεύμα της εποχής, αυτή που κυριάρχησε ήταν η οικονομική διάσταση της εξουσίας. Ο ιστορικός Τζέιμς Σίαν τη χαρακτήρισε ως Primat der Wirtschaftspolitik (πρωτοκαθεδρία της οικονομικής πολιτικής), αλλά στην ουσία επρόκειτο για Primat der Wirtschaft (πρωτοκαθεδρία του επιχειρηματικού τομέα). «Η δουλειά της Αμερικής είναι το επιχειρείν» φέρεται να δήλωσε κάποτε ο πρόεδρος των ΗΠΑ Κάλβιν Κούλιτζ. Αν κάποιος έλεγε για τη δημοκρατία του Βερολίνου μετά την πτώση του Τείχους ότι «η δουλειά της Γερμανίας είναι το επιχειρείν» δεν θα έπεφτε πολύ έξω. Οι γερμανικές επιχειρήσεις ασκούσαν άμεση επιρροή στις γερμανικές κυβερνήσεις, την οποία ενίσχυε το ιδιαίτερο δυτικογερμανικό σύστημα συνεργατικών εργασιακών σχέσεων, γνωστό ως Mitbestimmung (συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων). Τόσο τα αφεντικά των μεγάλων αυτοκινητοβιομηχανιών ή χημικών εταιρειών όσο και οι επικεφαλής των συνδικαλιστικών οργανώσεων σήκωναν το τηλέφωνο και καλούσαν την Καγκελαρία ασκώντας πιέσεις για τη σύναψη κάποιας επικερδούς εμπορικής συμφωνίας. (Τα αφεντικά και οι επικεφαλής συνδικαλιστές ενδεχομένως μετά να διαφωνούσαν μεταξύ τους για το μοίρασμα της πίτας που θα προέκυπτε). Ο καγκελάριος της Δυτικής Γερμανίας Χέλμουτ Κολ (δεξιά), ο Πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ (κέντρο) και ο υπουργός Εξωτερικών Χανς-Ντίντριχ Γκένσερ (αριστερά) στον κήπο της κατοικίας του Γκορμπατσόφ, στις 15 Ιουλίου 1990, μαζί με τον σοβιετικό υπουργό Εξωτερικών Έντβαρντ Σεβαρντνάτζε (δεύτερος από δεξιά). Στο κέντρο η Ραΐσα Γκορμπατσόβα και δίπλα της ο υπουργός Οικονομικών της Γερμανίας Τέο Βάιγκελ. © POOL / EPA / ΑΠΕ-ΜΠΕ Ήδη το 2021 ένα εντυπωσιακό 47% του ΑΕΠ της χώρας προερχόταν από τις εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών. Η θεαματικότερη ανάπτυξη σημειώθηκε στις εμπορικές συναλλαγές με την Κίνα, από την οποία η Γερμανία εξαρτήθηκε πολύ περισσότερο από ό,τι οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Παρότι αυτοπροσδιοριζόταν ως μη στρατιωτική δύναμη, έκανε μεγάλες εξαγωγές όπλων γερμανικής κατασκευής, ανάμεσα στα οποία ήταν και οι σχεδόν τριακόσιοι πύραυλοι Taurus που έστειλε στη Νότια Κορέα μεταξύ 2013 και 2018 – το ίδιο μοντέλο πυραύλων που ο καγκελάριος Όλαφ Σολτς αρνείται πεισματικά να στείλει στην εμπόλεμη Ουκρανία. Στο διάστημα 2019-2023 το μερίδιο της Γερμανίας στις παγκόσμιες εξαγωγές όπλων έφτανε το 5,6%, ξεπερνώντας τη Βρετανία όχι όμως και τη Γαλλία. Ο Άρης είχε τεθεί στην υπηρεσία του Ερμή. Με τη διεύρυνση της ΕΕ και του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά, η Γερμανία δεν είχε πλέον τις ανασφάλειες ενός κράτους που βρισκόταν στην πρώτη γραμμή. Όπως το έθεσε ο πρώην πρόεδρος της Δυτικής Γερμανίας Ρίχαρντ φον Βάιτσεκερ, η χώρα απελευθερώθηκε από τη μοιραία ιστορική Mittellage (ενδιάμεση θέση) μεταξύ Ανατολής και Δύσης, καθώς πλέον είχε την τύχη να έχει γύρω της κράτη που ανήκαν στη γεωπολιτική Δύση. Ως αποτέλεσμα, το 2005 οι αμυντικές της δαπάνες μειώθηκαν στο 1,1% του ΑΕΠ. Όπως φάνηκε στην έντονη αντιπαράθεση μεταξύ Βόρειας και Νότιας Ευρώπης στο διάστημα της κρίσης της Ευρωζώνης που κορυφώθηκε το 2010, οι Γερμανοί έτειναν να αποδίδουν την οικονομική επιτυχία τους στην ικανότητά τους, τη σκληρή δουλειά και την αρετή τους. Δεν είχαν άλλωστε συσσωρεύσει χρέη όπως εκείνοι οι ανεύθυνοι Νοτιοευρωπαίοι. Και η γερμανική βιομηχανία αναμφίβολα υπερέχει, όπως γνωρίζει όποιος οδηγεί BMW, πλένει τα ρούχα του σε πλυντήριο Miele, μαγειρεύει σε φούρνο Bosch ή φοράει κάλτσες Falke. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 η κυβέρνηση του Γκέρχαρντ Σρέντερ, ευρισκόμενη αντιμέτωπη με το τεράστιο κόστος της γερμανικής επανένωσης, συνεργάστηκε με προέδρους επιχειρήσεων και συνδικαλιστικών οργανώσεων για να προωθήσει μια σειρά επώδυνων μεταρρυθμίσεων που κράτησαν το γερμανικό κόστος εργασίας σε χαμηλά επίπεδα, την ίδια στιγμή που αυτό εκτινασσόταν στα ύψη στη Νότια Ευρώπη. Βέβαια, η οικονομική επιτυχία οφειλόταν επίσης σε ένα εξαιρετικά ευνοϊκό σύνολο εξωτερικών συνθηκών. Η υιοθέτηση του ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος, κάτι που πολλοί Γερμανοί έβλεπαν ως επώδυνη θυσία του πολύτιμου γερμανικού μάρκου τους, έφερε σημαντικό οικονομικό πλεονέκτημα στη Γερμανία καθώς οι επιχειρήσεις της μπορούσαν να κάνουν εξαγωγές, αφενός στην υπόλοιπη Ευρωζώνη χωρίς τον κίνδυνο διακυμάνσεων του νομίσματος, αφετέρου στον υπόλοιπο κόσμο σε μια συναλλαγματική ισοτιμία πιο ανταγωνιστική από εκείνη που θα είχε το πανίσχυρο γερμανικό μάρκο. Στο μεταξύ η διεύρυνση της ΕΕ προς τα ανατολικά έδωσε τη δυνατότητα στους γερμανούς κατασκευαστές να μεταφέρουν τις εγκαταστάσεις παραγωγής σε χώρες με φθηνό εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, όπως η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία, εξάγοντας συγχρόνως ελεύθερα σε όλη την ενιαία αγορά της ΕΕ. Υπό μία έννοια, αυτό αποτελούσε ενσάρκωση του οράματος που εξέφρασε ο φιλελεύθερος ιμπεριαλιστής πολιτικός Φρήντριχ Νάουμαν το 1915, για μια Μεσευρώπη (Mitteleuropa) ως κοινό οικονομικό χώρο υπό την καθοδήγηση της Γερμανίας, αν και αυτό επιτεύχθηκε εντελώς ειρηνικά, ως επί το πλείστον με αμοιβαίο όφελος, και εντός της ευρύτερης νομικής και πολιτικής δομής της ΕΕ. Σημαντικότερο ακόμα ρόλο έπαιξαν οι εξωτερικές συνθήκες πέρα από τα σύνορα της Ευρώπης. Η γερμανικής καταγωγής πολιτική αναλύτρια Κονστάντσε Στέλτσενμύλλερ, η οποία ζει και εργάζεται στην Ουάσιγκτον, τις συνόψισε πολύ ξεκάθαρα. Όπως γράφει, η Γερμανία μετά το 1989 στηρίχθηκε σε άλλες χώρες για τις ανάγκες της: για την ασφάλεια στις ΗΠΑ, για την ενέργεια στη Ρωσία και για την οικονομική ανάπτυξη στην Κίνα. Και μπορεί οι χώρες να αλλάζουν, όμως διατηρούν μέσα στον χρόνο χαρακτηριστικά που τους προσδίδουν συνέχεια. Οι Γάλλοι χαρακτηρίζονται από το πάθος τους για οικουμενισμό, οι Βρετανοί από την προσκόλλησή τους στον εμπειρισμό. Οι Γερμανοί, από τον δέκατο πέμπτο αιώνα, ήταν καλοί στο να φτιάχνουν πράγματα –όπως τα κινητά τυπογραφικά στοιχεία που εισήγαγε στην τυπογραφία ο καταγόμενος από το Μάιντς μεταλλουργός, χρυσοχόος και εκδότης, Ιωάννης Γουτεμβέργιος– και εξακολουθούν να είναι. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της γερμανικής συνέχειας είναι αυτό που ο γερμανο-βρετανός κοινωνικός στοχαστής Ραλφ Ντάρεντορφ προσδιόρισε ως έντονη επιθυμία για κάθε είδους σύνθεση. Καθώς βέβαια οι εξωτερικές εξαρτήσεις μεγάλωναν διαρκώς, η έννοια της σύνθεσης ξεπέρασε τα όρια της ιδεολογικής επιλογής και έφτασε να αποτελεί πολιτική επιταγή. Δεν αρκούσε να συνδέονται όλα μεταξύ τους, αλλά έπρεπε επίσης να είναι συμβατά μεταξύ τους. Τα γερμανικά συμφέροντα έπρεπε να είναι συγχρόνως ευρωπαϊκά συμφέροντα. Στον υπόλοιπο κόσμο εκτός Ευρώπης η Γερμανία έπρεπε να διατηρεί φιλικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και ταυτόχρονα με τη Ρωσία και την Κίνα. Το βασιζόμενο στις εξαγωγές επιχειρηματικό μοντέλο της χώρας έπρεπε να βρίσκεται σε αρμονία με το βασιζόμενο στις αξίες πολιτικό μοντέλο. Οι Γερμανοί μπορούσαν να τα καταφέρουν καλά και συγχρόνως να είναι καλοί. Στην περίπτωση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας το να είναι καλή έχει συγκεκριμένο νόημα: σημαίνει να έχει διδαχθεί τα μαθήματα του ναζιστικού παρελθόντος της, άρα να υποστηρίζει πάντοτε την ειρήνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τον διάλογο, τη δημοκρατία, το διεθνές δίκαιο και ό,τι καλό συνδέουμε με το ιδανικό της φιλελεύθερης διεθνούς τάξης. Το κατά πόσο η Γερμανία τα κατάφερε από αυτή την άποψη αποτελεί θέμα ενός άλλου εξαιρετικού βιβλίου, του Φρανκ Τρέντμαν, με τίτλο Βγαίνοντας από το σκοτάδι: Οι Γερμανοί, 1942-2022, μια διεισδυτική μελέτη της ηθικής διάστασης της ιστορίας, που καταλήγει σε ένα διπλό συμπέρασμα. «Όταν οι ηθικές αρχές εξυπηρετούσαν τα γερμανικά συμφέροντα, τότε προβάλλονταν», γράφει κάπου ο Τρέντμαν, «όταν στέκονταν εμπόδιο, αγνοούνταν». Η Γερμανίδα Καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ και ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν στις 19 Ιανουαρίου 2020, τότε που τα σύννεφα στις σχέσεις τους ήταν η προσάρτηση της Κριμαίας που γρήγορα ξεπεράστηκε, και πολλά άλλα επεισόδια που παρέβλεπαν. Ο τύραννος απλώς δοκίμαζε τα αντανακλαστικά της Ευρώπης. © Hayoung Jeon / EPA / ΑΠΕ-ΜΠΕ Τα επιχειρήματα υπέρ της σύνθεσης συγκροτήθηκαν στο πλαίσιο μιας ευρύτερης προοπτικής –η οποία μετά την πτώση του Τείχους κυριαρχούσε σε μεγάλο μέρος της Δύσης και κυρίως στη Γερμανία– για την πορεία που ακολουθούσε η Ιστορία. Μπορεί το «τέλος της Ιστορίας» να αναγγέλθηκε στην Αμερική, όμως ήταν οι Γερμανοί αυτοί που έζησαν το νεοχεγκελιανό όνειρο. Άρα η ιστορία ακολουθούσε την πορεία που θέλαμε. Η Γερμανία, η Ευρώπη και η Δύση είχαν υιοθετήσει ένα κοινό μοντέλο, στο οποίο θα συνέκλιναν κάποια στιγμή οι υπόλοιποι. Η παγκοσμιοποίηση θα προήγαγε τον εκδημοκρατισμό. Η Ρωσία και η Κίνα μπορεί πράγματι να μην έμοιαζαν πολύ με φιλελεύθερες δημοκρατίες, όμως όσο εκσυγχρονίζονταν θα βελτιώνονταν. Οι δυτικές επενδύσεις και το εμπόριο θα τις βοηθούσαν να ακολουθήσουν την προκαθορισμένη ιστορική πορεία, ενώ η οικονομική αλληλεξάρτηση θα ενίσχυε τα θεμέλια μιας καντιανής αιώνιας ειρήνης. Έτσι, η χώρα όπου έπεσε το Τείχος του Βερολίνου γνώρισε τις μεγαλύτερες επιτυχίες αλλά έθρεψε και τις μεγαλύτερες ψευδαισθήσεις στα μεταψυχροπολεμικά χρόνια της Ευρώπης. Τα τελευταία δεκαέξι χρόνια το μοντέλο αυτό κατέρρευσε σε δύο φάσεις: πρώτα σταδιακά και μετά απότομα – για να θυμηθούμε την περιγραφή του Έρνεστ Χέμινγουεϊ για το πώς κάποιος χρεοκοπεί. Η σταδιακή φάση συνέπεσε με μια γενικότερη κρίση της ευρωπαϊκής μεταψυχροπολεμικής τάξης πραγμάτων, η οποία ξεκίνησε το 2008 με δύο γεγονότα που συνέβησαν σχεδόν ταυτόχρονα: το ξέσπασμα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και τη στρατιωτική κατάληψη δύο μεγάλων περιοχών της Γεωργίας από τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Η ξαφνική, έφτασε στις 24 Φεβρουαρίου 2022, με την πλήρη εισβολή του στην Ουκρανία. Ουσιαστικά για όλη την πρώτη περίοδο –συγκεκριμένα από τον Νοέμβριο του 2005 έως τον Δεκέμβριο του 2021– η ηγεσία της Γερμανίας βρισκόταν στα χέρια μιας από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες της σύγχρονης γερμανικής ιστορίας: της πρώην ανατολικογερμανίδας, επιστήμονος Άνγκελας Μέρκελ. Για πολλούς Γερμανούς ήταν μια καλή εποχή. Ωστόσο, τα περισσότερα από τα σημερινά προβλήματα της χώρας είχαν αρχίσει να συσσωρεύονται από την εποχή της Μέρκελ. Η ξεκάθαρη προτεραιότητα του επιχειρηματικού τομέα σήμαινε ότι στην ουσία δεν υπήρχε προτεραιότητα της οικονομικής πολιτικής, αφού το αποτέλεσμα ήταν να εξυπηρετούνται άμεσα τα συμφέροντα των γερμανικών βιομηχανικών κλάδων του σήμερα –όπως η αυτοκινητοβιομηχανία και η χημική βιομηχανία– έναντι των κλάδων που θα αναπτύσσονταν στο μέλλον. Ως αποτέλεσμα, η Γερμανία (και η υπόλοιπη Ευρώπη) βρίσκεται πολύ πίσω από τις ΗΠΑ και την Κίνα στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης και σε άλλες καινοτόμες τεχνολογίες, και δέχονται ανταγωνισμό από τα κινεζικά ηλεκτρικά αυτοκίνητα που μπορεί να είναι φθηνότερα και καλύτερα από τα γερμανικά. Δύο ακραίες εκδηλώσεις δημοσιονομικού συντηρητισμού, το «φρένο χρέους» που κατοχυρώθηκε συνταγματικά το 2009 και το λεγόμενο «μαύρο μηδέν» –η για πολλά χρόνια εμμονή του Υπουργείου Οικονομικών στον ισοσκελισμένο προϋπολογισμό– άφησαν τη χώρα με εξαιρετικά υγιή δημόσια οικονομικά αλλά και με χρόνια υπο-επένδυση στις υποδομές. Το πιο ορατό παράδειγμα είναι οι Γερμανικοί Σιδηρόδρομοι (Deutsche Bahn), όπου έγιναν σκληρές περικοπές ενόψει μιας ιδιωτικοποίησης που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Με βάση την εμπειρία μου, να περιμένετε ότι ένα υπεραστικό δρομολόγιο τρένου της Deutsche Bahn είτε θα καθυστερήσει είτε θα ακυρωθεί. Η πλήρης εγκατάλειψη της μη στρατιωτικής πυρηνικής ενέργειας, που έγινε υπό καθεστώς πανικού μετά την καταστροφή του πυρηνικού σταθμού της Φουκουσίμα της Ιαπωνίας το 2011, έχει δυσκολέψει ακόμα περισσότερο τη μετάβαση στην πράσινη ενέργεια, η οποία απαιτείται άμεσα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, ενώ συγχρόνως μπορεί να απεξαρτήσει τη χώρα από τα ορυκτά καύσιμα της Ρωσίας. Η απόφαση της Μέρκελ να επιτρέψει την είσοδο σε περίπου ένα εκατομμύριο πρόσφυγες από τη Συρία και την ευρύτερη Μέση Ανατολή, το 2015-2016, είχε ομολογουμένως ανθρώπινη διάσταση και οι περισσότεροι από τους νεοαφιχθέντες έχουν ενσωματωθεί με επιτυχία στη γερμανική οικονομία, συμβάλλοντας στην αντιμετώπιση της οξείας έλλειψης ειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Όμως ο φόβος ότι η παράτυπη μετανάστευση από μακρινές –και συχνά ως επί το πλείστον μουσουλμανικές– χώρες ήταν «εκτός ελέγχου» και θα μεταμόρφωνε πολιτισμικά τη χώρα με ταχείς ρυθμούς έδωσε τεράστια ώθηση στο ακροδεξιό εθνικιστικό κόμμα «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD). O Πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν και η Καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ σε κοινή συνέντευξη τύπου στον Λευκό Οίκο, 15 Ιουλίου 2021. Συζήτησαν για τον ρωσικό αγωγό φυσικού αερίου Nord Stream 2, τις ρωσικές κυβερνοεπιθέσεις, τα εμβόλια του Covid-19 και την κλιματική αλλαγή. Η Γερμανία, παρά τις προειδοποιήσεις των ΗΠΑ για τον ρωσικό αγωγό, θα επέμενε μέχρι τέλους στη συνεργασία της με τη Ρωσία. © Alex Edelman / POOL / EPA / ΑΠΕ-ΜΠΕ Το γεγονός ότι το AfD αυτή τη στιγμή προηγείται των Σοσιαλδημοκρατών του Σολτς στις εθνικές δημοσκοπήσεις για τις εκλογές του Ιουνίου είναι σοκαριστικό. Η απήχησή του δε είναι ακόμα μεγαλύτερη σε ομοσπονδιακά κρατίδια της Ανατολικής Γερμανίας, όπως η Σαξονία και η Θουριγγία, όπου όλα δείχνουν ότι θα νικήσει με διαφορά στις εκλογές των κρατιδίων του ερχόμενου φθινοπώρου. Μεγάλες πιθανότητες να πετύχει καλά ποσοστά έχει επίσης ένα νέο «αριστερό συντηρητικό» κόμμα με αρχηγό την ανατολικογερμανίδα πολιτικό Ζάχρα Βάγκενκνεχτ, που συνδυάζει με μαεστρία την αριστερή κοινωνικοοικονομική ρητορική με μια πολιτισμικά συντηρητική προσέγγιση στη μετανάστευση και μια μεροληπτική φιλορωσική αντίθεση στη στρατιωτική υποστήριξη της Ουκρανίας. Παρότι στην Ανατολική Γερμανία έγιναν τεράστιες επενδύσεις και σημειώθηκε αξιόλογη οικονομική ανάπτυξη, το ψυχολογικό χάσμα μεταξύ Ανατολής και Δύσης μεγάλωσε αντί να μικρύνει – και αυτό συνέβαινε ακόμα και όταν η καγκελάριος ήταν Ανατολικογερμανίδα. Πολλοί Ανατολικογερμανοί νιώθουν με θυμό ότι αντιμετωπίζονται ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Η δρομολόγηση αλλαγών μέσω της κοινής συναίνεσης υπήρξε ιστορικά ένα από τα κλειδιά της επιτυχίας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας, τόσο στην πολιτική όσο και στις εργασιακές σχέσεις. Με τον κατακερματισμό όμως του πολιτικού τοπίου σε επτά ή οκτώ κόμματα, ο οποίος έγινε αισθητός σε ομοσπονδιακό επίπεδο μέσω του Ομοσπονδιακού Συμβουλίου (Bundesrat ή αλλιώς Άνω Βουλή, όπου εκπροσωπούνται τα ομοσπονδιακά κρατίδια) και με τις σοβαρές παρεμβάσεις του ισχυρού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου, είναι πλέον πολύ δυσκολότερο να επιτευχθεί τόσο η συναίνεση όσο και η αλλαγή. Στο μεταξύ πολλές από τις χώρες που αναμένονταν να συγκλίνουν ομαλά προς το φιλελεύθερο δημοκρατικό ιδεώδες κινήθηκαν προς την αντίθετη κατεύθυνση – ακόμη και κάποιες που γεωγραφικά βρίσκονται πολύ κοντά στη Γερμανία. Από το 2010, ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν διαλύει συστηματικά τη δημοκρατία σε μια γειτονική χώρα όπου η γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία έχει κάνει τεράστιες επενδύσεις. Στην Κίνα, η στροφή ήταν ακόμη εντονότερη, καθώς οι υψηλές προσδοκίες που γεννήθηκαν στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Πεκίνου το 2008, για σταδιακή στροφή προς τον φιλελευθερισμό, έχουν δώσει σήμερα τη θέση τους στον σκληρό αυταρχισμό της ηγεσίας του Σι Τζινπίνγκ. Οι γερμανικές εταιρείες ωστόσο συνέχισαν να προχωρούν σε μεγάλες επενδύσεις σε αυτές τις χώρες, κάνοντας συχνά τα στραβά μάτια όταν υπήρχε σύγκρουση με τις διακηρυγμένες αξίες της χώρας τους. Το 2013, με την ενθάρρυνση της κινεζικής κυβέρνησης, η εξαρτώμενη από την Κίνα για το 40% σχεδόν των πωλήσεών της, Volkswagen, κατασκεύασε εργοστάσιο στη Σιντζιάνγκ. Οι πολιτικές που εφάρμοσε στη συνέχεια η Κίνα στη Σιντζιάνγκ έχουν πλέον αποδεδειγμένα χαρακτηριστεί ως γενοκτονία, με μεγάλο αριθμό Ουιγούρων να βρίσκονται φυλακισμένοι σε στρατόπεδα «αναμόρφωσης». Όταν το 2019 ο Χέρμπερτ Ντης, τότε διευθύνων σύμβουλος της VW, ρωτήθηκε σε συνέντευξη από δημοσιογράφο του BBC για την ύπαρξη αυτών των στρατοπέδων, η απάντηση του ήταν: «Δεν γνωρίζω κάτι τέτοιο». Κι όταν πρόσφατα επεσήμανα στον επικεφαλής μιας άλλης μεγάλης γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας ότι η Ουγγαρία, όπου είχαν πρόσφατα ανακοινώσει μια ακόμα τεράστια επένδυση, δεν ήταν πλέον δημοκρατία, εκείνος απάντησε με ένα απαξιωτικό νεύμα του χεριού του. «Μπορούμε να έχουμε διαφορετικούς όρους», διαβάζω στις σημειώσεις μου. «Δεν υπάρχει πρόβλημα». Η πιο τραγικά λανθασμένη εκτίμηση αφορούσε τη Ρωσία. Η τότε καγκελάριος Μέρκελ, που μιλούσε άπταιστα Ρωσικά και το γραφείο της κοσμούσε το πορτρέτο της γερμανικής καταγωγής ρωσίδας αυτοκράτειρας Μεγάλης Αικατερίνης, ήταν η ευρωπαία πολιτικός με μακράν τη μεγαλύτερη επιρροή σε ό,τι αφορούσε τη στάση απέναντι στον Πούτιν. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η συμφωνία Μινσκ ΙΙ, στην υπογραφή της οποίας έπαιξε καθοριστικό ρόλο η Γερμανία (μαζί με τη Γαλλία) τον Φεβρουάριο του 2015, μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τον Πούτιν και την έναρξη του ρωσο-ουκρανικού πολέμου το 2014, ήταν η σωστότερη κίνηση για τη σταθεροποίηση της κατάστασης σε μια εποχή όπου η άμυνα της Ουκρανίας κατέρρεε. Δεν υπήρχε όμως καμία δικαιολογία για το ότι η Γερμανία δεν άλλαξε στάση στη συνέχεια, με μια ρεαλιστική επαναξιολόγηση της ρωσικής απειλής. Και αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι η Γερμανία όχι μόνο δεν μείωσε την ενεργειακή της εξάρτηση από τη Ρωσία, αλλά αντίθετα την αύξησε σε εντυπωσιακά ποσοστά: ήδη το 2020 το 55% του φυσικού αερίου της, το 34% του πετρελαίου της και το 57% του λιθάνθρακα προέρχονταν από τη Ρωσία. Σαν να μην έφτανε η τριάδα των μεγάλων εξαρτήσεων από χώρες εκτός Ευρώπης, η Γερμανία εξαρτιόταν περισσότερο από ποτέ από τις Ηνωμένες Πολιτείες για την ασφάλειά της. Ακόμη και μετά την προκλητική στάση του Ντόναλντ Τραμπ προς τους ευρωπαίους εταίρους του ΝΑΤΟ στη διάρκεια της προεδρίας του, η μόνη αντίδραση ήταν μια αργή και διστακτική ανοδική προσαρμογή των γερμανικών αμυντικών δαπανών. Σε ομιλία της στο Μόναχο το 2017 η Μέρκελ δήλωσε ότι «οι καιροί όπου μπορούσαμε να βασιστούμε απόλυτα στους άλλους έχουν έως έναν βαθμό παρέλθει». Δεν προχώρησε ωστόσο σε καμία ουσιαστική αλλαγή πολιτικής. Όλα αυτά συνέβαιναν επί ηγεσίας Μέρκελ, όμως για τα δώδεκα από τα δεκαέξι χρόνια της καγκελαρίας της οι Χριστιανοδημοκράτες της είχαν σχηματίσει τον επονομαζόμενο μεγάλο συνασπισμό με τους Σοσιαλδημοκράτες. Οι τελευταίοι είχαν μεγάλο μερίδιο ευθύνης για τα χειρότερα λάθη στις σχέσεις με τη Ρωσία, ειδικά σε ό,τι αφορά τον αγωγό Nord Stream 2 μεταξύ Ρωσίας και Γερμανίας, ο οποίος συμφωνήθηκε και κατασκευάστηκε μετά την έναρξη του ρωσο-ουκρανικού πολέμου το 2014. Και σε όλη την τελευταία θητεία της Μέρκελ, υπουργός Οικονομικών και αντικαγκελάριός της ήταν ο Σολτς, ο Σοσιαλδημοκράτης που τον Δεκέμβριο του 2021, μετά από μια απρόσμενη νίκη στις γενικές εκλογές, τη διαδέχθηκε ως καγκελάριος. Και τότε, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ο Πούτιν ξεκίνησε την πλήρη εισβολή του στην Ουκρανία. Με την έναρξη του μεγαλύτερου πολέμου στην Ευρώπη από το 1945, οι θεμελιώδεις αρχές όπου στηριζόταν η Γερμανία μετά την πτώση του Τείχους –πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές, αλλά και ηθικές– έγιναν ερείπια, που μπορεί να ήταν λιγότερο ορατά από εκείνα της ουκρανικής πόλης Μαριούπολης, αλλά δεν ήταν λιγότερο αληθινά. Υπό το σοκ αυτών των δραματικών εξελίξεων και καθώς ο Σολτς εισήγαγε έναν νέο όρο στο λεξιλόγιό μας με την ομιλία του για μια Zeitenwende (ιστορική στροφή), έγιναν εκκλήσεις στη Γερμανία να ξεκινήσει άμεσα μποϊκοτάζ των ορυκτών καυσίμων από τη Ρωσία. Η κυβέρνηση συνασπισμού του Σολτς αποφάσισε να μην κάνει αυτό το ριζοσπαστικό βήμα και ο τρόπος με τον οποίο διατύπωσε το επιχείρημά του ήταν αποκαλυπτικός. Θα βύθιζε, είπε, τη Γερμανία και την Ευρώπη σε ύφεση. «Εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας θα κινδύνευαν, ολόκληροι κλάδοι της βιομηχανίας θα βρίσκονταν στο χείλος του γκρεμού». (Ο χημικός γίγαντας BASF καταβρόχθιζε από μόνος του το 4% περίπου της συνολικής ετήσιας χρησιμοποιούμενης ποσότητας φυσικού αερίου στη χώρα, το οποίο μεταφερόταν σε αυτόν μέσω δικού του αγωγού). Και τότε ο Σολτς είπε –διότι, θυμηθείτε, όλα πρέπει να είναι σε αρμονία μεταξύ τους– το εξής: «Δεν υπηρετούνται τα συμφέροντα κανενός εάν προχωρούμε σε ενέργειες που βλέπουμε καθαρά ότι θέτουν σε κίνδυνο την οικονομική μας ύπαρξη» (η έμφαση, από τον συγγραφέα του άρθρου). Αν όμως ο Πούτιν αποκοβόταν ξαφνικά από μια κύρια πηγή χρηματοδότησης της πολεμικής του μηχανής, υπήρχε κάποιος που θα υπηρετούνταν τα συμφέροντά του: ο λαός της Ουκρανίας. Ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν και ο Γερμανός Καγκελάριος Όλαφ Σολτς συναντήθηκαν στο Κρεμλίνο στην Μόσχα στις 15 Φεβρουαρίου 2022 για να συζητήσουν διμερή και διεθνή ζητήματα συμπεριλαμβανομένης της διευθέτησης της «Ουκρανικής κρίσης». Ο τύραννος του Κρεμλίνου έκανε ένα ακόμη τεστ. Μια εβδομάδα μετά θα εξαπέλυε τη βάρβαρη επίθεση στην Ουκρανία, δηλαδή θα κλιμάκωνε τον πόλεμο εναντίον της Δύσης. © KREMLIN POOL / SPUTNIK / EPA / ΑΠΕ-ΜΠΕ Η δε Γερμανία θα μπορούσε να απεξαρτηθεί από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα με τον κατάλληλο ρυθμό ώστε να αποφύγει μια ύφεση. Η επιλογή που έγινε βρίσκει βέβαια κάποιο έρεισμα σε αυτό που ο Μαξ Βέμπερ αποκαλούσε «ηθική της ευθύνης», όμως οι Ουκρανοί ήταν εκείνοι που εντέλει πλήρωσαν το τραγικό ανθρώπινο τίμημα για τα λάθη του παρελθόντος των λαών που είχαν σταθεί πιο τυχεροί. Σύμφωνα με την πιο έγκυρη ανεξάρτητη αξιολόγηση, αυτή του Κέντρου Έρευνας για την Ενέργεια και τον Καθαρό Αέρα, τον πρώτο χρόνο του πλήρους πολέμου η Γερμανία πλήρωσε στη Ρωσία σχεδόν 30,6 δισεκατομμύρια δολάρια για φυσικό αέριο, πετρέλαιο και άνθρακα. Ένα μέρος του ποσού αντιστοιχούσε στην παραγωγή και μεταφορά των καυσίμων, όμως οι τιμές είχαν εκτιναχθεί στα ύψη εξαιτίας του πολέμου του Πούτιν κι έτσι το υπόλοιπο ήταν καθαρό κέρδος. Εφόσον λοιπόν ο ενεργειακός τομέας έχει κεντρική σημασία για το καθεστώς του Πούτιν, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι οι πληρωμές αυτές συνέβαλαν σημαντικά στη χρηματοδότηση του πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. (Για να δώσουμε μια αίσθηση της κλίμακας, οι ρωσικές στρατιωτικές δαπάνες το 2022 εκτιμήθηκαν από το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη με έδρα τη Στοκχόλμη σε περίπου 102 δισεκατομμύρια δολάρια, έχοντας σημειώσει άνοδο από τα 66 δισεκατομμύρια δολάρια το 2021). Στο μεταξύ, η Γερμανία έγινε προς τιμήν της ένας από τους κορυφαίους υποστηρικτές της Ουκρανίας. Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων «Ukraine support tracker» του Ινστιτούτου του Κιέλου για την Παγκόσμια Οικονομία, η Γερμανία διέθεσε περίπου 22,1 δισεκατομμύρια ευρώ σε στρατιωτική, οικονομική και ανθρωπιστική βοήθεια στο Κίεβο τα δύο πρώτα χρόνια του πλήρους πολέμου, ερχόμενη σε δεύτερη θέση μετά τις ΗΠΑ. Είχε μάλιστα ηγετική θέση στην παροχή αεράμυνας. Το 2024 ο Γερμανός καγκελάριος έφτασε στο σημείο να κάνει κήρυγμα στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες ότι πρέπει να βοηθήσουν ακόμα περισσότερο την Ουκρανία. Ωστόσο, σε κάθε φάση του πολέμου ο Σολτς έδειχνε μεγάλη απροθυμία σε ό,τι αφορούσε την αποστολή ισχυρότερων οπλικών συστημάτων, από οχήματα μάχης πεζικού Marder (μια κίνηση που περιέγραφε ως «τρομακτική κλιμάκωση») και τανκς Leopard 2 έως –τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές– πυραύλους Taurus με τους οποίους η Ουκρανία θα μπορούσε να απειλήσει τις ρωσικές γραμμές ανεφοδιασμού προς την Κριμαία. Τα επιχειρήματα που προβάλλονταν ήταν πολλά και διαφορετικά, κοινός όμως παρονομαστής ήταν ο φόβος της κλιμάκωσης από μια πυρηνικά οπλισμένη Ρωσία. Κι ενώ ο Σολτς ακολούθησε τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν που μιλούσε για ενίσχυση της «ευρωπαϊκής κυριαρχίας», η κυβέρνησή του, σε αντίθεση με της Γαλλίας και της Βρετανίας, ακολούθησε κατά πόδας την πολιτική της Ουάσιγκτον, μη προχωρώντας σε καμία ενέργεια στρατιωτικής υποστήριξης του Κιέβου εάν αυτή δεν είχε γίνει πρώτα από τη σημερινή κυβέρνηση των ΗΠΑ. Για να εξηγήσει κανείς τη στάση του Σολτς πρέπει πρώτα να καταλάβει την προσωπικότητά του, την προσεκτική διαχειριστική του λογική και τις εμπειρίες που τον διαμόρφωσαν στη δεκαετία του 1980 ως νεαρό σοσιαλιστή ειρηνιστή, και το γεγονός ότι στο κόμμα του επικρατεί μια τάση κατευνασμού της Ρωσίας και μια εσωτερική πολιτική στην οποία στηρίζεται για να κερδίσει ψηφοφόρους ως Friedenskanzler («καγκελάριος της ειρήνης»). Με μια ευρύτερη προοπτική μπορούμε επίσης να δούμε τον Σολτς ως αντιπροσωπευτική μορφή της Γερμανίας στην αβέβαιη, μεταβατική εποχή που διανύουμε. Παρόμοια σύγχυση διακρίνεται και σε άλλα επίπεδα, όπως στη στάση της Γερμανίας απέναντι στο Ισραήλ κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα. Από την ιστορική ευθύνη της Γερμανίας για το Ολοκαύτωμα έχουν προκύψει δύο δεσμεύσεις: μία συγκεκριμένη δέσμευση προς το Ισραήλ, όπως αποτυπώνεται σε επίσημες δηλώσεις, ότι η ασφάλεια του Ισραήλ αποτελεί μέρος της Staatsräson (εθνικής ευθύνης) της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας, και μια οικουμενική δέσμευση να υπερασπίζεται παντού τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Τα τελευταία δέκα χρόνια το 30% των εισαγωγών όπλων του Ισραήλ προήλθε από τη Γερμανία –ακολουθώντας στη δεύτερη θέση τις ΗΠΑ–, ενώ αυτές αυξήθηκαν μετά την φρικτή τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Όμως οι απερίσκεπτες ενέργειες του Μπενιαμίν Νετανιάχου στον πόλεμο εναντίον της Χαμάς στη Γάζα, με τις σαφείς παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, έχουν φέρει τις δύο αυτές δεσμεύσεις, τη συγκεκριμένη και την οικουμενική, αντιμέτωπες μεταξύ τους σε μια επώδυνη σύγκρουση. Υπάρχει έπειτα η προοπτική να επανεκλεγεί ο Ντόναλντ Τραμπ στις 5 Νοεμβρίου –τέσσερις ημέρες πριν την τριακοστή πέμπτη επέτειο της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου– και να θέσει υπό αμφισβήτηση τη δέσμευση των ΗΠΑ στο «όλοι για έναν και ένας για όλους» του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ, που εγγυάται την υπεράσπιση των ευρωπαϊκών κρατών-μελών. Σε προεκλογική συγκέντρωση στη Νότια Καρολίνα τον περασμένο Φεβρουάριο, ο Τραμπ υπερηφανεύτηκε πώς ως πρόεδρος είχε δηλώσει στον αρχηγό ενός μεγάλου κράτους-μέλους του ΝΑΤΟ ότι θα «ενθάρρυνε» τη Ρωσία να κάνει «ό,τι στο διάολο θέλει» σε χώρες που δεν πληρώνουν αρκετά για την άμυνά τους. Η απάντηση της Γερμανίας; Για αρκετές ημέρες στα μέσα ενημέρωσης οργίαζαν τα σενάρια για το πώς θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένας ευρωπαϊκός πυρηνικός αποτρεπτικός παράγοντας για την ασφάλεια της Γερμανίας. Έτσι, μια χώρα που είχε πρόσφατα ολοκληρώσει την πλήρη απομάκρυνσή της από την μη στρατιωτική πυρηνική ενέργεια μιλούσε τώρα ξαφνικά για κατοχή πυρηνικών όπλων. Οι παλιές βεβαιότητες έχουν ήδη καταρρεύσει· μένει ακόμη να βρεθούν οι νέες κατευθύνσεις. Το τελευταίο κεφάλαιο του μεγαλειώδους βιβλίου του Ντέιβιντ Μπλάκμπορν, Η Γερμανία στον κόσμο: Μια παγκόσμια ιστορία, 1500-2000, έχει τίτλο «Απάντηση στο Γερμανικό Ζήτημα», ωστόσο καταλήγει στην πρόβλεψη ότι στη χιλιετία που διανύουμε θα εμφανιστεί ένα Γερμανικό Ζήτημα «νέας μορφής». Η νέα μορφή του Γερμανικού Ζητήματος έχει όμως φτάσει. Έτσι, παραφράζοντας τον τίτλο του περίφημου μυθιστορήματος του Χανς Φάλαντα, Και τώρα, ανθρωπάκο;,[1] που γράφτηκε το 1923, μένει να ρωτήσουμε: Και τώρα, Μεγάλη Γερμανία; Το παρόν δοκίμιο είναι αρκετά επικριτικό ως προς τη στάση της Γερμανίας μετά την πτώση του Τείχους, όμως είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι κάποιες άλλες δυτικές δημοκρατίες με ηγετικό ρόλο είναι άξιες ακόμα δριμύτερης κριτικής. Η Γερμανία δεν έχει να δείξει κάποια πράξη εθνικής ανοησίας συγκρίσιμη με το Brexit της Βρετανίας. Επίσης, δεν μπορεί κανείς να ανταγωνιστεί τους Γάλλους στη σύγχυση εθνικών και ευρωπαϊκών συμφερόντων. Η Ιταλία στην ουσία διοικείται από τις ιταλικές εκδοχές του AfD, ενώ η μετα-νεοφασίστρια πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, του κόμματος «Αδέλφια της Ιταλίας», θεωρείται μετριοπαθής σε σύγκριση με τον εταίρο της στον συνασπισμό, τον Ματέο Σαλβίνι της Λέγκας του Βορρά. Εάν ο Ντόναλντ Τραμπ επέστρεφε στην πατρίδα του παππού του, Φρίντριχ Τραμπ, θα είχε μηδενική πιθανότητα να κερδίσει τις εθνικές εκλογές, ενώ έχει ανησυχητικά μεγάλη πιθανότητα να επανεκλεγεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το θέμα μας όμως εδώ είναι η Γερμανία, και η Γερμανία είναι η κεντρική δύναμη της Ευρώπης. Ξεπερνάει σε πληθυσμό το ένα έκτο του πληθυσμού της ΕΕ και παράγει περισσότερο από το ένα πέμπτο του ΑΕΠ της. Αυτό άραγε την καθιστά ηγεμόνα; Ο καταξιωμένος γερμανός ιστορικός Χάινριχ Άουγκουστ Βίνκλερ θεωρούσε ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία, όπως η Γερμανία του Μπίσμαρκ, κατέχει «ημι-ηγεμονική θέση» στην Ευρώπη. Η φράση αυτή αποτυπώνει το κλασικό γεωπολιτικό πρόβλημα της σύγχρονης Γερμανίας: το μεσαίας κλίμακας μέγεθός της είναι πολύ μεγάλο και συγχρόνως πολύ μικρό. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία δεν παύει πάντως να είναι η πιο ισχυρή χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Βερολίνο μπορεί να μην παίρνει πάντα αυτό που θέλει από τις Βρυξέλλες, όμως δύσκολα θα συμβεί κάτι που το Βερολίνο δεν το θέλει. Στο υπό εξέλιξη πολυσυγγραφικό έργο, Συζητώντας την Pax Germanica: Η άνοδος και τα όρια της γερμανικής ηγεμονίας στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ο Χέρμαν Βαν Ρομπάι, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου των αρχηγών κρατών της ΕΕ κατά τα έτη 2009 έως 2014, δηλώνει ευθέως: «Στα χρόνια της θητείας μου, υπήρξε μόνο μία φορά που η θέση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου δεν συμφωνούσε με τη θέση της Γερμανίας…». Άρα λοιπόν η πορεία που επιλέγει να ακολουθήσει η Γερμανία έχει μεγαλύτερη σημασία για την Ευρώπη απ’ ό,τι η πορεία που επιλέγει οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Στα εβδομήντα πέντε χρόνια της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας έγιναν τρεις πολύ σοβαρές γερμανικές στρατηγικές επιλογές: η Westbindung (πρόσδεση στη Δύση), δηλαδή η απόφαση του καγκελάριου Κόνραντ Αντενάουερ να συνδέσει στενά τη νεοσύστατη Ομοσπονδιακή Δημοκρατία με τη Δύση τής απέναντι πλευράς του Ατλαντικού τη δεκαετία του 1950, η Ostpolitik (πολιτική για την Ανατολή) του καγκελάριου Βίλι Μπραντ, δηλαδή η πολιτική εξομάλυνσης των σχέσεων της Δυτικής Γερμανίας με το σοβιετικό μπλοκ τη δεκαετία του 1970, και η προσήλωση του καγκελάριου Χέλμουτ Κολ στον στόχο της γερμανικής επανένωσης και της ένταξής της στα βήματα για την ευρωπαϊκή ενοποίηση τη δεκαετία του 1990. Σε κάθε ένα από τα παραπάνω σταυροδρόμια υπήρχαν δρόμοι που δεν ακολουθήθηκαν, τους οποίους εξερευνά σήμερα μια έκθεση στο Γερμανικό Ιστορικό Μουσείο στο Βερολίνο, με αγγλικό τίτλο που αποδίδει ακριβώς αυτό: “Roads Not Taken”. Για το γερμανικό κοινό δεν ήταν πάντοτε σαφές ότι ο επιλεγμένος δρόμος ήταν ο σωστός, η δε πολιτική της κυβέρνησης συχνά αμφισβητήθηκε έντονα. Όλες οι επιλογές συνδύαζαν τρία στοιχεία: μια ηγετική φυσιογνωμία, έναν εθνικό διάλογο και ένα διεθνές περιβάλλον. «Εν αρχή ην ο Αντενάουερ» –ο Άρνουλφ Μπάρινγκ ξεκινά με αυτή τη βιβλική φράση τη μονογραφία του για τη γένεση της δημοκρατίας της Δυτικής Γερμανίας–, όμως η επιλογή του ιδρυτή της προέκυψε μέσα σε ένα διεθνές περιβάλλον ψυχροπολεμικής διαίρεσης της Ευρώπης, που βάθαινε με ταχείς ρυθμούς. Ο Μπραντ ήταν εμπνευσμένος ηγέτης, όμως η Ostpolitik του ήταν η γερμανική εκδοχή των πολιτικών εξομάλυνσης που ακολουθούσαν οι ΗΠΑ, η Γαλλία και η Βρετανία. Όσο για τον Κολ, η προσωπική συνεισφορά του ήταν εξίσου τεράστια με τη φυσική του παρουσία, όμως ενεργούσε μέσα σε ένα κλίμα μεγάλου ενθουσιασμού για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και ανταποκρινόμενος στα αιτήματα ευρωπαίων εταίρων, όπως η Γαλλία. Το διεθνές σκηνικό στις μέρες μας απαιτεί σίγουρα μια στρατηγική αλλαγή. Ως προς την ηγεσία, ο Σολτς δείχνει να είναι μεταβατική μορφή, αλλά κάποιος άλλος ενδέχεται να εμφανιστεί το αργότερο μετά τη διεξαγωγή των εθνικών εκλογών του φθινοπώρου 2025. Ο Αντενάουερ, ο Μπραντ και ο Κολ δεν βρέθηκαν στο αξίωμα του καγκελαρίου ως μεγάλες πολιτικές προσωπικότητες στην Ευρώπη – έγιναν τέτοιες μέσα από τη δράση τους. Ένας διαδηλωτής με πλακάτ υπέρ της αποστολής του πυραυλικού συστήματος Taurus στην Ουκρανία κατά τη διάρκεια πορείας μπροστά από την Καγκελαρία στο Βερολίνο, 6 Ιανουαρίου 2024. Οι διαδηλωτές καλούν την κυβέρνηση να βοηθήσει περισσότερο την Ουκρανία. © Clemens Bilan / EPA / ΑΠΕ-ΜΠΕ Μένει ο εθνικός διάλογος, ο οποίος συμβαίνει ήδη (και περιλαμβάνει μια μετα-συζήτηση που γίνεται σε συνθήκες νευρικότητας για το τι μπορεί κανείς να πει ή να μην πει για το Ισραήλ και τη Γάζα). Σχεδόν κάθε επιχείρημα που διατυπώνω στο παρόν δοκίμιο έχει ήδη διατυπωθεί, ενίοτε με πιο αιχμηρό τρόπο, από γερμανούς μελετητές και σχολιαστές. Γερμανοί ειδικοί σε θέματα που αφορούν τη Ρωσία και την Ανατολική Ευρώπη έχουν εκφράσει ανοιχτά την κριτική τους στην αποτυχημένη ρωσική πολιτική του Βερολίνου και την απροθυμία του να στηρίξει την Ουκρανία. Από πολλές απόψεις αυτό μου θυμίζει τη ιδεολογική ζύμωση της δεκαετίας του 1960, που γέννησε την Ostpolitik του Μπραντ. Υπάρχουν δυστυχώς πολύ λιγότερες ενδείξεις ότι οι πολιτικοί και όσοι κρατούν τα ηνία των επιχειρήσεων της χώρας τείνουν ευήκοα ώτα. Ωστόσο, η Γερμανία έχει σήμερα τόση ανάγκη για ανοιχτή, κριτική σκέψη, όση έχει ένας υπέρβαρος μεσήλικας για άσκηση. Διότι τα επιμέρους ζητήματα που συνθέτουν το νέο Γερμανικό Ζήτημα θέτουν μεγάλες προκλήσεις. Με κατακερματισμένο το κομματικό τοπίο πώς μπορεί να πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε αλλαγή συναινετικά; Τι πρέπει να γίνει με τα ακραία πολιτικά κόμματα, όπως το AfD, που έχουν μεγάλη υποστήριξη από το κοινό; Εάν το παλιό και βασιζόμενο στις εξαγωγές οικονομικό μοντέλο της χώρας γίνεται πλέον όλο και πιο ασύμβατο με το βασιζόμενο στις αξίες πολιτικό μοντέλο, τότε ποιο είναι το νέο οικονομικό μοντέλο; Ή μήπως το Βερολίνο, όπως εκτιμά ο γνωστός για τις καυστικές αναλύσεις του οικονομικός σχολιαστής Βόλφγκανγκ Μυνχάου, «θα επιστρέψει στην παλιά του συνήθεια να συνάπτει συμφωνίες με δικτάτορες στην Ευρασία για χάρη της γερμανικής βιομηχανίας»; Επιστρέφοντας από πρόσφατο ταξίδι του στην Κίνα, ο Βαυαρός ηγέτης Μάρκους Ζέντερ εξέφρασε μέσω Twitter την ικανοποίησή του για το ότι παρέστη εκεί ως πολιτικός «συνοδός» στις γερμανικές επιχειρήσεις, και πρόσθεσε: «Κάνουμε πραγματιστική πολιτική (Realpolitik), και όχι ηθική πολιτική (Moralpolitik)». Λίγο μετά ο Σολτς ακολούθησε τα βήματά του στο Πεκίνο συνοδευόμενος από μεγάλη επιχειρηματική αντιπροσωπία. Υπάρχει έπειτα το στρατιωτικό ζήτημα. Εάν η Γερμανία δαπανήσει το 2% του ΑΕΠ της στην άμυνα, θα έχει τον τέταρτο μεγαλύτερο αμυντικό προϋπολογισμό στον κόσμο. Εάν η έκδοση 2.0 του Προέδρου Τραμπ μειώσει δραστικά την παρουσία των ΗΠΑ στην Ευρώπη, η Γερμανία θα γίνει σύντομα η κορυφαία στρατιωτική δύναμη της ηπείρου εκτός Ρωσίας. Τότε όμως γιατί να χρειάζονται τόσοι Γερμανοί στρατιώτες και όπλα; Πού, πώς και σε ποιο πνεύμα θα χρησιμοποιηθούν; Πώς θα σταθεί ο Άρης δίπλα στον Ερμή; Στη Διάσκεψη για την Ασφάλεια που έγινε τον περασμένο Φεβρουάριο στο Μόναχο φάνηκε καθαρά η αντίθεση μεταξύ της ηρωικής ρητορικής του προέδρου της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο οποίος μίλησε για ουκρανούς «πολεμιστές που υψώνουν το ανάστημά τους στον εισβολέα», και της άχρωμης γλώσσας λογιστή του γερμανού καγκελαρίου. Το σημειωματάριό μου καταγράφει τον Σολτς να δηλώνει: «Πραγματικά μας εντυπωσιάζει ο τρόπος με τον οποίο οι Ουκρανοί στρατιώτες φέρνουν εις πέρας τις δραστηριότητές τους» (η έμφαση είναι του συγγραφέα του άρθρου). Εννοείτε, κύριε, το να πολεμούν; Βέβαια, στα Γερμανικά όλη η γλώσσα του πολέμου έχει δηλητηριαστεί από τη συσχέτισή της με τον ναζισμό. Το 2020 ο αρχηγός του γερμανικού στρατού προκάλεσε αναταραχή με τις δηλώσεις του ότι οι ένοπλες δυνάμεις της χώρας θα πρέπει να είναι siegesfähig – ικανές να νικήσουν. (Δεν έχουν τέτοια δυσκολία οι Γερμανοί με την ποδοσφαιρική τους ομάδα). Ο υπουργός Άμυνας λέει τώρα ότι οι ένοπλες δυνάμεις πρέπει να είναι kriegstüchtig – ετοιμοπόλεμες. Θα χρειαστεί μεγάλη φαντασία και κρίση για να βρεθεί ένα νέο γερμανικό λεξιλόγιο, κατάλληλο για το δύσκολο έργο να είναι κάποιος έτοιμος να πολεμήσει και να πεθάνει έτσι ώστε να μην χρειαστεί να πολεμήσει και να πεθάνει. Η γερμανική κοινωνία έχει περιγραφεί ως «μετα-ηρωική». Σε πρόσφατη δημοσκόπηση, μόνο το 38% των ερωτηθέντων απάντησε ότι θα ήταν έτοιμοι να πιάσουν τα όπλα για να υπερασπιστούν τη χώρα τους εάν αυτή δεχόταν επίθεση, ενώ το 59% απάντησε ότι δεν θα το έκαναν. Σε αντίθεση λοιπόν με τους Πολωνούς ή τους Εσθονούς, πόσο μάλλον με τους Ουκρανούς, οι περισσότεροι Γερμανοί εξακολουθούν να μην πιστεύουν πραγματικά ότι μπορεί να παραστεί τέτοια ανάγκη. Το να μιλάμε για το γερμανικό άγχος είναι πλέον κλισέ. Η γερμανική λέξη Angst όμως μπορεί να σημαίνει είτε τον φόβο είτε το άγχος. Δύο καταστάσεις πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. Ο φόβος μπορεί να κινητοποιήσει σε «πάλη ή φυγή». Το άγχος παραλύει. Και από αυτό το τελευταίο είναι που υποφέρει η Γερμανία σήμερα. Η πρόκληση για την πολιτική και πνευματική ηγεσία θα είναι να φέρει ένα κοινό που διακατέχεται από άγχος σε μια θέση πιο ρεαλιστική, ηθικά συνεπή και γεωπολιτικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά βιώσιμη, χωρίς μια ξαφνική εκτίναξη από το ένα άκρο στο άλλο. Και με την Ευρώπη τι συμβαίνει; «Αν και οι Γερμανοί μιλούν για την Ευρώπη με μεγάλη θέρμη και βεβαιότητα», γράφει ο Βαν Ρομπάι, «θεωρούν ότι δεν θα έπρεπε να πληρώνουν πολλά για την Ευρώπη». Είναι άραγε έτοιμοι τώρα οι Γερμανοί, έχοντας πλήρη αντίληψη για το μακροπρόθεσμο συμφέρον τους, να επιτρέψουν να τους κοστίσει λίγο παραπάνω το μέλλον της Ευρώπης; Δεδομένης της ανησυχίας των Γερμανών, αλλά και των άλλων Ευρωπαίων, για την επανεμφάνιση της Γερμανίας ως στρατιωτικής δύναμης –μια ανησυχία που προκύπτει από την εμπειρία του παρελθόντος– θα ήταν λογικό η Γερμανία να είναι από τις χώρες που ασκούν τις μεγαλύτερες πιέσεις για μια πιο ενοποιημένη ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, έναν ισχυρότερο ευρωπαϊκό πυλώνα του ΝΑΤΟ, και μια ΕΕ που ενδιαφέρεται σοβαρά για την άμυνα. Όμως κάτι τέτοιο θα οδηγούσε στο μοίρασμα της κυριαρχίας σε έναν πολύ ευαίσθητο τομέα όπου η κάθε κίνηση έχει επιπτώσεις πολύ σοβαρότερες από την εξαφάνιση ενός εθνικού νομίσματος μέσα στην Ευρωζώνη. Κι αυτό αποτελεί πρόκληση για όλες τις ευρωπαϊκές χώρες καθώς οι αρχηγοί τους αντιμετωπίζουν διαρκώς μεγάλες διαρθρωτικές εντάσεις ανάμεσα στις πολιτικές που χρειάζεται να είναι ευρωπαϊκές και τις πολιτικές που εξακολουθούν να είναι εθνικές. Εν αναμονή της επινόησης ενός πιο ελκυστικού όρου για τη στρατηγική που απαιτεί η Ευρώπη από τη Γερμανία, θα την περιέγραφα ως Gesamteuropapolitik – μια πανευρωπαϊκή πολιτική που συνδυάζει δυο παλιότερες πολιτικές, σε μεγάλο βαθμό ξεχωριστές, την Europapolitik, δηλαδή την πολιτική της ΕΕ, και την Ostpolitik. Μπορεί άραγε η Γερμανία να μετατοπίσει την ισορροπία της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς μια γνήσια στρατηγική δέσμευση να εντάξει στους κόλπους της την Ουκρανία, τη Μολδαβία, τα Δυτικά Βαλκάνια και τη Γεωργία; Μπορεί να προσφέρει την τολμηρή, καινοτόμο σκέψη που είναι αναγκαία για τη μεταρρύθμιση της ΕΕ, έτσι ώστε η τελευταία να είναι έτοιμη να κάνει μία ακόμη μεγάλη διεύρυνση και συγχρόνως να αντιμετωπίσει έναν επικίνδυνο κόσμο; Μπορεί να βοηθήσει στη διαμόρφωση μιας ρεαλιστικής νέας ευρωπαϊκής πολιτικής απέναντι στη Ρωσία, όχι για τους επόμενους είκοσι μήνες αλλά για τα επόμενα είκοσι χρόνια; Και πώς μπορεί η Ευρώπη στο σύνολό της –η οποία περιλαμβάνει χώρες όπως η αυτο-περιθωριοποιημένη Βρετανία– να υπερασπιστεί τις αξίες και τον τρόπο ζωής της σε έναν κόσμο όπου μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις με αντιδυτικά αντανακλαστικά, όπως η Κίνα, η Ινδία και η Τουρκία, αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή, ενώ το ενδιαφέρον των ΗΠΑ για την Ευρώπη έχει μειωθεί και θα συνεχίσει να μειώνεται; Η Γερμανία δεν μπορεί μόνη της να κάνει τίποτα από αυτά, και από την άλλη μεριά χωρίς τη Γερμανία τίποτα από αυτά δεν μπορεί να συμβεί. Αυτό είναι σήμερα το Γερμανικό Ζήτημα και οι μόνοι που μπορούν να δώσουν την απάντηση είναι οι ίδιοι οι Γερμανοί. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2024 — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη [1] Χανς Φάλαντα, Και τώρα, ανθρωπάκο;, μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, Μίνωας, Αθήνα 2017.

Και τώρα, Μεγάλη Γερμανία;

Σύνδεση